Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

WSTĘP

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

PAMIĘTNIK DOROŻKARZA WARSZAWSKIEGO 1832- 1857

Gottlieb Langner

WSTĘP

Celem skreślenia biegu mego życia (curriculum vitae), który tylko przyjaciołom i znajomym moim udzielić zamierzyłem, była jedynie tylko chęć przekonania ich, z jakimi przeciwnościami przez tak wiele lat walczyć musiałem i jak srodze los w ciągu tego czasu mnie prześladował, zanim dozwolił mi na stanowisku, w jakim się obecnie znajduję, spokojnie pędzić dalsze dni żywota mego.

Czy nadzieja moja spełni się, to jest:

„Że niejeden, co dziś mnie zazdrości, odda mi sprawiedliwość" — to przyszłości pozostawiam.

Doświadczenie, niestety, przekonywa, że szczęściu zwykle towarzyszy zazdrość.

G. L.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Zanim opowiem historię własnego mego żyda, czuję się w obowiązku udzielić kilka słów dotyczących moich rodziców; uczynić to powinienem, albowiem mam im do zawdzięczenia życie swoje.

Śp. ojciec mój przebywając lat kilkanaście w Polsce, zanim objął na siebie dziedzictwo po ojcu swoim, pozbawiony opieki, w towarzystwie złych ludzi przyswoił sobie naganne przymioty: zbywało mu na stałym charakterze, był lekkomyślny i z takimi przywarami powrócił.

Pochodził z rodu Langnerów, chrzestne imię jego było Krystian. Objął w dziedzictwo po ojcu wioskę Gugelwicze, o pół mili od miasta Milicz położoną. Dobra gleba ziemi, korzyści osiągane z gorzelni i browaru aż nadto zdawały się być dostateczne do przyzwoitego utrzymania całej rodziny.

Objąwszy gospodarstwo najpierwszym staraniem ojca mego było wynaleźć sobie dobrą gospodynię domu, którą też niezadługo w sąsiedztwie znalazł. Ojciec jej posiadał gospodarstwo rolne we wsi Kasawe, obok sprawowania w tejże okolicy obowiązków sołtysa sądowego. Miał ojciec z niej nie tylko dobrą małżonkę, ale zarazem wykształconą gospodynię; wychowana w pracy i zamiłowaniu do ścisłego wykonywania swych obowiązków jeszcze w domu rodziców, stała się w późniejszym czasie dobrą, rozważną i pracowitą panią domu.

Uszczęśliwiony wyborem takiej towarzyszki, która potrafiła rządzić całym gospodarstwem, nic dziwnego, że zupełnie polegał na niej. Lecz z goryczą wspomnieć mi tu wypada, że ojciec mój powoli wracając do trybu życia kawalerskiego pomijał domową zagrodę, a gospodarstwo swoje jako rzecz podrzędną uważał.

Z małżeństwa tego było nas pięcioro rodzeństwa: czterech braci i jedna siostra, z których ja drugi byłem z kolei. 

Ponieważ zamierzyłem opisać tylko historię mojego życia, zatem o reszcie rodzeństwa tam tylko wspomnę, gdzie okoliczności i wypadki wspólność z nimi mieć będą.

Urodziłem się dnia 15 stycznia 1814 roku, od pierwszych lat dzieciństwa mego (jak mi to opowiadano) zawsze byłem zdrów i wesoły. W rzeczy samej, o ile pamięcią w lata ubiegłe zapuścić się zdołam, nigdy mi ani na humorze, ani na zdrowiu nie zbywało, skąd doktor i aptekarz niewielkie korzyści z mojej osoby rokować sobie mogli.

Pierwsze wykształcenie swoje wcześnie rozpocząłem, moje zdolności umysłowe zaczęły się szybko rozwijać; zdało się, jakby sama natura nierównie więcej mnie aniżeli resztę rodzeństwa przymiotami swymi obdarowała.

W jedenastym roku życia byłem pierwszym uczniem w szkole wiejskiej, a doszedłszy lat dwunastu już przez nauczyciela nazwiskiem Schirnik za najpilniejszego w jego szkole ogłoszony zostałem. Następnie rodzice moi umieścili mnie w innej szkole we wsi Szałkowie, pół mili od dworu naszego odległej, w niej to nauki cokolwiek obszerniej wykładane były. Przykro mi wprawdzie z początku było codziennie półmilową tam i na powrót odbywać przechadzkę, lecz mając nadzwyczajną chęć do nauki spacer ten, choć z musu, był mi znośnym, albowiem oprócz zwyczajnych nauk w szkole tej wykładanych uczyłem się od nauczyciela nazwiskiem Schneke gry na skrzypcach. Po upływie jednego roku, który więcej na przyjemnych i pożytecznych rozmowach z moim nauczycielem przepędziłem celem wyższego kształcenia, wyż. rzeczoną szkołę opuścić byłem zmuszony. Udałem się do miasta Milicz, do nauczyciela nazwiskiem Brimarius, gdzie oprócz codziennych nauk planem szkolnym wskazanych pobierałem nauki prywatne. Tu dopiero poznałem, jak usposobienie moje umysłowe coraz bardziej się rozwijało; bystrość pojęcia, zdrowy sąd o rzeczach przechodził wiek dziecinny. O! Gdyby dozwolonym mi było przynajmniej przez lat parę jeszcze korzystać z nauk, może bym nadal był zdolniejszy stawić opór nienawistnemu losowi, który mnie tak srodze prześladował, może razy jego byłyby dla mnie znośniejsze.

Po roku przyszedł kres moim nadziejom, moim dążnościom. Matkę moję, od niejakiego czasu cierpiącą, zaskoczyła śmierć nieubłagana. Śmierć jej stała się dla nas wszystkich największą stratą, niczym nie powetowaną; a lubo wszystkich ręce oddane były gospodarstwu, to przecież brakowało głowy, która wszystkim kierować potrafiła.

W krótkim przeciągu czasu uczuliśmy nagle, czym ta jedna osoba dla nas wszystkich była; za życia jej każdy miał to, co mu się należało, o niedostatku nie mieliśmy pojęcia; teraz, przeciwnie, zaczęło brakować wszystkiego.

Wlokło się gospodarstwo dalej swoim trybem przez czas niejakiś, lecz skoro dawne zapasy zniknęły, a o nowych i mowy nie było, brak i upadek okazał się widoczny, gdyż to, co odpłynęło, już więcej nie powróciło. Ojciec mój, przez tyle lat nie zajmując się wcale gospodarstwem, i teraz był tyle lekkomyślnym, że nie starał się wydźwignąć go z upadku; przywykły do życia wolnego, pozostawił go smutnemu losowi. Po roku zaczął pożyczać pieniędzy dla podtrzymania go, lecz z zaniedbania wydarzyły się wypadki, które ogromne pochłaniały sumy. I tak przez nieregularny ruch gorzelni, nie zważając na składane przez się deklaracje, podpadał karom pieniężnym, a jeżeli urzędnik z rozkazu wyższego przybył celem wykonania obowiązków służby, tedy on, zamiast uprzejmości, nieprzyzwoitym obchodzeniem się tegoż traktował. Stąd wytaczane miał często procesy, które wielkie za sobą wydatki pociągały na szkodę mojego ojca. W końcu znaglony do zrealizowania w terminie wekslu na dość znaczną kwotę, za swym bratem solidarnie poręczonego, w braku gotowizny, posiadłość nasza drogą sądową przez publiczną licytację sprzedaną została; lecz, niestety, zebrana suma zaledwie na pokrycie długów wystarczyć mogła.

Ten cios dotknął nas, dzieci, najsrożej, nikt bowiem nie pomyślał o losie naszym; nowonabywca kazał nas bez miłosierdzia wypędzić, a ojciec z rozpaczy oddał się zupełnie trunkowi. Jeden z sąsiadów nazwiskiem Saure tyle był litościwym, iż udzielił nam schronienia w swojej stodole, gdzie wzajemnie płaczem i narzekaniem pocieszaliśmy się rozmawiając o przyszłości pełnej odstraszających obrazów. Po niejakim czasie ojciec nasz wynajął mieszkanie na przedmieściu miasta Milicz, gdzie wprawdzie znaleźliśmy zasłonę przeciwko wiatrom i niepogodzie, lecz to nie było dostatecznym. Ale Bóg, najdobrotliwszy nasz Ojciec, zachował nas w pełnym zdrowiu; żołądek tylko domagał się od nas zwykłego sobie zajęcia.

Stan nasz taki nie mógł być  żadną miarą długotrwałym; rozwiązanie onego nastąpić przecież musiało; nic przed nami nie było, jak rozłączenie się wzajemne, które też wkrótce nastąpiło. Starszy brat Karol, który już był ukończył rok ośmnasty życia, zabrany był do Warszawy przez bogatego majstra szewckiego Arnolda. Drugi, imieniem Krystian, po mnie z kolei starszeństwa następujący, jak niemniej najmłodszy Wilhelm, pomieszczeni zostali u krewnych. Siostrze zaś, która była czwartym dzieckiem, imieniem Joanna Karolina, najlepiej z nas wszystkich się powiodło; brat bowiem matki naszej, naówczas w Gangwitz zamieszkały, zarządzający znacznymi lasami królewskimi jako nadleśniczy, przyjął ją za własne dziecko. Takim więc sposobem rodzeństwo moje znalazło schronienie, ja tylko jeden zostałem sam sobie oddany, nie wiedziałem, co mam z sobą począć, a przecież bez żadnego zajęcia pozostać dłużej nie mogłem.

W ostatnich trzech latach pobytu w domu rodzicielskim zajmowałem się gorzelnią i browarem; mając jakiekolwiek o tym przedmiocie wyobrażenie, postanowiłem w tej profesji szukać przyszłego szczęścia dla siebie i nie rozmyślając się długo, w szesnastym roku życia, puściłem się w drogę.

Ojciec mój, dotąd sam sobie pozostawiony, utrzymywał się, jak mógł, nie zmienił dawnego trybu życia i w kilka lat umarł, wówczas kiedy ja z rodzeństwem przebywałem w Polsce.

Pierwszy plan, jaki ułożyłem sobie, aby znaleźć zatrudnienie jako gorzelany i piwowar, spełzł na niczym. Nie znalazłszy odpowiedniego miejsca w Krotoszynie, miasteczku około trzech mil odległym od miejsca mego urodzenia, nie mając również odpowiedniego funduszu na dalszą podróż, o innym zacząłem myśleć zawodzie.

Pewien starozakonny, przypadkowo zapewnie dowiedziawszy się o położeniu, w jakim się znajdowałem, wynalazł mnie w Krotoszynie i zrobił propozycję, czy bym nie chciał objąć u niego służby około koni; bez zastanowienia się, zdolny przecież do innego zajęcia, odpowiedniego umysłowemu memu usposobieniu, lecz z natury brzydzący się próżniactwem, przystałem. O! Jakże ten rok, który u niego przebyłem li tylko za wikt i odzież niezbędną, wyrył się w mojej pamięci; pomimo wytrwałości to nędzne życie stało się w końcu dla mnie u niego trudnym do wytrzymania, w skutku czego służbę tę porzucić byłem zmuszony. Chęć wejścia do wojska obudziła się we mnie. W tej nadziei, że będę przyjęty, zameldowałem się władzy, lecz, niestety, na nic się moje marzenia nie zdały, siły bowiem moje fizyczne, jeszcze niezupełnie rozwinięte, tamowały mi drogę do tego stanu. Drugi więc plan, na którym całą nadzieję swoję oparłem, również jak pierwszy chybił celu.

I znowu zostałem sam jeden, ogołocony z najpotrzebniejszych przedmiotów, bez przytułku, bez pieniędzy, w obszarpanej odzieży, mogę  śmiało rzec, że i bez chleba. W tak smutnym położeniu pomyślałem o dawnym moim starozakonnym, lecz uczułem nagle wstręt na samo wspomnienie przeszłości i tylko przypadek uwolnił mnie na zawsze od niego. Pewien nadaudytor nazwiskiem Biwald, w powrocie z podróży, zatrzymał się w Krotoszynie, potrzebował służącego; ja, korzystając ze zdarzonej sposobności, przyjąłem u niego obowiązki. Z nowym panem pojechałem do Poznania, sumiennie pełniąc obowiązki służby; widziałem jego zadowolnienie i wdzięczność, jakie mi ze swej strony dość często okazywał. Było to w roku 1831; mieszkaliśmy w Poznaniu, gdy w Polsce wybuchło powstanie. Było mi bardzo dobrze, a jednak nie chciałem u niego dłużej pozostać, pragnąc koniecznie być  żołnierzem. Po roku podziękowałem ze służby panu Biwald i zamierzyłem nasamprzód odwiedzić rodzeństwo moje, a następnie zaciągnąć się w szeregi wojskowe. Tą razą pod względem materialnym nierównie lepiej stałem aniżeli w roku przeszłym, gdy służbę żydowską opuściłem; byłem dobrze ubrany i oprócz ośmdziesięciu talarów gotowizny miałem jeszcze srebrny zegarek.

Z jakąż radością i ukontentowaniem dążyłem do stron rodzinnych, w jak pięknych kolorach malowałem sobie przyszłość moją; ta droga zdawała mi się nierównie krótszą, aniżeli rzeczywiście nią była. Lecz to ukontentowanie nagle inny obrót wzięło, gdy w innym bycie zastałem swoję rodzinę, jak sobie wyobrażałem. Serce moje rozdzierało się z żalu i boleści na widok nędzy i ubóstwa, w jakim ich znalazłem; wzruszenie tym mocniejsze było, gdy nieczułem się być zdolnym osobą swoją przynieść im jakiejkolwiek ulgi lub pomocy, łzy i ubolewania moje mieszane z ich łzami zdawały się być jedyną osłodą serc zbolałych. Słabi na siłach, nie byli zdolni wykonywać tych robót, jakimi ich obciążano. Z pogardą patrzałem na tych ludzi bez wyrozumienia i litości; a jednak nic dla biednych braci uczynić nie mogłem. W ciągu kilkudniowego pobytu pomagałem im w wyznaczonych robotach, lecz to długo trwać nie mogło, z rozkrwawionym sercem i załzawionymi oczyma nadeszła chwila rozłączenia się naszego, braterskie ściśnienie dłoni było zadatkiem do cierpliwego znoszenia tego, co nam Bóg przeznaczył, bez szemrania na świętą Jego wolę.

Smutny, lecz z tą niepłonną nadzieją, że życzeniu memu zaciągnienia się do strzelców żadna nie nastręczy się przeszkoda, udałem się do Wrocławia. Tu los widocznie mnie prześladował, znów zawiodłem się w swych oczekiwaniach i odebrałem odpowiedź podobną jak poprzednio: żem na żołnierza za słaby.

Zniechęcony takim niepowodzeniem, straciłem na zawsze ochotę do żołnierki; przyszła mi na myśl Polska, gdzie mój brat starszy przebywał, postanowiłem tam się udać, aby w Warszawie za pośrednictwem jego wynaleźć sobie stosowne pomieszczenie. W roku 1832 przybyłem pierwszy raz do tego miasta i serdecznie się cieszyłem, że zobaczę brata, którego lat tyle nie widziałem. Nie zostawał już jak poprzednio u tego bogatego Arnolda, który go z sobą przywiózł do Warszawy, a straciwszy majątek zupełnie podupadł; brat mój, o którym wspomniałem, był kelnerem w Hotelu Drezdeńskim. Przyjęcie, jakiego od niego doznałem, nie odpowiadało ani braterskiej miłości, ani mojemu oczekiwaniu, widziałem go dla siebie obojętnym i nie więcej dbał o mnie jak o pierwszego lepszego gościa z ulicy albo znajomego swego. Smutny to był dla mnie widok, czując się być sam jeden w stolicy, bez żadnej pomocy, bez przyjaciela i doradcy. Wprawdzie znalazło się kilku życzliwych rodaków, którzy okazywali mi przyjaźń, dopóki ostatni grosz nie wyszedł z woreczka, lecz w kilka dni stan mój finansowy tak smutnym się okazał, że i ów zegarek musiał iść pomiędzy ludzi na niezbędne potrzeby. Gdy i temu zasiłkowi kres przyszedł, zatęskniłem znów do ojczyzny; lecz powrót bez pieniędzy był niemożliwym.

Znalazłem się więc znów w położeniu nie do pozazdroszczenia, nie pozostawało mi zatem nic więcej, jak tylko na nowo szukać służby. W celu wynalezienia takowej udałem się do kantoru służących przez p. Kühn utrzymywanego i z jego rekomendacji przyjęty zostałem do usług przez niejaką hrabinę nazwiskiem Mannageta von Lerchenau. Pochodziła ona z Wiednia, majątek swój miała w Królestwie pod miastem Terespolem, dokąd po niejakim czasie pobytu w Warszawie tamże ze mną się udała.

Śmiało mogę powiedzieć, że mi tu na niczym nie zbywało, i z uwagi na stanowisko, w jakim się znajdowałem, nic więcej żądać nie mogłem. Okolica, w której dobra te były położone, była urocza, nie zbywało mi na czasie nasycać się pięknością natury, lecz przywykły do życia w miastach wielkich pobyt na wsi nie był dla mnie zajmującym. Według kontraktu, jakim zawarł z hrabiną, byłem przymuszony cały rok przesłużyć i gdy czas nadszedł, czułem się być panem mej woli; i nikt nie mógł mi wzbronić powrotu do Warszawy. Po powrocie do Warszawy w roku 1833, mając porządną garderobę i nieco gotowizny, gdyż z zasług, jakie mi hrabina przy opuszczaniu służby wypłaciła, niewiele straciłem, powziąłem zamiar powrotu do ojczyzny. Lecz że od początku, jak tylko sam sobie zostałem oddany, plany i projekty moje nigdy do skutku nie przyszły, tak też i teraz się stało. Czy z przypadku, czy umyślnie, ta niewidzialna ręka, która mną kierowała, zetknęła mnie z owym p. Kühnem utrzymującym kantor stręczeń służących; ten ofiarował mi bardzo korzystną służbę (jak sam mówił), za którą wdzięcznym mu być miałem. W rzeczy samej powiedział prawdę; pan, u którego objąłem obowiązki kamerdynera, był rzadkiej dobroci i charakteru, po niejakim czasie byłem kontent, że nie powróciłem do stron rodzinnych. Był nim pułkownik Seidlitz, mieszkał wówczas przy ulicy Zakroczymskiej, niedaleko Cytadeli, którą w tym czasie zaczęto wznosić. Do domu jego, w którym przemieszkiwał, należał piękny ogród, tam niemal codziennie zbierali się wyżsi oficerowie, użyci razem z pułkownikiem do robót fortyfikacyjnych; tam to zwykle do późnej nocy czas na grze w karty przepędzali; zabawa ich niemało przyniosła mi korzyści, nie było wieczora, aby za świadczoną im usługę lub przysposobienie kart do gry parę rubelków nie wpłynęło do mojej kieszeni. Zostając rok cały w tak korzystnej służbie zebrałem sobie dość znaczny kapitalik. Umiałem z niego korzystać, kupiłem parę wozów, koni roboczych, w zamiarze zarobkowania nimi przy robotach ziemnych wznoszącej się twierdzy; postępek ten wielce przypadł do smaku pułkownikowi Seidlitz; ten, widząc moje zabiegi i starania, nie tylko że mi nie odmówił swej pomocy, ale nadto w jednym z domów prywatnych przy ulicy Zielonej, nabytych przez rząd pod Cytadelę, dał mi darmo mieszkanie odpowiednie mojemu przedsiębiorstwu. Zacząłem czterema końmi i dwoma wozami, do nich przyjąłem dwóch parobków, którzy równo ze dniem w Cytadeli pracowali, sam zaś zarobione przez nich pieniądze tygodniowo odbierałem. Dom, który zajmowałem z ludźmi i końmi, był obszerny, aby więc korzystać z miejsca, kupiłem kilku chudych wieprzaków i te kazałem tuczyć na sprzedaż, z czego także zarobek mnie dochodził. W miarę wzrastającego dochodu nabyłem wypadkowo porządną dorożkę i dobre cztery konie, przynająwszy jeszcze jednego człowieka, który nią jeździł po mieście. Aż do tego czasu pozostawałem w służbie u pułkownika, żal mi było ją porzucić, gdyż była zyskowną; z drugiej strony pełnić obowiązki kamerdynera i doglądać szczerze własnego interesu było niemożliwym. Przedstawiłem tę rzecz swemu panu; ten widząc słuszność mego żądania, uwolnił mnie od siebie, nie przestając nadal względami mnie swymi zaszczycać.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej