Jerzy Laskarys

PAMIĄTKI STAREGO SZLACHCICA

Konwersja: Nexto Digital Services

PAMIĄTKI STAREGO SZLACHCICA

według pierwowzoru ułożone dla młodzieży

Laskarys Jerzy

Chodźcie, moje dzieci, już skończyłem! — zawołał pan Floryan Zaremba, nauczyciel Janka, Władka, Łukasza i Zosi.

Dzieci na to wezwanie, wygłoszone wesoło, z humorem, o który nie łatwo było u pana nauczyciela, ochoczo opuściły krzesła, na których, zajęte pisaniem, przy stoliku siedziały.

— Patrzcie! — znowu podniesionym głosem wymówił pan Zaremba i pokazał dzieciom gruby kajet, staroświeckiem pismem zapełniony. — Czy wiecie co to jest?

— Kajet, — odpowiedział Janek, który w odpowiedzi był zawsze pierwszym.

— Tajemnica, — wymówiła Zosia, której pan Zaremba na zapytanie: co tak długo po całych wieczorach pisze? — odpowiedział był raz: tajemnica.

Władzio i Łukaszek milczeli; pierwszy rad był dotknąć rączką kajetu, aby przekonać się: czy papier jest dość sztywnym na strzały, a drugi, nachyliwszy główkę i rozszerzywszy oczy, chciał zajrzeć do wnętrza, szukając obrazków; bo dla niego książka, czy kajet, bez obrazków nie były nic warte.

— Otóż, moje dzieci, — zaczął z większą powagą nauczyciel, — mogę wam już teraz powiedzieć: co to za tajemnica w tym kajecie się mieści. To są Pamiątki starego szlachcica.

— Ba! — zawołał na to Janek niezadowolony. Myślałem, że co nowego, o tych pamiątkach tatka z mamą ciągle mówią.

— Bez obrazków — z grymasem powiedział Łukaszek, także niezadowolony.

— A na co pan profesor przepisywał, kiedy to wszystko jest w książce wydrukowane? — zapytała Zosia, najpoważniejsza, chociaż najmłodsza z rodzeństwa.

— A cóż ty nic nie mówisz? — nauczyciel zwrócił uwagę na Władzia, starając się, aby każdą okolicznością w należny sposób budzić zajęcie swych uczniów.

— Bo pan profesor mówił, że dla nas Pamiątki starego szlachcica za mądre; że tylko tatko, mama i pan profesor je rozumieją.

— Dobrześ powiedział, mój chłopcze: pamiętniki drukowane, któremi tak się zachwycał wasz ojciec, dla was są za mądre, bo ten, kto je pisał, hrabia Henryk Rzewuski, nie pisał dla dzieci, ale dla dorosłych ludzi. Jednak na wszystko jest sposób: z jednego źródła pije i dziecko i człowiek dorosły, z tą tylko różnicą, że gdy dzieciom wystarczy mała szklaneczka, dla dorosłego i pół kwarty wody nie jest zanadto. Dla was, moje dzieci, podjąłem się miłej pracy i podług Pamiątek starego szlachcica ułożyłem galeryą, w której poznacie się z osobami historycznemi, z księciem Panie kochanku...

— Z tym dowcipnym księciem? — przerwała Zosia.

— Tak, z tym największym dziwakiem i największym magnatem polskim. Poznacie się i z Rejtanem.

— To ten sam, który zawsze powiadał: że u mnie Pan Jezus gospodarz a Najświętsza Panna gospodynią; — przerwał znowu Janek, w którego główce piękne sentencye, raz zasłyszane, długo się trzymały.

— Ten sam — już go nawet widzicie — a gdzie? powiedz, Zosiu.

Zosia, chwilkę pomyślawszy, klasnęła w rączki i zawołała:

— Na fotografii, w obrazie Matejki.

— A to pan Tadeusz! — wraz wykrzyknęły wszystkie dzieci, dowodząc swym zapałem, że wiedzą, jakie szlachetne serce biło w piersi Rejtana.

— Dużo pięknych rzeczy dowiecie się o tym obywatelu, który opuścił na zawsze dom swych przyjaciół, a rodziców swej narzeczonej, zobaczywszy na ścianie portret Karola XII, Króla Szwedzkiego.

Tu dzieci mimowolnie spojrzały na ścianę, obwieszoną portretami różnych osobistości; a nie dostrzegłszy między niemi żadnego Szweda, zwróciły do nauczyciela swe oczy błyszczące głębokiem zadowoleniem.

— W tym kajecie znajdziecie historyą Sawy... — powiedział pan Zaremba i zatrzymał się, chcąc, aby i o Sawie dzieci sobie coś przypomniały.

— A czy napisał pan profesor o Sodalisach? — zapytał Władek, który pomimo strzał z papieru, biczów i wiatrówek, miał serce nadzwyczaj skłonne do braterstwa.

— A jakże! Jest i o tem bractwie poświęconem Naj-

świętszej Pannie; jest o wszystkiem, moje dzieci, o czem wiedzieć powinnyście. Jeśli zrozumiecie mój kajet, to potem zrozumiecie i książkę drukowaną, którą się wasz ojciec tak zachwyca. Czytać będziemy uważnie, powoli — a po miesiącu poznacie dużo nowych portretów.

— Portretów? a kiedy w kajecie niema obrazków — zrobił uwagę Łukaszek, któremu tylko o obrazki chodziło.

— Otóż mylisz się, kochanku — obrazki są, i to obrazki piękne — jakich jeszcze Pamiątki szlachcica nigdy nie miały; ale nie pokazywałem wam ich, bo chciałem, abyście najpierw zasmakowali w tem, co myśl wzbogaca, a potem dopiero wzięli się do zabawy.

— Już zasmakowaliśmy — zawołał Łukaszek, który aż się trząsł do obrazków. Gdy pan Zaremba, ucząc dzieci cierpliwości, powoli zabierał się do rozwiązania teczki, w której rysunki były złożone, dzieci, wstrzymawszy oddech w piersi, tuliły się do stołu, a Łukaszek z ciekawości aż paluszek włożył w buzię i gryzł go niespokojnie.

— Otóż widzicie — powiedział pan Zaremba z serdecznym usmiechem i wstrząsnął teczką.

Dzieci aż krzyknęły na widok tylu żołnierzy, a gdy pan Zaremba objaśnił ich, co takiego ten i ów rysunek przedstawia, zaczęły go prosić, aby zaraz rozpoczął czytanie.

— Nie, moje dzieci, nie zaraz, ale po lekcyi czytanie Pamiątek starego szlachcica będzie nagrodą za waszą pilność w naukach szkolnych. Gdybym z was nie był zadowolonym, gdyby się dzieci źle uczyły — nie pisałbym dla was tego dziełka, bo dla nieuków nasza przeszłość nie ma wartości. Niemcy, a i z pomiędzy swoich ludzie przewrotni i źli, wyszukują w naszej historyi tylko samych wad, samych niedołęztw i zdrożności, a to dla tego, aby usprawiedliwić swą obojętność dla narodowych pamiątek. Były w przeszłości naszej, jak wszędzie, rzeczy złe, ale stokroć więcej było dobrych — rozróżnić zaś jedne od drugich potrafi tylko ten, kto ma serce i rozum. Więc teraz, moje dzieci, weźmy się do gramatyki polskiej, a wieczorem zaczniemy czytać Pamiątki.

Pierwszy Łukaszek, który gramatyki nie lubił, rzucił się do książki i zaczął głośno przypadkować. Władzio i Janek za nim powtarzali; Zosia, podparłszy główkę obu rączkami, najpierwsza powiedziała: już umiem!

I umiała rzeczywiście lekcyą doskonale; umieli i chłopcy. To też wieczór przepędzili na czytaniu Pamiątek i na oglądaniu pięknych obrazków.

Po godzinie czytania rozmawiały z ojcem i matką o tem, czego wczoraj jeszcze nie rozumiały. Za tę niespodziankę rodzice ucałowali dzieciątka, a rękę dobrego nauczyciela z wdzięcznością uścisnęli.

WOŁODKOWICZ.

Autor Pamiątek, p.Seweryn Soplica, najwięcej wspomina o ks. Karolu Radziwille, synu Wielkiego Hetmana Litewskiego, Michała *). Książe miał przysłowie — "Panie kochanku, " od którego też przezwano go księciem "Panie Kochanku. "- Matką jego była ostatnia z Wiśniowieckich, kobieta bardzo wykształcona, ale pieszcząca niepomiarkowanie syna jedynaka. Piętnastoletnie książątko nie umiało jeszcze ani czytać ani pisać; nikt go nie potrafił tego nauczyć, gdyż każdy nauczyciel naglący go poważnie do pracy tracił wnet miejsce pod pozorem, że nie umie łagodnie zachęcić chłopaka do nauki. Książe hetman, nierad temu, zaczął przedstawiać żonie, że przecie synowi tak znakomitej rodziny należy coś więcej umieć, niż bić się z paziami na pałasze, jeździć konno i celnie strzelać.

Serce macierzyńskie znalazło wreszcie sposób zaradzenia wszystkiemu i oświadczyła raz hetmanowa domownikom, iż da temu na własność dwa folwarki, kto jej Karolka bez przymusu nauczy czytać i pisać. Znalazł się niejaki pan Piszczało, człek bardzo światły, który się podjął tej trudnej sprawy. Na tablicy stojącej na kozłach wypisał wielkie i małe litery alfabetu, a uczeń, strzelając do nich, uczył się zarazem je poznawać. Księciu Karolowi dodano dla emulacyi dwóch, jego weku, chłopców: Ignacego Wołodkowicza, Chorążyca Nadwornego Litewskiego *) i Michała Rejtana, Podkomorzyca Nowogródzkiego **).

Raźnie i wesoło szła tym chłopakom nauka, dużo im jednak brakło do tego, aby ich można było nazwać jakotako wykształconymi.

Książe Karol, w dwudziestym roku życia zostawszy Miecznikiem Litewskim ***), niewielki zapas nauki początkowej prędko wzbogacił czytaniem, przysłuchywaniem się rozmowom ludzi światłych i obcowaniem z doświadczonymi mężami; miał przytem wielki zdrowy rozsądek i czułe, prawe serce, zdolne do poczucia i uznania prawdy. Gdy został Marszałkiem Trybunału Litewskiego ****), prawnicy brali się za głowy, podziwiając, jak umiał poznawać, co było słusznością, a co wykrętem; że zaś nie słuchał niczyich namów, idąc zawsze za własnem przekonaniem, utrzymywano go usilnie na tym urzędzie. Przyznaje jednak Soplica, że czyniono księciu zarzuty, jakoby w młodości nadużywał swojego znacznego stanowiska i popełniał gwałty i niesprawiedliwości; ale powiada, iż powodem do tych plotek było to. że młody książe, żywego charakteru, nieznajdując jeszcze sposobności do zaspokojenia- wrodzonej potrzeby działania, zebrał był koło siebie grono młodzieży i pędził z niem wesołe, ale męzkie życie, szukając po lasach niebezpieczeństw w polowaniu na grubego zwierza i w ten sposób doświadczając swej odwagi. Jak to w owe czasy bywało i u nas i wszędzie, przytem trafiały się i swawole: poszczuto owce chartami, nastraszono żyda arendarza za zbytnią chciwość, spalono nawet jaką starą karczmę w borze; ale poszkodowany bywał zawsze w trójnasób wynagrodzonym, a na ludziach jakiegobądź stanu nie dopuszczano się nigdy żadnego okrucieństwa i gwałtu. Towarzystwo księcia, które stronnictwo króla Poniatowskiego, prowadzone w Wilnie przez księcia Massalskiego, nazywało hajdamakami, miało w rzeczy samej w swem łonie ludzi światłych, nieposzlakowanych w miłości dla kraju i nieżałujących dla niego krwi własnej i trudów.

Grono młodzieży obywatelskiej, otaczającej księcia Karola, tworzyło tak zwaną bandę albejską, od folwarku Alby, znajdującego się w pobliżu Nieświeża. Każdy należący do Albejczyków sposobił się na wojaka; a im kto więcej okazał odwagi, w tem większym szacunku był u kolegów. Pan Kostrowieci, Albejczyk, w Łachwie, (majątek ks. Radziwiłła na Polesiu) przesadził konno rów dwa sążnie szeroki i tyleż głęboki, otaczający zamek tameczny. Pan Wołodkowicz razu jednego na polowaniu wyszedł z oszczepem w ręku na postrzelonego niedźwiedzia i śmiało go ugodził; ale oszczep złamał się między żebrami, a niedźwiedź rzucił się na myśliwca. Nie tracąc przytomności, pan Ignacy kawałkiem pozostałego w ręku drzewa tak silnie zwierzę po łbie uderzył, że upadło mu pod nogi ogłuszone i otrzymało następnie pchnięcie w serce kordelasem. Któżby wyliczył wszystkie popisy tych dzielnych Albejczyków!

Na dowód ich niesłychanego męztwa przytacza Soplica historyą świetnego i smutnego zarazem końca życia i skonu pana Ignacego Wołodkowicza.

Kiedy po śmierci Augusta III-go, Sasa, zmarłego w Dreznie d. 5 Października w 1763 r., nastało bezkrólewie, a Czartoryscy z zażądanem nieco pierwiej wojskiem od Rossyi starali się kraj wzburzony utrzymywać w porządku, książe Karol Radziwiłł, już podówczas Wojewoda Wileński *), szczerze pomagał stronnictwu królewicza Karola, który był synem zmarłego Augusta.

Partya przeciwna ustanawiała wszędzie sądy kapturowe *****). Sędzia kapturowy Nowogródzki, chcąc zastraszyć stronnictwo królewicza, przeciwne prowadzonemu na tron przez Czartoryskich Stolnikowi ******) Litewskiemu, Poniatowskiemu, wydal rozkaz do Bandy Albejskiej, aby wszyscy Nowogrodzianie do niej należący stawili się przed sądem kapturowym dla dania odpowiedzi na zarzuty im czynione, że z księciem Wojewodą Wileńskim dopuścili się gwałtów i rabunków w niektórych domach szlacheckich.

Młodzież nowogródzka bawiła się wtedy w Nieświeżu, a książe Karol, ordynat, wcale o czem innem myślał, niż o stawaniu przed sądami kapturowemi; ale pan Wołodkowicz, z natury śmiały zawadjaka, przymusił woźnego do zjedzenia przyniesionego mu pozwu, i napisał do sędziego, że na termin naznaczony stanie ze swym patronem, którego woźnemu pokazał; a był to nahaj z fabryki boćkowskiej.

Dobrawszy sobie sześciu zuchów z dworzan nieświezkich dwóch Albejczyków, Węcławowicza i Wazgirda, puścił się Wołodkowicz do Nowogródka, chociaż tam stała w samem mieście rota wojska. Przybywszy, poszedł prosto na ratusz, ale sędzia go spostrzegł przez okno, i umknął tylnemi drzwiami, do klasztoru księży Dominikanów.

Pan Wołodkowicz, nie znalazłszy sędziego w izbie sądowej, po trzykroć zapytał:

— Gdzie pan sędzia kapturowy?

Regent Matusewicz, przyjaciel sędziego, nadrabiając miną, odezwał się ostro:

— A co tu Waść nachodzisz juryzdykcyą (urząd sądowy), jakbyś nie wiedział, że ona ma w ręku jus gladii? (prawo miecza, czyli życia i śmierci).

Pan Ignacy odrzekł na to:

— A to mi piękny sędzia kapturowy, co wezwania stronom posyła, a w dzień terminu sam się chowa przed stronami! W nieobecności sędziego pan pisarz go zastępuje: więc mój obrońca przed Wać Panem sprawę wytoczy.

Dopieroż Węcławowicz i Wazgird, porwawszy pisarza, położyli go na stole sądowym, a Pan Wołodkowicz odliczył mu sto batogów; potem zabrał wszystkie papiery sądu kapturowego i wrócił z niemi do Nieświeża bez żadnej przeszkody.

Wkrótce po tym wypadku, obrażającym prawa krajowe i majestat sprawiedliwości, d. 7 Września 1764 roku, Pan Stolnik Litewski, Stanisław Poniatowski, ogłoszony został królem pod imieniem Stanisława Augusta: więc i sądy kapturowe przestały istnieć. Książe Massalski, Biskup Wileński, postarał się o to, że po kapturach wybrano do Trybunału Litewskiego na deputatów, czyli sędziów ludzi charakteru lękliwego, o których był pewny, że napiszą" co im każe, i sam przybył do Mińska, gdzie miał kadencyą Trybunał, na rozpoczęcie posiedzeń. Książe Karol nic miał już w niczem innem nadziei, jeno w orężu, i podniósł, też jak mówiono dawniej, Konfederacyą, Nieświezką, która poprzedziła Konfederacyą Barską, zawiązaną już na wielką skalę, w Barze na Podolu w 1768 r., dnia 1 Marca.

Ponieważ były to czasy niespokojne, dla dania więc opieki członkom trybunału, stał w Mińsku pułk szefowstwa, to jest będący pod dowództwem księcia Massalskiego, rodzonego brata biskupa. Majorem w tym pułku był niejaki Ro...., mający znajomość z Wołodkowiczem. Księciu biskupowi i Marszałkowi Trybunału chodziło o zastraszenie konfederacyi w samem jej początku: więc postanowili dostać żywcem Wołodkowicza i wykonać na nim dekret wydany zaocznie, a skazujący go na śmierć za zbrojne jakoby najście sądów kapturowych, choć, jak mówi Soplica, nahaj do żadnego broni gatunku nie mógł być zaliczonym. Ułożono się tedy z majorem Ro...., aby Wołodkowicza zdradą zwabić do Mińska. Najemnik i służalec Massalskich takiego chwycił się sposobu:

Przebrany za żyda, pojechał do Nieświeża i tam wmówił w pana Ignacego, że sam jest szczerze oddany stronnictwu księcia wojewody, że cały pułk przystanie do Konfederacyi Nieświezkiej, oprócz czterech oficerów i samego szefa, których powiążą: że zatem trzeba koniecznie, aby Wołodkowicz, jako członek konfederacyi, przybył tajemnie do Mińska i nie dał czasu umknąć z miasta księciu biskupowi.

Pan Ignacy od dawna ostrzył zęby na księcia Massalskiego: nie mógł się przeto oprzeć ponętnej nadziei dostania go w swe ręce; a że zawsze był pewny siebie i zarozumiały, więc cichaczem, nic nikomu nie mówiąc, sam jeden puścił się do Mińska i przed świtem zajechał do mieszkania majora Ro... Tu już wszystko było przygotowane na jego zgubę: w kilka chwil po przybyciu Wołodkowicza, cały pułk otoczył dom majora. Poznał pan Ignacy zdradę, ale już zapóźno; dobył szabli i rzucił się sam jeden na wszystkich, dając dowód niesłychanej odwagi i bohaterstwa.

Chciano go wziąć żywcem: więc żołnierzom zabroniono strzelać; mogli tylko używać bagnetów. Ów to niegdyś Ignaś, uczeń zprzed tablicy pana Piszczały, Ignaś, co kulami zabijał alfabet wraz z towarzyszami nauki, teraz osamotniony, w ciężkiej przygodzie, łamał mężnie szablą szeregi Massalczyków zawzięcie go atakujących, bo obiecano 100 czerwonych złotych temu, kto go weźmie.

Las bagnetów otaczał Wołodkowicza, ale niebawem mnóztwo trupów i rannych zasłało ziemię; krew płynęła strugą po szablicy mężnego, ale zuchwałego człowieka, który prawom krajowym urągał, a teraz rąbał w lewo i w prawo, nie szczędząc nieprzyjaciół.

Lecz siła złego — pułk na jednego. Wołodkowicz postanowił cofnąć się do kościoła farnego, sądząc, że się tam nie odważą go atakować. Piorunem z dziedzińca wskoczył do domu, a ztamtąd do ogrodu, znajdującego się za dworkiem i przylegającego do Fary. Wszakże i tu wszelkie drogi przecięto, płoty ogrodu powywracano i naciskano zbiega coraz bliżej. Każdy, co się doń przysunął, otrzymywał śmierć lub rany, ale od ciągłego zwycięztwa już mu siły zaczęły ustawać.

Był opuszczony loch warzywny w ogrodzie: do niego się dostał Wołodkowicz i nową walkę rozpoczął, jakby w fortecy. Chował się w lochu dla odpoczynku, a za każdym napadem wychodził z dobytą szablą i zmuszał napastników do odwrotu. Nie mogli mu dać rady; musieli jednak kończyć z nim jaknajprędzej, bo książe Karol "Panie kochanku" mógł lada chwila przybyć na pomoc z Nieświeża ze swą milicyą nadworną.

Żyd, faktor Marszałka Trybunału, podał sposób, którym opornego wzięto. Kazano z miasta poznosić wszystpierzyny żydowskie i rzucać je do lochu; pod osłoną tych betów szli żołnierze Massalskiego do szturmu, a szabla Wołodkowicza już tylko rozbijała pierze; on sam, obrzucony piernatami, nie mógł się w końcu poruszyć — i tak go nareszcie wzięli.

Związanego pana Wołodkowicza zaniesiono na ratusz, gdzie zasiadał Trybunał. Tam mu przeczytano dawniejszy dekret sądu kapturowego, zatwierdzony teraz przez sam trybunał, a skazujący napastnika na śmierć. Nie dano mu nawet czasu do usprawiedliwienia się z zawartych w dekrecie fałszywych zarzutów, których wprowadzenie do wyroku jednakże nie zmniejszało winy samowolnego szlachcica. Niespełna w godzinę po ujęciu pana Ignacego już go rozstrzelano, a książe biskup Massalski i wszyscy członkowie Trybunału wnet wyjechali z Mińska, obawiając się przybycia księcia Radziwiłła z wojskiem i konfederatami.

Rzeczywiście, książe, niespokojny o los swojego odważnego przyjaciela, który sam jeden wybrał się był do Mińska, z kilkuset zbrojnymi ludźmi pośpieszył za nim; ale przybył do miasta w kilka godzin po exekucyi. Rozbił pułk Massalszczyków broniący rogatek, ale już poniewczasie, i nie miał nawet sposobności do pomszczenia śmierci swego sługi i towarzysza.

Jak ks: Karol kochał Wołodkowicza i jak nigdy nie mógł odżałować jego skonu, widać to i z tego, że po latach więcej niż dwudziestu, z powodu wzmianki o rozstrzelaniu pana Ignacego dopuścił się nader boleśnego żartu, tchnącego niewygasłem uczuciem zemsty.

Razu jednego, podczas przyjęcia na imieniny, w dzień Ś-go Karola, w zamku Nieświezkim przybył jakiś podżyły mężczyzna w kontuszu mundurowym i, skłoniwszy się nizko księciu, czekał póki ten do niego nie przemówi; zdawało się, iż chce o coś prosić. Książe to zauważył i rzekł:

— Panie bracie, czego Waść żądasz?

— Jestem abszytowanym (dymissyonowanym) oficerem wojsk Rzeczypospolitej i życzyłbym sobie być umieszczonym w milicyi Waszej książęcej Mości.

— Gdzie Waść służył?

— W regimencie Massalskich, i oto mój abszyt i świadectwo mojego sprawowania się, które śmiem złożyć księciu.

Książe spojrzał na papiery, mocno pobladł i zawołał:

— Wołodkowicza rozstrzelali!

Oficer z początku się zmieszał; lecz się wnet przyznał, że prowadził na śmierć Wołodkowicza, spełniając ślepo rozkaz swej władzy. A książe ciągle ze smutkiem powtarzał:

— Wołodkowicza rozstrzelali!

Potem kazał zawołać trzech żołnierzy ze swej warty i, gdy ci przyszli, zakomenderował:

— Nabij broń!

Massalszczyk stał już nieżywy, a wszyscy obecni ze zgrozą oczekiwali strasznego końca tej sceny.

— Wołodkowicza rozstrzelali! — rzekł raz jeszcze książe do swych milicyantów i dodał: — weźcie serce z papieru czerwonego, i przyłóżcie je...

Oficer warty radziwiłłowskiej przyskoczył do Massalszczyka i chciał mu do piersi przypiąć serce.

— Gdzie kładziesz?! Nie tu, przyłóż je jeleniowi na tym oto kobiercu.

Przypięto serce jeleniowi wyżej łopatki, a książe zakomenderował:

— Ognia!

Trzy kule przeszyły kobierzec.

Po tem rozstrzelaniu niewinnem wstał książe z fotela z wypogodzoną twarzą i wraz z gośćmi udał się na pokoje, a oficer pułku Massalskich znikł gdzieś, jak kamfora.

Na tej scenie, której sam Soplica był świadkiem, kończy się opowiadanie o panu Wołodkowiczu.

*) Nazwa hetmana odpowiadała w dawnych czasach dzisiejszemu "główno-dowodzącemu generałowi. '' Czterech bywało hetmanów: Wielki Koronny i Wielki Litewski, Polny Koronny i rolny Litewski.

**) Chorążyc znaczy "syn chorążego. " Chorąży we właściwem znaczeniu jest to stopień wojskowy w kompanii lub pułku. "W dawnej Polsce był to znaczny urząd cywilny; byli chorążowie wielcy, nadworni i ziemscy.

***) Podkomorzyc zn. "syn Podkomorzego" — Podkomorzymi nazywano urzędników do sądzenia spraw granicznych, a w dawnych czasach zawiadowców dworu królewskiego, królewskiej komory.

****) Nazwa urzędnika noszącego miecz królewski.

*****) Od r. 1578, a ostatecznie od 1590 r. w całej dawnej Polsce Trybunał stanowił w sprawach pospolitych szlacheckich najwyższą instancyą sądową; miał dwa wydziały: duchowny i świecki; w pierwszym przewodniczył marszałek, w drugim prezydent. Był jeden Trybunał w Koronie, drugi na Litwie. Trybunał Koronny, z krótką odmianą od r. 1764 — 1775, stale rezydował w Piotrkowie i Lublinie, Litewski — w Wilnie, Mińsku i Nowogródku, a od r. 1775 — w Wilnie i Grodnie.

******) Dawna Polska dzieliła się na "województwa. " Zwierzchnikiem województwa był wojewoda, mający władzę cywilną (przewodniczenie na sejmikach, sądy wojewódzkie, atrybucye edyliczne i wojenną., prowadził bowiem szlachtę podczas pospolitego ruszenia. Województw było wszystkich w XVIII w. 35: w Koronie 23 (i Warmia) na Litwie 10; nadto obie połowy państwa miały po 1 wojew. tytularnem.

*******) Sądy za czasów bezkrólewia; nazwę ich wywodzą, albo wprost od kaptura, albo z łaciny średniowiecznej od wyrazu captura t. j. libera captura, prawo wolnego imania i sądzenia winowajców, podczas gdy inne sądy znajdowały się w zawieszeniu. Kaptury zniesiono dopiero w r. 1791.

********) Stolnikiem nazywano urzędnika mającego obowiązek służenia do stołu królowi razem z Podczaszym i Podstolim, który był urzędnikiem niższego stopnia od Stolnika.

KAROL RYŚ.

W ordynacyi *) książąt Radziwiłłów, w miasteczku Nieświeżu, przy kościele farnym czynność organisty od bardzo dawnych czasów spełniał zawsze, nie kto inny, jak tylko Ryś, bo zwykle ojciec synowi ją przekazywał już od kilku pokoleń. Rysiowie byli dobrą szlachtą, ale się nie wstydzili swojego rzemiosła, gdyż dawniej organiści byli zarazem orgarmajstrami; a mieli niezły dochód i z ziemi przywiązanej do posady, i z pensyi, i z kolęd zbieranych w domach pańskich, tak, że mogli dorabiać się znaczniejszego funduszu i w razie porzucenia swojego stanu, jako szlachta, dochodzić do wyższych urzędów, dostojeństw i zostawać Jaśnie Wielmożnymi. Widziano dawniej nieraz potomków wielkich rodzin w ubóztwie, i zupełnie podupadłych, a chudych pachołków, zostających z czasem wielkimi panami: więc też nic dziwnego, że mówiono: "Szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie;" pan wojewoda nazywał szaraczkowego szlachcica fanem bratem i czuł to dobrze, iż te słowa nie są czczą formułką grzeczności, ale w samej rzeczy prawdą, bo wszyscy byli braćmi w społeczności, a "kmiećmi wobec Boga", jak jeden z naszych przodków pięknie powiedział.

Otóż i jeden Rysiów dobił się wyższego stanowiska w kraju i bogactwa i był znakomitością nielada w swoim czasie. Ojca tego pana Rysia znał Soplica i powiada o nim, że go nazywano żartobliwie Ordynatem Nieświezkim, gdyż był już szóstym z kolei Rysiem organistą przy kościele farnym w Nieświeżu. Ryś stary pamiętał o tem, iż się urodził szlachcicem, i choć organiści nie nosili szabli, zawsze się ubierał dość kuso, aby widziano jego karmazynowe spodnie w butach, oznaczające pochodzenie szlacheckie. Na codzień chodził on w szaraczkowej opończy, ale w dni galowe, gdy siadywał u stołu ks. Radziwiłła, Hetmana, na szarym końcu, wkładał zwykle kontusz z czarnego aksamitu, atłasowy żupan takiej samej barwy, pas srebrem lity, a na to wszystko krótki płaszczyk czarny krepowy i czapeczkę zwaną doktoratką. Hetman Radziwiłł lubił bardzo organistę, ale więcej jeszcze brat hetmana, książe Chorąży, który sam grywał na organach i, żartując, zwał Rysia swym kollegą. Ryś nietylko był dobrym organistą i orgarmistrzem, ale słynął jeszcze z dowcipu i konceptów staropolskich, któremi nieraz zabawiał niewinnie poważną szlachtę i panów, bo umiał zawsze zachować przyzwoitość właściwą słudze kościelnemu.

Organiści Rysiowie zwyczajnie żenili się z córkami organistów: więc gdy Rysiowi, o którym mówimy, urodził się syn, a był jedynak, trzymający go do chrztu książe Karol Radziwiłł, Chorąży, dał mu swe imię, ale przed ceremonią rzekł, śmiejąc się:

— Ten chłopczyk kantyczkową nutą kwili, bo i z miecza i z kądzieli samych tylko organistów w genealogii rachuje.

Choć mały Karolek Ryś w pieluchach krzyczał kantyczkową nutą, to jednak, podrósłszy, nie okazał żadnej zdolności do śpiewu i do muzyki, A wbrew życzeniom ojca, który go, pięcioletniego, trzymał już przy klawiszach i boćkowskim wpajał weń zamiłowanie do organów.

Gdy Karolek miał rok ósmy, pan organista pojechał z nim raz na Ś-ty Karol do jego ojca chrzestnego; a że książe Chorąży lubił muzykę, zrobił mu więc pozytywkę, czyli katarynkę, którą chłopczyk miał księciu ofiarować na wiązanie. Zajechawszy przed bramę dworską, wysiedli z wózka i zbliżali się do ganku; Karolek niósł pozytywkę, idąc obok ojca. Wtem przyswojony żuraw, przechadzający się po dziedzińcu, poskoczył i napadł na niego. Chłopak rzucił katarynkę na ziemię, wydobył z pochwy pałasik i tak silnie palnął żurawia po szyi, że go zabił na miejscu. Książe Chorąży siedział przy oknie i widział tę scenę. Staremu Rysiowi aż ciarki poszły po skórze, bo wszyscy się bali księcia Karola, nawet Hetman, jego starszy brat rodzony: tak był bowiem popędliwy, srogi i zimnego serca.

Ale ks. Chorąży wyszedł na ganek, trzymając się za boki od śmiechu, i rzekł do Rysia:

— Zucha mi przywiozłeś, panie kolego; dziękuję ci za pozytewkę, ale musisz mi oddać i ptaszka, co ją przyniósł; będzie moim paziem teraz, a z czasem go posunę i nie zbraknie mu nigdy chleba; sam widzisz, że on nie do klawiszów stworzony.

Karolek tedy pozostał na dworze ks. Chorążego, gdzie było czterech innych paziów, dzieci zamożnych obywatelskich rodzin. Oni miewali pieniądze, a on, biedne rysiątko, nie dostał od ojca ani złamanego szeląga: wkrótce jednak poradził sobie w ten sposób. Książe po obiedzie sypiał, a paziowie w przedpokoju grywali wtedy w karty na pieniądze; Karolek nie mając pieniędzy, wygrane brał do kieszeni, ale za przegraną ilość jakiej monety tyleż razy śpiącego księcia musiał kartą uderzyć po nosie; wygrał, naprzykład, pięć tynfów, to je wziął, przegrał, to pięć razy kartą księcia w nos uderzał. Długo mu się to udawało, bo pan Chorąży po węgrzynie spal twardo, ale razu jednego, uderzony snadź nieco mocniej, przebudził się.

Sądny dzień, jak się wyraża Soplica, zrobił się w Kojdanowie *).

— Kto cię, hultaju, namówił do takiej zabawy?— zawołał książe.

— Ja sam siebie namówiłem, — odrzekł śmiało Karolek.

— Kiedy mi tak zuchwale odpowiadasz, obaczymy: czyje będzie na wierzchu.

I natychmiast kazał chłopakowi wyliczyć wielką liczbę łóz, bo zawsze nader srogo miał zwyczaj karać.

Karolek obdarzony był prawdziwie rysią naturą, bo się zaciął i ani pisnął z bólu, tak, że sam książe, człek zimnego serca, obecny przy tej exekucyi, rzekł:

— Jednak to niepospolite chłopię.

A po wyliczeniu plag zapytał go mniej gniewnie:

— Z jakiego powodu śmiałeś twojego pana znieważać?

— Cóż miałem robić z biedy? — odrzekł mały Ryś, — Wszyscy paziowie mają pieniądze, a ja, choć już trzy lata służę i jestem chrzestnym synem księcia, nie dostałem jeszcze ani szeląga.

Ks. Chorąży darował mu zaraz pięćset tynfów, i naznaczył trzysta rocznej pensyi.

Wyrósłszy, Karolek został dworzaninem księcia i był u niego w wielkich łaskach, tak dla swej wierności w służbie, jak i dla niesłychanej odwagi i zuchowstwa; również i z powodu wielkiej siły, bo łamał podkowy, a nakoniec i z tego względu, że po panu Wołodkowiczu najlepiej bił się na pałasze.

Plagi, które otrzymał w dzieciństwie od ks. Chorążego, musiał znieść, uważając go za opiekuna i za drugiego ojca, i to upokorzenie dziesięcioletniego chłopaka nie zabiło w nim poczucia własnej godności; gdy wyrósł, pamiętał dobrze, iż był karmazynem, magnatem; książętom nie pozwalał sobie jeździć po nosie: przeciwnie stał się zuchwałym, miewał często pojedynki i raz za jakiś przytyk wyłajał publicznie ks: Radziwiłła, starostę Lidzkiego, a nawet rodzonego synowca swojego pana, owego ks: Karola Panie kochanku, wyzwał na pojedynek i okiereszował, — a było to tak:.

U stołu, nieco podochocony, a zawsze lubiący żarty i dowcipy, słynny nawet ze swych kłamstw humorystycznych, ks: "Panie kochanku", jeszcze na on czas Miecznik Litewski, odezwał się do pana Rysia:

— Panie kochanku, pókiś siedział przy ojcu, nazywano cię Rysiem, ale, odkąd obłaskawiono cię na pańskim dworze, powinieneś się nazywać kotem, bo kot jest to ryś swojski.

— Ja nie Waszej Książęcej Mości chleb jem, — odrzekł na to pan Karol, — ale jego stryja, i nie mam obowiązku znoszenia przykąsów od całego książęcego domu; jam taki dobry szlachcic, jak i książe, który nie masz prawa żartować z mego nazwiska, boś go nie dał... Proszę natychmiast ze mną się rozprawić!

Książe "Panie kochanku", jako magnat, według dawniejszych, i dzisiejszych nawet, pojęć wielkich panów o honorze, mógłby był bez wstydu nie przyjąć wyzwania od chudego pachołka; ale ponieważ Ryś urodził się dobrym szlachcicem i słynął jako rębacz pierwszej klassy, a młody książe sam dzielnie władał szablą, nie odmówił więc pojedynku i bił się z panem Karolem; dostał jednak takie cięcie powyżej łokcia, że kilka tygodni przechorował mocno, a ojciec jego, książe Hetman Wielki Litewski, chciał nawet, aby pan Chorąży ukarał za to swego dworzanina; lecz sam brat hetmański usprawiedliwił go, dowodząc, iż Ryś, jako szlachcic, dobrze sobie postąpił, a ta nauka, dana młodemu księciu, niespokojnego umysłu, może mu tylko posłużyć na przyszłość.

Na tym pojedynku pan Ryś źle nie wyszedł, bo i sam książe "Panie kochanku" bardzo go sobie upodobał, będąc człowiekiem, jak to dawniej mówiono, wielkiego animuszu, i zaprosił go z czasem do sławnej Bandy Albejskiej, i nawet wkrótce po tem zajściu, książe Chorąży, jedyny może Radziwiłł znany ze skąpstwa, dał mu piękną wieś w dożywocie.

Dochody z tej wsi nie wystarczały jednak panu Karolowi, gdyż się lubił ubierać bardzo bogato, będąc dziwnie przystojnym mężczyzną: tracił tedy pieniądze na stroje i zaciągał długi; a miał takie szczęście do ludzi, że nie tylko wszyscy znajomi pożyczali mu pieniędzy bez pewności odebrania, ale nawet, chociaż niespokrewniony z wyższymi urzędnikami, nieposiadający przodków, którzyby niegdyś sprawowali jakie urzędy publiczne, został wszakże obranym na deputata do Trybunału Litewskiego, odbywającego się natenczas w Wilnie. Miał wówczas zaledwie lat dwadzieścia cztery.

Pan Ryś, będąc przystojnym i elegantem, dandym swojego czasu, umiał się damom podobać; otóż w Wilnie poznał pannę Kietliczównę, bardzo bogatą sierotę, narzeczoną panu Łopacie, którego jej opiekun protegował. Panna niezbyt kochała narzeczonego, bo był paniczyk papinkowaty, a ona, i piękna i dzielna dziewczyna, tęgo jeździła konno, polowała z chartami i strzelała z fuzyi i z pistoletów: więc pan Ryś, zuch nielada, łatwo mógł jej przypaść do serca i stanowić z nią dobraną paro. Mając tedy po sobie pannę, pan Karol odsadził pana Łopatę, zjednał proźbą i groźbą jej opiekuna i ożenił się, wziąwszy w posagu jeden z najznaczniejszych majątków szlacheckich na Litwie.

Koniec wersji demonstracyjnej.