Teodor Tomasz Jeż

PAMIĘTNIKI STARAJĄCEGO SIĘ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

CZĘŚĆ DRUGA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

CZĘŚĆ TRZECIA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

PAMIĘTNIKI STARAJĄCEGO SIĘ

Powieść historyczna.

Jeż Teodor Tomasz

CZĘŚĆ PIERWSZA

TAJEMNICA

I

Ha! mości dobrodzieju, spełniło się. Wychyliłem czarę do dna. Odejmuję ją od ust, stawiam przed sobą i przypatruję się jej; dziś się jej nie dotknę. Będę się jej przypatrywał, będę - pisał moje pamiętniki.

Zacząłem od "ha!" - bo mi żal serce ścisnął i byłem w jakimś niby poetycznym usposobieniu. Zdawało mi się, że po tym "ha!" uszykuje się wiersz jeden, po nim drugi, po drugim trzeci, po trzecim czwarty, piąty, szósty, dziesiąty, dwudziesty itd. - i popłynie pieśń rzewna, czuła, zachwycająca, elegia żalu, którą echa pochwycą i rozniosą daleko, szeroko po świecie. Było mi smutno, bardzo smutno!

Gdybym był w tej chwili zdobył się na poezją, byłaby to poezja do łez poruszająca. Płakalibyście, czytelnicy wszelkiego rodzaju, płakałybyście, czytelniczki wszelkiego wieku i stanu. Przejęlibyście się tym, co pierś moję napełnia, przepełnia.

Niestety! - "ha" pozostało samotne na białej ćwiartce papieru, pozostało całą moją pieśnią. Dziwna rzecz! tyle wierszy napisałem do sztambuchów, na imieniny i urodziny, a pieśni napisać nie mogłem.

Odsunąłem papier, sparłem się łokciem na stole, pochyliłem głowę i kilka łez gorzkich kapnęło na kalendarz berdyczowski, jedyny z kolekcji kalendarzów po nieboszczyku ojcu pozostałych. Jest to kalendarz z roku pańskiego 1802. Na nim, na karcie wklejonej pomiędzy majem i czerwcem, ręką mego ojca napisane są następujące wyrazy:

12 czerwca. - O godzinie pierwszej, minucie dwudziestej piątej po północy, w dzień Onufrego pustelnika, urodził mi się syn. Panie, niech będzie imię Twoje pochwalone! Niech ten nowonarodzony rośnie Tobie, Boże, na chwalę, ludziom na pożytek. Amen!

A nieco niżej:

19 czerwca. - Ochrzciliśmy dziecko. Łaskawi sąsiedzi licznie zjechali się do mojej chałupy. Trzydzieści par trzymało do chrztu mego syna, któremu dałem imiona: Onufry, Gerwazy, Protazy; pierwsze dlatego, że sam je sobie przyniósł, a dwa drugie na pamiątkę dnia chrzcin. Pokumaliśmy się z imci panem sędzią Zarębskim i imci panią chorążyną Weryżyną, którzy trzymali w pierwszej parze, z imci panem chorążym Weryhą i imci panią sędziną Zarębską, którzy trzymali w drugiej parze, z imci panem podkomorzycem Zaleskim i imci panią szambelanicową Zakrasiną, którzy trzymali w trzeciej parze, z imci panem szambelanicem Zakrasą i imci panną cześnikówną Strzemińską... itd. 

Wszystkie pary wyliczone i wymienione były porządkiem. Na końcu stało nazwisko księdza proboszcza, z dodatkiem czterech "K" oznaczających: "kanonik katedralny kapituły kamienieckiej." Po nazwisku księdza proboszcza następowała uwaga: 

Bawiono się wesoło. Wypiliśmy antałek starego węgrzyna i beczkę miodu, który piętnaście lat temu sycił kwestarz z Winnicy. 

Przeniósłszy się myślą w owe czasy, łatwo sobie wyobrazić, jak witanym było moje przyjście na świat. Stary węgrzyn i piętnastoletni miód rozweseliły umysły. Były toasty i wiwaty. Podnoszono mnie na rękach do góry i krzyczano: 

- Niech żyje! niech rośnie! niech będzie szczęśliwy! 

Niestety! z tych trzech życzeń sprawdziły się tylko dwa pierwsze. Żyję: dziś właśnie, o godzinie pierwszej, minucie dwudziestej piątej po północy, skończyłem lat pięćdziesiąt - zacząłem, ach! szósty krzyżyk - i czuję w sobie tyle życia, że jeszcze na pięćdziesiąt lat wystarczy. Pięćdziesiąt lat! Przeżyłem je sam z sobą. Czemuż chrzestni moi rodzice wymawiając pierwsze życzenie nie dodali: nie sam? 

Drugie życzenie również świetnie dopisało. Wyrosłem na pociechę oka ludzkiego. Jestem dobrze zbudowany, zdrów, silny i przystojny. Nie pochlebiam sobie w rozmowie z własnym sumieniem. Czegóż mi braknie? Co mi kto może zarzucić? - Szpakowaciznę, która mi włosy, faworyty i brodę przyprószyła? Ależ przed dziesięciu laty ani jednego białego nie miałem włoska, a przed dwudziestu byłem młody i hoży, biały i rumiany, a przed dwudziestu pięciu... Ach! 

Stryjenka zaręczała, że jestem "śliczny chłopiec". 

Chorążyna Weryżyna twierdziła, że jestem "bardzo przystojny mężczyzna". 

Sędzina Zarębska utrzymywała, że mam "powierzchowność dystyngowaną". 

Oto autorytety kobiece, świadectwa znawczyń, potwierdzające to, co mi mówiło zwierciadło. W dwudziestym piątym roku mego życia byłem ślicznym chłopcem, w trzydziestym przystojnym mężczyzną, w czterdziestym powierzchowność moja była jeszcze dystyngowaną. Pomimo to jakieś fatum nad moim losem ciężyło. Nie byłem szczęśliwy.  

Goście mego ojca! nieszczerze wymówionym było ostatnie wasze życzenie: "niech będzie szczęśliwy!" 

A posiadałem wszystkie podstawy szczęścia: i majątek, i... 

Chciałem powiedzieć: rozum, ale ukąsiłem się w język. Chociaż, czy nie mam prawa powiedzieć o sobie, że mam rozum? Przecież głupi nie jestem. Jest tylu głupszych ode mnie.

Rozum? - Muszę się nad tym wyrazem gruntownie zastanowić. Co to jest rozum? albo raczej - co to jest rozumny człowiek? Rozumnymi nazywają ludzie Naruszewicza, Czackiego, Sniadeckiego, a także marszałka Grabskiego i chorążego Weryhę. Pierwsi, niby mole, wgryźli się w książki i napełnili sobie głowy mnóstwem wiadomości; drudzy, wyjąwszy kalendarza, inne książki tylko z widzenia znają. Rozum przeto jest dwojaki: książkowy i nieksiążkowy, uczony i naturalny.

Ja do tego ostatniego mam pretensją. Do książek miałem wstręt wrodzony i nieprzezwyciężony, który się od najpierwszego we mnie objawiał dzieciństwa, a objawiał w sposób bardzo stanowczy i wyraźny. Nie pamiętam tego, ale nieboszczka matka opowiadała, że kiedy ojciec przywiózł mi pierwszy z Kijowa elementarz, ozdobiony pięknymi obrazkami, jedyny użytek, jaki z tego elementarza zrobiłem, był ten, żem go rzucił w palący się na kominku ogień i ucieszył się żywym płomieniem, jaki z papieru strzelił.

- Pali się, pali! - krzyczałem, w ręce klaszcząc i około kominka podskakując.

- Nie będzie z niego literat - rzekł ojciec.

Od tego czasu, zrobiwszy doświadczenie na elementarzu, powtarzałem je na każdej książce, jaka mi w ręce wpadła. Jarnicki, pierwszy mój nauczyciel, nazywał mnie małym Omarem i świetną wróżył mi przyszłość, do ziszczenia której brakowało tylko biblioteki aleksandryjskiej, bo co się tyczy miejscowej, to ta nie mogła mnie wsławić. Po elementarzu spaliłem matce Złoty Ołtarzyk, ojcu parę kalendarzy berdyczowskich i... było już po bibliotece. Jarnicki swoje książki, z których mnie uczył, chował przede mną.

Jarnicki mnie uczył. Co dziś umiem, umiem od niego i przez niego. Pracował nade mną gorliwie i nauczył mnie czytać, pisać, rachować i wiele innych rzeczy, nad którymi pracował przez lat cztery, a pracował ciężko jak wół.

Ciekawa to była postać ten Jarnicki. Takich postaci już nie ma w naszym społeczeństwie - gdzieś znikły wraz z woźnymi, lirnikami, kupcami zajęczych skórek i wróżbitami. Pamiętam go, jak pierwszy raz zjawił się w Kiełbaskach (takim jest nazwisko dziedzicznej mojej wsi).

Przyszedł piechotą, z torbą na kiju, który na ramieniu dźwigał, i zaprezentował się:

- Jan Jarnicki, profesor do dzieci.

- Co asan umiesz? - zapytał go nieboszczyk ojciec.

- Wszystko, mospanie dobrodzieju.

- Czytać? 

- Po polsku i po łacinie, z książek i z pisma. 

- Pisać? 

- Po polsku i po łacinie, pismem zwykłym i gockim. 

- Umiesz robić atrament? 

- Umiem: z galasu i bzowych jagód. 

- A umiesz waćpan pióra temperować? - zapytała nieboszczka matka. 

- Umiem, jejmość dobrodziejko, na cienko, na grubo i na średnio. 

- I wzorki do haftów wykalać? 

- I to potrafię. 

- I formy na baby kleić? 

- Perfect, jejmość dobrodziejko.Matka popatrzyła na ojca, ojciec spojrzał na matkę i w ich oczach snadź wzajemne błysnęło porozumienie, bo po wstępnych pytaniach nastąpił bliższy egzamin. Ojciec wezwał Jarnickiego do tak zwanego "pierwszego pokoju", kazał usiąść za stołem i dał mu do przeczytania i przepisania list od sąsiada. Jarnicki przeczytał dość dobrze, chociaż, o ile sobie przypomnieć mogę, bąkając i nie bez jąkania się. Po odczytaniu zabrał się z wielką uroczystością do pisania. Kraciastą chustką do nosa strzepnął pył ze stołu, opatrzył papier, postawił przed sobą kałamarz, opatrzył i poprawił pióro i napisał równo, gładko i wyraźnie. Kiedy skończył, ojciec obejrzał jego pisanie i znalazłszy je bardzo dobrym, zapytał: 

- Cóż asan chce rocznie? 

- Sto pięćdziesiąt złotych. 

- Podejmujesz się nauczyć mego syna czytać, pisać i rachować? 

- Po polsku i po łacinie, mospanie dobrodzieju. 

- Przy tym pióra temperować, desenie wykalać i formy na baby kleić? - dodała matka. 

- Ale pod pewnym warunkiem-- odrzekł Jarnicki. - Nie chcę acaństwa dobrodziejstwa oszukiwać. Potrzebuję raz na rok, w miesiącu kwietniu, krew puścić i cztery razy do roku: raz na prima aprilis, drugi raz na Piotra i Pawła, trzeci raz na Michała Archanioła, a czwarty raz na św. Szczepana, upić się. 

Ojciec na to się uśmiechnął. 

- I uprzedzam acaństwa dobrodziejstwa, że w tych czterech epokach mieć muszę tygodniową rekreacją.

- Koniecznie? - zapytał ojciec.

- Koniecznie. Potrzebnym mi to jest do zdrowia: raz na rok krew puścić i raz na kwartał upić się.

- No, niech i tak będzie - odrzekł ojciec i Jan Jarnicki został moim nauczycielem.

Miałem podówczas lat dziewięć skończonych i nie umiałem jeszcze ani jednej litery alfabetu. Nauczyciel liczyć musiał tyle lat, ile ja dzisiaj; był bowiem już szpakowaty, ale zdrów i krzepki, i w postaci swojej miał coś księżego. Zdawało się, że kształcił się na księdza, lecz jakiś wypadek przerwał mu nauki i rzucił go na drogę błędnego nauczycielstwa. Nosił się zawsze jednakowo: w surducie tabaczkowym, pod szyję zapiętym, niżej kolan sięgającym, i w letnich, ciemnych spodniach. Ten ubiór służył mu zimą i latem, na święto i dzień powszedni, i musiał, zdaje się, być z czegoś nieznoszonego sporządzony, bo nie pamiętam, ażeby go kiedy odnawiał lub poprawiał; zawsze był jednakowy, zawsze czysty i zawsze cały. Garderoba jego składała się z tego, co miał na sobie, z trzech koszul, dwóch par onuczek i sześciu chustek do nosa, do czego dodawszy: pugilares, parę książek, piórnik z kilku piórami i ołówkiem, linię z dziurką i sznureczkiem, kałamarz, scyzoryk i łubkową tabakierkę, będziemy mieli cały inwentarz ruchomości stanowiących majątek mego nauczyciela. Nie godzi się nie powiedzieć, że był to człowiek szczególnej poczciwości i zacności; skromny, cichy, niewymagający i pełniący swój obowiązek sumiennie. Tego po jakimś obieżyświecie, jak go w napadach złego humoru nieboszczka matka nazywała, spodziewać się nie było można. Jednakże tak było. Dość powiedzieć, że nauczył mnie tego, co umiem, i - przyznam się - niemałej dokazał sztuki.

Ojciec nieboszczyk nie był z rodzaju tych ojców, co to nauczycielowi na wstępie do nauki jako godło władzy wręczali kańczug z tymi słowy:

- Bij! bo ci płacę, bij! bo jeżeli dobry, to się nie zepsuje, jeżeli zły, to się poprawi.

Mój ojciec podobnym był w tej mierze do ojca "Panie Kochanku". Może dlatego, że byłem jedynakiem, może dlatego, że owiała go atmosfera dworu Stanisława Augusta, na którym bywał w młodości i nawet tytułował się szambelanem, nie podzielał zdania, że "za jednego bitego dają dziesięciu niebitych", i żałował mojej skóry. Nie wolno było Jarnickiemu mnie bić. Pomimo to jednakże dał sobie ze mną radę. Jak zaczął próbować różnych sposobów, trafił na koniec na taki, który mi dał poznać całe abecadło. Sposób ten był wcale dowcipny, bo oparty na mojej namiętności do palenia papierów. Wystrzygał z papieru litery i dawał mi je do palenia. Paliłem naprzód A, potem B, potem C i tak dalej - aż do końca alfabetu. Następnie wystrzygał cały alfabet i kazał mi wybierać. 

- Wybierz K.

Szukałem K, a gdy znalazłem, wołał z gniewem: 

- Spal szelmę! 

Ja z pewną zawziętością ciskałem K w płomień i szukałem następnej, którą on mi nazwał, litery. 

Tym sposobem nauczyłem się abecadła, sylabizowania i stawiania liter na woskowanym papierze, a zawsze przez to, że Jarnicki moje własną namiętność wyzyskać umiał na moje korzyść. 

Namiętność palenia książek z czasem się uspokoiła, a pozostał tylko wstręt do nich i dotychczas pojąć nie potrafię, jak ludzie przywiązywać mogą wartość do tych sprzętów, które po odczytaniu są już do niczego. Książki uważam jak cytryny: poty coś warte, póki się soku z nich nie wyciśnie. 

Wstrętu tego Jarnicki we mnie nie poskramiał, lecz tylko chował przede mną swoje książki, które czytał i odczytywał bez końca. Co to były za dzieła? Nie wiem. Wyglądały bardzo staro i obszarpanie. 

Przypominam sobie pierwsze napisane przeze mnie wyrazy, a przypominam sobie dlatego, żem je parę tysięcy razy przepisał. Był to pleno titulo mój podpis: "Onufry Gerwazy Protazy Prażnicki herbu Półkozic, szambelanic, dziedzic wsi Kiełbaski, jaśnie wielmożnych Jana Kantego, szambelana, i Katarzyny z Łopuchowskich Prażnickich syn i spadkobierca". Podpisywałem się na woskowanym papierze białym atramentem z tartej kredy, zmieszanej z wodą; podpisywałem się w dwóch liniach, w jednej linii, bez linii; podpisywałem się tak długo, aż na koniec rozmiłowałem się we własnym podpisie i pisać się nauczyłem. Było to wyzyskanie na moje korzyść mojej próżności. Bardzo mi się podobał mój herb, mój tytuł, moje dziedzictwo i jaśniewielmożność mego ojca. Dopytywałem się Jarnickiego, czy i ja jestem jaśnie wielmożnym. 

- Jesteś waść, jako szambelanic. 

Dowiedziawszy się o tym, ex propria diligentia dopisywałem "jaśnie wielmożny" przed moim nazwiskiem. 

Do nauczenia mnie rachunków wielce przyczynił się syn naszego arendarza, Żydek w moim wieku, który ze szczególną łatwością z pamięci dodawał, odejmował, mnożył i dzielił.

- Widzisz waść - mawiał Jarnicki - będziesz się wstydził Srula, kiedy ci przyjdzie z nim się o arendę porachować.

Nauczyłem się tedy rachować, ale liczbami całymi. Ułamki proste, dziesiętne i reguła trzech, które znam z nazwiska, nie czepiły się mojej głowy i, doprawdy, do dziś zrozumieć nie mogę, na co by one przydać się miały szlachcicowi trudniącemu się rolnym gospodarstwem. Tyle robiłem układów i transakcyj, sprzedaży i kupna, a nigdy nie miałem potrzeby wdawać się z ułamkami, nigdy nawet, o ile sobie przypominam, nie byłem oszukany, wyjąwszy jednego razu. Sprzedałem drzewo, sążeń po rublu, i zrobiłem z kupcem kontrakt, mocą którego miałem mu kazać wyrąbać i ułożyć trzysta kubicznych sążniowych stosów. Gdy się drzewo zaczęło rąbać, kupiec proponuje mi, ażebym mu, zamiast sążniowych, dwusążniowe, to jest sześciołokciowe w sześcian kazał składać stosy. Przyjąłem tę propozycją i stosownie do niej zmieniłem kontrakt podwajając cenę stosów. Wziąłem po dwa ruble za dwusążniowy kubiczny stos, a powinienem był wziąć po ośm, czyli innymi słowy, zamiast po rublu, sprzedałem sążeń drzewa po pięćdziesiąt groszy. No, ale któż by się na moim miejscu w ten sposób nie oszukał? Już drugi raz podobna sztuka się nie uda.

Tego wypadku nie przewidział Jarnicki. Nie mam mu tego za złe; bo gdzież jest człowiek wszystkowiedzący?! A może i on - gdyby był, jak ja, zaskoczony znienacka - byłby się dał na sążniach okpić. Zresztą, może i nie miał czasu obznajomić mnie z tymi szczegółami matematyki. Uczył mnie przez lat cztery bardzo pilnie, bardzo regularnie i sumiennie pełnił obowiązki, jakie wziął na siebie, rozłożywszy czas na kwartały, oddzielone jeden od drugiego tygodniami, w których znikał.

Żaden zegarek nie może iść regularniej, jak szło życie Jarnickiego. Wstawał zimą i latem o czwartej, szedł spać o dziewiątej, wstawszy i idąc spać odmawiał pacierz na klęczkach, pijał mleko i wodę, jadał mało i co mu dali, codziennie się golił i jednej chwili nie popróżnował: jeżeli mnie nie uczył, to coś strugał, kleił albo też w ogrodzie kopał, sadził, podlewał, szczepił. Nie przypominam sobie, ażebym kiedy widział uśmiech na jego ustach. Usta miał zawsze ścięte, milczące, na zapytania odpowiadał krótko.

W dziewięciu leciech mego życia rozpoczęła się moja domowa edukacja, w trzynastu się skończyła, a rozpoczęła szkolna. Zanim jednakże o tej ostatniej napiszę, opowiedzieć pierwej muszę niektóre szczegóły o Jarnickim, który długo był w Kiełbaskach postacią zagadkową. Nikt nie wiedział, co on za jeden, skąd się wziął, jaka była jego przeszłość. W okolicy nikt go nie znał i on nie znał nikogo, a taka była powaga w jego zachowaniu się, że trzeba było pewnej śmiałości, ażeby go się o przeszłość zapytać.

Na tę śmiałość zdobyła się kilkakrotnie moja matka, lecz nic nie wskórała. Jarnicki albo nie odpowiadał, albo jeżeli odpowiedział, to w taki sposób, że odpadała ochota powtórzenia zapytania.

- Czy jejmość dobrodziejka lęka się, ażebym jej nie okradł?

- O, nie, panie Jarnicki.

- Jeżeli nie - podchwytywał - to nie ma o czym gadać. Raz wyrwała się mu taka odpowiedź:

- Moje życie jest procesem pomiędzy mną a Bogiem. Odpowiedź ta zaciekawiła i matkę moję, i ojca, i całe sąsiedztwo, wywołując mnóstwo domysłów, które skończyły się na tym, że pogadano i gadać przestano.

Z powodu czteroletniego pobytu Jarnicki stał się już w Kiełbaskach potrzebnym. Zdawało się, że i dla niego Kiełbaski stały się potrzebnymi, że się zżył z ich życiem, że wrósł w naszą rodzinę, że świat dla niego zaczynał się i kończył w Kiełbaskach, które opuszczał wprawdzie cztery razy do roku, ale nie na długo i nie odchodził daleko. Wyprawy jego miały za cel karczmę na Szpakowym Trakcie, należącą do mego ojca. Tam się udawał, bawił tydzień i wracał taki, jaki wyszedł: cichy, skromny, milczący, pijący mleko i wodę, i znów zasiadał ze mną do nauki, do której umiał mnie wciągnąć i przyzwyczaić. Jakież tedy było zdumienie nas wszystkich, gdy razu pewnego poszedł i nie wrócił. Upłynęło tygodni dwa, trzy, cztery, Jarnickiego nie było. Ojciec kazał o niego rozpytywać się po jarmarkach i karczmach, posyłał nawet umyślnych w różne strony: wszystko było daremnie. W kilka lat dopiero po śmierci moich rodziców zjawił się w Kiełbaskach niespodzianie, ale na krótko.

II

Przybiega razu pewnego arendarz z karczmy na Szpakowym Trakcie, zadyszany, przestraszony, i woła:

- Jest!... uf!... jest!... - i sapał.

- Kto jest? - zapytałem zdziwiony. Żyd sapał, ocierał pot z czoła, gładził brodę.

- Nu... ten... ten...

- Któż taki?

- Alboż ja wiem, kto wun taki? Ach! ten, co to jego jaśnie wielmożny szambelan kazał szukać na wszystkie strony.

Nie mogłem się domyślić. Kilka lat upłynęło od śmierci mego ojca, a kilkanaście od wyjścia Jarnickiego z Kiełbasek.

- Ten, co upijał się w mojej karczmie.

- Mój kochany - rzekłem - czy to jeden w twojej karczmie się upija?

- Taże tak - odparł Żyd - upija się, Bogu dzięki, niejeden, ale za tego (zamiast "o tym") jaśnie wielmożny pan wie lepiej jak za kogo innego, bo wun był u jaśnie wielmożnego pana dyrektorem.

Ten ostatni wyraz rozwiązał zagadkę, która poczęła już mnie intrygować.

- Jarnicki? - zapytałem.

- Ny, może wun i Jarnicki. Ja nigdy tego nazwiska nie słyszał. Wiem tylko, że dyrektor, co był przy jaśnie wielmożnym panu, kiedy jaśnie wielmożny pan był jeszcze paniczem, przychodził do mnie raz na trzy miesiące i pił przez cały tydzień.

- To on! - zawołałem uradowany. - Skądże się on wziął?

- Ja tego nie wiem. Ja się przestraszył, jak go zobaczył. Ja się jego nie spodziewał. Nikogo nie było w szynkowej izbie, ja sobie chodzę i myślę, aż tu, jakby się urodził, siedzi ktoś za stołem i rękami się podparł. Patrzę, a to wun. Ja się bardzo zdziwił, kłaniam się, a wun nic, pytam, a wun nic, aż jak nie stuknie kułakiem o stół i jak nie krzyknie; "Żydzie, wódki!" i jak nie zgrzytnie zębami, to mi aż w piętach postygło, uf!

- No, cóż dalej? - zapytałem widząc, że Żyd zająknął się.

- Co dalej? a, ot co dalej. Postawiłem przed nim kwartę wódki, a wun ją duszkiem wypił.

- Całą kwartę? od razu?

- Af meine munes! Całą kwartę, od razu. Wypił i jak nie krzyknie: "Żydzie, wódki!" I popatrzył się na mnie, a w oczach jego widziałem same białki. Jeszcze na mnie żaden człowiek tak nie patrzał.

- No i cóż?

- Ano, postawiłem przed nim drugą kwartę, a wun ją duszkiem wypił i krzyknął; "Żydzie, wódki!"

- Dałeś mu trzecią kwartę?

- Ale gdzie tam, zamknąłem szynkwas i uciekłem do jaśnie wielmożnego pana, uciekła i moja żona, uciekły i moje bachury.

- Zostawiłeś karczmę pustką?

- Został tam stróż, a i moja Ruchla zagląda z daleka. 

- Tak cię przestraszył człowiek, co dwie kwarty wódki wypił? 

- Nie to mnie przestraszyło, ale to, że jakoś nie po ludzku patrzał. Ja tyle ludzi widział, i jakich ludzi! Moja karczma na trakcie, na Szpakowym. Przechodzi tamtędy wsilaka wsilaczyna i pije, i śpiewa, i posudę tłucze, i łaje się, i bije, ale nie widziałem, ażeby żywy człowiek tak patrzał jak ten Jarnicki. 

- Czegóż więc chcesz? 

- Ny - odparł Żyd z niskim ukłonem - ja przyszedł do jaśnie wielmożnego pana, ażeby jaśnie wielmożnego pana prosić, ażeby jaśnie wielmożny pan kazali go zabrać z karczmy... Ja nie wiem, co to jest, ale ja się go strasznie boję... wun jakiś niesamowity. 

- Jak się wytrzeźwi, to będzie spokojny. 

- I mnie się tak zdawało, kiedy przed nim pierwszą kwartę stawiałem; bo ja go znam bardzo dobrze. Dawniej, bywało, pił kieliszkiem, powoli, a jak się upił, to kładł się na ławce, wyspał się, wytrzeźwił i znów pił. Pił, ale był spokojny... i dzieci lubił... Moje bachury licho wie co z nim wyrabiały, a wun się do nich uśmiechał. Tylko się czasem rozgniewał, czasem, kiedy wypiwszy kilka kieliszków oparł się łokciami na stole i głowę w dłonie schował, i jeżeli go wtenczas dzieci obsiadły, wun stuknął nogą, krzyknął: "Precz! patrzę na nią!" - i dzieci uciekały. Ale jak to minęło, znów szły do niego i pytały: "A na kogo to waćpan patrzysz?" - a on im odpowiadał: "Na nią, na anioła, co ma srebrne pióra." A dzieci jeszcze na to: "Głupiś waćpan, waćpan pijany." A wun się nie gniewał, nu, a teraz, uf! 

I kłaniając się nisko, dodał: 

- Niech go jaśnie wielmożny pan każą zabrać z karczmy. 

To, co mi arendarz opowiedział, trąciło jakąś awanturą romansową, której ofiarą padł mój nauczyciel. Posłałem więc bryczkę i dwóch ludzi i kazałem przywieźć Jarnickiego, przypuszczając, że po wypiciu dwóch kwart wódki musi jak drewniany kloc pod szynkowym spoczywać stołem. Jakież było zdziwienie moje, kiedy po upływie niespełna godziny bryczka powróciła bez Jarnickiego, a jeden ze służących miał twarz krwią oblaną. 

- Co to się stało? - zapytałem zdziwiony. 

- A nic, jaśnie wielmożny panie - odpowiedział mi jeden z wysłanych - to diabeł nie człowiek. 

- Możeście mu przykrość jaką zrobili? 

- Któż by mu tam chciał przykrość robić? Powiedziałem mu: "Jaśnie wielmożny pan szambelanic prosi do dworu." A on na to: "Jeżeli szambelanic ma do mnie interes, to niech tu przyjdzie; ja do niego żadnego nie mam interesu." "Ależ - powtórzyłem - jaśnie wielmożny pan bardzo prosi." On na to krzyknął: "Precz! nie przeszkadzajcie mi!" Tu zerwał się zza stołu i jak mnie trzasnął kułakiem między oczy, aż mnie zamroczyło, i oto krew się polała. A rękę taką ma ciężką, jak żelazna. Zdawało mi się, że mnie bezmianem między oczy zamalował.

- No?

- Nie było co z nim robić. Zabraliśmy się, taj przyjechali na powrót.

Rzeczywiście, po takim traktamencie służący moi nie mieli co lepszego do roboty, jak powrócić; nie mogłem się przeto na nich gniewać. Pomyślawszy przez chwilkę, wziąłem z sobą czterech ludzi i sam do karczmy na trakcie pojechałem; przez wspomnienie bowiem na to, że ten człowiek był niegdyś moim nauczycielem, przez wzgląd na to, że liczyć już musiał blisko siedmdziesiąt lat wieku, nie chciałem pozwolić, ażeby poniewierał się po świecie, umarł gdzieś pod płotem i został pochowany na rozstajnej drodze.

Koło karczmy zastałem kilku ludzi, którzy przez okna i drzwi do szynkowej izby zaglądali nie śmiać wejść do środka. Arendarz, arendarzowa i cała ich, składająca się z kilkunastu osób, rodzina stali opodal, mając pobliski las w odwodzie jako miejsce bezpiecznego schronienia. Powiem prawdę, że takie stawienie się ludzi względem pojedynczego, bezbronnego i wiekiem obciążonego człowieka przejęło mnie pewną trwogą i żałowałem już, żem przyjechał. Lecz ambicja dodała mi odwagi.

- A co tam? - zapytałem zaglądających.

Pokłonili mi się z uszanowaniem, a jeden odpowiedział:

- N i c z o h o: s y d y t' z a s t o ł o m, r e w e, t a s t o h n e. (Nic: siedzi za stołem, ryczy i stęka.)

Z wnętrza karczmy wydobywało się głuche stękanie.

Wszedłem.

Jarnicki siedział oparty o stół łokciami, a twarz miał rękami zakrytą. Głowa jego była mocno siwa, ale gęstym, chociaż krótko przystrzyżonym pokryta włosem. Gdym wszedł, ani się ruszył.

- Panie Jarnicki - rzekłem.

- Ha! - była odpowiedź, której towarzyszyło konwulsyjne jakieś całym ciałem wstrząśnienie, jakby się z głębokiego obudził snu.

- Kto mnie woła? Czego ode mnie chcesz?

- Czy mnie pan nie poznajesz? - zapytałem najłagodniejszym, na jaki zdobyć się mogłem, głosem. 

Na to zapytanie podniósł głowę, spojrzał mi groźnie w oczy i odrzekł: 

- Nie.

- Przecież jestem twoim uczniem. Byłeś moim nauczycielem. 

- Uczniem? Nauczycielem? Ty uczniem, a ja nauczycielem? Hm.

I wzniósł oczy do góry, jakby dla zebrania wspomnień. 

- Nazywam się Onufry Prażnicki. 

- Prażnicki? Być może. Czegóż ja wasana uczył? 

- Czytać, pisać, rachować. 

- Więcej niczego? 

- A niczego.

Na tę odpowiedź Jarnicki odetchnął z głębi piersi i głowę zwiesił. 

Z oczu jego przeglądała gorączka, spotęgowana wyziewami wódki, które mu już mózg obwiały. Patrzał na mnie nie ciężkim wzrokiem pijaków, ale jakimś błędnym i niby pomieszanym. Patrzał przez chwilę i głucho rzekł: 

- Jestem słaby. Godzina moja się zbliża. Proces się kończy. Potrzebuję spokoju. 

- Jeżeli potrzebujesz, pan spokoju - powiedziałem - to nie znajdziesz go w karczmie. 

- A nie - podchwycił żywo i dodał: - Potrzebuję grobu. 

- Potrzebujesz przyjaznej dłoni, która by cię pielęgnowała i... grób oddaliła. 

- Grób oddaliła? - zapytał z pewnym rodzajem zdziwienia. 

- Jedź pan do mnie, do swego dawnego ucznia. 

Usłyszawszy te wyrazy Jarnicki się uśmiechnął i usiłował wstać. Lecz widocznie siły go opuściły. Spróbował raz i drugi i ręką machnął na znak, że z tego nic nie będzie. Zawołałem na służących. Ci mu pomogli, wywlekli go zza stołu i zanieśli na bryczkę. Dziwiłem się, jak człowiek do tego stopnia niemocny mógł tak silnie uderzyć służącego, którego poprzednio po niego posłałem. Ta siła była snadź blaskiem dogorywającej lampy, przed skonaniem najżywsze roztaczającej światło. 

Bryczka posuwała się noga za nogą. Jarnicki był spokojny, tylko kiedy niekiedy z piersi jego wydobywało się głuche stęknięcie. Kiedyśmy przyjechali, trzeba go było znieść na rękach. Kazałem przygotować wygodne posłanie i rozebrać chorego czy pijanego, bo dokładnie poznać nie mogłem, co mu bardziej cięży: gorączka czy wódka. Kiedy z niego ściągano ten sam tabaczkowy surdut, w którym postać jego żyła w moich dziecinnych wspomnieniach, nagle niby ozdrowiał i krzyknął:

- Pugilares!

Wydostał związany na krzyż czarną wstążeczką, ten sam, co przed kilkunastu laty widziałem u niego, pugilares i wsunął go głęboko pod poduszkę. Pozwolił się rozebrać, położył się i zasnął.

Cała ta awantura mocno mnie zaintrygowała. W samej sobie była ona po prostu awanturą karczemną, ale poza nią ukrywała się jakaś tajemnica, może śmieszna, może straszna, a w każdym razie ciekawa. Ciekawość mnie opanowała i na wskroś całe moje jestestwo przeniknęła. Przyznaję się do tego. Ludzie potępiają ciekawość - potępiają ją do tego stopnia, że powiadają, iż ona jest pierwszym gradusem do piekła; wystrzegają się jej i wstydzą, choć bardziej się wstydzą, niż wystrzegają, bo własne moje postrzeżenia do tego przyprowadzają mnie wniosku, że każdy śmiertelnik stoi na tym pierwszym gradusie obiema nogami; każdy grzeszy ciekawością, jeżeli nie czynnie, to w myślach, w intencjach; każdy, widząc przed sobą tajemnicę, mimo woli pragnie uchylić zasłonę i zajrzeć za nią. I ja, grzeszny człowiek, nie mam pretensji być lepszym od drugich. Jeżeli z tego pierwszego gradusa mam się dostać do piekła, to pocieszam się tym, że mi na towarzystwie nie zabraknie. Pójdę tam razem ze wszystkimi. Ciekawość, według mego przekonania, jest grzechem, który (jeżeli na sądzie ostatecznym bezwzględna panować będzie surowość) wyludni niebo ze szczętem. Ciekawość moja co do Jarnickiego ześrodkowała się na pugilaresie. Pugilares wydał mi się kluczem do rozwiązania zagadki, której rozwiązanie innym sposobem - przez wzgląd na milczenie, jakim się otaczał Jarnicki - uważałem za trudne, ba, niepodobne. "Jak się wytrzeźwi i wyprzytomnieje - myślałem sobie w duchu - będzie mi dawał odpowiedzi takie, jakie niegdyś dawał memu ojcu i mojej matce. Na próżno będę się go rozpytywał." I gorące pragnienie szeptało mi do ucha:

"Ten pugilares musi zawierać w sobie coś nadzwyczajnie ciekawego: jakieś dokumenta, jakieś listy."

Wyraz "listy" wywołał w moim organizmie wstrząśnienie, podobne do tego, jakie wywołuje raptowny a niespodziany huk.

"Listy? cudze listy czytać?"

Ogarnął mnie i strach, i wstyd, i pomiędzy strachem i wstydem z jednej a ciekawością z drugiej strony zawiązała się walka, zapalczywa sprzeczka, której polem były moje własne myśli. Ciekawość pchała gwałtem rękę pod poduszkę - pchała i, niestety! przemogła. Wsunąłem rękę i wyciągnąłem pugilares. 

Jarnicki spał twardo, głęboko. 

Spoglądałem na niego i na pugilares. On był blady, miał usta wpółotwarte i oczy mocno ściśnięte, oddychał spokojnie. Pugilares był zatłuszczony, stary i starannie czarną wstążeczką związany w taki sposób, że do rozwiązania potrzeba było użyć nie tylko paznokci, ale i zębów. Myśląc o rozwiązaniu, zdawało mi się, jakbym popełnić miał zbrodnię morderstwa na bezbronnym i nie przygotowanym na to człowieku albo przynajmniej jakbym miał Jarnickiego okraść. I opanował mnie naraz taki wstyd i strach, że ciekawość ustąpiła. Zabrakło mi odwagi. Wsunąłem pugilares pod poduszkę, wyszedłem, kazałem sobie osiodłać konia i pojechałem w pole zaleciwszy, ażeby nie przeszkadzano śpiącemu. W polu strach i wstyd ścigały mnie w postaci harpij sumienia. Błądziłem długo bez celu, kłusowałem, puszczałem się w przegony ze stepowymi naszymi wiatrami, kroczyłem stępem, i kilku potrzebowałem godzin na uspokojenie głosu wewnętrznego, który mi szeptał w duszy: "Ciekawcze! złodzieju! rozbójniku!" 

W końcu jednakże wyjeździłem sobie spokój, powróciłem i udałem się do łóżka mego gościa. Jarnicki już nie spał. Oczy miał wlepione w sufit i ani spojrzał na mnie. Podszedłem po cichu do łóżka. 

- Panie Jarnicki - przemówiłem - jak się pan czujesz? 

Zwrócił na mnie oczy i pokiwał głową. 

- Jak się pan czujesz?- powtórzyłem zapytanie. 

- Ot - odpowiedział - ni źle, ni dobrze. 

- Przecie...

Zamiast odpowiedzi, westchnął głęboko. 

- Nie potrzebujesz pan czego? może doktora? 

- Cóż mi doktor pomoże? Duszy nie uleczy ani ciała, które przecie raz musi się w proch rozsypać. 

- Może ułagodzić cierpienia. 

- O cierpieniach też mówię mówiąc o leczeniu. I znów westchnął, a tak głęboko, że mi się go serdecznie żal zrobiło, bo przeczułem, że westchnienie to pochodziło z bolejącej duszy. 

Chciałem mu wyrazić spółczucie, jakim byłem na wskroś przejęty, i przemyśliwałem, w jaki by to się dało najdelikatniejszy uczynić sposób, lecz Jarnicki mnie uprzedził.

- Gdzie jestem? - zapytał.

- W Kiełbaskach - odrzekłem.

- A, w Kiełbaskach - wymówił powoli i począł ręką trzeć czoło, które się sfałdowało w zmarszczki i na którym dostrzegłem ślad starej blizny, nie znanej mi ze wspomnień o Jarnickim.

- W Kiełbaskach? - powtórzył przypominając sobie; i mówiąc sam do siebie, dodał:

- Zdaje mi się, że kiedyś, bardzo dawno, byłem w Kiełbaskach, bardzo dawno, w czasach mojej młodości.

- O - podchwyciłem - nie byłeś pan już młodym, miałeś już siwe włosy.

- To nic - odparł z uśmiechem. - Starość nie od włosów zależy. Byłem dwa razy młody.

Postarzałem się i znów odmłodniałem.

I po chwili milczenia zapytał:

- Jestem więc w Kiełbaskach?

- W domu przyjaciela.

Na ten wyraz obrzucił mnie wzrokiem od stóp do głowy i długo trzymał na mnie oczy, jakby chciał nimi w głąb mojej duszy przeniknąć i tam o prawdzie wymówionego przeze mnie wyrazu się przekonać. Potem ironicznie się uśmiechnął i głową z wyrazem powątpiewania pokiwał. W końcu ręką machnął i rzekł:

- Et...

Bacznie śledziłem wymowę jego oczu i twarzy. Dawniej, o ile wspomnieniami moimi sięgnąć mogłem, oczy jego i twarz były nieme, nie wyrażały żadnych wzruszeń. Zaszła więc z tym człowiekiem wielka zmiana. Fizjonomia jego stała się ruchliwa jak powierzchnia wody: kiedy spokojna, ale za najmniejszym dmuchnięciem wietrzyka marszcząca się i wewnętrznym grająca wzruszeniem. Za wymówieniem na przykład przeze mnie wyrazu "przyjaciel" nie rzekł ani jednego słówka, a pomimo to wypowiedział wszystko, co o tym słówku myślał. Nie wierzył w przyjaźń. Starałem się tę jego niewiarę jeżeli nie rozpędzić, to przynajmniej zmniejszyć. I tak mówiłem:

- Nie wierzysz pan w przyjaźń, to uwierzyć powinieneś w życzliwość i spółczucie.

Względem pana nie powoduje mną żaden interes i jeżeli chcę być panu w czym pomocnym, to jedynie dlatego, że czuję do pana jakiś sympatyczny pociąg, pochodzący zapewne stąd, że zajmujesz szerokie w dziecinnych moich wspomnieniach miejsce. Ten pociąg nie idzie tak daleko, ażebym za pana poświęcić się miał na śmierć, ale... Nie mogłem dalej mówić. Przy wyrazie "śmierć" Jarnicki się zerwał, usiadł na łóżku, założył nogę na nogę, splótł dłonie na kolanie i wlepił zrazu we mnie wzrok dziwnie surowy, a potem spazmatycznym wybuchnął śmiechem. 

Zmieszałem się. 

Śmiech ten jednakże nie potrwał długo. Po kilku gwałtownych wybuchach ustał nagle. Jarnicki zwalił się na łóżko, przez chwilę ciężko, niby po wielkim oddychał zmęczeniu, aż powoli się uspokoił. Jeszcze chwila i zaczął mówić: 

- Nie masz dla mnie przyjaźni, tylko sympatyczny pociąg. Jaki ja głupi, choć stary. Goniłem po świecie za różnymi rzeczami, a między innymi i za przyjaźnią. Za przyjaźnią, bo potrzebowałem, potrzebowałem... 

Tu się zająknął i z przyciskiem skończył: 

- Potrzebowałem wygadać się! Milczałem tak długo przed wszystkimi, och! milczałem i było mi ciężko tu i tu. Przyłożył rękę kolejno do piersi i do czoła. 

III

Milczał długo, wyraźnie walczył sam z sobą. Nie śmiałem mu przerywać. W milczeniu jego było coś uroczystego, coś takiego, co nakazywało uszanowanie. Zbierał snadź wspomnienia, gonił za nimi daleko, w inne stulecie, bo gdy przerwał milczenie, opowiedział mi życie swoje od początku do końca i mówił długo, przerywając sobie czasem dla odpoczynku. Na słuchaniu jego opowiadania upłynęło mi całe popołudnie i cały wieczór, i cała noc do rana. On mógł opowiadać, bo się przespał w dzień; ja mogłem słuchać, bo się tak mocno zainteresowałem, że - zdawało mi się - byłbym słuchał bez końca. 

Trudno mi powtórzyć to opowiadanie własnymi Jarnickiego wyrazami; będę więc o nim pisał w trzeciej osobie. 

Jan Jarnicki przyszedł na świat między 1765 a 1775 r. nie opodal ujścia Rosi do Dniepru. Ojciec jego, dobry szlachcic, ożeniony z wieśniaczką z okolic Kaniowa, był właścicielem gruntu, który dziś stanowiłby dużą fortunę, ale w owych czasach i w owej okolicy wystarczał zaledwie na wyżywienie licznej rodziny, w której Jan był najmłodszym dzieckiem, pieszczochem ukochanym. Własność starego Jarnickiego rozciągała się szeroko nad Rosią i miała wszystko, co stanowi wartość ziemskich majątków, bo i pola, i łąki, i las, i wodę. Przez środek  przewijał się przez nią strumień, na którym stał młynek o dwóch kamieniach, a pod lasem dworek o trzech izbach, otoczony rowem i częstokołem z młodych, z kory obdartych dębczaków, z powyrąbywanymi podłużnymi dokoła strzelnicami, z mocną i ciężką z grubych desek bramą, ze środka na duże zamykaną zasuwy, co wszystko nadawało dworkowi pozór obronny, wojenny. Pozór ten nie był też dla pozoru: stworzyła go potrzeba. Na gruntach Jarnickiego były tylko dwie chałupy i jeden dworek. W chałupach: w jednej mieszkał młynarz, który był zarazem gumiennym i prawą w gospodarstwie ręką, w drugiej stary pasiecznik, niegdyś Zaporożec. Dworek składał się z dwóch, a raczej z trzech części: z właściwego dworka, z izby czeladnej, położonej po jednej stronie podwórza, i ze stajni po drugiej stronie. Do tego dodać jeszcze należy chlewy, kurniki i spichlerz, zapełniające różne strony podwórza w taki sposób, że wolnego miejsca w obejściu bardzo pozostawało niewiele.

Ta ciasnota, dziwna przy obszarze gruntów, jakie Jarnicki posiadał, była dopełnieniem warunków obrony. Mała załoga, którą stanowili stary Jarnicki i kilku parobków, nie mogłaby w rozległym bronić się obejściu. Trzeba je było jak najmocniej ścisnąć, ażeby niewielkiej liczbie ludzi umożliwić stawienie w razie potrzeby czoła ze wszystkich stron. A ta potrzeba zdarzała się niekiedy. Pomimo że Jarnickiego dworek, czyli - jak go w okolicy nazywano - "futor", leżał z dala od traktów, w głuchym i nie każdemu znanym zakątku, jednakże rozbójnicy bułgarscy zza Dniestru, zapuszczający się aż tu niekiedy w swych wycieczkach, wiedzieli o nim i kiedy niekiedy zaglądali do starego szlachciury bądź jako goście, bądź jako nieprzyjaciele. W pierwszym razie potrzeba ich było przyjąć i ugościć, w drugim siłą odeprzeć. Stary Jarnicki nie miał pieniędzy. Pola jego odłogowały, bujną rokrocznie pokrywając się trawą, a to dla tej przyczyny, że nie było ich uprawiać ani komu, ani na co. Gdyby było na co, toby się znalazło i komu. Jakąż jednakże korzyść dawała uprawa? Komunikacji nie było, zbytu żadnego. Uprawiało się więc tyle, ile wymagała domowa potrzeba na chleb i kluski; inne zaś potrzeby opędzało bydło i konie, które sobie swobodnie po obszarach bujały i z którymi raz w rok wyprawiał się stary na jarmark do Kaniowa, Taraszczy albo Bohusławia, a najdalej do Białej Cerkwi lub Humania. Rozbójnicy wiedzieli o niezamożności starego Jarnickiego, który własnymi rękami orał, siał, kosił, zwoził i młócił, i nie mieli chętki do futoru, chyba, ot tak sobie, niechcący albo po pijanemu. Dlatego też nie byli zbyt straszni, bo nie można było z ich strony spodziewać się formalnej, na większą skalę wyprawy. Do odparcia zaś napadów dorywczych miał stary zawsze w pogotowiu; dwa gardłacze, kilka gwintówek, kilka par pistoletów, kilka spis, dwie karabele, topory, a nawet nabite gęsto krzemieniami buławy. Cały ten arsenał, rozwieszony na ścianach, mieścił się w pierwszej izbie, do której wchodziło się na prawo z sieni, a która była zarazem jadalną, bawialną i dla paniczów sypialną. W drugiej izbie mieszkali państwo Jarniccy, w trzeciej mieściły się panny; przez sień była piekarnia i zarazem kuchnia, w której sypiała niewieścia połowa służby. Jarnicki z miłością opisywał gniazdo swoje rodzinne: ze szczegółami opowiadał o różanych gęstych krzakach, w których na wiosnę zamieszkiwały słowiki, i o malwach, które przed dworkiem na straży stały. Szczegółów tych nie umiem powtórzyć wszystkich, składają się one z mnóstwa drobiazgów, których nie pamiętam, a do których wchodzi dużo ludzi, nadających odosobnionemu futorowi niezwykłe ożywienie. Występują tam: i rodzice, i bracia, i siostry Jana, i poczciwy młynarz, i stary pasiecznik, i służba obojej płci, i ksiądz proboszcz z Kaniowa, i starszyzna rozbójników. Z tymi ostatnimi pozostawał stary Jarnicki w zgodzie, co bynajmniej nie przeszkadzało, że się z nimi niekiedy pobił. Uderzyło mnie szczególnie następujące, według mnie charakterystyczne i dobrze owoczesne tamtych okolic stosunki malujące zdarzenie, które na los Jana stanowczy wpływ wywarło. 

Najczęstszym spomiędzy starszyzny rozbójniczej na futorze gościem był niejaki Kalo, którego przezywano Smilec (Śmiałek). Samo nazwisko dostatecznie go definiuje. Smilca lękano się powszechnie, dlatego że miał w sobie coś tygrysiego: lubił krew, której zapach odurzał go. Rad przeto był pohulać sobie, jak inni ludzie hulają w tańcu, na polowaniu itp. Lubił przy tym spotykać opór, bo ten go drażnił i wywoływał całą burzę namiętności w dzikiej piersi. Zajeżdżał on na futor Jarnickiego dwa, trzy razy w roku. Były to wizyty bardzo niemiłe, ale musiano, je ścierpieć, bo trzeba było sztucznie bronić własności i życia, niemających dostatecznej w ówczesnym urządzeniu stosunków obrony. Z tego powodu Smilca podejmowano jak gościa, karmiono, pojono i na noc zapraszano, Jadł, pił, ale miał jednakże tyle delikatności czy też tyle ostrożności, że nigdy na noc pozostać nie chciał. 

- Prześpię się ja pod dębem, przy ognisku, lepiej niż w waszych betach - mawiał. - Dla mnie na wolnym powietrzu zdrowiej niż w dusznej chałupie. Bądź zdrów, stary. Jeżeli mnie nie złapią, to się jeszcze zobaczymy, a jak złapią, to - tfu! 

Spluwał i ręką z pogardą machnął. 

- Ta gdzieżby was złapali! - odpowiadał stary Jarnicki. 

- A! na człowieka napada nieszczęście, kiedy się on go najmniej spodziewa. 

- A choćby i złapali. 

- Ćwiertowaliby albo kołem łamali, tylko tyle.

Marszczył brwi, gładził wąsy, wsiadał na koń i odjeżdżał.

Powodem jego odwiedzin była potrzeba odetchnięcia w gronie rodziny. W dzikim sercu utaiła się odrobina ludzkiego uczucia. Przyjeżdżał po to, ażeby się pobawić z dziećmi, którym przynosił gościńce. Surową twarz rozjaśniał uśmiech na widok dziatwy, nieposiadającej się z radości, kiedy pomiędzy nią rozdzielał pierniki i obwarzanki. Z tego powodu dla dzieci był on miłym i wielce pożądanym gościem. Cieszyły się, skakały i na spotkanie jego wybiegały, ile razy postać jego ukazała się z daleka na drodze mimo młyna do dworku prowadzącej. Ojciec brwi marszczył, chrząkał, lecz ułożywszy twarz wychodził na powitanie srogiego dowódcy, który zazwyczaj przy młynie z konia zsiadał i otoczony gronem dzieci szedł powoli przez bramę.

Znajomość ta trwała lat kilka. Stary Jarnicki dobrze na niej wychodził, była ona bowiem dla niego pewnym rodzajem karty bezpieczeństwa, uwalniającej go od innych tego rodzaju znajomości i służącej mu jako paszport w podróży. Rozbójnicy szanowali go dlatego, że był "przyjacielem Smilca".

Takie to były czasy! Poczciwy, z pracy rąk własnych żyjący człowiek musiał się bratać ze zbrodniarzem i za przyjaciela jego uchodzić.

Pośrednikiem w tej przyjaźni był pasiecznik, dla którego Smilec miał pewien rodzaj szacunku. Pasiecznik sprowadził Smilca na futor, zaznajomił ze starym szlachcicem i postawił niejako na warcie przy rodzinie i dobytku tego ostatniego.

Powiadają o panach, że łaska ich na pstrym koniu jeździ. Na takim samym snadź koniu jeździła i przyjaźń takiego pana jak Smilec. Czy mu się ona znudziła, czy sprzykrzyła, nie wiedzieć; dość, że razu pewnego przyjechał na futor zły i nachmurzony, nie przywiózł dzieciom gościńców, wszedł do świetlicy, usiadł i długo milczał.

- Musiało ci się, panie dowódco, coś przytrafić - zaczepił go stary Jarnicki.

- At! - odparł - gorzko na świecie.

- Ludzie ci, mospanie, dokuczają?

- Taże dokuczają. Bywało, Smilec hulał i sławę zdobywał, a po sławie dopiero szły kontusze, żupany, lite pasy, sobolowe czapki i grosze. Człek miał się czym poczwanić. Kiedy kto mówił: "Hej, Smilec! co zdobyłeś?", to odpowiadałem: "O, wiele, ale drogo... to... to... i to... i to... i to..."

I pokazywał blizny od cięć i postrzałów, którymi całe jego ciało było poznaczone.

- Ten gościniec dostałem od humańskiego, a ten od kaniowskiego Kozaka, a ten oberwałem od szlachcica ze Zwinogródki, co się bronił jak opętany, a był silny i śmiały, skoczył pomiędzy nas z gołą szablą i trzem moim zuchom łby rozpłatał; ale poszedłem z nim na szable i moje cięcie było ostatnie. Ot, takich mi potrzeba, takich dawajcie, ale nie takich jak dzisiejsi, co dają się rznąć jak kury i tylko do Pana Boga się modlą. Tfu! 

W milczeniu słuchał Jarnicki tych utyskiwań na złe czasy. Smilec rozgadał się: 

- Ot - ciągnął - kiedy ja myślę, jak to teraz na świecie, to bierze mnie ochota z tobą, stary, spróbować się. Kiedyś ja do ciebie zajrzę. 

- Moja chata otworem dla ciebie - odrzekł stary. - Zawsze mile was witam. 

- Taże to niby tak. Wiedziemy z sobą przyjaźń na słowach, a słowa to babska rzecz. Gdybyś ty chodził ze mną po świecie i nadstawiał łeb tam, gdzie ja, to byłbyś mi druh i brat. A tak jak jest - ja rozbójnik, a ty szlachcic, aniś mi druh, ani brat, a do tego u ciebie ja się rozmazuję jak jaka baba i kiedy wyjdę z twego futoru, to mi tak jakoś, jakbym się odurzającego ziela opił. Nie, mnie potrzeba spróbować się z tobą. 

- Jeżeli taka twoja wola, to i owszem - rzekł szlachcic pół serio, pół żartem i w garść splunął 

- proszę na rękę. 

Smilec na to z turecka cmoknął i głową z oznaką zaprzeczenia w tył rzucił. 

- Ja nie żak - wymówił ponuro - żebym się miał borukać lub w palcaty bić. Ja wojak. 

Przyjdę do ciebie w goście z oddziałem i wówczas pluń w garść, kiedy ja ci w oczy ołowiem plunę. 

To rzekłszy wstał, bez pożegnania się wyszedł i siedząc już na koniu rzucił szlachcicowi te wyrazy: 

- Zobaczymy, czy ty Smilcowi dotrzymasz.

Szlachcic myślał, że to żarty; tego samego jednakże wieczoru przyszedł pasiecznik i z błędu go wyprowadził. 

- Smilec - rzekł - odgraża się na was, panie. Co wy jemu zrobili? 

- Co? nic. Diabli wiedzą, co mu do głowy strzeliło. 

- Krew zapachła. Ale z nim nie żarty. Co obiecał, dotrzyma. 

- To i ja jemu dotrzymam - burknął stary Jarnicki z niecierpliwością. 

Pasiecznik chrząknął i brodę pogładził. Serce mu w piersi żywiej stuknęło. Lecz jako stary i doświadczony, czuł się upoważnionym do rady.

- A czy nie lepiej by było z oczu mu zejść?

- Żeby potem cała okolica gadała, że stary Jarnicki nastraszył się i uciekł?! Wolę się dać tu na miejscu w drobne kawałki posiekać! - krzyknął szlachcic i siwe brwi mu się na oczy nasunęły, wzrok płomieniem łysnął, żyły na czole i skroniach napęczniały, a wiechciaste wąsy drgnęły poruszeniem warg.

Założył ręce w tył i chodził po świetlicy, i mówił niby do siebie, a nie do siebie:

- Przez wzgląd na żonę i dzieci przyjmowałem tego łotra. Moją czystą, spracowaną ręką ściskałem jego, we krwi zbroczoną. Ale kiedy jemu mój chleb i sól obrzydły, kiedy jemu moja i moich dzieci krew zapachła, niech przychodzi. Nie chce chleba i soli, przyjmę go ołowiem i żelazem. Niech przychodzi. Chce się spróbować, spróbujemy się. I jeszcze chodził. Gniew przeminął. Po gniewie przyszła rozwaga, która nasunęła myśl przygotowania się do obrony.

- Cóż, stary - rzekł do pasiecznika - ty trzymasz z nami?

- Hm! - odparł zagadnięty - mnie Smilec sam już pytał, z kim trzymam. Odpowiedziałem mu, że z wami.

Jarnicki uścisnął staremu rękę.

- To jakże? jak myślisz? na kiedy będzie robota?

- Ja myślę, że trzeba się przygotować dobrze, ale nie trzeba się śpieszyć. Bo on wam zapowiedział, to wie, że wy mu okuniem się postawicie. Dlatego musi się kilka tygodni pokręcić, nim sobie dobierze ludzi, nie takich, co tylko za rabunkiem chodzą, ale takich, co i łeb nadstawić umieją. Takich jemu potrzeba ze dwudziestu. Musi więc przetrząść wszystkie rozbójnicze siedziby. On się przysposobi dobrze, bo wie, że macie czym go powitać (tu ręką ukazał na rozwieszoną na ścianie broń), a jak się w naszych stronach z dobranym pojawi oddziałem, to ludzie o tym zagadają, bo to nie szpilka: dwudziestu ludzi nie schować w jednym krzaku, nie przenieść ich w kieszeni. Oni nim do naszego dojdą futoru, pokażą się tu i owdzie i nie w jednym miejscu pohulają. Będziemy o tym słyszeli, tylko trzeba często dowiadywać się to do Moszen, to do Biełozierza, a tymczasem ściągnąć pod dostatkiem prochu i ołowiu, nalać kuł, oczyścić broń, trzymać wartę i nie rozpuszczać czeladzi. Niech i młynarz z babą i dziećmi do dworu się sprowadzi.

- A ty, stary?

- Ja zostanę w pasiece. Tam zachodzą do mnie ludzie i wypowiadają wszystko, co im na sercu cięży; to ja tam dowiem się może czego, a jak się dowiem, przyjdę i was przestrzegę. A jak nadciągnie Smilec, przyjdę i jeżeli będzie potrzeba, głowę przy was położę. Jarnicki ile miał w sercu wdzięczności, wszystką staremu pasiecznikowi wylał. 

- Nie byłoby jednakże źle - dodał w końcu stary - gdybyście o tej groźbie uwiadomili i namiestnika, i kaniowskiego gubernatora. Oni go znają, to niechże i oni ze swojej strony poczynią potrzebne rozporządzenia. Trudno im będzie zapobiec mu drogę i do futoru nie dopuścić, bo to on słyszy, jak trawa rośnie, ale przynajmniej będą mogli dać wam odsiecz i nie pozwolić rozbójnikom długo pod futorem gościć. 

Stosownie do tych wskazówek poczynił Jarnicki przygotowania, które rozpoczął od tego,  że pojechał do Kaniowa i uprzedził tamecznego gubernatora, iż nad okolicą zbiera się burza. 

Gubernator odsiecz obiecał dodając: 

- Gdyby napadli niespodzianie, to mi wasan daj znać. 

Chciał Jarnicki w bezpiecznym miejscu schronić żonę i dzieci, lecz Jarnicka ani sobie o tym mówić nie pozwoliła. 

- Co ciebie spotka - odcięła wręcz mężowi - to niech spotka i mnie. Jak rozbójnicy napadną, uklęknę z dziećmi przed obrazami i będę się modliła. Mojej modlitwy może Pan Bóg wysłucha, może ona wam co pomoże. 

Jarnicki nie upierał się przy swoim; zostawił żonę i dzieci i wziął się do wzmocnienia futoru. Obszedł całe obejście, opatrzył każdy z osobna słup częstokołu, przyrządził drabiny i oszczepy do spychania tych, którzy by z zewnątrz na częstokół się wdarli, opatrzył bramę, obejrzał każdą sztukę broni, powkręcał nowe skałki, policzył kule i posortował kaliber, a nawet zadał sobie tyle pracy, że zniwelował grunt na dwieście kroków dokoła, tak że z przodu, z. tyłu i z boków zagrody mysz nie mogła się pokazać, ażeby nie groziły jej strzały zza częstokołu. W tej pracy pomagali mu dwaj starsi synowie, młynarz i wszyscy parobcy. Wszyscy oni stanowili załogę, która wynosiła dwunastu ludzi i dzieliła się na cztery równe części i piątą rezerwę. W każdej części było po dwóch ludzi do pilnowania ścian kwadratu. Rezerwa składała się z czterech, których zadaniem było nieść pomoc stronie zagrożonej. Każdy miał miejsce wyznaczone i z góry wiedział, co ma robić: czy biec w stronę młynka, czy lasu, czyli też Rosi lub pola, czy stawać w ganku i czekać na rozkazy wodza, którym był stary Jarnicki. Kobiety miały także swoje zadanie. One przeznaczone były do gotowania ukropu i przysposabiania gorejących głowni na wypadek, gdyby rozbójnicy wdarli się do środka obejścia i  obrona ześrodkowała się w dworku. Ukropem i głowniami miano bronić przystępu do drzwi i okien.

Obok tego nie zapomniał stary i o tym, że obrona potrwać mogła dni dwa, trzy, a może i tydzień. Dlatego polecił żonie mieć trzy pieczywa chleba w zapasie i zaopatrzył spichlerz w taki sposób, ażeby nie było potrzeby szukać prowizji za obrębem zagrody. O wodę się nie troszczył, bo miał studnię w podwórzu. Pomyślał nawet o mleku dla dzieci i wziął dwie krowy na stajnię, a resztę bydła, stadninę i konie stajenne, wyjąwszy dwóch, które na wszelki zostawił wypadek, wypędził w pole, przykazawszy pastuchom, ażeby paśli co dzień w innym miejscu, a na nocleg do lasu lub w oczerety nad Rosią się chronili. W przeciągu trzech tygodni wszystko było gotowe. Jarnicki sprowadził księdza, który miał mszę, wyspowiadał całą rodzinę i czeladź i poświęcił futor. Siedziba przybrała pozór czysto wojenny, a pozór ten uderzał w oczy przy pierwszym wstępie na podwórze. Na przyzbie stało rzędem dwanaście strzelb. Na każdej strzelbie wisiał rożek z prochem i worek z kulami. Obok stały na kupie dzidy, oszczepy i cztery drabiny i leżały topory i buławy. Popod częstokołem chodził wartownik, zmieniający się co dwie godziny, kolejno we dnie i w nocy. Tego ostatniego pomocnikami były trzy ogromne psy, które obcego człowieka z daleka zwietrzyły i oszczekały, a tak były czujne, że przy nich wartownik stawał się prawie niepotrzebny, i jeżeli kolejną wartę Jarnicki zaprowadził, to dlatego że - jak powiadał:

- Strzeżonego Pan Bóg strzeże.

IV

Po ukończeniu przygotowań upłynął tydzień, drugi, trzeci, dalej czwarty i piąty - o Smilcu nic słychać nie było.

- On tylko chciał mnie w pole wyprowadzić, nastraszyć szlachcica - mówił Jarnicki do młynarza.

- Może - odpowiedział młynarz.

Ale pasiecznik nie przypuszczał żadnej wątpliwości.

- Co obiecał, tego dotrzyma - twierdził stanowczo. - Z nim nie można żartować.

Dzień za dniem, tydzień za tygodniem upływał, nastała głucha jesień, zielone lasy pożółkły i poczerniały; w okolicy było cicho, ciszej jak kiedy bądź. Nie tylko o Smilcu, ale o żadnym z głośniejszych dowódców świeża nie rozchodziła się sława. Gdzieś się wynieśli. Mówili o nich ludzie jak o wspomnieniu.

Była to jednakże cisza przed burzą. 

Nagle rozbójnicy pojawili się, jakby z ziemi wyrośli albo z nieba spadli. Zagadano o nich na raz i w Zwinogródce i w Bohusławiu, i w Kaniowie, i w Taraszczy. Widziano ich w jednym czasie tu, tam i owdzie, często w miejscach tak odległych, że przypuszczać by należało, iż ludzie ci posiadali cudowną własność wszechobecności. Nazwisko Smilca we wszystkich było ustach. 

Na futor wiadomość tę przyniósł najpierwszy pasiecznik. - No - rzekł - wkrótce będzie taniec. 

- Ejże! - odparł Jarnicki - może to tylko gadanie. 

- Będzie wam gadanie. Smilec słowa dotrzyma. Nie darmo się przyczaił. 

- Niech przychodzi: jak on mnie zaśpiewa, tym samym głosem ja jemu odśpiewam. 

Po tej odpowiedzi obszedł stary pasiecznik całą zagrodę i we wszystkie zajrzał kąty. 

- Dobrzeście się naostrzyli - rzekł powróciwszy z przeglądu. - Niełatwo będzie rozbójnikom ugryźć futor. 

I dodał patrząc na broń: 

- Dwanaście rusznic, to znaczy, że dla pasiecznika nie ma rusznicy. 

- Znajdzie się - odrzekł Jarnicki. 

- Eh! - machnął stary ręką. - Co mi tam po rusznicy! Mnie bardziej przystoi rzezak, mnie wojna z pszczołami, nie z ludźmi. Hej! niegdyś to było co innego; ale teraz człek postarzał. Ot, przyjdę i będę się patrzał, to może trochę starą krew rozgrzeję. 

W parę dni po tej wizycie pasiecznik przyszedł powtórnie, ale tym razem sprowadził się z całym swoim dobytkiem, który składał się z jednej torby i laski, nie licząc w to narzędzi pasieczniczych i bednarskich, będących własnością dworską. Przyszedł nad wieczorem i zamówił się na noc. 

- Coś to będzie, kiedy nie schowawszy ułów do temnika nie nocujesz w pasiece - powiedział Jarnicki. - Trzeba to węglem w kominie zapisać. 

- A będzie - odparł pasiecznik - dziś w nocy lub najdalej jutro w dzień. 

- Czy są daleko? 

- Nie tak daleko. Pod Mosznami nocowali i wypoczywali.

Ostatni wyraz wymówił z przyciskiem. Znaczyło to, że się zabierają do jakiejś wyprawy, którą uważają za ważniejszą. 

Po pasieczniku przybiegł pastuch od bydła z oznajmieniem, że widział rozbójników na własne oczy. Stanęli pod lasem i ognie rozpalili. Miejsce, w którym stanęli, odległym było od futoru o mniej niż ćwierć mili.

- A wielu ich? - zapytał pasiecznik.

- Nie liczyłem.

- Ale przecie: jak się tobie zdaje?

- Ze trzydzieści albo czterdzieści koni. Nie przyjechali wszyscy od razu. Naprzód przybyło pięciu, a potem znów pięciu, a potem ściągali po jednemu, po dwóch, po trzech.

- Z której strony ciągnęli?

- Ze wszystkich stron.

- Co zrobili z końmi? czy je na paszę puścili?

- Nie, dali im w torbach obrok i wartę postawili.

- Hm - mruknął stary do siebie. - O świcie Smilec chce doświtek sprawić.

Bliskość rozbójników i prawie pewność napadu zatrwożyła mieszkańców futoru. Nie była to trwoga bojaźni, ale raczej trwoga oczekiwania.

Jarnicki, pomówiwszy trochę z pasiecznikiem na stronie, kazał czeladzi iść spać, ale zabronił rozbierać się i światło rozniecać. Gdy noc nadeszła, w jednej tylko sypialni, której okno szczelnie zasłonięte było matami, paliła się lampa przed obrazem: i dla nabożeństwa, i dlatego żeby mieć światło w razie potrzeby.

Parobcy rozebrali broń. Każdy wziął strzelbę, przez ramię przewiesił rożek z prochem i torbę z kulami, za pas zatknął topór i w pełnym uzbrojeniu poszedł spać, wyjąwszy jednego, na którego kolej warty wypadała.

"Poszedł spać" - to tylko tak się mówi, W całym dworku wszyscy niby to poszli spać, ale nikt oka przez całą noc zmrużyć nie mógł, ani nawet Jan, który wówczas dziewięć czy dziesięć łat liczył.

Noc była cicha, spokojna, bezksiężycowa. Niebo wyiskrzyło się milionami gwiazd, które dawały tyle blasku, że oswoiwszy z nim oko można było o kilkadziesiąt kroków rozpoznawać przedmioty. Cisza przynosiła z daleka najmniejszy szmer do słuchającego ucha. Wszyscy poszli spać. Na podwórzu pozostali tylko: wartownik, chodzący z rusznicą na ramieniu pod częstokołem, psy i pasłecznik. Wartownik chodził powoli, co chwila się zatrzymując i ucha nastawiając, psy leżały przed gankiem, pasiecznik siedział na przyzbie i zdawało się, że siedząc spał albo przynajmniej drzemał, bo obiema rękami ujął laskę, sparł na niej głowę i oczy zmrużył. Nie spał on jednakże ani drzemał. Zatopił się myślami zapewne we własnej przeszłości, a uchem łowił każdy szmer, który ciszę nocną przerywał. Czasami podniósł głowę, obejrzał się, jakby czegoś oczami szukał, i znów ją spuszczał na laskę. Czasami wstał, wyprostował się, odkaszlnął i znów siadał. 

Z parobków niektórzy pozasypiali, a niektórzy z niespokojnym biciem serca wyczekiwali wołania Jarnickiego: - A nu, chłopcy! wstawajcie! - wołania, które ich miało pchnąć na stanowiska. Kobiety wszystkie bez wyjątku pogrążone były w modlitwie, nie tej, co na klęczkach głośno błaga Pana zastępów, ale cichej, wewnętrznej, całą duszę unoszącej przed tron Najwyższego. Ze wszystkich zakątków dworku przez całą noc słychać było tłumione westchnienia i poszeptem wymawiane wyrazy: 

- Boże, zlituj się! Panie, ratuj! 

Jarnicki z wieczora jeszcze, dla dodania swoim odwagi, z żoną, dziećmi i całą czeladzią odmówił głośno "Kto się w opiekę". 

Wyrazy tego hymnu napełniły serca i, że tak powiem, ulotniły je, zmieniły w dym poświęconego kadzidła, które powietrzem płynęło do Boga i Jego tron otaczało. 

Stary Jarnicki także nie spał, chociaż udawał, że śpi. W butach i kapocie położył się na pościeli i kiedy niekiedy chrząkał. 

W takim cichym i niemym oczekiwaniu upłynęła mieszkańcom futoru połowa nocy. Warta zmieniła się dwa razy. Około północy psy zaczęły ujadać. Naprzód szczeknął jeden i uciął. Potem znów szczeknął, zerwał się, pobiegł w kierunku bramy i raptem zerwały się wszystkie, i z głośnym szczekaniem poskoczyły w ślad za pierwszym. 

Na ten hałas niby na hasło wszyscy - wyjąwszy kobiet, które miały surowy rozkaz nie ruszać się - cała męska połowa mieszkańców futoru zerwała się na nogi. Parobcy i panicze wysypali się na podwórze. Jarnicki wyszedł przed dworek i stanął obok pasiecznika, który się ani ruszył, tylko głowę podniósł. 

Ujadanie wciąż trwało. Wszystkich uwaga była w stanie najwyższego natężenia. W takim oczekiwaniu upłynęło kilka minut. Milczenie przerwał pasiecznik: 

- Niech chłopcy rozejdą się na stanowiska i drabiny z sobą zabiorą, ale pierwej niech ja z nimi pogadam. 

- Hej, chłopcy! - zawołał Jarnicki półgłosem. Parobcy razem podeszli do przyzby. 

- A macie wy hasło? - zapytał pasiecznik. 

Jarnickiemu wstyd się zrobiło, że o wszystkim pamiętał, a zapomniał o haśle, które zresztą wydawało się mu niepotrzebnym.

- To źle, że hasła nie macie - rzekł stary. - Bez hasła jak bez rąk. Możesz zginąć od swoich, jeżeli nie mają ciebie po czym poznać. Niechże hasłem będzie: ul. Pamiętajcie dobrze: ul.

Będziecie pamiętali?

- Ul - odpowiedzieli parobcy chórem.

- Dobrze. A teraz powiedzcie mi, kto z was ma tyle serca, żeby wyjść z futoru przez bramę, obejść dokoła, rozpatrzyć się dobrze, powrócić i powiedzieć nam, co widział, a czego nie widział?

- Ja, ja, ja - odezwali się wszyscy na raz.

- Wszyscy to za wiele - rzekł stary - dość dwóch.

- Ja, ja, ja - znów powtórzyli.

- Kiedy tak, to niechże jegomość sam dwóch wyznaczy.

Jarnicki wybrał starszego syna i jednego z parobków, którego miał za najdzielniejszego.

- Niechże oni rusznice zostawią, a. wezmą pistolety za pas i buzdygany do rąk.

A zwracając mowę do nich, taką im dał instrukcją:

- Obejdźcie futor dokoła, ale psim sposobem, na czworakach, jak najniżej przy ziemi, ażeby was nie było widać, a wy żebyście wszystko widzieli. Obejdźcie i pilnie przypatrzcie się wszystkiemu. Psy czegoś się rozszczekały: może to na wilki, a może na rozbójników. Jeżeli na wilki, to nic nie zobaczycie, bo wilki was zwietrzą i uciekną przed wami. Jeżeli na rozbójników, to muszą oni gdzieś być niedaleko. Wy ich zobaczycie, Oni się zatrzymają albo pod młynkiem, albo w lesie, zsiądą z koni i pójdą piechotą. Otóż trzeba, żebyście koniecznie dowiedzieli się, gdzie się oni zatrzymają. Pamiętajcie, żebyście się sprawili tak cicho, iżby oni was nie spostrzegli, a gdyby spostrzegli, gdybyście się przypadkiem zeszli z ich czatą lub podjazdem, bo i oni może zechcą pierwej powąchać, jak futor pachnie, to nie czekaj, aż zaczepi, skocz obces, pal z pistoletu i buzdyganem po łbie trzaśnij. Rozumiecie?

- Rozumiemy - odpowiedzieli oba zuchy.

- Po łbie trzaśnij, ale w bójkę się nie wdawaj. Najkrótszą drogą uciekaj do futoru. Jeżeli trafisz na bramę, to dobrze, to my ci ją otworzymy, ale nie pierwej, aż nam powiesz: ul. Jeżeli trafisz na częstokół, to podamy ci drabinę, ale nie pierwej, aż nam powiesz: ul. Rozumiesz?

- Rozumiem.

- No, a teraz wszyscy na swoje stanowiska!

- Chłopcy! każdy na swoje stanowisko! - odezwał się Jarnicki. 

Parobcy wziąwszy drabiny rozbiegli się w cztery strony, a reszta z Jarnickim i pasiecznikiem udała się do bramy, w której młynarz otworzył furtkę, wypuścił ochotników i chciał zamknąć. 

- Nie trzeba - rzekł pasiecznik. - Wróćcie i czekajcie spokojnie. Ja tu zostanę. 

Jak widzimy, rzeczywiste dowództwo dostało się pasiecznikowi. 

Jarnicki i młynarz posłuchali go, wrócili na przyzbę, a on usiadł na progu furtki. 

Psy wciąż szczekały biegając pod bramą i usiłując wyskoczyć przez furtkę. Pasiecznik je powstrzymywał. Wysłani na zwiady jak tylko bramę przekroczyli, natychmiast przypadli do samej ziemi i pełzając oglądali się, przypatrywali i przysłuchiwali. 

Pasiecznik cały stał się słuchem. 

Zrazu nie można było wytłumaczyć sobie powodu szczekania psów. Lecz powoli pojawiać się poczęły oznaki, po których można było rozpoznać, że ktoś obcy znajduje się w pobliżu futoru. Naprzód do ucha słuchających doszedł głuchy tętent. Jak tylko ziemia zadudniła, pasiecznik przypadł do ziemi i ucho przyłożył, przez chwilę słuchał i wstawszy powiedział sam do siebie: 

- Dwa, najwięcej trzy konie. 

Potem dało się słyszeć głośne rżenie, które leśne echa stokrotnie powtórzyły. Pasiecznik rzekł: 

- Pod młynkiem. 

Na ostatek w okienkach chaty młynarza błyskawicowym sposobem pokazało się kilkakrotnie światło. 

- Krzeszą ogień - mruknął stary - zbierają się na doświtek, wysłali podjazd dla zajęcia młynka i chaty młynarza. Zdawało się im może, że młynarz będzie na nich z kołaczami czekał. Po chwili psy się uspokoiły. Nagle znów zaszczekały i w ciszy nocnej rozległ się huk wystrzału, po którym wyraźnie zabrzmiały wyrazy: 

- Trzysta diabłów! kiedy strzelasz, to cel dobrze! Masz! I nastąpił drugi wystrzał w kierunku futoru. Kula gwiżdżąc przeniosła się ponad dworkiem. 

W tym momencie zwiada zjawiła się przed furtką. 

- Co tam? - zapytał pasiecznik. 

- Kilka koni stoi pod młynem i kręcą się tam ludzie. Jeden szedł wprost do futoru i wlazł na nas. Strzeliłem, alem chybił, on załajał i odstrzelił. 

Jarnicki był obok pasiecznika, który do niego w następujący odezwał się sposób:

- Zajęli młynek. Tam obozem staną. Chcieli się dowiedzieć, czy się pilnujemy. Już wiedzą, więc nie będą taili się przed nami. Niebawem dzień zaświta. Niech z każdej strony jeden parobek przez płot w pole patrzy.

Jarnicki obszedł natychmiast zagrodę, przystawił trzy drabiny i kazał się mieć na baczności.

Pasiecznik wciąż na progu furty siedział.

Zaświtało.

Zaledwie brzask urósł do tyła, że można już było przedmioty rozpoznać, pasiecznik wszedł na podwórze i furtkę za sobą zatrzasnął, a wartownik krzyknął:

- Idą.

Jarnicki poskoczył i wbiegł na drabinę. Od strony młynka posuwała się kupa ludzi, a druga, trochę mniejsza, wzięła się w prawo i przez pola szła przeciwną stroną, zdradzając zamiar zaatakowania futoru w dwóch na raz punktach.

Stosownie do tego zamiaru przedsięwzięto środki obrony. Na dwóch ścianach nie zagrożonych postawił Jarnicki po jednym wartowniku, a na zagrożone ściągnął całe swoje siły rozdzieliwszy je w następujący sposób: czterech ludzi przeciwko kupie mniejszej, sześciu przeciwko większej.

Ta ostatnia zatrzymała się w odległości półtorej doniosłości strzału i pokazał się przed nią jeździec na dzielnym koniu, który podjechał naprzód.

- Stój! - krzyknął Jarnicki, kiedy jeździec zbliżył się o półtorasta kroków. - Co ty za jeden?

Czego chcesz? Stój! bo mam cię na celu!

Gdyby jeździec posiadał wzrok taki, jaki sokołom przypisują, mógłby w lufie gwintówki starego szlachcica dojrzeć kulę, gotową prostą linią przebiec i w jego łbie ugrzęznąć. Nie miał sokolego wzroku, nie widział kuli, ale snadź uwierzył słowom Jarnickiego, bo zatrzymał konia i odpowiedział:

- Stary wilku! czy mnie nie poznajesz? mnie, twego przyjaciela? A jeżeli nie poznajesz, to ci powiem, kto ja taki. Nazywam się Kalo Smilec. Zebrałem swoich i przyszedłem do ciebie w gości. Otwórz na roścież bramy twego wilczego gniazda, pokłoń się nam do samej ziemi i oddaj nam twoją siwą głowę, bo chłopcy chcą zabawić się nią w piłkę.

- Czy to ostatnie twoje słowo? - zapytał Jarnicki.

- Ostatnie.

- Masz moję odpowiedź!

Huknął strzał i gwizdnęła kula. Smilec zwinął się pod konia i w lot siedział znów w siodle. 

- Cha, cha, cha! - dziko się rozśmiał. - Tak ty, przeklęty łotrze, przyjaciół przyjmujesz? 

Jarnicki nabijał gwintówkę, a Smilec zawrócił konia i odjechał. 

Dzień jasny oświecił tymczasem okolicę. Można było policzyć siły atakujących. Większa kupa wynosiła ludzi piętnastu, mniejsza dziesięciu. Trzech, pozostawionych na straży przy koniach, kręciło się pod młynkiem. Wszystkich przeto razem, licząc w to i wodza, było dwudziestu dziewięciu, uzbrojonych w rusznice, pistolety, spisy i szable. Malowniczo wydawały się z daleka te dwie gromadki zbrojnych ludzi ubranych rozmaicie, pół po bułgarsku, na poły po turecku, w wysokich czapkach, spod których surowe, ogorzałe twarze dziko, ale pięknie wyglądały. Odznaczał się pomiędzy nimi strojem i postacią dowódca. Był on jakby umyślnie stworzony dla malarza typy zbierającego. Jarnicki nabił gwintówkę; Smilec odjechał. Atakujące gromadki zatrzymały się, postały chwilę i powróciły na stanowisko pod młynkiem. Dowiedziawszy się o tym pasiecznik uśmiechnął się i rzekł: 

- Obliczyli się, że więcej stracą, niż zyskają. 

Rzeczywiście, przebiegnięcie paruset kroków pod strzałami obrońców narażało ich na utratę połowy ludzi. Rozwaga więc nie pozwalała atakować futoru w dzień, wstępnym bojem. 

- Napadną w nocy, a jeżeli w dzień, to z faszynami - mówił pasiecznik. 

Jakoż pod młynkiem widać było, jak się natychmiast wzięli do robienia faszyn z gałęzi, które sprowadzili z lasu. Trzy razy obróciło sześciu ludzi i zwiezło na koniach kupę chrustu, który wiązali w duże snopy. Na robocie tej upłynął cały dzień, który oblężeni spędzili spokojnie do tego stopnia, że ci, co ubiegłej nocy nie spali, wynagrodzili to sobie z okładem. Nadeszła noc. Przewidzenia pasiecznika sprawdziły się. Około północy rozbójnicy napadli. Trudno opisywać nocną bitwę, to zamieszanie, krzyki, strzały, łamanie się po ciemku, które trwało przeszło godzinę. Rozbójnicy zaatakowali wściekle. Załoga futoru broniła się walecznie. W końcu wściekłość ustąpiła waleczności. Wkrótce po północy napastnicy pod młynek powrócili. 

Pasiecznik przez cały czas bitwy siedział sobie na przyzbie. Gdy ucichło, Jarnicki zdał przed nim sprawę odpowiadając na zadawane sobie pytania. 

- Wielu u nas padło? 

- Ani jeden.

- Wielu rannych?

- Dwóch, jednemu kula ramię przeszyła, drugiemu zęby wybiła.

- Ja ich opatrzę, a wy jegomość tymczasem, zostawiwszy dwóch na załodze, prowadźcie resztę jak najśpieszniej na rozbójników pod młynek. Trzeba na nich napaść, nim się opamiętają. Musiało im kilku paść, a może i sam Smilec, bo jakoś słabo i niezdarnie pod koniec się brali.

Jarnicki literalnie zastosował się do rady pasiecznika i w chwilę potem młynek oświecił się błyskami strzałów, zabrzmiał hukiem i okrzykami.

Rozbójnicy nie spodziewali się tego zaczepnego zwrotu, który spadł na nich niby piorun z pogodnego nieba i wniósł popłoch. Nie spodziewali się takiego zuchwalstwa ze strony tak zwanych przez nich - przez pogardę dla zajęć rolniczych - "świniopasów". Wydało się im, że futorowi przyszli na odsiecz Kozacy kaniowscy. W pierwszym nawet momencie trwogi jeden spomiędzy nich krzyknął niebacznie":

- Kozacy z Kaniowa!

I przejęci panicznym strachem, pierzchli rozbójnicy na wszystkie strony, uciekając gdzie oczy poniosą i zostawiając zabitych i rannych.

Walka więc pod młynkiem trwała krótko. Nie przyszło nawet do boju ręcznego. Po pierwszej salwie całego na raz oddziału, skierowanej w zbitą kupę na bliską odległość, rozbójnicy odstrzelili na oślep i na okrzyk Jarnickiego: "Bij, morduj!" odpowiedzieli ucieczką, zostawiając nie tylko rannych i zabitych, ale nawet konie i cały rynsztunek.

Pomiędzy rannymi był Smilec, który pod koniec ataku na futor, dostawszy postrzał w pierś i w nogę, uniesiony został z pobojowiska i złożony na słomie w chałupie młynarza. Jak tylko nowy bój się rozpoczął, Smilec wyskoczył z chałupy, lecz osłabiony upływem krwi zatoczył się i upadł na przyzbę. Chciał uciekających nawrócić, lecz zamiast wyrazów wydarł się mu z piersi ryk przeraźliwy, który się jeszcze do popłochu przyczynił. Jarnicki zdziwiony był taką krótką rozprawą. Zostawszy panem pobojowiska, przez chwilę sam własnym nie dowierzał zmysłom i nie wiedząc, co robić, kazał broń nabić i mieć się na ostrożności. Postawił warty i począł się rozglądać. Uderzyło go stękanie i dziki ryk jakiś. Poszedł więc za tym głosem i zatrzymał się przed Smilcem, który klął na czym świat stoi, stękał, ryczał i zębami zgrzytał.

Żal staremu szlachcicowi zrobiło się człowieka, z którym się dzielił chlebem i solą. Podszedł do niego i najłagodniejszym, na jaki mógł zdobyć się, głosem przemówił:

- Kalo!

Smilec zębami zgrzytnął. 

- Kalo! - powtórzył Jarnicki - trzebaż ci tego było? 

- Milcz, stary! - krzyknął dowódca. - Nie urągaj mnie! Daj mi umrzeć! 

- Chcesz umrzeć po chrześcijańsku? 

- Milcz, stary! Chcę umrzeć, jak żyłem, chcę oddać duszę temu, komu się ona od dawna należy. Chciałem ciebie zamordować, wymordować twoją czeladź, porznąć twoje dzieci, spalić twój futor! Chciałem, a teraz chcę umrzeć! O! boli mnie! 

Pomimo wstrętu, jaki budził ten zapamiętały grzesznik, Jarnicki nie mógł się oprzeć uczuciu litości. 

- Boli cię? - rzekł - gdzie? pokaż, obmyję ci i obwiążę rany. 

- Nie rany mnie bolą! Boli mnie to, że mnie pokonały świniopasy. 

- Nie my ciebie pokonali, dosięgła cię ręka Bożej sprawiedliwości. 

Smilec nic na to nie odpowiedział. Jarnicki posłał do dworku po latarnię i pasiecznika. 

Przy pomocy tego ostatniego ranni, których oprócz dowódcy było pięciu, zostali opatrzeni. 

Smilcowi opatrzenie nie zdało się na nic: miał przestrzelone na wskroś płuca. Zabitych znalazło się siedmiu: trzech pod młynkiem, a czterech na polu pod częstokołem. 

V

Pod wpływem wrażeń owego czasu upływała młodość Jana. W domu otaczały go przykłady cnoty i pracy. Za domem młodą wyobraźnię jego wstrząsały czyny, które z powodu samej potworności swojej miały nastrój wysoko poetyczny. Ten Smilec na przykład, który się wyłamał spod wszelkich Boskich i ludzkich praw, który pracy i cnocie wojnę wydał i prowadził ją o tyle po rycersku, że lubił opór i niebezpieczeństwa; w którym kojarzyły się takie kontrasty jak miłość dzieci i mordu; ten Smilec, powiadam, nie byłże bohaterem dla jakiego Byrona? W jego dzikiej, na wszelkie zbrodnie wyuzdanej naturze nie byłoż strony poetycznej? Tego rodzaju poezja była mlekiem, którym karmiła się wyobraźnia małego Jana. Podczas napadu Smilca na futor, wraz z matką, młynarką, siostrami i służebnicami klęczał przed obrazem. Matka głośno i powoli odmawiała psalm XC i całe grono niewiast powtarzało go za nią. Powtarzał i Jan, ale machinalnie. Jego uwaga cała była wytężoną na muzykę bitwy. Jego dusza napawała się harmonią, na którą się składały: huk wystrzałów, gwizd kuł i wrzawa walki. 

Zerwałby się i pobiegł, żeby choć raz spojrzeć na to widowisko, któremu za tło służyła noc rozświetlana błyskawicami, ufantastyczniającymi postacie walczących - gdyby nie rozkaz ojca, który go przykuwał do miejsca. Stary bowiem Jarnicki z żeńską i dziecinną połową mieszkańców futoru postąpił tak, jak postępuje z pasażerami kapitan zagrożonego rozbiciem okrętu: zamknął ich, ażeby nie przeszkadzali, i surowo zabronił "nos na podwórze pokazać". Rozkaz ojca miał taką powagę, że Jan nie przypuszczał nawet możliwości sprzeciwienia się mu. Pomimo więc że dusza rwała się na wolę i w bój leciała, on kolanami trzymał się podłogi, a ustami powtarzał: "Na lwa srogiego bez obrazy wsiędziesz i na ogromnym smoku jeździć będziesz".

Co mu tam było do lwów i smoków! On by w tej chwili wszelkie nadzieje jeżdżenia na smokach oddał za pozwolenie wyjrzenia dziurką od klucza na to, co się dzieje na dworze, oddałby bez wahania życie za pozwolenie wyskoczenia na podwórze. To pragnienie dostatecznie maluje grunt charakteru Jana, grunt podobny do tego, jaki przypisują któremuś z malarzy, co to kazał się przywiązać do masztu, ażeby oglądać całą majestatyczną piękność burzy morskiej.Kiedy się bitwa skończyła i matka ze łzami radości dziękczynną odmówiła modlitwę, która jej improwizacją z serca popłynęła, a była tak szczytną jak hymn św. Ambrożego, Jan pędem wybiegł na podwórze i z żalu zapłakał. W powietrzu pozostała tylko, jak powiada Malczewski, "jakaś rozterka". Coś podobnego do puchu latało i na twarzy osiadało, woń prochu napełniała powietrze i zdawało się, jakby z tą wonią łączyła się jeszcze i jakaś inna, zdawało się przy tym, że wibracja tonów bojowej muzyki jeszcze nie ze wszystkim przebrzmiała. Janowi jednakże nie o to chodziło. Był on jeszcze zanadto dzieckiem, ażeby mógł się wdawać w takie subtelne postrzelenia. On by życie był oddał, ażeby w tej chwili bitwa wszczęła się na nowo, a że się stanowczo zakończyła, więc gorzko płakał.

Płakał, a wypłakawszy się począł się oglądać. Na podwórzu było cicho i ciemno, tylko słabym światłem kaganka błyszczały okienka czeladnej izby. Udał się tam i znalazł dwóch rannych parobków.

- Co to wam? - zapytał.

- I, nic - odpowiedział jeden. - Jego w paszczękę, a mnie w ramię kula liznęła.

- Kula? A jakże to było?

- Jakżeby być miało! Trafiła, taj zraniła. Gdyby była trafiła w łeb albo w serce, byłaby zabiła.

- A ty trafiłeś kogo?

- Możem i trafił, alboż ja wiem.

- Gdzież reszta? ojciec, bracia, młynarz i parobcy? 

- Zapewne we młynku, poszli na rozbójników. 

- Gdzież oni? 

- A uciekli, mieli po co przychodzić! 

Ta wiadomość zmartwiła Jana. Pomyślał sobie: "Więc już bitwy nie będzie." 

Postał przez chwilkę i wyszedł. Podszedł do bramy, przy której stała warta, i znów począł się rozpytywać. Wartownicy odpowiadali mu w ten sam mniej więcej sposób, co i ranni. Odpowiedzi te nie zadowalały go. Chciał pójść do młynka, ale bał się. Ojciec nie dał na to pozwolenia, ale też i nie zabronił. Wahał się trochę, lecz ciekawość przemogła. Popędził do młynka, przy którym widział błądzące w różnych kierunkach światełka. Widok, jaki mu się tam przedstawił, przeraził go. On, co nigdy w życiu nie widział umarłego człowieka, naraz ujrzał aż siedm trupów, ułożonych rzędem i oświeconych bladawym blaskiem zawieszonej przed nimi na kiju latarki. Niektóre pomiędzy tymi trupami przerażająco wyglądały. Jeden miał rozwaloną głowę, drugi rozbitą twarz. Chłopak stał przed nimi wpatrując się w ich blade, okrwawione oblicza, przelękły, przerażony, i zadając sobie gwałt oderwał się od tego widowiska, ponętnego z powodu zgrozy, jaką jego dziecinny umysł przejmowało. Oderwał się i podszedł do chaty młynarza. Tu natrafił na Smilca. 

- I ty tu? - rzekł ten ostatni ujrzawszy malca przed sobą. - Przyszedłeś do mnie po obwarzanki? O, Kalo przyniósł ci obwarzanki, tylko nie mógł ich dać. Ciężko oddychał, nie mógł mówić tchem jednym; odpoczął i prawił dalej: 

- Pójdź tu, przybliż się do mnie. 

Jan nie wiedział, co robić. Znajomy głos człowieka, który mu gościńce woził, nęcił go. Ale ten głos miał w sobie w tej chwili coś strasznego, przygłuszonego, grobowego. - Nie bój się, twój tatko ze swoimi świniarzami tak mię oporządził, że palcem ruszyć nie mogę. Już ci miodowników nosić nie będę. Ale dam ci podarunek, na jaki konającego rozbójnika stać. Dam ci piękny podarunek. 

Chłopiec ociągał się. Smilec wabił go ku sobie. 

- Dam ci podarunek, nie bój się. 

Jan się zbliżył. Smilec porwał go za rękę i gwałtownie, konwulsyjnie uścisnął, aż chłopiec z bólu syknął i rękę chciał wydrzeć. 

- Nie bój się. Ręki ci nie złamię. Nie złamię dlatego, że chcę ciebie, synu, pobłogosławić, a do mego błogosławieństwa potrzebne ci są obie ręce. Uklęknij tu przy mnie.

Jana niewysłowiona jakaś zgroza przejęła. Chciał rękę wydrzeć i uciec, lecz Smilec zatrzymał go, rękę mu skręcił i do uklęknięcia zmusił.

- Cóż? tak ci źle? Coś ty robił w czasie bitwy?

Smilec musiał powtórzyć zapytanie, ażeby z ust przerażonego chłopca wydobyć odpowiedź:

- Modliłem się z mamą.

- I klęczałeś przed obrazami?

- I klęczałem.

- Klęczałeś przed obrazami, a teraz klęczysz przed Smilcem.

I z piersi dowódcy jakiś tłumiony, dziki, okropny wydarł się śmiech, niby syk węża olbrzyma ściskającego zdobycz, około której się obwinął. Po chwili ciągnął dalej:

- Wszystko ci jedno, gdzie klęczeć, tylko nie jedno przed jakim klęczałeś obrazem?

- Świętego Michała archanioła.

- Święty Michał niepodobny do mnie, wszak prawda?

- Taże prawda.

- Ale święty Michał ani wąsem nie mrugnął, pomimo że tam ręce wyciągaliście do niego, a Smilec, ot, mówił do ciebie po ludzku, a dawniej cię brał na kolana, głaskał po głowie i piernikami karmił, choć go o to nikt nie prosił.

Odetchnął i mówił dalej niby do siebie:

- Tylko, że te pierniki i głaskanie o mało, o mało że nie zrobili ze mnie baby. Przeklęty stary! Jego poczciwość, jego żona, jego dzieci, jego wzrok, jego uśmiech były na moje sumienie tym, czym są kleszcze na żelazo, którymi kowal sztabę w ogniu trzyma i rąk sobie nie parzy. Bez poparzenia rąk chciał mnie ten szlachciura przekuć na swoje kopyto. Nie, nie doczeka on tego! Smilec umrze Smilcem i pamiątkę po sobie zostawi. I wlepił oczy w klęczącego chłopczynę.

Powiadają, że wzrok ludzki posiada własności magnetyczne. Powiadają, że własności te rozwijają się najlepiej w słabym ciele. Są książki szeroko o tych własnościach traktujące; do nich więc odsyłam ciekawego czytelnika, a tu tyle tylko powiem, że Jan w tej chwili w całym organizmie swoim czuł niby przepływanie elektrycznych strumieni i - jak sam w kilkadziesiąt lat później powiadał - drżał niby listek osikowy, później zaś przez całe swoje życie czuł potęgę tego wzroku, który blaskiem próchna świecił w nocnej ciemności. Smilec trzymał go za rękę długo i długo się w niego wpatrywał w milczeniu. Dłonią swoją ściskał mu rękę. W końcu dłoń rozwarł i rzekł: 

- Teraz będziesz już klęczeć sam. 

I rzeczywiście, chłopczyna, który chciał się zrazu wyrwać i uciec, pozostał, jakby przykuty nadzwyczajną jakąś siłą. 

Smilec z wielkim wysiłkiem podźwignął się, usiadł przed klęczącym i obie dłonie na głowie jego położył. I pogłaskał Jana po twarzy, po ramionach i po piersiach. Znów ręce podniósł i znów go pogłaskał. Trzykrotnie szorstkie palce dowódcy przesuwały się po delikatnej chłopięcia twarzyczce. W końcu, zatrzymując obie dłonie na jego głowie, powolnie i dobitnie powiedział: 

- Błogosławię cię, Janie Jarnicki. 

Jarnicki powiadał, że w tej chwili woda szumiąca na łotokach odezwała się jakimś dziwnym chichotem, od którego drgnął chłopiec. To drgnięcie uczuł Smilec i rzekł: 

- To nic, tam się radują, że nie bezpotomnie z tego świata schodzę. 

Chłopcu zrobiło się straszno. Wydało się mu, jakby leżące niedaleko trupy wstały i otoczyły go półkolem, były świadkami błogosławieństwa, albo raczej przekleństwa Smilca, który tak dalej uroczystym mówił głosem: 

- Bądź mi synem po duchu zniszczenia. Co inni zbudują, ty to wal. Niech budują: ty wal, niszcz, wywracaj! Rozkochaj się w zbrodni, a ona stanie się dla ciebie niewyczerpanym źródłem rozkoszy. Cnotę kochają ludzie bawełniani, zbrodnię żelaźni. Bądź żelaznym, synu, jakim był twój ojciec, Smilec. Błogosławię cię na życie i na śmierć. Głos mu osłabł, ręce opadły, zwalił się na przyzbę i stłumionym głosem bełkotał jakieś niezrozumiałe wyrazy. 

Noc, trupy, szum wody na łotokach nadawały tej ostatniej scenie z życiowego dramatu rozbójnika jakąś okropną uroczystość, która całym okropności swojej ciężarem przygniotła budzącą się do życia wyobraźnię małego Jana i na wskroś go przejęła. Nie umiał zdać sobie sprawy, co to się stało, instynktem tylko czuł, że się stało coś ważnego, coś, co mu jak cień towarzyszyć będzie przez całe życie. Z opadnięciem z jego głowy rąk dowódcy czar ustał i Jan wstał. 

W chwili kiedy się z kolan podnosił, stary Jarnicki, zajęty opatrywaniem rannych, wyszedł z chaty młynarza i ujrzawszy syna gniewnie krzyknął: 

- A ty co tu robisz, smarkaczu!

Jan się przeląkł i nie wiedział, co odpowiedzieć. Odpowiedział za niego Smilec - głuchym chichotem, zupełnie podobnym do tego, jakim przed chwilą odzywały się łotoki i jakim brzmiało powietrze. To mocniej jeszcze strwożyło Jana, a także zwróciło na siebie uwagę starego szlachcica. Stary Jarnicki zawołał przeze drzwi:

- A dajcie no tu światła!

Parobek wniósł latarnię. Jarnicki wziął ją i zbliżywszy się do przyzby oświecił twarz Smilca, dającą jeszcze znaki życia. Wziął go za rękę, ta była jeszcze ciepła.

- Kalo - rzekł.

Smilec ciężko odetchnął.

- Pomyśl o Bogu.Smilec się zaśmiał i wyprężył. Jarnicki się przeżegnał i począł odmawiać "Anioł Pański". Jan szeroko otwartymi oczami patrzał na konającego, który jeszcze kilka razy odetchnął i skonał.

- Duchu ciemności i zniszczenia! - rzekł stary Jarnicki patrząc na twarz zmarłego - idziesz przed sąd Boga. Jeżeli moje przebaczenie może ci się tam - tu spojrzał w górę ku blednącym na niebie gwiazdom - przydać na co, to ja ci przebaczam.

A odwróciwszy się i ujrzawszy powtórnie syna, o którym był zapomniał, zawołał:

- Precz stąd, błaźnie! Idź do matki, która musi być o ciebie niespokojna.

Jan jak niepyszny, ze zwieszoną głową pociągnął ku domowi, gdzie matka z najżywszym niepokojem po wszystkich szukała go kątach. Wiedziała już ona o wypadku krwawego zajścia. Obadwaj starsi synowie na dowód, że są zdrowi i cali, już się jej pokazali. Tylko jeden Jaś gdzieś się zawieruszył; więc się zaniepokoiła, biegała tu i owdzie, po domu i po podwórzu, wołając głośno:

- Jasiu! Jasiu!

Właśnie w chwili kiedy głos jej pierwszy raz zabrzmiał, Jan wchodził na podwórze. Troskliwość matczyna zniecierpliwiła go, zrobiła mu przykrość. Pomyślał sobie:

"Co matce do tego, gdzie ja chodziłem?"

Była to pierwsza tego rodzaju niecierpliwość.

Pomyślał więc sobie:

"Niechże matka szuka."

I poszedł wprost do dworku, wszedł, drzwi za sobą zamknął i w najgorszym humorze począł się do spania zabierać.

Matka tymczasem, szukając i wołając, dopytała się od wartowników, że się udał do młynka. To ją mocniej jeszcze zaniepokoiło, a dlaczego? - tego sama nie wiedziała. Bitwa była skończona, żadna przygoda nie zagrażała jej dziecku, pomimo to przeczucie mówiło jej o jakimś wielkim, choć nieokreślonym niebezpieczeństwie. I byłaby sama pobiegła do młynka, gdyby nie jeden z wartowników, który ją zapytał; 

- Ta po cóż tam imość pójdzie? 

- Tam poszedł Jaś. 

- I... on już wrócił. Ot, przed minutką widziałem, jak poszedł do dworu. 

Na tę wiadomość, uradowana, pośpieszyła do dworku i zastała Jasia w pościeli, zadąsanego i twarzą do ściany odwróconego. 

- Gdzie ty byłeś? 

Jaś nie odwrócił się i nie odpowiedział. 

- Musiał cię ojciec napędzić, a może i prętem pociągnął. Dobrze zrobił. Nie chodź, gdzie nie potrzeba. 

Jasio na te słowa uczuł w sobie gniew na ojca i na matkę. Ich zwierzchnictwo wydało się mu ciężkim, nieznośnym. Westchnął po cichu, a westchnienie to, przetłumaczone na wyrazy mowy ludzkiej, znaczyło: 

"O, gdybyż to jak najprędzej wyłamać się z tego jarzma rodzicielskiej władzy!" 

W chwili kiedy taka myśl przesunęła się przez głowę Jana, na łotokach musiał być chichot; był to już bowiem pierwszy jego krok na drodze złego; zgrzeszył, dopiero wprawdzie myślą, lecz grzech ten był buntem przeciwko władzy, będącej podwaliną całego w społeczeństwie ludzkim porządku, podwaliną tej właśnie budowy, którą Smilec burzyć mu polecił. Duch złego począł już w nim nurtować. 

Służące i siostry dowiedziawszy się, że Jasia odszukano i że był pod młynkiem, wiedzione ciekawością dowiedzenia się o tych okropnościach, o których starsi bracia opowiadać im szeroko nie chcieli, zeszły się obok Jasia i rozpytywać poczęły: 

- Byłeś, Jasiu, pod młynkiem? 

- Byłem. 

- Cóżeś tam widział? 

- Nic.

- Musiałeś coś widzieć, tylko mówić nie chcesz.

Jan milczał, tylko sobie w duchu myślał:

"Kiedy one takie ciekawe, to nic nie powiem."

I to mu po raz pierwszy w życiu się przytrafiło. Uczuł przyjemność w robieniu przykrości.

Na próżno więc siostry usiadłszy obok niego prosiły i dopytywały się:

- Jasiu, Jaśku, powiedz, coś ty tam widział?

Jan milczał.

Długo prosiły i błagały na próżno, aż przyszła matka i do roboty napędziła. Dzień zaświtał: trzeba było, nie zważając na bezsennie spędzoną noc, pomyśleć o gospodarstwie, które w dworku Jarnickiego szło jak zegarek, w którym każdy, wyjąwszy małoletnich, mieszkaniec futoru - bez względu na to, czy on był sługą, czy członkiem rodziny pańskiej - funkcjonował jak kółko, każdy miał swoje zadanie, od spełnienia którego zależał ruch całej gospodarskiej maszyny. Dzienny świt był hasłem dla wszystkich razem i każdego z osobna - rozpoczynania zajęć gospodarskich. Hasło to było w tej chwili tym ważniejszym, że wypadki powyżej opowiedziane nadwerężyły regularność maszyny. Więc kobiety z wielką niechęcią, bo z nie zaspokojoną ciekawością, rozeszły się od pościeli Jana.

Jan pozostał sam, ale spać nie mógł. Głowa jego napełniła się dziwnym jakimś szumem. Różne myśli przemykały w niej błyskawicznym sposobem, a przemykały na to jedynie, ażeby coraz bardziej i bardziej powiększać chaos. Chłopak zamknął oczy, zacisnął powieki i na tle ciemności poczęły występować przed nim dziwaczne obrazy, złożone z pomieszania świateł, cieniów, barw, przeróżnych figur, żywych i nieżywych, całych i niecałych postaci i najróżniejszych dziwadeł. To go zainteresowało, zaciekawiło. Wpatrywał się w obrazy i myśleć przestał, i w końcu usnął.

Sen miał niespokojny. Trapiły go jakieś widzenia, zmieniające się tak często i tak szybko, że obudziwszy się nie mógł zdać z nich przed sobą sprawy. Obudził się jednakże w takim samym rozdąsaniu, w jakim spać poszedł - w rozdąsaniu, które go śród rodziny odosobniało. Gdyby nie to, byłby opowiedział matce, co go w nocy bitwy spotkało, i przez to dałby możność rodzicom odwrócenia złego, które duszę jego zatruło. W rozdąsaniu wszakże postanowił nic nie powiedzieć i słowa dotrzymał.I dziwna zaszła w nim przemiana. Z wesołego, swawolnego chłopaka stał się sensatem zamyślonym, ponurym; z dziecka został człowiekiem przedwcześnie dojrzałym. Nie bawiły go figle i zabawy, nudziło go towarzystwo rodziców i rodzeństwa, uciekał od rówieśnych sobie dzieci młynarza, polubił samotność, dla której, ile razy tylko mógł, uciekał w las lub w oczerety na brzegi Rosi i pozostawał tam tak długo, jak pozwalał głód. 

VI

Przed starymi Jarnickimi nie mogła się utaić zmiana, jaka zaszła z Jasiem, ich najmłodszym dzieckiem, ich pieszczochem, którego w rodzicielskiej swojej o całą rodzinę troskliwości przeznaczyli na służbę Bożą. Mając trzech synów i dwie córki, chcieli jedno dziecko, najlepsze, Bogu poświęcić. Najlepszym dzieckiem wydawał się im Jan. Jego też postanowili tak prowadzić, ażeby obudzić w nim powołanie do sukienki duchownej. Od kolebki więc wmawiali w niego, że księdzem zostanie, i w tym przekonaniu Jan wzrastał, i było w nim ono na pozór mocno ugruntowane, do chwili fatalnego wmieszania się w rodzinne stosunki konającego dowódcy rozbójników. Janowi powiedzieli, że będzie księdzem, i zdawało się mu, że tak być musi, bo wierzył ojcu i matce. Smilec zachwiał w nim tę wiarę zachwiał także i powołanie i od razu postawił go na rozdrożu skąd rozchodziły się różne szlaki, w których chłopiec począł rozglądać się sam. 

Trzeba by chyba być bardzo przesądnym, ażeby przypuszczać, że błogosławieństwo Smilca wywarło wpływ stanowczy i zwróciło Jana z drogi powołania. Musiało ono tylko obudzić w nim złe skłonności, które, przygłuszone cnotliwym otoczeniem, pozostawały w stanie za- drzemania i pozostałyby tak na długo, może do samej śmierci Jana, gdyby nie interwencja Smilca. Odegrać w tym także zapewne musiała wielką rolę i wiara w przeznaczenie, która - z powodu gęstych ze Wschodem stosunków - wszczepiła się, że tak powiem, w krew naszego społeczeństwa i zajęła silne, obok wiary w Opatrzność, stanowisko. Wiara ta przejawia się we wszystkich niemal podaniach, legendach i skazkach, jakimi karmiła się wyobraźnia pokolenia, do którego Jan należał. Dlatego tym łatwiej błogosławieństwo Smilca czepiło się jego umysłu. Dziewczęta wiejskie dziś jeszcze powiadają: 

- Przeznaczonego koniem nie objedziesz.

I Jan musiał sobie powiedzieć: 

- Takie moje przeznaczenie.

I błogosławieństwo Smilca stało się słowem-czynem, które niby fatum zawisło nad głową chłopca i pasowało go na rycerza Z ł e g o. 

- Jasiu, co się tobie stało? - zapytywała go nieraz matka. 

- Nic - odcinał Jan krótko.

- Czy ty nie chory?

- Nie.

Matka ramionami wzruszała i odmawiała koronki do Przemienienia Pańskiego. W owych czasach literalnie wierzono w przepisy wychowania dzieci zawarte w wierszach: "Różdżką Duch Święty dziateczki bić radzi". Różdżka często miała ze skórą Jasia do czynienia za różne figle, jakie płatał. Od czasu owej pamiętnej dla niego nocy figle jego ustały i przez długi czas nie zasłużył na karę. Ojciec zrazu cieszył się z tego, bo myślał sobie: "Taki malec, a taki już poważny; dobry z niego będzie ksiądz."

Lecz gdy to długo trwało, począł być stary Jarnicki niespokojnym. Powaga ta wydała mu się nienaturalną. Milczenie chłopca wzbudzało w nim jakieś nieokreślone podejrzenie. Pomyślał więc sobie:

"Trzeba to będzie smarkacza rozweselić."

Rozweselić? czym? oczywiście rózgą. Szukał więc stary pozoru.

- Gdzie się włóczysz? - zapytał go razu pewnego, gdy Jaś długo bawił za domem.

- Byłem w lesie.

- Coś tam robił?

- Nic - odpowiedział chłopiec ponuro.

- Kiedy ojciec się pyta, tak mu się nie odpowiada - rzekł stary groźnie.

- Ja nie umiem inaczej odpowiadać.

- Nie umiesz? to poczekaj, ja cię nauczę.

Kazał go stary potrzymać i sypnął mu dziesięć rózeg.

Formalność wymagała, ażeby po tej operacji strona osmagana podziękowała stronie smagającej, przeprosiła ją i poprawę obiecała. Jaś o tym doskonale wiedział i dawniej zawsze, ile razy dostał w skórę, całował ojca w rękę i tchem jednym recytował:

- Dziękuję tatce, przepraszam, już nigdy nie będę.

Podczas samej zaś operacji wrzeszczał wniebogłosy i krzyczał:

- Tatku! dobrodzieju! królu! nie będę już! oj! nie będę, póki życia!

Tym razem jednakże, podczas kiedy ojciec liczył razy na jego skórze, ani pisnął, a gdy skończył, wstał i odszedł na stronę.

Stary Jarnicki osłupiał ze zdumienia. Postępek ten syna wydał mu się okropnym jak zbrodnia, tak głęboko, tak niemal religijnie przekonanym był, że mu wyświadczył dobrodziejstwo, za które ze strony Jasia należało się serdeczne podziękowanie. 

- No - rzekł - cóż to? nie podziękujesz ojcu? 

- Za co? - mruknął Jan. 

- Za co?! Ja ci zaraz powiem za co! Bierzcie go! Wyciągnęli parobcy Jana jak lisa i znów stary Jarnicki z większym niż przedtem przyciskiem począł rachować: 

- Raz, dwa, trzy...

Na trzech się zatrzymał i zapytał: 

- Podziękujesz? 

- Nie - była odpowiedź Jana. 

Stary drgnął gniewem i zgrozą. Dalej więc znów rachować: 

- Cztery, pięć... 

- Przeprosisz?

- Nie.

- Sześć, siedm, ośm... Poprawisz się? 

- Nie.

- Dziewięć, dziesięć... 

- Tfu! - plunął i rózgę rzucił. Wszystka krew uderzyła staremu do głowy. W oczach mu poczerniało. Tak wzruszonym nigdy jeszcze w życiu nie był. Krnąbrność Jana wydała mu się zbrodnią o pomstę do Boga wołającą. Rzuciwszy narzędzie kary zdołał tylko zawołać na trzymających syna parobków: 

- Puśćcie go! 

Zachwiał się i padł bez zmysłów. Rozdrażnienie sprawiło mu apoplektyczny atak. Szczęściem, był w tej chwili we dworku pasiecznik, który do wszystkich wiadomości, jakie posiadał, łączył umiejętność puszczania krwi i bydłu, i ludziom. Ten, ujrzawszy starego Jarnickiego w niebezpieczeństwie, które łatwo się dawało poznać ze spurpurowiałej twarzy, prędko rękę mu obwiązał i krew puścił. Jarnicki przyszedł do siebie. Wypadek ten zatrwożył całą rodzinę. Matka Jana, bracia, siostry, cała zresztą czeladź zainteresowali się żywo zdrowiem jegomości i każde śpieszyło z pomocą i usługą, szczęśliwe, jeżeli w najdrobniejszej części mogło przyczynić się do ulżenia choremu. Jeden Jan ani się ruszył; pozostał na stronie, jakby do rodziny nie należał, blady, ponury, milczący. Niebezpieczeństwo ojca widział i patrzył na nie obojętnie; serce mu nic nie mówiło, a w myśli tkwiła postać Smilca i taka skarga;

"Co by na to o n powiedział, gdyby żył i widział, jak t e n mnie smaga."

O n znaczyło Smilec; t e n - ojciec.

Samo tego rodzaju zestawienie dwóch tych osobistości znamionowało dostatecznie, ku jakiej drodze chylił się Jan.

Stary jednakże Jarnicki o tym nie wiedział. On o niczym nie wiedział, a raczej nie chciał wiedzieć; bo gdyby się był trochę zastanowił, byłby przyszedł do tego przeświadczenia, że na taką naturę jak Jana niedostatecznym jest środek przez Ducha Świętego zalecony. Trzeba było innych, dobrze obmyślanych chwycić się sposobów, a naprzód: trzeba było źródło złego wyśledzić.

Stary wierzył ślepo w rózgę.

- Będę bił - mówił - poty, póki mu much z nosa nie wypędzę.

Jemu się zdawało, że to były muchy w nosie, a to była trucizna w duszy.

Na lepszej drodze była matka. Ta przeczuciem odgadywała moralną chorobę i szukała na nią lekarstwa w modlitwie. Modliła się sama i Jana ciągnęła, i długo mu nieraz mówiła o Bogu, o aniołach, o świętych Pańskich, o Matce Boskiej, o poświęceniu się za ród ludzki Chrystusa Pana, o małym Jezusie i kto wie, czyby w końcu nie wpłynęła na umysł syna, gdyby nie ojciec, który chciał naturę tę nie ugłaskać, ale złamać. Więc nie irytując się już, jak pierwszym razem, ale spokojnie, z rozwagą, po ojcowsku, bił, bił i bił, i dopiął tego, że Jan dziękował, przepraszał i poprawę obiecywał.

- A co, nie mówiłem - rzekł do żony, gdy formalności zadość się stało - że prędzej sprzykrzy się jemu być krnąbrnym i upartym, niż mnie bić?

Formalności stało się zadość, to prawda, ale tylko formalności. Janowi sprzykrzyło się brać w skórę za to, że nie wymawia kilku przepisanych wyrazów. Wymówił je, ale zamknął się szczelniej w sobie i szczerzej westchnął do tego, co go przybrał za syna. Starzy Jarniccy, przeznaczywszy Jana do stanu duchownego, zawczasu obmyślili sposoby przygotowania go do obowiązków tego stanu. Starsi synowie umieli bardzo mało, nauczyli się czytać z pobożnych książek i pisać tyle, że mogli dość czytelnie skreślić w razie gwałtownej potrzeby list i dość wyraźnie podpisać własne imiona i nazwiska. Ojciec przeznaczał ich na rolników, a ani wyobrażał sobie, ażeby rolnikowi co więcej nad to umieć było potrzeba. Za to wysokie miał wyobrażenie o naukach dla księdza potrzebnych i dlatego składał grosz do grosza, ażeby Jana było za co uczyć. Sumka na ten cel przeznaczona urosła do kilkuset złotych polskich. Był to fundusz święty, ofiarny, którego stary tknąć nie śmiał na żadne inne potrzeby. Pomimo że Jan skrnąbrniał i wyraźnie się zepsuł, Jarnicki nie zmienił względem niego postanowienia. Pochodziło to stąd, że nie znał ani się domyślał powodów zmiany, jaka w nim zaszła. A choćby i znał, to owoczesne szkolne wychowanie tak mu się wydawało doskonałym, że był pewny, iż najgorszego na najlepszego przerobić zdoła. 

- Bykowiec, mości dobrodzieju, to grunt - mawiał - księża chodzą z kańczugiem za cholewą. Odnosiło się to do humańskich bazylianów, których sława szeroko się rozchodziła. Uczyli oni dobrze, to prawda, ale jeszcze lepiej bili. Z ich rąk wyszedłszy trzeba było koniecznie coś umieć, jeżeli nie z ochoty, to ze strachu. Nie mówi się o tym, czy nauka strachem do głowy wpędzona była korzystną. Często się zdarzało, że czepiała się ona mózgu jak obca narośl. Człowiek umiał wszystko dosłownie, czego go bazylianie wyuczyli, i w kilkadziesiąt lat później recytował lekcje, ale żadnego z tej nauki nie potrafił zrobić zastosowania. Dość, że umiał, i kwita. To reputacją bazylianów świetną otaczało aureolą, wzmacniając i bez tego ustalone w opinii wszystkich ojców przekonanie, że "za jednego bitego dają dziesięciu niebitych". Dlatego więc, ażeby wartość dzieci swoich spotęgować, Jarnicki bił synów i dlatego także oddał Jana do Humania księżom bazylianom na naukę. Do Humania z futoru było siedmnaście do ośmnastu mil ukraińskich; była to więc cała do zrobienia podróż, wymagająca trzech dni tam i trzech z powrotem, nie licząc w to paru dni potrzebnych do zainstalowania chłopca. W podróż tę Jarnicki wybierał się długo, a właściwie nie on się wybierał, ale go Jarnicka wyprawiała, dla której Humań miał znaczenie zaczarowanego zamku. Ona, wyjąwszy Kaniowa, w żadnym innym nie była w życiu swoim mieście. Kaniów był dla niej ogromem, cóż dopiero Humań, o którym dziwne słyszała dziwy. Zdawało się jej, że mąż i syn powinni stosownie na takim wielkim świecie wystąpić. Przez kilka przeto tygodni, które dzień wyjazdu poprzedzały, nic innego nie robiła, tylko szyła i prała, prała i szyła. 

Głównie chodziło jej o wyprawę dla syna, którego przez cały rok widzieć nie miała. Obszyła go tedy od stóp do głowy, przy czym nic ani na obwinienie palca nie kupiła. Wszystko było w domu sfabrykowane: i płótno, i sukno, i nici, które zmieniła na bieliznę i odzież. Wszystko własną ręką uszyła, wyjąwszy jednych butów, których sporządzenie wziął na siebie ojciec, odłożywszy ten sprawunek do przyjazdu do Humania. Tymczasem podróż odbyć miał Jaś boso, co go bynajmniej nie żenowało, a to dlatego, że nogi jego od urodzenia nie miały na sobie obuwia. 

Wobec tych przygotowań, którymi żywo cała zajmowała się rodzina, Jan zachował się obojętnie. Nie można powiedzieć, ażeby mu nowość się nie podobała: cieszył się nadzieją zmiany miejsca, ujrzenia świata i ludzi, ale tę uciechę krył w sobie i na pozór zdawało się, jakby go to bynajmniej nie obchodziło.

- Jasiu, aj! Jasiu - mówiła mu która z sióstr - pojedziesz do Humania.

- No, taj co? - była jego odpowiedź.

- Jakżebym ja chciała z tobą jechać!

- Jeszcze co! ludzie nie widzieli takiej lali jak ty.

- Nie dlatego bym chciała jechać, żeby ludzie mnie widzieli, ale ja chciałabym widzieć ludzi. - Co wszystko?

- Te piękne domy, te wielkie kościoły, co tam ludzie zbudowali.

- Widzieć na to, żeby zwalić - nie mówię; ale widzieć na to tylko, żeby widzieć, to się na nic nie zdało.

- Ach, Jasiu! - wołała w przerażeniu siostra. - Co ty mówisz? Walić? nawet kościoły?

- Alboż co! Był ktoś, co mi nakazał walić wszystko, co ludzie zbudują.

- Ach, Jasiu! a tyż będziesz księdzem!

- Będę albo nie będę księdzem, albo...

- Albo czym?

- Czymś takim, co to go sami księża choć wyklinają, ale się boją i szanują.

- Czymże to, Jasiu? - dopytywała się siostra w dziewczęcej ciekawości.

- I! daj mi czysty pokój! Co mam z tobą w rozmowę się zapuszczać!

- Jakiś ty mądry, Jasiu! Tyś taki mądry dawniej nie był. Mógłbyś z siostrą dobrym sposobem pogadać, choćby dlatego tylko, że ci siostra koszule szyje.

- Szyj, to twoja powinność. Ja podrę, a ty znów poszyjesz, a ja znów podrę.

Tego rodzaju rozmowy do rozpaczy przyprowadzały siostry Jana, a Janowi przyjemność sprawiały. Ojciec bił, matka moralizowała, więc z ojcem i matką milczał, a z siostrami mówił na to, ażeby je drażnić i bądź do gniewu, bądź nawet niekiedy do płaczu przyprowadzać. Płacz siostry sprawiał mu pewien rodzaj przyjemności. Gdy widział jedną z nich płaczącą, to mu chodziło o to, ażeby jak najmocniej i jak najdłużej płakała. Więc ją drażnił, ile mógł. Działo się to, rozumie się, bezkarnie, bo wiedział, że siostra nie oskarży go przed ojcem, który by takiej zabawki płazem nie puścił.

Wyjazd Jasia nastąpił po kanikułach. Był to wyjazd uroczysty, mający w sobie coś i poważnego, a zarazem rozrzewniającego. Powagę nadawał mu stary szlachcic, przejęty na wskroś wiarą w spełnienie obowiązku, jaki względem Boga zaciągnął. Rzewność pochodziła od matki, od sióstr, od wszystkich domowników. Jarnicki sprowadził ze mszą świętą proboszcza z Kaniowa, który wysłuchał Jana pierwszej spowiedzi. 

Trudno uwierzyć w to, co się przy tym uroczystym akcie stało. I ja bym temu nie wierzył, gdyby się Jan sam nie przyznał przede mną, że na tej pierwszej spowiedzi skłamał: nie przyznał się ani do błogosławieństwa Smilca, ani do tego, jaki to błogosławieństwo wpływ na niego wywarło. Powiedział sobie: 

- To nie grzech, to moje przeznaczenie.

Właściwie nie jego rzeczą było wyznawać to, co zrobił Smilec; ale jego rzeczą było przyznać się do znaczenia, jakie do uczynku Smilca przywiązywał. Jan tego nie zrobił. Wyrecytował spowiedź, uczynił zadość formalności i skończył. Toteż, kiedy klęcząc odmawiał wyznaczoną sobie pokutę, ile razy okiem rzucił na ołtarz, za ołtarzem, gdzieś w dali, rysowała się mu w mglistej przezroczy postać Smilca z jakimś drwiącym na ustach uśmiechem. Modlitwa jego, roztargniona tym widziadłem, była klepaniem pacierzy z pamięci, i to wówczas, kiedy tuż obok niego ojciec i matka, leżąc krzyżem, z głębi serca wołali do Boga: 

- Panie! Panie! przyjm naszą ofiarę! 

Matka, siostry i niewieścia część czeladzi rzewnie płakały i z płaczem wyprowadziły podróżnych do bryczki; ksiądz drogę przeżegnał i ojciec z synem pojechali.W drodze nic się szczególnego nie przytrafiło, a przynajmniej w pamięci osiemdziesiątletniego Jana zatarły się wrażenia tej pierwszej w życiu podróży, która jednakże nie mogła odbyć się bez wrażeń, Jan wszelako o tym zapomniał, więc i ja nie będę się silił na zastępowanie jego wspomnień moimi przypuszczeniami i od razu przeskoczę do momentu, w którym stary Jarnicki w odświętnym stroju stanął z synem przed księdzem prefektem. 

- Przywozisz waść synalka do szkoły - rzekł ten ostatni. 

- Tak jest, księże dobrodzieju; przywożę go i poruczam opiece księdza dobrodzieja. 

- Czy co umie?

- Czytać i trochę pisać. 

- A natura?

- Krnąbrna, księże dobrodzieju, krnąbrna, potrzebuje kańczuga. 

- Hm! poradzimy! - rzekł prefekt głosem pewnym.

- Bo to, księże dobrodzieju - ciągnął stary Jarnicki - ofiarowałem tego chłopca Bogu, pragnieniem moim jest, ażeby wykierował się na księdza, i dlatego proszę księdza prefekta. dobrodzieja - tu się ukłonił czapką do kolana - nie żałować bykowca.

- Nie masz waść o co prosić, my wiemy, czego komu potrzeba. A gdzieś go na stancji ulokował?

- Jeszcze nigdzie, właśnie chciałem zapytać.

Prefekt zapytawszy jeszcze o środki, jakimi stary Jarnicki rozporządzał, nazwał gospodarza i dyrektora, którym radził powierzyć Jana, zaręczając, że tam będą mieli troskliwe o niego staranie, to znaczyło, że będą umieli krnąbrność jego na wodzy utrzymać. Jarnicki poszedł za radą prefekta. Z gospodarzem umówił się o stancją i wikt, z dyrektorem o naukę; pierwszemu zobowiązał się płacić trzydzieści, drugiemu pięć złotych polskich na kwartał, bez żadnych innych dodatków. Za to jeden dawać miał mieszkanie, żywność, światło, opał i opranie, drugi naukę.

- Tylko, proszę wasana - mówił stary do dyrektora, odjeżdżając - pamiętać, że daję panu ojcowskie nad tym chłopcem prawo. On ma zostać księdzem, potrzeba przeto wszystkie złe wypędzić z niego narowy.

- Postaramy się o to - odparł dyrektor poważnie.

Jarnicki odjechał. Jan pozostał w szkołach.

VII

Przez czas pobytu swego w szkołach dostał Jan dwanaście tysięcy trzysta dwadzieścia trzy cięgi, rozłożone na tysiące rózeg, batogów, kańczugów, dyscyplin i linij. Był bity jednym prawie ciągiem przez dwanaście lat i to nie za naukę, bo uczył się nieźle, ale za nieposłuszeństwo, upór i krnąbrność. I wątpić nie należy, że gdyby w nim nieposłuszeństwo, upór i krnąbrność nie miały silniejszej podstawy, to owe dwanaście tysięcy kilkaset plag byłyby je wypędziły. Za przywarami tymi jednakże stało to, co można by nazwać bzikiem, pewnym rodzajem umysłowego pomieszania, do którego dobrać się było można nie dyscypliną, ale żywym, dobrym słowem, poprzedzonym przez wkradnięcie się w zaufanie młodego człowieka. Zamiast tego Jan był leczony sposobami zewnętrznymi; liczył sobie i notował plagi, zahartował skórę i z choroby się nie uleczył.

Pobyt jego w szkołach nie przedstawia nic, co by na szczelną zasługiwało wzmiankę. Przez lat dwanaście uczył się, bo musiał, i nauka była dla niego roztargnieniem, które przeszkadzało mu do ułożenia sobie programu życia zastosowanego do tego, co mniemał, że jego jest przeznaczeniem. Często zwracał się myślą do zaklęcia Smilca, ale nie wiedział, co z tym fantem zrobić, i dlatego że nie wiedział, pobyt jego w Humaniu przeszedł tak, iż nie naraził go na żaden występek przechodzący rozmiarem zwyczajne studenckie przewinienia. Nauka sprawiała mu roztargnienie dlatego głównie, że Opatrzność nie obdarzyła go tą bystrością umysłu, co to wiedzę przyswaja sobie od niechcenia. Jan musiał pracować i pracując nie miał czasu na wycieczki myślą w krainę fantazji. Lekcje pochłaniały mu czas całkowicie, a nawet wakacje nie miały dla niego tego uroku, co dla innych, bo surowy ojciec napędzał go do książki. Jednakże na wakacjach tyle przynajmniej dla swojego bzika zyskiwał, że na miejscu odnawiał w pamięci tę uroczystą chwilę, w której Smilec włożył na niego ręce. Nieraz usiadał na przyzbie, gdzie skonał dowódca, i siedząc długo w zamyśleniu, słuchał szumu wody na łotokach i czekał, azali nie odezwie się ów śmiech, którego dzikie tony nie wychodziły z jego pamięci. 

Słuchał jednakże i czekał nadaremnie. 

Już on wiedział, co ten śmiech znaczył i od kogo pochodził. Dowiedział się o tym w szkołach, częścią z nauk, częścią z rozmów z kolegami. Historia święta mówiła mu o upadłych aniołach, a z rozmów dowiedział się, że te anioły obcują z ludźmi zawierając z nimi różne układy. Jedni w to wierzyli, drudzy nie wierzyli. Jan należał do tych, co wierzyli, dlatego że moralne jego usposobienie do tej wiary go prowadziło. Jedyna różnica, jaka w tym względzie pomiędzy nim a jego kolegami zachodziła, była ta, że oni się diabła bali, a Jan się nie bał, owszem, bardzo sobie życzył spotkać się z nim i zawrzeć układ. To było jedyne jego marzenie, wynagradzające mu wszelkie przykrości, jakich mu nauka w ogromnej dostarczała obfitości. Wierzył w diabła i wierzył w możność spotkania się z nim. Pierwsze pochodziło z nastroju jego duszy, drugie ze wspomnień o Smilcu, a jedno i drugie towarzyszyło mu nie tylko w szkołach, ale w całym życiu. Z tego powodu koledzy szkolni przezwali go filozofem. Był bowiem dziwnie na wszystko, co studentów najżywiej zazwyczaj obchodzi, obojętnym, a zwłaszcza na własną skórę. Kiedy mu mówiono; 

- Janie, dostaniesz.

Zawsze odpowiadał: 

- Nic to nie szkodzi.

Ale nie powiadał tego, co w duchu myślał: 

"Niech no się z nim spotkam i rozmówię, to wszystko od razu przeminie." I tak ciągle wszystko odkładał do spotkania się z diabłem, z którym miał zamiar zawrzeć formalny, krwią z małego wyciśnioną palca podpisany kontrakt, a w tym kontrakcie chciał dla siebie zastrzec dwie rzeczy: rozum i bogactwo.Widzimy więc, że pobyt w Humaniu zwichnął w Janie ten kierunek, w jakim go pchnął Smilec, zwichnął przez to samo, że pozbawił Jana samorzutności, uczynił go wyczekującym, biernym. Niezawodnie, gdyby był pozostał na futorze i tam w lata i siły wzrastał, byłaby przyszła ta chwila, w której by opuścił dom rodzicielski i poszedł szukać szczęścia w świecie, trzymając się przykładów, ku którym go złe skłonności nachylały. Gdy jednakże oświecił umysł wiadomościami, przykłady te stały się dla niego niedostatecznymi, a to dlatego że porównywał je z innymi, wystającymi na tle dziejów ludzkości. Wobec nich za mało mu się wydało zostać naśladowcą Smilca. Omaryzm zaczął w głowie jego pokutować, jeżeli nie dla czego innego, to dla tych plag bez miary i końca, których powodem były książki. - O! gdybym miał rozum i bogactwo, to postarałbym się zostać biczem Bożym - mawiał do siebie myśląc o zapisie, który ćwiekiem utkwił w jego głowie.

Ten zapis stał się powodem wypadku, o którym przez kilka dni w Humaniu mówiono. Jan, nie mogąc się doczekać diabła, wpadł na myśl podania do niego supliki. Myśl tę postanowił urzeczywistnić. Napisał więc prośbę krwią własną, za pomocą szpilki z serdecznego palca wyciśnioną. Z podpisem miał niemały ambaras. Suplika niepodpisana nie miała znaczenia, podpisana mogła się dostać nie Belzebubowi, ale wpaść w ręce jakiego śmiertelnika i być oddaną księdzu prefektowi, który by z pewnością nie pochwalił tego postępku przyszłego księdza. Postawić zamiast podpisu krzyż nie wypadało dla dwóch powodów; raz, że to była sprawa z szatanem, któremu by krzyż ręce poparzył, po wtóre, że byłoby to oszukaństwem, gdyż tego rodzaju podpis uchodzi tylko w razie, jeżeli podpisujący się jest niepiśmiennym. Co tu robić? Jan sobie w następujący poradził sposób. Ponieważ to była tylko suplika z żądaniem audiencji, przeto wyraziwszy przy końcu, że się nie podpisuje z obawy, ażeby dokument ten nie wpadł w ręce "złych ludzi" - zobowiązał się autentyczność żądania własną stwierdzić osobą, jeżeli dostojny Belzebub raczy dla przekonania się przysłać którego ze swoich pełnomocników na czas i miejsce oznaczone. Czas naznaczył o godzinie przedpółnocnej, we trzy dni od daty na podpisie wyrażonej, miejsce za miastem, pod gruszą, pod którą pochowany był wisielec. Pod tą gruszą złożył i prośbę, a to dlatego, że - jak wieść niosła - czarownice humańskie, których sława miała pewien rozgłos, pod nią się zbierały na narady i hece. Widziano tam nieraz dziwne jakieś ogniki, słyszano jakieś hałasy i mało pomiędzy mieszkańcami Humania, wyjąwszy chyba znanych farmazonów, było takich, którzy by w nocy odważyli się pójść pod gruszę. 

Urządziwszy rzecz całą jak należy, z niepokojem oczekiwał Jan na skutek swojej prośby, która zdała mu się krokiem stanowczym. Nazajutrz po złożeniu jej poszedł pod gruszę: dokument leżał na swoim miejscu, przyłożony na jednym rogu kamykiem, ażeby go wiatr nie porwał. Jan go odczytał i na powrót położył. Na drugi dzień papier leżał jeszcze, lecz wyraźnie był ruszony. Kiedy Jan podniósł go i rozwinął, uderzył go pod spodem dopisek i podpis: Belzebub. Dopisek brzmiał, jak następuje: 

Żądaniu, suplikanta uczynionym ma być zadość. Na pełnomocnika do ułożenia warunków i zawarcia kontraktu z naszej strony wyznacza się jaśnie wielmożny Mefisto. Pismo było czytelne i połyskujące, zasypane piaskiem, który wyglądał na kształt żelaznych opiłków. Takiego piasku Jan nigdy w życiu nie widział. Przy tym papier wydawał z siebie zapach siarki: dowód oczywisty, że był w piekle. 

"No - pomyślał sobie Jan - raz przecie to się skończy."I o niczym nie myślał, tylko o kontrakcie, którego pierwszym warunkiem miał być: rozum. "Chcę nie ucząc się - mówił do siebie - umieć wszystko, wiedzieć o wszystkim, co jest na ziemi i pod ziemią, i nad ziemią, wiedzieć, co było i co będzie, znać wszystkie języki, słowem, być rozumniejszym od wszystkich razem profesorów humańskich." 

Drugim warunkiem miał być: majątek. 

"Chcę mieć pieniądze na każde zawołanie, ile będzie mi potrzeba: sto dukatów, tysiąc, sto tysięcy. Będę pieniądze rzucał pomiędzy ludzi garściami, a oni mi będą służyli. Będę najrozumniejszy najbogatszy; to coś znaczy." 

Trzecim warunkiem miało być: długie życie. 

"O! przy tym będę się upierał. Bo co tam żyć kilka, kilkanaście albo choćby i kilkadziesiąt lat. Od stu nie odstąpię." 

I myślał dalej; 

"Głupi był Smilec, że sobie tych rzeczy nie wymówił. Byłby jeszcze dotychczas żył i używał, a tak... zginął mając zaledwie lat czterdzieści. Nie będę ja taki głupi. Wiem, że za to czekają mnie cięższe ze strony Belzebuba warunki. Zapewne zechce, żebym mu pomógł zapanować nad ludźmi i zwerbować jak najwięcej dusz dla piekła; ale mając rozum dam temu radę. Powiem mu, że im dłużej będę żył, tym lepiej dla niego samego. Zresztą, jeżeli się nie zgodzi... to... to... co robić?"

Zamyślił się, bo mu żal było dla jednego warunku pozbywać się takich korzyści jak bogactwo i rozum. Myślał i nic nie wymyślił, i po szlachecku powiedział sobie:

"Niechaj no."

To znaczyło, że tej ważnej kwestii z góry nie rozstrzygnął, lecz ją powierzył natchnieniu, jakie mu w stanowczej przyjdzie chwili.

Ułożywszy sobie plan umowy doczekał się terminu, wykradł się ze stancji i stanął pod gruszą. Noc była ciemna, jesienna. Chmury wałęsały się po niebie zasłaniając blask gwiazd, wiatr szumiał i jęczał obrywając z gruszy ostatki liści i miotając nimi po polu. Była to noc jakby umyślnie stworzona do celu, w jakim Jan opuścił ciepłe łóżko. W lekkim żupaniku, drżąc od zimna i od strachu, który w ostatniej chwili zajrzał do jego serca, stał i czekał. Oczekiwanie jego, nie będąc oczekiwaniem na mającą zlecieć w ramiona kochankę, było jednakże wielce do tego ostatniego podobnym. Naprzód trwało długo, przeszło godzinę; po wtóre, wyrodziło w umyśle Jana zapytanie:

"Przyjdzie? nie przyjdzie?"

Zapytanie to wywracało po jego mózgu koziołki. Raz był pewny, że ot, ot, nie widać, jak zjawi się przed nim pełnomocnik króla piekieł; natychmiast potem był pewny, że nic z tego nie będzie, i wnet powracał do poprzedniej pewności. Wpatrywał się i wsłuchiwał: widział światełka mrugające w oknach domów humańskich, widział dokoła ciemność, zgęszczoną czarną masą rozlegający się opodal lasek; słyszał szum jesiennego wiatru i dalekie psów naszczekiwanie, ale więcej nad to nic. Miarkował, że się północ zbliża.

"Wkrótce koguty zapieją. A jak koguty zapieją, to nie będę miał na co czekać - mówił do siebie. - O! już pieją."

Nastawił ucha.

"Nie, to wiatr takim dziwnym głosem zawył."

Chciałby już, żeby kury zapiały, bo zmarzł, i chciałby, żeby jeszcze nie zapiały, bo mu żal było wracać z niczym.

Kiedy tak się wahał, raptem drgnął całym ciałem i krzyknął.

W gałęziach gruszy coś zaszeleściło i ciężko tuż obok niego na ziemię spadło. Jan się obejrzał. Przed nim stała jakaś postać, której w nocnej ciemności rozpoznać nie mógł. Postać stała przez chwilkę w milczeniu, jakby oczekując na przemówienie Jana, który ze zmieszania języka w gębie zapomniał. Oczekując jednakże nadaremnie, rzekła: 

- Zdaje się, że nie mam potrzeby rekomendować się waszmości. 

I w tym momencie jakiś błyskawicowy blask oświecił całą postać. Blask ten mignął się i znikł. Jan ujrzał tylko twarz postaci, duże, błyszczące oczy, kozią bródkę, rogi nad czołem i więcej nic i przekonał się, że ma przed sobą in persona jaśnie wielmożnego Mefista, przysłanego dla zawarcia kontraktu. Spodziewając się tego spotkania ułożył był sobie przemowę, lecz jej zapomniał. Znów przeto pełnomocnik Belzebuba zabrał głos: 

- No i cóż? po co mnie wezwałeś? 

Głos był ludzki i brzmienie jego nie było Janowi obce. 

- Po co mnie wezwałeś? - powtórzył Mefistofeles dobitnie. 

- Wyraziłem... - bąknął Jan -wyraziłem... moje życzenia... w suplice... 

- A życzysz sobie sprzedać duszę? 

- Życzę. 

- I zawrzeć kontrakt? 

- I zawrzeć kontrakt. 

- A ile masz lat?

- Dwadzieścia. 

- Małoletni - rzekł Mefistofeles. - Życzeniu waszmości nie może stać się zadość prędzej jak za lat cztery. Podług zasad w piekle obowiązujących potrzeba, ażeby kontrakt był prawomocnym, mieć dwadzieścia cztery lat skończonych. Tymczasem możemy tylko sowicie wynagrodzić dobre chęci waszmości; ale pierwej, ażebyś nie narzekał kiedy na podstęp z naszej strony, pokażę ci piekło. Rozpatrz się w nim i namyśl. Przez cztery lata będziesz miał dość czasu. Czy zgoda? 

- Dobrze - odparł Jan, ośmielony tym niespodzianym obrotem rzeczy. - Jednakże prosiłbym jaśnie wielmożności, nie można by na rachunek przyszłej umowy jakiś mi zadatek udzielić? 

-- Na przykład jaki? 

-Trochę rozumu, żebym umiał nie potrzebując się uczyć. 

Jan nie śmiał wspomnieć od razu o bogactwie, z obawy, ażeby nie okazał się zbyt interesowanym w oczach szatana, który mu taką dał odpowiedź: 

- To jest, chciałbyś uwolnić się od plag, jakie ściągasz na siebie za lekcje.

"Co za domyślny szatan!" - pomyślał sobie Jan i odparł:

- Tak jest, jaśnie wielmożny panie.

- Hm! zobaczymy. Niech no z waszmością sam Belzebub pogada. On prawa stanowi i znosi. On może waszmości uzna godnym nie tylko zadatku, ale samego kontraktu. A tymczasem odwiedzisz piekło. Uprzedzam jednakże waszmości, że będziesz miał podróż nie ze wszystkim wygodną; muszę bowiem przez ostrożność zawiązać ci oczy, zakneblować usta, związać ręce i nogi i kazać cię zanieść.

- A czyż ja sam pójść nie mogę?

- Tak, alebyś potem pokazał drogę drugiemu, trzeciemu, dziesiątemu, a ci znów innym i nazłaziłoby się do piekła mnóstwo natrętów przez ciekawość. My i bez tego mamy dużo roboty.

No!

I nie czekając na odpowiedź Jana, ujął go silnie za ręce i w tył je związał, następnie zwalił go na ziemię i związał mu nogi, potem napchał mu w gębę pełno śmierdzących siarką kłaków i zostawiając nos do oddychania, zawiązał usta chustką, a na głowę wsunął worek, który związał pod szyją, i zawołał:

- Marsz, do piekła!

Podczas kiedy się ta operacja odbywała, wydało się Janowi, jakby obok Mefistofelesa pojawiło się kilka innych postaci. Wiązanie jednakże z taką odbyło się szybkością, że nie miał ani czasu, ani możności w tych postaciach się rozpatrzeć. Tylko na hasło "marsz, do piekła!" uczuł raptem na ciele dotykanie się kilku rąk, które go z ziemi podniosły, na czymś twardym i nierównym położyły i w górę dźwignęły. Nierówność, na której leżał, sprawiała efekt grodzonego z chrustu płotu, którego się palcami związanych rąk dotykał. Domyślił się więc, że muszą to być nosze podobne do tych, jakich furmani do wyrzucania gnoju lub mularze do odnoszenia gruzów używają. Dziwnym mu się wydało, że potęgi piekielne uciekać się muszą do takiego prostego sposobu dla przeniesienia jednego śmiertelnika z miejsca na miejsce; dziwniejszym, że szybkość, z jaką go szatani nieśli, bynajmniej nie była podobną do owego pędu, z jakim, według powieści, czarownice na łopatach po powietrzu podróżują; najdziwniejszym, że wyraźnie słyszał pianie kogutów, a szatani, jakby to ich wcale nie obchodziło, wciąż go nieśli i nieśli nie przyśpieszając ani zwalniając kroku, który był zwykłym ludzkim chodem. Co więcej, w ciągu tej podróży do piekła szatanów opadły psy i oni się bronili od napastników ludzkim: "a zasie". 

Co to wszystko znaczy?" - pomyślał sobie Jan i nie mógł znaleźć w umyśle swoim na tę zagadkę odpowiedzi. 

Domyślniejszy od Jana czytelnik przez pół przynajmniej wie już zapewne, co to byli za szatani, którzy się z nim pod gruszą zeszli. Wie on już, że to byli zwyczajni śmiertelnicy, którzy odczytawszy suplikę i odpisawszy na nią zrobili na przesądnego studenta zasadzkę. Lecz może nie wie tego, czyimi śmiertelnicy ci byli wysłańcami. 

Nieśli Jana, nieśli i zanieśli. Tragarze zatrzymali się, jakieś drzwi się otworzyły, postąpili kilka kroków, położyli nosze na ziemi, wyrzucili z nich Jana na twardą i gładką podłogę i odeszli. Ten sam głos, którym mówił Mefistofeles pod gruszą, w następne do niego odezwał się słowa: 

- Poczekajże waszmość, zanim Belzebub wstanie. Bo to noc. 

Wyszedł i drzwi za sobą zatrzasnął. 

"I niby to ja mam być już w piekle?" - rzekł do siebie Jan. 

I czekał. Nasłuchiwał, azali nie usłyszy brzęku łańcuchów i jęku potępieńców. Było głucho i cicho, i co najważniejsza, ciepło. Jan się rozgrzał, myślał, lecz nic wymyślić nie mógł, będąc jak najzupełniej wszelkiej pozbawionym samodzielności, i począł powoli usypiać. Ociężałe powieki kleiły się. Wpadł w ten stan, co to nie jest jeszcze snem, ale przestał już być czuwaniem. Z tego stanu wyprowadziło go jakieś szarpnięcie. Nie słyszał, ażeby kto wszedł, tylko uczuł raptownie, jak mu ktoś rozwiązuje naprzód nogi, potem ręce, a następnie powiada do niego: 

- Wstań. 

Jan wstał i stanął. Zawiązka spadła mu z ust, zasłona z ócz, wyplunął kłaki z gęby i ujrzał światło, a w tym świetle cztery osoby: księdza prefekta, dwóch stróżów i kalefaktora. Ksiądz prefekt trzymał w ręku lichtarz, a w nim zapaloną świecę, kalefaktor trzymał narzędzie doskonale Janowi znane. 

- A co, jak ci się piekło wydaje? - zapytał ksiądz prefekt. Stróże i kalefaktor parsknęli śmiechem. 

Jan nic nie odpowiedział. 

- Chciałeś się widzieć z Belzebubem. Jaki miałeś do niego interes? To taki z ciebie chrześcijanin? Z ciebie, którego ojciec chce na sługę Bożego wykierować? Tak to wolę ojca szanujesz? I w tym sensie mówił długo, nauczał, moralizował, a w końcu odwołał się do ultima ratio, do której wystąpili na scenę stróże i kalefaktor.

- Ot, tobie piekło! ot, tobie kontrakt! ot, tobie Belzebub! - powtarzał za każdą cięgą ksiądz prefekt dodając kiedy niekiedy:

- Szatanami są źli ludzie, kontraktem z diabłem jest niepełnienie obowiązków.

Piekielna ta operacja trwała długo i była ostatnią chłostą, którą Jan otrzymał.

VIII

Nazajutrz po smutnym pod gruszą wypadku cały Humań, nie wyjmując Żydów, o niczym nie mówił, tylko o suplice Jana. Opowiadanie o tym wypadku z ust do ust przechodząc uległo różnym zmianom i dodatkom. Byli nawet tacy, co utrzymywali, że Jan widział się z Mefistofelesem i Belzebubem, rozmawiał z nimi i byłby podpisał kontrakt, gdyby nie ksiądz prefekt, który, wiedziony świętobliwym natchnieniem, popsuł rzecz całą i jedną duszę chrześcijańską wyrwał z piekielnych czeluści. Dewotki, te małomiasteczkowe gazety, nie posiadały się z radości. Nadzwyczajny wypadek wprawił je w nadzwyczajny ruch. Biegały od domu do domu i z najdrobniejszymi szczegółami opowiadały o tym, jak król piekieł powziął był zamiar przemienić Humań w Sodomę i Gomorę i wybrał młodego chłopca w tym celu, ażeby kusił naprzód pobożne niewiasty. Każda z nich widziała osobę swoję zagrożoną i każda ślubowała sobie odmawiać jakąś szczególną do jakiegoś osobnego świętego modlitwę na podziękowanie mu za odwrócenie takiego wielkiego niebezpieczeństwa.

- Bo to ładny chłopiec ten Jarnicki - powiadała każda z osobna - i młody: dwadzieścia lat. Wszystkie dewotki jednogłośnie zadecydowały, że ksiądz prefekt jest wybrańcem Bożym, kiedy stanął do walki z potęgami piekielnymi i potrafił je pokonać. Ale tak wszystkie dewotki, jak wszyscy prawie Humania mieszkańcy chcieliby byli zobaczyć bohatera wypadku. Nadaremnym jednakże było to chcenie: Jan znikł jak kamfora.

Rozprawa u prefekta odbyła się przed świtem, pomiędzy czwartą a piątą z rana. Prefekt dawszy Janowi ćwiczenie i admonicją wyprawił go do domu, nakazawszy mu, ażeby na nadchodzące święto Ofiarowania Najświętszej Panny przygotował się do spowiedzi, której sam miał wysłuchać. Lecz Jan nie usłuchał księdza prefekta. Zamiast do domu poszedł za miasto i świt dzienny zastał go na trakcie prowadzącym do Zwinogródki. Wyszedł z klasztoru, machnął ręką, powiedział:

- Eh!

I w świat się puścił.

Nie miał nic naprzód obmyślonego. Gdzie idzie, po co, nie wiedział. Na jednę sekundę przed powzięciem postanowienia nie miał jeszcze żadnego postanowienia. Coś go pchnęło i poszedł nie zważając ani na lekką odzież, ani na zbliżającą się zimę, ani na to zresztą, że cały jego zapas podróżny wynosił trzy złote groszy dwadzieścia, otrzymane za korepetycje, jakie dawał studentom klas niższych. Coś się w nim zapaliło. Byłże to żal? oburzenie? gniew? z tego Jan nie zdawał przed sobą sprawy. Nie oglądał się za siebie, jakby się obawiał losu żony Lota, i coraz bardziej i bardziej oddalał się od Humania. 

Nie zważał, dokąd idzie. Wszedł na znajomą sobie drogę i machinalnie się jej trzymał, zatrzymując się niekiedy po karczemkach dla ogrzania się, spoczynku i pokrzepienia sił kieliszkiem wódki i kawałkiem chleba. Ten sposób podróżowania kosztował go na dzień najwięcej pięć groszy. Z funduszem więc, jaki posiadał, mógł zajść bardzo daleko, tym dalej, że w owych czasach podróżni w tych stronach mieli swoje przywileje, które im zapewniały gościnne przyjęcie zarówno pod dachem szlacheckim jak pod wieśniaczą strzechą. Obok mniejszej niż dziś cywilizacji i mniejszych potrzeb, większym był ogólny dobrobyt czyniący ludzi serdeczniejszymi i doznającymi pewnej wewnętrznej rozkoszy w dzieleniu się z przybyszem "czym chata bogata". W dosłownym znaczeniu brano piąty spomiędzy siedmiu uczynków miłosiernych: "podróżnych i pielgrzymów w dom przyjmować", i zastosowywano do nich literalnie pierwszy i drugi; "głodnego nakarmić, pragnącego napoić". Można było przepodróżować życie całe nie zaznawszy głodu ni pragnienia. �le na tym wychodziły karczmy; toteż intrata z propinacji była bardzo mała, a domy zajezdne liczyły się do rzadkości; ale podróżni nic na tym nie tracili, owszem, stokrotnie zyskiwali, bo bezpłatnie dostawali ciepły kącik, czystą pościel, zdrowe jadło i serdeczne przyjęcie. 

Takiego przyjęcia doznał Jan na pierwszym noclegu, który mu wypadł o pięć z górą mil od Humania, w Talnem. Jak widzimy, nie żałował nóg, kopnął się w pierwszym dniu dobrze, ale za to pod wieczór, po nie przespanej zwłaszcza nocy i traktamencie, jaki spadł na niego nad rankiem, uczuł znużenie w całym ciele i potrzebę wypoczynku. Jak tylko więc wszedł do wsi, a było już ciemno, natychmiast skierował się na pierwsze światło, które z okien mrugnęło. Obejście miało pozór dworka. Otworzył wrota: psy go opadły. Cofnął się więc, lecz od wrót nie odstępował, od których psy głośnym ujadaniem i rzucaniem się jakby odstraszyć go usiłowały. Po chwili od dworku dało się słyszeć mocne gwizdnięcie, a po nim nawoływanie psów: 

- Wowczok! Sirko! na tu! a zasie!

Nawoływanie zbliżało się ku wrotom, psy warcząc odeszły, a zza nich wyszedł człowiek, który wiejskim narzeczem zapytał Jana:

- Kto tu?

- Podróżny - odparł Jan.

- A... prosimy - odezwał się człowiek otwierając wrota. Jan wszedł. Gospodarz zamknął za nim wrota, pogłaskał psy i zaprosił naszego wędrowca do dworku. Na progu następujące rzucił wyrazy:

- Sprowadził nam Pan Bóg gościa.

Wyrazy te stały się hasłem niezwykłego ruchu, w jaki wprawioną została niewieścia połowa mieszkańców. Wyraz "gość", powtórzony kilkakrotnie, dał się słyszeć z różnych stron. Na rożne tony wymówiły go głosy dojrzałe i dziecięce. Te ostatnie zrobiły z niego całą gamę, zlewającą się w jedną harmonią radosnego chóru. Zza wpół uchylonych drzwi alkierza wyglądały co chwila pyzate, rumiane twarzyczki, podobne do tych, jakie malarze dają cherubinom i serafinom, wyglądały i przypatrywały się Janowi, którego gospodarz posadził przed kominem z roznieconym ogniem.

- Zapóźniliście się - rzekł gospodarz. - A skąd Pan Bóg prowadzi?

- Z Humania.

- O, to rano musieliście się zerwać.

Jan nic nie odpowiedział. Zapytania te po raz pierwszy w jego wędrówce nasunęły mu na myśl, że podróż jego musi mieć jakiś cel. W zamian bowiem za gościnność ludzie będą wymagali różnych wiadomości, które należy rozpoczynać od zdania sprawy z własnych interesów. Zapytają: "Skąd Pan Bóg prowadzi?" zapytają także: "Dokąd?" Nie odpowiedzieć niesposób, byłoby to naprzód niewdzięcznością, a potem zrodziłoby podejrzenie. Trzeba było koniecznie mieć jakiś cel podróży.

Gospodarz Jana - czy dlatego, że taka była jego natura, czy też, że widział gościa swego zbytecznie podróżą znużonym - nie nacierał pytaniami. Chodziło mu przede wszystkim o udzielenie Janowi potrzebnego posiłku. Dlatego siedząc obok niego przy kominie nie usiłował prowadzić z nim rozmowy, ale kiedy niekiedy wołał donośnym głosem:

- A zwijajcie się no tam żywiej, Maryno, człowiek głodny czeka!

Maryna była to żona gospodarza, kobieta dwudziestokilkoletnia, młoda jeszcze i dziwnie ujmującej powierzchowności, pomimo że już pięciorgu dzieciom życie dała i nic nie przeszkadzało, ażeby jeszcze drugiej i trzeciej piątki na świat nie wydała. Bo i ona była młoda, i mąż młody. 

Pan Grzegorz albo, jak sam siebie zwał, Hryhor Podhorski liczył niespełna czterdzieści lat; był więc w sile wieku; a ta siła malowała się w całej jego postaci, zlewając się w jedno z wyrazem dobroci bijącej z jasnych, siwych oczu i z wyniosłego czoła. Pomiędzy nim a żoną ta jedna zachodziła różnica, że on był jasny blondyn, a ona brunetka, skąd zapewne pochodziło, że z dzieci jedne miały czarne włosy, a błękitne oczęta, drugie czarne jak węgiel oczy, a jasne jak len włosy. 

Pan Hryhor był dziedzicem części Talnego. Całość należała do kogo innego, a on posiadał wydzieloną z tej całości część gruntu i kilkanaście chałup, co go czyniło człowiekiem zamożnym, mogącym dary Boże bez pracy pożywać. Dla niego jednakże praca była koniecznością. Jemu się zdawało, że jest ona jedenastym Bożym przykazaniem albo raczej nieodłączną częścią trzeciego, nakazującego "dzień święty święcić". Nie mógł zrozumieć, jak można święcić dzień święty nie pracując w powszedni. 

- Pan Bóg - mawiał - byłby wtedy powiedział: pamiętaj, ażebyś każdy dzień święcił... A ponieważ tego nie powiedział, więc kazał w inne dnie pracować. 

Pracował więc nie z potrzeby, ale z zamiłowania, i Pan Bóg mu błogosławił. Dał mu dobrą żonę, zdrowe dzieci i przysparzał z dniem każdym majątku, który rósł jak na drożdżach. Z tego powodu w domu pana Hryhora było jak w raju: czysto, dostatnio, wesoło; był to najprawdziwszy obraz ziemskiego szczęścia, któremu niczego nie brakło. To szczęście rozlanym było, zdaje się, w atmosferze mieszkanie Podhorskich otaczającej, która na umyśle Jana wy warła takie olśnienie, jakiego doznaje człowiek z ciemności nagle na światło wychodzący. Jan nie wiedział, ani gdzie jest, ani jak się gospodarz domu nazywa, a doznał wpływu światła na swoje ciemną duszę. 

W przeciągu pół godziny zbieg nasz się rozgrzał, ale tylko powierzchownie. Wewnątrz wciąż trapił go jakiś chłód, którego nie zmniejszyło grzane piwo i który odebrał mu apetyt do wieczerzy. 

- Nie jecie? - pytała gospodyni domu i zapraszała. - Może wam nie smakuje? 

Hreczana kasza, okraszona z powodu adwentu olejem i przysmażoną w oleju cebulą, wykwintnemu smakoszowi obraziłaby i podniebienie, i powonienie. Jan nie był smakoszem; kaszę hreczaną z olejem jadał z gustem, lecz w tej chwili nie mógł jej przełknąć. 

- Czemu nie jecie? - pytała gospodyni. - Może wam dać czego innego? Może będziecie jedli suszeninę?

Poskoczyła i po chwili przyniosła na talerzu suszonych owoców, do których dziatwie oczy się zaśmiały, tak ponętnie wyglądały czarne śliwki, brunatne jabłuszka i gruszeczki, i ciemnoczerwone wiśnie.

Jan i tych przełknąć nie mógł.

- Co wam takiego? Czyście nie chorzy?

- Nie wiem, co mi jest - odrzekł Jan. - Coś mnie trapi wewnątrz, ciągnie mnie do pościeli.

Pani Podhorska natychmiast sama posłała łóżko i Jan się położył. Położył się i przeleżał jednym ciągiem przez cały miesiąc.

Przez drugi miesiąc było mu lepiej; wstawał, lecz większa część czasu przeleżał. W trzecim miesiącu zaczął przychodzić do siebie. W czwartym zupełnie wyzdrowiał. Było to pod koniec marca. Zima w tym roku przeszła dla Jana tak, że ani o niej wiedział. Nie umiał także zdać przed sobą jasnej sprawy z tego, co go spotkało. Zrazu bezprzytomny leżał w gorączce i państwo Podhorscy nie wiedzieli, kogo im Pan Bóg przysłał. To jednakże bynajmniej ich nie obchodziło. Nieznajomy gość ciężko zachorował i to było dla nich aż nadto dostatecznym, ażeby go jak rodzonego brata lub syna pielęgnowali.

Choremu na niczym nie brakło. Domowa apteczka dostarczała mu lekarstw, którymi rozporządzała matka pana Hryhora, kobieta w wieku, więc doświadczona. Ona poznała się od razu na rodzaju choroby i dawała choremu zrazu chłodzące, następnie, kiedy niebezpieczeństwo przeminęło, wzmacniające napoje i krople.

Przychodząc do zdrowia Jan rozpatrywał się powoli w domowym państwa Podhorskich pożyciu, a rozpatrując się doznawał w duszy jakiejś błogości, jakiegoś spokoju, czegoś podobnego do czarownego snu, pozostawiającego po sobie żal. I mówił do siebie:

- Szczęśliwi!

To jednakże powiedzenie miało znaczenie takie, jak kiedy się mówi "szczęśliwi" patrząc na zalecanki ptaszków. Jest to proste uznanie tego, co się widzi, nie połączone z chęcią naśladowania. Jan uznawał szczęście państwa Podhorskich, lecz nie zapytał własnego sumienia:

- A ja - czy nie mógłbym być tak samo szczęśliwym?

Gdyby był to zapytanie wówczas sobie postawił, pomyśleć by musiał nad odpowiedzią, która w ostatecznym rezultacie w następujących streściłaby się wyrazach:

- Pracuj, a będziesz szczęśliwym.

Lecz on miał siebie za człowieka innego niż państwo Podhorscy rodzaju i dlatego uznawał fakt, lecz nie przyjmował go znaczeniu przykładu. Jednemu tylko uczuciu obronić się nie mógł: uczuciu wdzięczności. Pieczołowitość Podhorskich była tak wielką i tak czysto bezinteresowną, że Jan nie wyobrażał sobie, ażeby zdobyć się mógł na bezczelność wyrządzenia im jakiej przykrości. Wdzięczność jego dalej się nie posuwała. 

W czasie rekonwalescencji, pomimo wielkiej, cechującej go wstrzemięźliwości w mowie, nie mógł nie powiedzieć przed Podhorskimi, jak się nazywa i jakie znaczenie ma jego wędrówka; ale o istotnym powodzie zamilczał. 

- Uciekłem ze szkół - krótko powiedział. 

- To czy nie można by się wrócić? - zapytał pan Hryhor. - Ksiądz prefekt dałby się przeprosić. 

Jeżeli o to chodzi, to jedźmy do Humania. Pójdę sam do księdza prefekta, wstawię się, będę go prosił, znam się z nim, może go w imieniu waszym przeproszę. 

- Nie - odparł Jan. - Już ja się do szkół nie wrócę. Nie, skończyło się. 

- Chcecie iść do ojca? 

- Nie.

- Idźcie do ojca, po przyjacielsku wam radzę. I w tym, jeżeli chcecie, gotów jestem wam pośredniczyć. Szkoda waszej młodości. 

Jan westchnął, bo i jemu się zdawało, że szkoda jego młodości; ale ofiarowanego pośrednictwa nie przyjął, dlatego że szkodę widział w tym właśnie, w czym Podhorski upatrywał pożytek. On żałował czasu na nauce strawionego. Spieszno mu było odzyskać go na innej drodze, ale na jakiej? Było to pytane, na które odpowiedzi żadnej w pogotowiu nie miał. Szczęściem dla niego, nikt go o to nie pytał: ani Podhorski, nie mający wady ciekawości, ani Podhorska, stara ni młoda, które zanadto były w uczuciach delikatne, ażeby miały gwałtem wdzierać się w tajemnice człowieka nie będącego dzieckiem. Póki ten człowiek był chory i ich pomocy potrzebował, nie było usługi, jakiej by mu nie oddały. W dzień go nie odstępowały, w nocy, ile razy Jan się przebudził, zawsze widział u wezgłowia swego czasami staruszkę, ale częściej panią Marynę, która czuwała nad nim jak anioł opiekuńczy. Lecz gdy wyzdrowiał, obie panie odstąpiły od niego na przyzwoitą odległość, bez pretensji do wdzięczności i zaufania, i tylko niekiedy stara pani Podhorska pozwalała sobie z daleka, od niechcenia, rozprawiać o obowiązkach dzieci względem rodziców, i uczniów względem przełożonych i nauczycieli. Jan jednakże udając, że nie rozumie, o co chodzi, puszczał wszystkie morały mimo uszów.

Pewnego poranku pożegnał swego gościnnego gospodarza. Pan Hryhor nie był na to przygotowanym, przeciwnie, jemu się zdawało, że potrafi naprowadzić gościa swego na drogę powinności,

- Co się wam stało? - zawołał ze zdziwieniem.

- Idę - odparł Jan krótko.

- Ta gdzie? hej! Pan Bóg z wami! Czy to was jaki pilny ciągnie interes?

- Idę.

- Nie mam prawa was zatrzymywać. Ale... przecie... Mnie się zdawało, że się w ten sposób nie rozstaniemy, że jeżeli nie chcecie wrócić ani do szkół, ani do ojca, to zostaniecie z nami, będziecie mi pomagali w gospodarce.

Jan się na to uśmiechnął.

- Dokądże pójdziecie? - nacierał Podhorski. - Nie zjedliśmy z sobą beczki soli, ale przecie trochę soli, trochę chleba, to mam prawo zajmować się waszym losem.

- Pójdę - tu się Jan zaciął i rzekł: - w świat.

- Świat szeroki, mój młody panie, jak morze, a i na morze nikt się nie puszcza bez celu, bez świadomości drogi, bo rozbiłby się o jaki brzeg nieznany, o jaki kamień ukryty. I wam się to może przytrafić w świecie. Możecie się gdzieś, młodzi i bez doświadczenia, rozbić.

- A! - machnął Jan ręką, jakby chcąc dać panu Podhorskiemu do zrozumienia, że go morały nudzą. - Niech się stanie, co chce, ja pójdę.

- Jeżeli taka wasza wola - rzekł trochę cierpko pan Hryhor - to niech was Pan Bóg prowadzi. Ale pamiętajcie, że drzwi mego domu stoją otworem dla wędrowców. Jeżelibyście przeto zabłądzili kiedy do Talnego, nie omijajcie mojej chaty i nie zapominajcie, że gotów jestem nie samym tylko chlebem i solą z wami się podzielić. Jan poszedł nie pożegnawszy się ani z panią domu, ani ze staruszką matką, ani z dziećmi, które go już za swego uważały. Poszedł i wyszedłszy za miasteczko stanął, obejrzał się i przez chwilę patrzył na dworek, w którym mu tak dobrze było. Żal mu serce ścisnął. Tego uczucia pierwszy raz w życiu doznał i była jedna, niestety krótka jak mgnienie powieki, chwila, w której błysnęła mu myśl:

"Wrócę".

Błysnęła i znikła.

"Pójdę" - rzekł do siebie stanowczo, westchnął i puścił się w dalszą drogę. Uszedłszy jednakże kilkadziesiąt kroków, znów się zatrzymał i obejrzał. Dworek Podhorskich świecił w dali, mrugając do wschodzącego słońca okienkami i tuląc się słomianym dachem pod gruszę, która od północy rozłożystymi osłoniła go konarami. Za domkiem czernił się duży, czerwony sad. Przed domkiem, w podwórzu, wznosił się nad studnią żuraw, sterczący do góry nagim drzewem, niby słup sygnałowy. Drzewo się nachyliło i podniosło, znów się nachyliło i znów podniosło.

"Poją bydło - pomyślał sobie Jan. - Pan Hryhor dogląda i dziwi się, dlaczego siwy wół mniej dziś pije niż zwykle. Pani Hryhorowa kurom jeść daje i woła na męża, że śniadanie gotowe. Wkrótce wszyscy zasiądą przy jednym stole."

I dodał półgłosem:

- Przy którym i dla mnie było miejsce.

Po chwili rzekł:

- Szczęśliwi!

Łzy mu nabiegły na powieki, lecz nie popłynęły po twarzy. Połknął je. Stłumił w sobie uczucie będące niczym innym, tylko instynktem dobrego, który się w nim obudził, machnął ręką, splunął i ruszył w świat bez celu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej