Giovanni Giacomo Casanova

PAMIĘTNIKI Tom II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Strona tytułowa

PAMIĘTNIKI T. II

PODZIEMNE CELE ZWANE „STUDNIAMI" — ZEMSTA WAWRZYŃCA — NAWIĄZUJĘ KORESPONDENCJĘ Z INNYM WIĘŹNIEM, WIELEBNYM OJCEM BALBI; JEGO CHARAKTER — UZGADNIAM Z NIM UCIECZKĘ; JEJ SPOSÓB — FORTEL, PRZY POMOCY KTÓREGO PRZESYŁAM MU SZTYLET — SUKCES — DOSTAJĘ NICPONIA ZA TOWARZYSZA; JEGO PORTRET

IDĘ NA NOC DO DOMU SZEFA ZBIRÓW — WYSYPIAM SIĘ DOSKONALE I ODZYSKUJĘ SIŁY I ZDROWIE — UDAJĘ SIĘ NA MSZĘ: AMBARASUJĄCE SPOTKANIE — GWAŁTEM ZMUSZONY JESTEM ZDOBYĆ SZEŚĆ CEKINÓW — UCHODZĘ BEZPIECZNIE ZA GRANICĘ

HRABIA DE LA TOUR-D'AUVERGNE I PANI D'URFE...

PRZYGODA POD KOLONIĄ — ŻONA BURMISTRZA; ZDOBYWAM JEJ SERCE — BAL W BONN — SPOTKANIE Z ELEKTOREM KOLONII — OBIAD U BRŰHLA — PIERWSZE CZUŁOSCI — PRZYCHODZĘ NIE PROSZONY NA KOLACJĘ DO GENERAŁA KETTLERA — JESTEM SZCZĘŚLIWY — WYJAZD Z KOLONII

ANGLIA — PANI CORNELIS — BAL NA SOHO SQUARE — LONDYŃSKIE KURTYZANY — MARTINELLI — PAULINA — JEJ HISTORIA

NIESZCZĘSLIWA MIŁOŚĆ — CHARPILLON I JEJ CIOTKI — NAJRÓŻNIEJSZE, FATALNE PRZYGODY

NOWE AWANTURY Z CHARPILLON — OBIAD U MALINGHAMA — WIZYTA W NEWGATE — PAPUGA

NOWE PRZYGODY — NAJRÓŻNIEJSZE POKUSY — DAMA Z HANOWERU I JEJ CÓRKI — KOCHAM SIĘ W WIKTORYNIE

PRZYJEŻDŻAM DO WARSZAWY — KRÓL STANISŁAW AUGUST — KŁÓTNIA: BINETTI CZY CATAI — JEJ SKUTKI — POJEDYNKUJĘ SIĘ Z BRANICKIM — GODZIMY SIĘ — KAŻĄ MI OPUŚCIĆ WARSZAWĘ — ODJAZD Z JEDNĄ NIEWIADOMĄ

PAMIĘTNIKI T. II

Giovanni Giacomo Casanova

PODZIEMNE CELE ZWANE „STUDNIAMI" — ZEMSTA WAWRZYŃCA — NAWIĄZUJĘ KORESPONDENCJĘ Z INNYM WIĘŹNIEM, WIELEBNYM OJCEM BALBI; JEGO CHARAKTER — UZGADNIAM Z NIM UCIECZKĘ; JEJ SPOSÓB — FORTEL, PRZY POMOCY KTÓREGO PRZESYŁAM MU SZTYLET — SUKCES — DOSTAJĘ NICPONIA ZA TOWARZYSZA; JEGO PORTRET

Siedziałem zdjęty niepokojem i zdesperowany, kiedy dwóch zbirów wniosło moje łóżko. Wyszli zaraz po resztę rzeczy i ponad dwie godziny nie widziałem żywej duszy, aczkolwiek drzwi mojej nowej celi stały otworem. Ten wypadek, zgoła niezwykły, zbudził mnóstwo podejrzeń w moim umyśle, jednak nie mogłem zdecydować się na żadne z nich. Wiedziałem tylko, że mogę się spodziewać rzeczy najgorszych, i ta pewność zmusiła mnie do zdobycia się na filozoficzny spokój, który pomógłby mi oprzeć się wszelkim niebezpieczeństwom.

Poza Ołowianym Dachem i Więzieniem Czterech inkwizytorzy dysponowali jeszcze dziewiętnastoma straszliwymi celami pod ziemią, w samym Pałacu Dożów. Były to ohydne lochy przeznaczone dla nieszczęśników, których nie chciano skazywać na śmierć, mimo że w pełni na nią zasłużyli swoimi zbrodniami.

Każdy sędzia na całej kuli ziemskiej niezmiennie uważa, że darowując życie przestępcy, który zasłużył na śmierć, wyrządza mu najwyższą łaskę. Jednak wówczas, zamiast jednorazowego i krótkiego bólu, skazuje człowieka na o wiele cięższy los, czasem tak straszny, że każda chwila wciąż ponawianego cierpienia gorszą jest od śmierci.

Te podziemne lochy, z powodzeniem przypominające czasem groby, zwą się jednak „studnie", bo zawsze jest w nich na dwie stopy wody. Dostaje się ona z morza przez te same kraty, przez które przenika odrobina światła. Taka krata mierzy najwyżej kwadratową stopę. Biedak skazany na życie w owej brudnej kloace, jeśli nie chce kąpać się w słonej wodzie, musi przez cały dzień przesiadywać na pryczy, gdzie leży siennik, a jednocześnie mieści się spiżarnia. Rano dostaje dzbanek wody, cienką zupę i porcję żołnierskich sucharów, a musi je zjeść zaraz, bo inaczej staną się łupem tłustych szczurów morskich, od których roi się w tych straszliwych lochach. Nieszczęśnicy wtrąceni do „studni" zwykle kończą tam swój żywot, ale zdarza się, że niektórzy z nich dożywają sędziwego wieku. Jeden ze zbrodniarzy, zmarły w czasie, gdy ja siedziałem Pod Ołowianym Dachem, przeżył w owych lochach trzydzieści siedem lat, a miał ich czterdzieści cztery, gdy go tam wtrącono. Jeżeli we własnym mniemaniu zasłużył na śmierć, być może wziął to złagodzenie kary za prawdziwą łaskę, bo są ludzie, którzy nade wszystko lękają się śmierci. Ten człowiek zwał się Béguelin. Francuz z urodzenia, służył w randze kapitana w wojskach Republiki w czasie ostatniej wojny z Turkami w roku 1716. Był pod rozkazami hrabiego von der Schulenburga, który zmusił wielkiego wezyra do odstąpienia od Korfu. Wspomniany Béguelin będąc szpiegiem przebierał się za Turka i przekradał do muzułmańskiego obozu, aliści służąc marszałkowi służył jednocześnie i wezyrowi, a że dowiedziono mu tej podwójnej zdrady, niewątpliwie wyświadczono mu też i łaskę wysyłając na śmierć do owych „studni". Mógł się tam tylko nudzić i głodować, lecz mając niecny charakter pewnie sobie często powtarzał: Dum vita superest, bene est.

Widziałem w Spielbergu na Morawach cele pod pewnym względem jeszcze straszliwsze: z litości wtrącano tam ludzi skazanych na śmierć, a żaden z nich nie przeżył nawet roku. Ładne miłosierdzie!

Przez dwie śmiertelnie długie godziny oczekiwania, wydany na pastwę najczarniejszych myśli i najokropniejszych przewidywań, oczywiście widziałem się także wtrąconym do tych przeraźliwych lochów, straszliwego miejsca, gdzie nieszczęsny więzień żyje chimerycznymi nadziejami i gdzie zżera go paniczny i nierozsądny strach. Trybunał, władający najodleglejszymi zakątkami pałacu, łatwo mógł wysłać do piekła kogoś, kto usiłował uciec z czyśćca. W końcu usłyszałem szybkie kroki i niebawem ujrzałem przed sobą Wawrzyńca z obliczem wykrzywionym wściekłością, pieniącego się i bluźniącego Bogu i wszystkim świętym. Zaczął od tego, że rozkazał mi oddać siekierę i narzędzia, którymi posługiwałem się dla przebicia podłogi, i wyjawić, od jakiego zbira je dostałem. Nie ruszając się z miejsca, z zimną krwią odparłem, że nie rozumiem, o czym mówi. Usłyszawszy to kazał mnie zrewidować, ale ja zerwałem się z fotela i stanąłem w groźnej postawie. Po chwili zaś zrzuciłem z siebie ubranie mówiąc:

— Czyńcie swoją powinność, lecz niech żaden tknąć się mnie nie waży!

Przetrząsnęli materac, opróżnili siennik, obmacali poduszki fotela i nic nie znaleźli.

— Pan nie chcesz powiedzieć, gdzie są narzędzia, którymi wydłubałeś otwór, ale znajdziemy sposoby, aby cię zmusić do mówienia.

— Jeżeli naprawdę gdzieś tam jest otwór, to powiem, że to od ciebie dostałem narzędzia i że je tobie oddałem!

Na tę groźbę, która wywołała uśmiech aprobaty na twarzach towarzyszących mu ludzi, prawdopodobnie zgniewanych jakimiś obelgami, Wawrzyniec tupnął nogą, schwycił się za głowę i wybiegł jak szalony. Tymczasem jego ludzie poszli i przynieśli mi wszystkie moje rzeczy prócz kawałka marmuru i lampy. Wawrzyniec zaś, nim wyszedł z korytarza i już po zamknięciu mojej celi, zamknął też oba okna, przez które wpadał świeży powiew. Zostałem więc uwięziony w ciasnej i dusznej celi, odcięty od dopływu powietrza. Ale niezbyt się tym przejąłem, bo muszę przyznać, że tanio się wykpiłem. Mimo całej znajomości swego fachu, Wawrzyniec na szczęście nie domyślił się, iż należałoby dokładnie przetrząsnąć fotel. Tak więc zachowawszy swój sztylet, gorąco podziękowałem za to Opatrzności, albowiem wciąż uważałem, że los zesłał mi owo narzędzie, abym przy jego pomocy wcześniej czy później odzyskał wolność.

Przez całą noc nie zmrużyłem oka, bo częściowo upał, a częściowo strapienie nie dały mi spać. O świcie zjawił się Wawrzyniec z jakimś obrzydliwym winem i woda, których nie można było przełknąć. Reszta także była nie lepsza: sałata zwiędła, mięso cuchnące, a chleb twardszy od angielskich sucharów.

Wawrzyniec nie pozwolił też sprzątnąć celi, a kiedy poprosiłem go, aby otworzył okna, udał, że nie słyszy. Jeden ze zbirów, uzbrojony w żelazny drąg, zaczął ostukiwać ściany i podłogę, zwłaszcza deski pod moim łóżkiem. Patrzyłem na to obojętnym okiem, ale dostrzegłem, że nawet nie dotknął pułapu... A więc tamtędy — powiedziałem sobie — wyjdę z tego piekła. Jednak ów zamiar rokował nadzieję tylko wtedy, gdyby się nań odpowiednio złożyły warunki, bo musiałem strzec się wszystkiego, co mogło wpaść w oczy. Cela była nowiutka i nawet najmniejsze zadrapanie nie uszłoby uwagi zbirów. Dzień straszliwie dał mi się we znaki, bo w celi było duszno i gorąco jak w piecu, a przy tym nie mogłem przełknąć nawet kęsa z tego, co dostałem. Głód i poty tak mnie osłabiły, żem nie mógł ani chodzić, ani czytać. Nazajutrz obiad był równie podły: cielęcina, którą ów łajdak przyniósł, tak śmierdziała, że aż mnie odrzuciło, ledwiem ją tknął.

— Czy kazano ci — zapytałem — zamorzyć mnie głodem i tym piekielnym żarem?

Zamknął celę nie odpowiedziawszy słowa. Nazajutrz doświadczyłem takiegoż traktowania. Zażądałem więc papieru i ołówka, ażeby napisać do sekretarza, ale Wawrzyniec i tym razem zbył mnie milczeniem.

Zrozpaczony zjadłem zupę, a później chlebem maczanym w cypryjskim winie postanowiłem dodać sobie siły, aby nazajutrz pomścić się na Wawrzyńcu i wbić mu sztylet w gardło. Wiedziony wściekłością sądziłem, że nie mam już innego wyjścia. Noc jednak przyniosła pewne uspokojenie, toteż nazajutrz, ledwie ów oprawca otworzył drzwi do celi, oznajmiłem mu tylko, że zabije go natychmiast po odzyskaniu wolności. Roześmiał się na tę groźbę i wyszedł bez słowa. Zacząłem przypuszczać, że działa tak na rozkaz sekretarza, któremu pewnie wyjawił wszystko. Nie wiedziałem, co począć. Przechodziłem od rezygnacji do buntu. Byłem w straszliwym położeniu. Zdawało mi się, że umieram z wycieńczenia. Wreszcie przy końcu tygodnia piorunującym głosem, z wściekłością w sercu i w obecności zbirów, zaszczycając Wawrzyńca szlachetnym mianem ohydnego kata kazałem mu zdać rachunek z moich pieniędzy. Odparł krótko, że otrzymam go jutro. A gdy zabierał się do wyjścia, porwałem kubeł, jakbym chciał wychlusnąć zawartość na korytarz. Wówczas, uprzedzając mój zamiar, kazał jednemu ze zbirów wziąć kubeł i w obawie przed infekcją otworzył okno na czas tej wstrętnej ceremonii, lecz mimo moich głośnych protestów zamknął je zaraz po skończonej operacji. Uważając, że tę nieprzyjemną, lecz konieczną usługę zawdzięczam moim wymysłom, postanowiłem jeszcze ostrzej wystąpić nazajutrz. Ale gdy się znów pokazał, odeszła mnie wściekłość, bo zanim przedstawił rachunek z pieniędzy, wręczył mi koszyk cytryn przesłanych przez pana de Bragadin. wielką butlę z wodą — jak stwierdziłem, nadającą się do picia — oraz smakowitą i bardzo apetyczną smażoną kurę. Prócz tego jeden ze zbirów natychmiast otworzył oba okna. Kiedy więc Wawrzyniec przedstawił mi rachunek, spojrzałem tylko na końcową sumę i kazałem mu jednego cekina wypłacić zbirom, których przyprowadził do posług, a resztę podarowałem jego żonie. Ta niewielka zresztą wspaniałomyślność ujęła owych biedaków i dziękowali mi za nią wylewnie.

Wawrzyniec umyślnie zostawszy sam na sam ze mną, tak mnie zapytał:

— Mówiłeś pan, że to ja ci dałem konieczne narzędzia do wydłubania takiej olbrzymiej dziury, dlatego o nic więcej nie pytam. Ale powiedzże mi pan, z łaski swojej, kto ci dostarczył tego, co było potrzeba dla zrobienia lampy?

— Też ty, Wawrzyńcze.

— Teraz już jestem całkiem głupi, bo nie wiedziałem, że rozum i czelność to jedno.

- Nie kłamię. Własnymi rękami dawałeś mi wszystko,

czegom potrzebował: oliwę, krzesiwo, siarczki. Resztę już miałem.

— Racja, ale czy zdoła mnie pan tak samo łatwo przekonać, że dostarczyłem panu narzędzi dla wywiercenia otworu?

— Oczywiście, bo przecież wszystko dostaję przez ciebie.

— Wielki Boże! Co ja słyszę! Niechże mi pan powie, jak dostarczyłem panu siekierę?

— Powiem wszystko i powiem prawdę, lecz jedynie w obecności sekretarza.

— Nie chcę już o niczym słyszeć i wierzę panu. Proszę, nie mów pan aby nic nikomu, bo przecież pan wie, że jestem biednym człowiekiem i mam dzieci.

Wyszedł trzymając się obiema rękami za głowę.

Winszowałem sobie z całego serca, że potrafiłem przestraszyć nicponia; wiedziałem, że o tym, co zaszło, we własnym interesie nic nie powie swoim przełożonym.

Kazałem też kupić dzieła księdza Maffei. Wydatek wcale mu się nie podobał, ale nie odważył mi się z tym zdradzić. Zapytał tylko, po co mi książki, skoro mam ich tak wiele.

— Przeczytałem wszystkie i potrzebuję nowych.

— Pożyczę je dla pana od kogoś, kto tu siedzi, jeżeli pan zgodzisz się w zamian pożyczyć swoje. To panu oszczędzi wydatku.

— Pewnie chodzi o jakieś romanse, których nie czytuję.

— Nie, to są książki naukowe; niech pan nie myśli, że pan jest jedynym mądrym, który tu siedzi.

— No. dobrze, zobaczymy. Proszę, oto książka, którą pożyczam jakiemuś mądremu. Proszę przynieść coś w zamian.

Dałem mu „Rationarium" Petaviusa, a on w parę minut później przyniósł tom Wolfa. Dość z tego zadowolony powiedziałem, że rezygnuję z dzieł księdza Maffei, czym sprawiłem mu dużą przyjemność.

Znacznie bardziej ciesząc się z możliwości korespondowania z kimś, kto mógłby sekundować mi w moich planach ucieczki, w tych planach, które sobie umyśliłem, niż z rozrywki, jaką wyciągnąłbym z tej uczonej lektury, zaraz po wyjściu Wawrzyńca otworzyłem książkę i uradowałem się niezmiernie odczytawszy na jednej ze stron parafrazę słów Seneki: Calamitosus est animus futuri anxius *, ujętą w sześć zgrabnych wierszy. Natychmiast ułożyłem inne, a oto, na jaki genialny pomysł wpadłem, aby je napisać: na małym palcu już uprzednio wypielęgnowałem sobie długi paznokieć, aby nim wydłubywać woskowinę z ucha, teraz więc zaciąłem go ostro, zamieniając w pióro. Sądziłem już, że przyjdzie mi zakłuć się w palec i pisać krwią, kiedy pomyślałem sobie, iż sok morwowy doskonale zastąpi atrament, którego nie miałem. Prócz owych sześciu wierszy spisałem też posiadane książki, a spis wsadziłem do okładki wspomnianego tomu. Trzeba wiedzieć, że we Włoszech książki na ogól oprawia się w pergamin i to tak, iż po ich otwarciu okładka tworzy jakby kieszeń. Obok tytułu nakreśliłem słowa: latet *. Pilno było mi otrzymać odpowiedź, toteż nazajutrz, ledwie Wawrzyniec wszedł, oznajmiłem mu, że przeczytałem książkę i proszę tego, co mi ją pożyczył, o jakąś inną. W parę chwil potem istotnie przyniósł mi następny tom.

Gdy zostałem sam, otworzyłem książkę i znalazłem w niej luźną kartkę pisaną po łacinie i zawierającą takie słowa: „Jesteśmy we dwóch zamknięci w jednej celi i radujemy się niezmiernie, że dzięki głupocie chciwego klucznika zaznajemy nie spotykanego w tym miejscu przywileju. Te słowa kreśli szlachetnie urodzony Wenecjanin, Marino Balbi, braciszek somaski, którego współtowarzyszem jest hrabia Andrzej Asąuin z Udine, stolicy prowincji Friul. Prosi mnie on, aby pana powiadomić, że wszystkie jego książki, których spis znajduje się w grzbiecie tego tomu, są do pańskiej dyspozycji. Jednak uprzedzamy pana, że musimy uciec się do jak najwięk szej ostrożności, aby ukryć przed Wawrzyńcem ten nasz kontakt".

Nie dziwiłem się, że w sytuacji, w jakiej byliśmy, wpadliśmy na ten sam pomysł: wymiany i ukrycia w okładce książki spisów naszych szczupłych bibliotek. To było logiczne. Natomiast dziwiło mnie, że rade; zachowania ostrożności przesłano mi na luźnej kartce. Nie wyobrażałem sobie, aby Wawrzyniec nie otworzył tej książki, a w tym wypadku na pewno widziałby ową kartkę, a że nie umiał czytać, włożyłby ją do kieszeni, by ktoś potem zapoznał go z jej treścią! Wtedy wszystko zostałoby odkryte w zarodku. To kazało mi przypuszczać, że mój korespondent był skończonym pustogłowem.

Przejrzałem spis książek, napisałem, kim jestem, jak mnie aresztowano, że nie wiem, o co mnie oskarżają, i wyraziłem nadzieję, iż niebawem zostanę zwolniony. Balbi natychmiast odpisał na szesnastu stronach. Hrabia Asąuin natomiast nic nie napisał. Mnich Balbi zdał mi relację ze wszystkich swoich nieszczęść. Siedział tu już od czterech lat więziony za to, że cieszył się względami trzech młodych dziewcząt, które obdarzyły go trojgiem dzieci, on zaś w swojej naiwności ochrzcił je pod własnym nazwiskiem. Za pierwszym razem skończyło się tylko na porządnej burze od przeora, za drugim — zagrożono mu karą, a za trzecim — zamknięto w więzieniu.

Opisał mi też historię wszystkich obecnych więźniów Pod Ołowianym Dachem jak i tych, co tu siedzieli w czasie owych czterech lat, które tu spędził. Zdradził, że jeden ze zbirów, Mikołaj, w tajemnicy załatwia mu zakupy, podaje nazwiska nowych więźniów i to, co o nich wie. A chcąc mnie o tym przekonać, powtórzył wszystko, co słyszał o mojej próbie ucieczki. Wyjaśnił też, że do nowej celi przeniesiono mnie za wstawiennictwem patrycjusza Priuli, że Wawrzyniec aż dwie godziny łatał wywiercony przeze mnie otwór i że pod karą śmierci zabronił stolarzowi, ślusarzowi i wszystkim zbirom pisnąć o tym choć słówkiem. Mikołaj miał też dodać, że jeszcze jeden dzień i Casanovą byłby zbiegł w sposób genialny, co dla Wawrzyńca skończyłoby się stryczkiem, bo choć zdziwił się ogromnie na widok otworu, nie może być wątpliwości, że to on i nikt inny dostarczył narzędzi do tak trudnej pracy...

Balbi, zapewniwszy mnie o swojej dyskrecji, prosił, abym wszystko opisał szczegółowo i wyjawił mu, w jaki sposób sprokurowałem sobie potrzebne narzędzia. Ta ciekawość nie budziła we mnie żadnych wątpliwości, natomiast nie wierzyłem w jego dyskrecję, tym bardziej że podobna prośba charakteryzowała go jako najbardziej niedyskretnego z ludzi. Osądziłem jednak, że trzeba się z nim liczyć, bo brałem go za człowieka tak twardego, że nie cofnie się przed niczym, co by mi pomogło w ucieczce. Zasiadłem więc do układania odpowiedzi, ale pewne małe podejrzenie, które się nagle we mnie zbudziło, kazało mi powstrzymać się z jej wysłaniem. Pomyślałem sobie mianowicie, że owa korespondencja może być podstępem ze strony Wawrzyńca: że w ten sposób próbuje dowiedzieć się, kto mi dostarczył narzędzi i co z nimi uczyniłem. Ażeby więc zaspokoić ciekawość mnicha nie podrywając do siebie zaufania, napisałem mu, że otwór wydłubałem mocnym nożem, który ukryłem na parapecie okna w korytarzu. To kłamstwo już na trzeci dzień całkowicie rozwiało moje podejrzenia, bo Wawrzyniec nawet nie zajrzał na wspomniany parapet, a niewątpliwie uczyniłby to, gdyby był przejął mój list. Zresztą, jak wynikało z odpowiedzi ojca Balbi, wiedział on, że mogłem posiadać ten wielki nóż, bo Wawrzyniec mówił mu, że nie byłem rewidowany przed zamknięciem w celi. Balbi zakończył swój list prośbą o przesłanie owego noża przez Mikołaja, któremu mogę całkowicie zaufać.

Zdumiała mnie owa lekkomyślność. Odpisałem, że nie mam najmniejszego zaufania do Mikołaja i że moja tajemnica jest z gatunku tych, których nie mogę powierzyć papierowi.

Skoro rozwiały się już moje podejrzenia, zacząłem tak oto rozumować: za każdą cenę pragnę odzyskać wolność, a choć mój sztylet jest ze wszech miar doskonały, nie mogę się nim posłużyć, bo co ranka jeden ze zbirów żelaznym prętem opukuje cele nie ruszając tylko sufitu, zatem jedynie tamtędy wiedzie moja droga, jeżeli w ogóle chcę się stąd wydostać. Do tego jednak potrzebny jest otwór, którego nie zdołam przebić od dołu, bo na to jednego dnia za mało. Muszę mieć jakiegoś pomocnika, który mógłby przy tym uciec wraz ze mną. Nie miałem wielkiego wyboru i siłą rzeczy musiałem się zdecydować na mnicha. Miał trzydzieści osiem lat i chociaż nie grzeszył rozumem, sądziłem, że umiłowanie wolności, ta pierwsza potrzeba człowieka, przysporzy mu dość siły ducha, by wykonywał wszystkie moje zlecenia. Należało zaś zacząć od tego, ażeby się na niego zdać całkowicie i wymyślić jakiś sposób przekazania mu sztyletu. Obie te rzeczy nie były łatwe.

Rozpocząłem od tego, że zapytałem go, czy tęskni do wolności i czy gotów jest porwać się na wszystko, aby wraz ze mną postarać się ją odzyskać. Odpisał, że on jak i jego towarzysz zdecydowani są na każdy wysiłek dla zerwania łańcuchów, ale dodał, że nie ma po co łamać sobie głowy nad nieziszczalnymi planami. Na czterech bitych arkuszach wyliczał trudności, które mu podpowiedział jego ciasny umysł, albowiem biedak nie widział najmniejszego cienia nadziei na powodzenie ucieczki. Z kolei odpowiedziałem, że nic mnie nie obchodzą przeszkody ogólniejszej natury i że układając mój plan zastanawiałem się jedynie nad bezpośrednimi trudnościami, a te przezwyciężę. Na zakończenie dałem mu słowo honoru, że go uwolnię, jeśli zgodzi się być ślepo posłuszny. Przyrzekł to.

Wyjaśniłem mu, że mam sztylet długości dwudziestu cali. Posługując się nim powinien wybić dziurę w ścianie swojej celi, następnie przebić dzielący nas mur, przez ten otwór przedostać się nad moją celę, potem przedziurawić jej sufit i wreszcie pomóc mi wydostać się na zewnątrz. „I na tym skończy się zadanie wielebnego ojca, a zacznie się moje. Uwolnię was obu."

Odpisał mi wówczas, że nawet gdy wydobędzie mnie z celi, pozostanę jednak w więzieniu, a w naszej sytuacji zajdzie tylko taka zmiana, że obaj będziemy na szerszej przestrzeni. Po prostu będziemy na poddaszu zamkniętym trzema mocnymi drzwiami.

„Wiem o tym, wielebny księże — odpisałem — lecz uciekniemy wcale nie przez drzwi. Ułożyłem już sobie plan ucieczki i jestem pewny sukcesu. Domagam się tylko ścisłego trzymania się moich wskazówek i ślepego posłuszeństwa. Proszę jedynie o zastanowienie się, jak najlepiej przesłać księdzu narzędzie, ów klucz do naszej wolności, tak, by ten, co je doręczy, niczego się nie domyślił. A tymczasem niech ksiądz każe Wawrzyńcowi kupić ze czterdzieści świętych obrazów tak wielkich, by nimi wylepić swoją celę od góry do dołu. Nie wzbudzą one żadnych podejrzeń, a pozwolą zakryć dziurę. Kilka dni zejdzie na wybijaniu jej, rankiem zaś Wawrzyniec nie zobaczy, czego ksiądz wczoraj dokonał, bo ksiądz to zasłoni jakimś obrazem. A jeśli ksiądz chce wiedzieć, czemu tego sam nie robię, wyjaśnię, iż będąc podejrzany znajduję się pod obserwacją, i to chyba wyda się księdzu rozsądnym usprawiedliwieniem." Wprawdzie zalecałem księdzu Balbi, aby się zastanowił, jak mu przesłać mój sztylet, jednak sam nad tym także łamałem sobie głowę, aż w końcu wpadłem na szczęśliwy pomysł, którego się zaraz uchwyciłem. Kazałem Wawrzyńcowi kupić Biblię in folio, która właśnie wyszła z druku... Miałem nadzieję, iż uda mi się ukryć sztylet w grzbiecie oprawy tej wielkiej księgi i w ten sposób przesłać go mnichowi. Aliści po otrzymaniu Biblii przekonałem się, że sztylet jest o jakieś dwa cale od niej dłuższy. Tymczasem Balbi dał mi znać, że już wytapetował obrazami celę, a ja zakomunikowałem mu swój pomysł z Biblią i powiadomiłem o kłopotach wynikających z różnych długości obu przedmiotów. Rad, że może zabłysnąć rozumem, szydząc z mojej niezaradności napisał, że wystarczy owinąć sztylet w lisią pelisę i tak mu go przesłać. Pisał, że Wawrzyniec już im opowiadał o tym wspaniałym futrze, toteż nie powstaną żadne podejrzenia, jeżeli hrabia wyrazi chęć obejrzenia pelisy pod pozorem, że chce nabyć taką samą. „Wystarczy przesłać futro zwinięte, Wawrzyniec go nie rozwinie."

Byłem pewien wręcz czegoś innego. Przecież o wiele trudniej nieść futro zwinięte niż rozwinięte, jednak aby nie zniechęcać mnicha, a zarazem przekonać go, że nie jestem takim lekkoduchem jak on, napisałem, by zażądał pelisy. A gdy Wawrzyniec poprosił o nią nazajutrz, dałem mu ją zwiniętą w kłębek, lecz bez sztyletu. W kwadrans potem odniósł mi pelisę mówiąc, że owi panowie bardzo się nią zachwycali.

Od mnicha dostałem zbolały list, w którym przyznawał się, iż udzielił mi złej rady, ale dodał, że niepotrzebnie jej usłuchałem. Sądził, że sztylet przepadł, bo Wawrzyniec przyniósł pelisę rozwiniętą. Uważał więc biedak, że cała nadzieja stracona. Pocieszyłem go prostując to mniemanie i doradziłem większą oględność w radach. Trzeba było jednak jakoś tę rzecz załatwić, toteż nieodwołalnie postanowiłem przesłać mój sztylet pod osłoną Biblii, używając jednak przy tym jeszcze czegoś dodatkowego, co przeszkodziłoby niosącemu przyglądać się krańcom olbrzymiego tomu. I oto, co zrobiłem:

Powiedziałem Wawrzyńcowi, że chciałbym uczcić dzień świętego Michała dużą porcją spaghetti oraz że w uznaniu wielkiej szlachetności tego, który łaskawie pożycza mi swoich książek, pragnąłbym i dla niego przyrządzić osobiście duży półmisek makaronu. Wawrzyniec zaś powiadomił mnie, że ci panowie chcieliby przeczytać ową wielką księgę, która kosztowała trzy cekiny. I tak sprawa została ułożona.

— Świetnie — powiedziałem — prześlę ją im wraz z makaronem, przynieś mi tylko z domu największy półmisek, bo chciałbym zrobić coś imponującego.

Obiecał mi to załatwić zgodnie z moim życzeniem. Wtedy owinąłem sztylet w papier, wsadziłem w grzbiet Biblii tak, aby z obu stron wystawał jednakowo, licząc, że gdy postawię na niej wielki półmisek z makaronem, skąpanym w maśle, Wawrzyniec nie dostrzeże, iż coś sterczy po bokach, bo będzie musiał uważać, aby nie rozlać tłuszczu na księgę. Uprzedziłem ojca Balbi o wszystkim, zalecając ostrożność przy odbieraniu półmiska i wskazując na konieczność wzięcia obu rzeczy razem, nie kolejno.

W oznaczonym dniu Wawrzyniec zjawił się wcześniej niż zwykle, z kotłem ugotowanego makaronu i ze wszystkimi przyprawami. Roztopiwszy sporą porcję masła polałem nim makaron wyłożony na półmisku tak hojnie, że podeszło aż pod brzegi. Olbrzymi półmisek znacznie przekraczał wielkość Biblii, na której go postawiłem, i wystawał za brzegi. Wszystko to działo się wewnątrz celi, a Wawrzyniec czekał za drzwiami.

Skończywszy podniosłem ostrożnie Biblię z półmiskiem, umyślnie odwróconą grzbietem do niosącego, i kazałem Wawrzyńcowi nieść to na wyciągniętych przed siebie rozstawionych ramionach, szybko dostarczyć na miejsce i uważać przy tym, aby tłuszcz nie wychlapnął. Przekazując mu ciężar, utkwiłem wzrok w jego oczach i z radością dostrzegłem, że nie odrywa spojrzenia od płynnego masła w obawie, aby go nie rozlać. Próbował wytłumaczyć mi, że lepiej wpierw zanieść półmisek, a potem wrócić po książkę, wyjaśniłem mu jednak, że wówczas cały prezent nie będzie miał już takiego znaczenia i że wszystko musi być razem zaniesione. Poskarżył się wtedy, że omaściłem makaron za szczodrze i oświadczył, że nie może odpowiadać za szkodę, jeśli się trochę tłuszczu wy chlapnie.

Z chwilą kiedy ujrzałem Biblię na jego rękach, nabrałem pewności, że podstęp się udał, albowiem sztylet wcale nie wystawał spod półmiska. Mógłby się wysunąć, gdyby Wawrzyniec przechylił niesiony ciężar, co uważałem za niemożliwe, bo za żadne skarby świata nie odwróciłby wzroku od półmiska, który musiał przez cały czas utrzymywać w idealnej równowadze. Odprowadziłem go oczami aż do drzwi celi, w której siedział mnich, a ów umówionym sygnałem, trzykrotnym wytarciem nosa, dał mi znać, że przesyłkę odebrał w porządku, co zresztą Wawrzyniec potwierdził parę chwil później.

Balbi od razu zabrał się do rzeczy i w tydzień udało mu się wydłubać w suficie odpowiednio wielką dziurą, którą zakrył podobizną jakiegoś świętego, przylepioną miękiszem chleba. 8 października napisał mi, że przez całą noc mozolił się przy oddzielającym nas murze i udało mu się wydłubać tylko nieduży kawał. Z przesadą pisał o trudnościach, jakie mu się nasuwają przy rozdzielaniu mocno spojonych cegieł, obiecywał jednak wytrwałość, wciąż zaznaczając, że ucieczka nie uda się i że tylko pogorszymy naszą sytuację. Odpowiedziałem, iż zupełnie nie podzielam jego zdania, że powinien mi ufać i nie ustawać w pracy.

Niestety! Niczego nie byłem pewien, musiałem jednak tak postępować lub też zupełnie wyrzec się nadziei. Chciałem wyjść z piekła, w którym trzymała mnie najstraszniejsza z tyranii. Nie obchodziło mnie nic więcej i myślałem tylko o tym, aby krok po kroku posuwać się naprzód z twardym postanowieniem zwyciężenia lub też zatrzymania się tylko wtedy, kiedy znajdę się przed barierą nie do przebycia.

Praca ojca Balbi była taka ciężka jedynie pierwszej nocy, bo im dłużej pracował, tym łatwiej mu szło, toteż niebawem przekonał się, że wyjął z muru trzydzieści sześć cegieł.

W dniu 16 października, kiedy o godzinie 10 rano zajęty byłem przekładem którejś ody Horacego, usłyszałem nad głową jakiś ruch i trzy krótkie stuknięcia. Był to umówiony między nami znak, że wszystko idzie dobrze. Balbi pracował aż do wieczora, a nazajutrz napisał, że jeżeli mój sufit składa się tylko z dwóch pokładów desek, dziś jeszcze upora się z zadaniem. Zapewniał, że dołoży starań, aby otwór miał kształt okrągły, zgodnie z moim zaleceniem, i że nie przebije sufitu na wylot. Zwłaszcza to było ważne, albowiem najmniejszy nawet ślad otworu mógłby wydać nasze zamiary.

„Tak głęboko wydrążę deskę — zawiadamiał — że wystarczy kwadrans, aby ją przebić do reszty."

Postanowiłem, że pojutrze w nocy wyjdę z celi, aby już do niej nie wrócić, albowiem byłem przekonany, że we dwóch zdołamy w trzy, cztery godziny przebić dach Pałacu Dożów, wydostać się nań i stamtąd już, wykorzystując każdy szczęśliwy traf, zejść na ziemię.

Ale nim do tego doszło, zły los przygotował mi jeszcze jedną przeszkodę. Owego dnia, a było to w poniedziałek, o godzinie drugiej po południu, wówczas gdy ojciec Balbi pracował w najlepsze, usłyszałem, iż otwierają się drzwi pomieszczenia sąsiadującego z moją celą. Krew zastygła mi w żyłach, ale miałem jeszcze dość przytomności umysłu, aby dwoma umówionymi stuknięciami zaalarmować ojca Balbi, który winien był zaraz powrócić przez dziurę w murze do swojej celi i zatrzeć wszystkie ślady. W następnej minucie Wawrzyniec otworzył drzwi i przepraszając oznajmił, że musi mi dodać bardzo podłego kompana. Był to mężczyzna w wieku między czterdziestką a pięćdziesiątką, niski, chudy, brzydki, licho ubrany, w czarnej krągłej peruce. Lustrowałem go uważnie, podczas gdy obaj zbirzy rozwiązywali mu ręce. Nie miałem wątpliwości, że to skończony łotr, a zresztą Wawrzyniec bez ogródek tak mi go zaprezentował, co na nim nie wywarło najmniejszego wrażenia.

— Trybunał — odparłem — władny jest robić, co mu się podoba.

Wawrzyniec kazał wnieść siennik dla nowego więźnia i oznajmiwszy mu, że na jego utrzymanie wyznaczono dziesięć soldów dziennie, wyszedł i zamknął drzwi.

Pragnąc pozyskać sobie tego nicponia, powiedziałem mu, że będzie jadał ze mną. Pocałował mnie wtedy w rękę i zapytał, czy mimo to otrzyma owe dziesięć soldów wyznaczonych przez Trybunał. Odparłem, że tak. Usłyszawszy to padł na kolana, wyciągnął z kieszeni olbrzymi różaniec i zaczął rozglądać się po kątach.

— Czego pan szukasz?

— Proszę mi wybaczyć, dobry panie, ale szukam jakiegoś obrazu Matki Boskiej, bo jestem chrześcijaninem. Och, gdybyż tu był bodaj najmniejszy krucyfiks, bo nigdy jeszcze nie czułem takiej potrzeby polecenia się świętemu Franciszkowi z Asyżu, którego imię niegodnie noszę!

Z trudem powstrzymałem się od śmiechu, nie z powodu jego pobożności, bo wiara i sumienie to sprawy jak najbardziej osobiste, lecz z formy tej uwagi. Osądziłem, że bierze mnie za Żyda, i aby rozwiać jego wegotpliwości, dałem mu co prędzej nowennę do Matki Boskiej, a on ucałowawszy święty obrazek oddał mi ją mówiąc skromnie, że jego ojciec, nadzorca galerników, nie nauczył go czytać.

— Należę do bractwa różańcowego — wyjaśnił i zabrał się do opowiadania wielu cudów, których wysłuchałem z anielską cierpliwością, a gdym go zapytał o powód uwięzienia, opowiedział mi taką historię:

— Nigdy nie myślałem o niczym innym, tylko o chwale Naszego Pana, Świętej Republiki i o posłuszeństwie wobec prawa. Stale czujny na machinacje wszelkiego rodzaju łotrów, zaprzątniętych jedynie oszustwem i spiskowaniem przeciwko swoim władcom, niezmordowanie usiłowałem wykryć ich knowania i zawsze wiernie powiadamiałem Messera Grandę o wszystkim, co doszło moich uszu. Prawda, że brałem za to pieniądze, ale o wiele większą radość od zapłaty sprawiała mi świadomość, iż służę chwale naszego świętego Marka. Zawsze śmieszył mnie pogląd tych, co zawód szpiega uważają za hańbiący... Pod tym względem mojego zapału nie studziła przyjaźń, która może ma jakiś wpływ na innych, a cóż dopiero mówić o tym, co ludzie nazywają wdzięcznością. Nieraz chcąc wywiedzieć się ważnej tajemnicy, przysięgałem, że jej nie zdradzę, i natychmiast skrupulatnie powtarzałem komu należy. Mogłem to robić z czystym sumieniem, bo mój spowiednik, pewien świątobliwy jezuita, wyjaśnił mi, że żadna przysięga nie obowiązuje, gdy nie zamierzało się jej dochować i gdy chodzi o dobro ogółu... Otóż od trzech tygodni obserwowałem na Isoli, maluteńkiej wysepce, na której mieszkam, jakieś wyjątkowe konszachty między kilkoma notablami naszego miasteczka. Wiedziałem, że są niezadowoleni z rządu, a to z powodu jakowejś kontrabandy przyłapanej i skonfiskowanej, za którą najmożniejsi z tej grupki mieli odcierpieć karę więzienia. Do wspomnianego spisku należał też pierwszy kapelan na wyspie, poddany austriacki. Spiskowcy zbierali się wieczorami w jednej z izb szynkowni, gdzie stało łóżko. Pili tam i gadali, a potem się rozchodzili. Postanowiwszy wykryć ich zmowę, któregoś dnia, kiedy byłem pewien, że nikt mnie nie obserwuje, zdobyłem się na odwagę i schowałem pod łóżkiem. Przed wieczorem przyszli spiskowcy i zaczęli rozmawiać; mówili między innymi, że Isola nie podlega jurysdykcji świętego Marka, lecz Triestu, bo nie może być uważana za część wenecjańskiej Istrii. Kapelan powiedział prowodyrowi spiskowców, niejakiemu Piotrowi Paolo, że jeżeli podpiszą petycję, to on osobiście uda się do ambasadora cesarstwa, i że wtedy cesarzowa nie tylko zagarnie miasteczko, ale jeszcze wyznaczy im jakąś nagrodę. Wszyscy oświadczyli zgodnie, że chętnie złożą podpisy, a kapelan obiecał przynieść im nazajutrz to pismo i zaraz potem dostarczyć je tutaj ambasadorowi.

Ja zaś postanowiłem natychmiast zniweczyć ich podły zamysł, mimo że jeden ze spiskowców był moim kumem i że przez to duchowe pokrewieństwo winien był dla mnie znaczyć więcej niż rodzony brat.

Jeszcze tej samej nocy odpłynąłem stateczkiem i nazajutrz przed południem przybyłem tutaj. Kazałem sobie napisać nazwiska spiskowców i zaniosłem je sekretarzowi Trybunału zdając mu jednocześnie sprawę ze wszystkiego, com słyszał. Polecił mi wtedy udać się nazajutrz z samego rana do Messera Grandę, a ten da mi człowieka, z którym mam wrócić na Isolę i tam wskazać mu kapelana, prawdopodobnie wciąż jeszcze przebywającego na miejscu. „I na tym — dorzucił prześwietny sekretarz — już się kończy twoja rola."

Zrobiłem, jak mi powiedział, i gdy już wskazałem kapelana człowiekowi Messera Grandę, zająłem się swoimi sprawami.

Po obiedzie przywołał mnie kum, bym go ogolił, bo jestem balwierzem. A kiedy uporałem się z tym, poczęstował mnie szklaneczką wspaniałego refosco i paroma kawałeczkami kiełbasy, którą przyjaźnie spożył wraz ze mną. Wówczas porwany nagłę z czułością chwyciłem go za rękę i gorzko płacząc radziłem, aby się nie zadawał z kanonikiem, a przede wszystkim, by nie podpisywał tego pisma, o którym wie. Odparł na to, że kanonik tyle go obchodzi, co każdy inny, i zapewnił, że nic nie wie o żadnym piśmie. Roześmiałem się mówiąc, że to był tylko żart, i wyszedłem zły na siebie, iż dałem się ponieść czułemu sercu, które kazało mi popełnić tak wielkie głupstwo. Nazajutrz nie widziałem już ani tego człowieka, z którym przyjechałem, ani kapelana, a w tydzień później, kiedy przyjechałem tutaj i udałem się do Messera Grandę, ten od razu kazał mnie zamknąć. Teraz dziękuję świętemu Franciszkowi za to, że znalazłem się w towarzystwie prawego chrześcijanina, co tu siedzi zamknięty dla powodów, których znać nie chcę, nie będąc człowiekiem ciekawym. Nazywam się Soradaci.

Zadrżałem na myśl, z jakim łajdakiem los mnie połączył, jednak zdając sobie sprawę z drażliwości mojej sytuacji i czując, że należy postępować oględnie, z jezuicką przebiegłością udałem współczucie, gorąco pochwaliłem patriotyzm owego nicponia i wyraziłem przypuszczenie, że niebawem odzyska wolność. A gdy po kilku minutach usnął, skorzystałem z tego, aby wszystko opisać ojcu Balbi i powiedzieć mu, że musimy odłożyć nasze wysiłki do bardziej sprzyjającego momentu.

Nazajutrz kazałem Wawrzyńcowi kupić drewniany krzyż, obraz Matki Boskiej oraz świętego Franciszka i przynieść dwie butelki święconej wody. Soradaci natomiast zażądał od niego swoich dziesięciu soldów, na co Wawrzyniec z pogardliwą miną dał mu ich dwadzieścia. Poza tym kazałem kupić poczwórną ilość wina, czosnku i soli, którymi delektował się mój odrażający kompan. Gdy Wawrzyniec wyszedł, zręcznie wydostałem z książki list ojca Balbi. Odmalował w nim swoje przerażenie. Uważał, że wszystko stracone, i raz po raz napomykał, jak się to szczęśliwie stało, że Wawrzyniec zamknął Soradaciego w mojej celi. „Bo — pisał — gdyby go wprowadził do mojej, dostrzegłby, że mnie nie ma, i wówczas «studnia» byłaby nagrodą za nasze trudy."

Opowiadanie Soradaciego utwierdziło mnie w przekonaniu, że będzie wypytywany, bo wydało mi się jasne, że zamknięto go na skutek podejrzeń o zniesławienie. Dlatego też postanowiłem dać mu dwa listy, które, gdyby je oddano adresatom, nie mogły mi ani pomóc, ani zaszkodzić, natomiast przedstawiłyby mnie w korzystnym świetle, gdyby — o czym nie wątpiłem — ów zdrajca przekazał je sekretarzowi.

IDĘ NA NOC DO DOMU SZEFA ZBIRÓW — WYSYPIAM SIĘ DOSKONALE I ODZYSKUJĘ SIŁY I ZDROWIE — UDAJĘ SIĘ NA MSZĘ: AMBARASUJĄCE SPOTKANIE — GWAŁTEM ZMUSZONY JESTEM ZDOBYĆ SZEŚĆ CEKINÓW — UCHODZĘ BEZPIECZNIE ZA GRANICĘ

HRABIA DE LA TOUR-D'AUVERGNE I PANI D'URFE...

PRZYGODA POD KOLONIĄ — ŻONA BURMISTRZA; ZDOBYWAM JEJ SERCE — BAL W BONN — SPOTKANIE Z ELEKTOREM KOLONII — OBIAD U BRŰHLA — PIERWSZE CZUŁOSCI — PRZYCHODZĘ NIE PROSZONY NA KOLACJĘ DO GENERAŁA KETTLERA — JESTEM SZCZĘŚLIWY — WYJAZD Z KOLONII

ANGLIA — PANI CORNELIS — BAL NA SOHO SQUARE — LONDYŃSKIE KURTYZANY — MARTINELLI — PAULINA — JEJ HISTORIA

NIESZCZĘSLIWA MIŁOŚĆ — CHARPILLON I JEJ CIOTKI — NAJRÓŻNIEJSZE, FATALNE PRZYGODY

NOWE AWANTURY Z CHARPILLON — OBIAD U MALINGHAMA — WIZYTA W NEWGATE — PAPUGA

NOWE PRZYGODY — NAJRÓŻNIEJSZE POKUSY — DAMA Z HANOWERU I JEJ CÓRKI — KOCHAM SIĘ W WIKTORYNIE

PRZYJEŻDŻAM DO WARSZAWY — KRÓL STANISŁAW AUGUST — KŁÓTNIA: BINETTI CZY CATAI — JEJ SKUTKI — POJEDYNKUJĘ SIĘ Z BRANICKIM — GODZIMY SIĘ — KAŻĄ MI OPUŚCIĆ WARSZAWĘ — ODJAZD Z JEDNĄ NIEWIADOMĄ