Michał Bałucki

PAN BURMISTRZ Z PIPIDÓWKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

PAN BURMISTRZ Z PIPIDÓWKI

(Powieść życia autonomicznego Galicji)

Michał Bałucki

ROZDZIAŁ I.

CO NIECO O SAMEJ PIPIDÓWCE

Przede wszystkim muszę uprzedzić z góry czytelników, aby się daremnie nie trudzili nad szukaniem wyżej wyrażonego miasteczka na mapach Galicji i Lodomerii, bo go tam nie znajdą. Nie dlatego, jakoby Pipidówka nie istniała w rzeczywistości i była tylko wytworem fantazji autora, ale po prostu dlatego, że mieszkańcy owego sławnego grodu, urosłszy z czasem w ambicję, uważali tę nazwę jako ubliżającą ich powadze i podali do c. k. namiestnictwa pokorną prośbę o pozwolenie zamienienia jej na inną. Podobne zamiany nazwisk praktykują się dość często w Galicji, szczególnie u pojedynczych osób, które nie czując się na siłach uszlachetnienia sobą, swymi czynami własnego nazwiska, chcą nazwiskiem uszlachetnić siebie, i tak np. pan Cham prosi, aby mu wolno było nazywać się panem Grafem, i c. k. namiestnictwo, pobłażliwe na tego rodzaju słabości ludzkie, przychyla się zwykle łaskawie do prośby suplikanta i niejeden cham zostaje grafem — przynajmniej na papierze. Tak i tutaj się stało. Miasto otrzymało pokaźniejszą nazwę, ale lud okoliczny dotąd jeszcze po dawnemu je nazywa i żaden chłop, wiozący drzewo do miasta, nie powie ci inaczej, tylko że wiezie je do Pipidówki, a każda baba, wracająca z miasta, gdy ją zapytasz: „A skąd tam Pan Jezus prowadzi?" — od razu ci palnie: „Z przeproszeniem wielmożnego pana — z Pipidówki". Dlatego i my, idąc za tradycją ludu, zatrzymaliśmy dawną nazwę.

Nazwa to stara — sięga bardzo dawnych czasów, jak to wyszperał w aktach kościelnych jeden z miejscowych uczonych, a powstała z okazji biby, którą jakiś magnat wyprawił był myśliwym, polującym z nim w tych stronach. Na uwiecznienie tego wspaniałego bankietu jasny pan kazał wybudować miasteczko, które z tej okazji nazwano Bibidówką, później zaś na Pipidówkę przekręcono. Równocześnie z miastem wybudowano niedaleko na górze zamek i nazwano go Obidówką — z tego powodu, że tam magnat ów miał kazać obić porządnie jednego z dworskich ludzi, zawiadujących psiarnią, za to, że mu gdzieś w lesie zaprzepaścił najpiękniejszego ogara. Na szczęście ogar się potem znalazł, a magnat,' wynagradzając biednego Szczukę — tak się nazywał ów dworzanin — za niesprawiedliwe obicie, wystawił mu zamek, od obicia Obidówką nazwany, i oddał wraz z miasteczkiem i przyległymi borami w wieczyste posiadanie.

W taki sposób, dzięki ogarowi i obiciu, ród Szczuków przyszedł potem do znaczenia i liczył wielu znakomitych i wsławionych piórem i orężem mężów w kraju, a nawet w Wiedniu w ostatnich czasach niemałego dostąpił znaczenia, jak się to szczegółowo wykaże w ciągu niniejszej powieści.

W posiadaniu Szczuków Pipidówka szybko wzrastała i z lichej osady, jaką była pierwotnie, prędko zamieniła się na szykowne miasteczko z ratuszem na środku rynku i kościołem, który wnuk owego Szczuki obitego postawił Panu Bogu, na przebłaganie go za gwałtowne kopnięcie swojej pierwszej żony, która wskutek tego z nie donoszonym dziecięciem przeniosła się na poczekaniu do wieczności.

W jakiś czas potem znowu ten sam pan Szczuka, rozgniewany o coś na jednego z dworzan swoich, zamalował go po fizjonomii tak potężnie ciężką prawicą swoją, że dworzanin ani się spostrzegł, jak i kiedy zobaczył się nagle na łonie Abrahama. Była to już widać dziedziczna skłonność Szczuków, datująca się od owego obicia za ogara. Duch obitego Szczuki mścił się w potomkach swoich, na kim mógł. Była to jakoby nemezys historyczna , która jednak nie uwalniała Szczuki od wyrzutów sumienia; jasko iż był pan wielkiej przy tym pobożności, wystawił Panu Bogu drugi kościół i kto wie ile by jeszcze przy wrodzonej gwałtowności swojej był nafundował tych kościołów, gdyby go Pan Bóg nie był powołał wcześniej do osobistej odpowiedzialności przed Swój trybunał najwyższy.

Jak tam wypadła sprawa śp. Szczuki na sądzie boskim, nie wiadomo; w każdym razie mieszkańcy Pipidówki nieźle wyszli na tym, bo przyszli do dwóch wcale ładnych kościołów, z których jeden był uprzywilejowanym miejscem modlitwy cechu szewskiego, a w drugim zdunowie zgromadzali się na nabożeństwo.

Dwa te cechy — stanowiące główną ludność miasteczka — były w ciągłej walce między sobą o znaczenie i prawo pierwszeństwa. Ta wzajemna zawziętość sięgała tak daleko, że jakkolwiek oba cechy wyznawały religię rzymskokatolicką, jednak aby jeden nie był zmuszony robić to samo, co drugi, pod odmiennymi całkiem adresami wysyłali swoje modlitwy do nieba. I tak, ponieważ zdunowie mieli szczególniejsze nabożeństwo do Pana Jezusa Milatyńskiego, szewcy, nie chcąc iść za ich przykładem, sprowadzili sobie aż z Kobylan cudowny obraz Pana Jezusa i temu cześć boską oddawali. Zdunowie modlili się do Matki Boskiej Częstochowskiej, szewcy, na złość im, do Kalwaryjskiej; gdy szewcy dzień swoich patronów, Kryspina i Kryspiana, uroczystym obchodzili świętem, które kończyło się solenną pijatyką, zdunowie pracowali w ten dzień zawzięciej niż kiedykolwiek i żaden z nich ani w kościele, ani w karczmie się nie pokazał. Na złość sobie byliby gotowi każdy innego Pana Boga wyznawać, gdyby Kościół katolicki pozwalał na podobne herezje.

Żony także nie zostały w tyle za mężami i brały również gorący udział w tej walce, starając się wzajemnie zakasować, a mianowicie bogactwem i jaskrawością strojów. Jest to broń, którą do dziś dnia wojują kobiety ze sobą bez różnicy stanów i wyznań, czy ona tam szewcowa, czy hrabina, czy luterka, czy żydówka; ale pobożne pipidówczanki w tym się różniły od naszych dzisiejszych elegantek, że ich emulacja odbywała się na tle religijnym, że walka na stroje odbywała się przeważnie w czasie uroczystych nabożeństw, szczególnie na Boże Ciało, i że wysadzały się wtedy na stroje nie tylko dla swoich grzesznych ciał, ale i dla obrazów świętych. I tak np., kiedy panie szewcowe na uroczystą procesję sprawiły świętemu Kryspinowi i Kryspianowi srebrną sukienkę w pozłacane kwiaty, majstrowe zduńskiego cechu dodały swojemu patronowi koronę z prawdziwymi perłami i drogimi kamieniami. Za to szewcowe na następną procesję, chcąc zakasować Matkę Boską przeciwniczek, która była z drzewa zwyczajnymi kolorami lakierowanego, sprowadziły aż skądś z Niemiec do swojego feretronu Matkę Boską z wosku, z prawdziwymi włosami, która ruszała oczami, obracała głową i miała prześliczny aksamitny płaszcz niebieski ze srebrnymi gwiazdami. Zdunianki, jak to zobaczyły, z wielkiej złości i alteracji głosu nawet z piersi dobyć nie mogły dla zaintonowania pobożnej pieśni, a gdy jeszcze ksiądz celebrujący woskowej Matce Boskiej dał pierwszeństwo w pochodzie procesyjnym, wzburzenie ich tak się spotęgowało, że kto wie, czyby nie było przyszło do jakiego gorszącego zajścia, gdyby przewidująca Opatrzność nie była spuściła ulewnego deszczu, który ochłodził zagorzałe przeciwniczki i rozpędził je do domu jeszcze przed końcem procesji.

W ogóle wszystkie takie wspólne wystąpienia dwóch cechów dawały wielkie powody do obaw, do poważnych obaw, mówiąc stylem dzisiejszych dziennikarzy. To jeszcze wielkie szczęście, że ów Szczuka miał po dwakroe wyrzuty sumienia, bo gdyby tak obu cechom przyszło w jednym mieścić się kościele, kto wie do jakich zajść przyjść by musiało. Gdy tymczasem przy takim rozdziale walka i współzawodnictwo ograniczało się przeważnie na praktykach religijnych. I tak np. gdy szewcy oprócz słuchania mszy świętej, śpiewania litanii, godzinek, antyfon etc. urządzili sobie jeszcze dodatkowe nabożeństwo pod nazwą: „kaganek pobożności", cech zdunów dla zaćmienia „kaganka" założył w swoim kościele „latarnię zbawienia". Dotknięci tym szewcy w swojej ambicji zgasili co tchu skromny kaganek i urządzili sobie nabożeństwo „drabiny cnót chrześcijańskich", po której każdy człowiek spinać się mógł coraz wyżej w miarę ilości odprawionych modlitw, postów i innych dobrych uczynków. Ale zdunowie i pod tym względem nie dali się prześcignąć i ufundowali u  siebie „schody niebieskie". Co schody, to nie drabina i koniec końców zdunowie tryumfowali. Ale niedługo, gdyż szewców w tym czasie spotkał niesłychany honor, a mianowicie, że jeden ze Szczuków, pan na Obidówce, Pipidówce i wreszcie okolicznych wsiach, wpisał się do bractwa cechu szewskiego.

Stało się to zaś w ten sposób, że ów pan Szczuka wskutek żywego temperamentu i wielkiej ambicji, jaką odziedziczył po przodkach, wyprawił jednego dnia na tamten świat w krwawym pojedynku pewnego mizernego szlachcica, co mu nasłał swatów o córkę. Córka, jako iż żywiła skryty afekt do owego szlachcica, nie mogła przenieść jego śmierci i uprosiwszy sobie u Pana Boga jakąś ciężką chorobę, wymknęła się z jej pomocą spod rodzicielskiej opieki, przenosząc się tam, gdzie już ojciec nie mógł jej wzbronić połączenia się z ukochanym w krainie wiecznej szczęśliwości.

Pan Szczuka uczuł bardzo tę stratę i żałował niesłychanie popędliwości swojej, a że nie miał już funduszów na postawienie trzeciego kościoła, więc dla upokorzenia butnej ambicji swojej poniżył się tak dalece, że on, szlachcic z dziada i pradziada, wpisał się do bractwa mizernych szewców, wnosząc zarazem wieczystą fundację dwadzieścia pięć kamieni wosku na światło rocznie i dochody z jednego folwarku na mszę żałobną za duszę córki i owego zarąbanego przez siebie szlachcica.

Można sobie wyobrazić, jaką to dumą nadęło szewców pozyskanie takiego personata dla swego cechu i jak ten ich honor musiał zdunów kłuć w oczy. Poczęli i oni teraz szukać na gwałt po okolicy jakiegoś dostojnika, którego nazwiskiem mogliby przyozdobić swoje księgi cechowe. I udało im się rzeczywiście złapać jakiegoś przybysza, udekorowanego podobno jakimś zagranicznym tytułem, który nie od dawna osiedlił się w tych stronach i pisał się com.es imperii . Szlachetny komes dla pozyskania sobie miejscowej ludności chętnie dał się wciągnąć w księgi cechu zduńskiego.

Odtąd zaczęły się z obu stron formalne obławy na członków honorowych. Gdzie tylko w okolicy znaleziono jakiego szlachcica, co miał mankament na sumieniu, który trzeba było zmazać pokutą, albo gonił za popularnością, wnet cechy słały do niego swoich delegatów, zapraszając na członka honorowego.

Dodać tu jeszcze trzeba, że zdunowie materialnie stali o wiele lepiej od szewców, a to z tego względu, że podczas kiedy wyroby ich równie w szlacheckich dworkach, jak i chłopskich chatach stały się niezbędnymi, bez butów bardzo wielu ludzi w onych czasach się obywało, równie jak i dzisiaj, gdy wskutek wyśrubowanych niesłychanie podatków i dodatków od podatków także.wielu z konieczności bez butów obywać się musi.

Mieli jednak szewcy w Pipidówce swój wiek złoty, a zaczął się on od zaślubin jednego ze Szczuków, który, mniej dumny od swoich przodków albo też może więcej od nich potrzebujący pieniędzy na zbytkowne wydatki i pokrycie różnych deficytów, pojął za żonę córkę jakiegoś handlarza drzewa na Śląsku, z którym to handlarzem zabrał był bliższą znajomość przy wytrzebianiu swoich lasów, także dla pokrycia deficytów. Handlarz potrzebował zięcia szlachcica, pan Szczuka potrzebował pieniędzy i rzecz cała ułożyła się przez faktorów ku obopólnemu zadowoleniu.

Otóż w chwili gdy pan młody miał wracać z weselnych godów do domu, mieszkańcy Pipidówki otrzymali Wink von oben, tj. od zarządcy dóbr i plenipotenta, że dobrze byłoby, aby na przyjęcie młodej pary urządzili jaką owację. A że wtedy nie znano jeszcze fakelcugów , serenad, obiadów składkowych, thedtre-pare i innych podobnych wymysłów, którymi dzisiejsze pokolenia czczą swoje znakomitości, przeto mieszkańcy Pipidówki, a względnie zdunowie i szewcy, ograniczyli się na tym, że zabrali z kościoła cechowe chorągwie i inne insygnia i wyszli z tym na spotkanie nowożeńców do najbliższej karczmy.

Czekano godzin kilka, a że się na deszcz zanosiło i mrok zaczął zapadać, a państwa młodych jak nie widać, tak nie widać, więc zdunowie, którzy zatęsknili do żon i pierzyny, zakasawszy poły świątecznych kapot, powrócili do miasta. Szewcy byliby może to samo zrobili, gdyby nie ta okoliczność, że przez te kilka godzin czekania tak się zakrapiali szpagatówką czy też jakimś innym odwarem okowity, że im nogi odmówiły posłuszeństwa do powrotu i radzi nieradzi zostać musieli, rozkwaterowani to po ławach karczmy, to na ziemi, dopóki im ostatnie krople okowity nie wyparują z mózgownic.

Właśnie byli na ukończeniu tej operacji i niektórzy myśleli już o świeżym napełnieniu się alkoholem, kiedy znać dano, że orszak ślubny przy blasku zapalonego łuczywa ukazał się na drodze od strony lasu. Szewcy łap co tchu za chorągwie i wybiegli przed karczmę na powitanie dziedzica, co go tak rozczuliło i ujęło za serce, że w przystąpię dobrego humoru oddał cechowi szewskiemu wyłączny przywilej utrzymywania szynków i pędzenia wódki w Pipidówce.

Przez ten fawor cech szewców przyszedł wkrótce do znacznych dochodów i byłby się zapewne wielce żbogacił, gdyby umiał pomiernie używać tego szczęścia, co nań spadło tak niespodziewanie. Ale szewcom poprzewracało się w głowach, zaczęli zbytkować, urządzali sobie blaumontagi *, trwające nieraz całe tygodnie, kazali się chłopom nosić w lektykach po mieście, naśladując w tym wielkich panów, znęcali się nad zdunami, wyprawiali bezeceństwa i pijatyki, tak że należało do osobliwości spotkać szewca nie powalanego w błocie, bez podbitego oka i czerwonego nosa. Rozpili się na potęgę, zaniedbali warsztaty, rozłajdaczyli się, rozpróżniaczyli, potracili to, co mieli, aż w końcu przyszło do tego, że dla ratowania się od ostatecznej nędzy musieli prawo propinacyjne odprzedać Żydom.

Od tego czasu datuje się wejście Izraelitów do Pipi-dówki. Dotąd na mocy jakiegoś przywileju nie wolno im było osiedlać się w mieście i mieszkali za rzeczką, której nazwiska tutaj ze względu przyzwoitości powtórzyć nie możemy, a która była straszniejszą do przebycia dla Izraelitów niż ongi Morze Czerwone, bo choć niejednemu z nich udało się z pomocą kładki lub mostka przejść ją suchą nogą i odważył się wejść do miasta, to z powrotem z pewnością nie wrócił sucho dzięki czujności pauprów miejskich, którzy lepiej niż niejedna straż graniczna czuwali nad pochwyceniem kontrabandy żywego mięsa żydowskiego i skoro takowe w chałacie lub jupicy pojawiło się w jakiej uliczce, wnet ścigali je gradem kamieni, pantoflami i co było pod ręką.

Żydzi więc rzadko kiedy pojawiali się w mieście. Za to piękne mieszkanki Pipidówki odprawiały częste pielgrzymki za rzeczkę po sprawunki i towary, za które katoliccy kupcy w mieście kazali sobie dwa razy tyle płacić. Ci to kupcy głównie gardłowali przeciwko wpuszczeniu Żydów do miasteczka, powołując się na jakiś stary przywilej któregoś ze Szczuków. Ale szewcy, którym szło o korzystne spieniężenie prawa wyszynku, wspólnie z Żydami tak manewrowali, tak umieli przerobić na swoją stronę plenipotenta pana Szczuki, który pod nieobecność, właściciela, siedzącego w Wiedniu, zawiadywał majątkiem i wszelkimi interesami, że przywilejowi łeb skręcono i szewcy, jak drugi Mojżesz, wprowadzili Żydów do „ziemi obiecanej". Pipidówka, jak niegdyś Jerycho, poddała się Żydom, z tą tylko różnicą, że pod Jerycho Żydzi trąbili i od tego trąbienia upadły mury, a tu trąbienie katolików, a specjalnie szewców, ułatwiło im zdobycie miasta.

Wbrew przyjętemu przez zwycięzców zwyczajowi Żydzi nie odprawili tryumfalnego wjazdu do zdobytego miasta; wsunęli się do niego prawie po jezuicku, chyłkiem, cichutko, przeważnie nocą, wioząc na tryumfalnych wozach kolorowe bety, brudne, rude, kędzierzawe bachory i paki z towarami.

Kupcy katoliccy próbowali ratować się w tej inwazji żydowskiej jeszcze w ten sposób, że usiłowali nakłonić właścicieli domów w imię patriotyzmu, solidarności, wspólności religii, aby niewiernym Żydom nie wynajmowano mieszkań w mieście. Ale solidarność katolicka nie wytrzymała ataku żydowskich pugilaresów, które wydawały niesłychane dotąd w mieście ceny za mieszkania, i stało się, że po paru miesiącach nie tylko na bocznych uliczkach, ale nawet w głównym rynku zajaśniały jaskrawymi kolorami wystawy sklepów żydowskich. Tu „handel pod kogutkiem, gdzie jest piwo z dobrem wutkiem", tam golarnia żydowska z dużym szyldem przedstawiającym jakiegoś szlachcica z pomydloną brodą i pijawką na policzku, którego Żyd za nos trzymał, gdzie indziej znowu w oknie powystawiano na pokaz i przynętę rozmaite części ubrania, począwszy od kapeluszy, a skończywszy na takich, o których się nie mówi przy damach i nie pisze w książkach.

Nastała tedy rywalizacja, na której wprawdzie kilku kupców wyszło z torbami z miasta, ale miasto samo zyskało i od tego czasu podnosić się zaczęło, szczególnie gdy przeniesiono do niego urząd powiatowy. Z urzędem przybyła poczta, apteka, doktor, potem szkoła wydziałowa, trafika i loteria, a z tym wszystkim nowa, napływowa ludność, wobec której dawna, jako biedniejsza i nieoświecona, cofnęła się na dalszy plan i mieściła się na przedmieściach i poddaszach.

Ze zdunów zaledwie czterech czy pięciu utrzymało się w miasteczku, reszta rozeszła się po świecie za zarobkiem, nie mogąc wytrzymać konkurencji z zagranicznymi wyrobami, które się ukazały na jarmarkach, a szewcy, zbiedniali i obdarci, trudnili się głównie wyrobem chłopskiego obuwia, które na kijach roznosili na sprzedaż po jarmarkach i odpustach. Z ich dawnej świetności zostały im tylko księgi cechowe, chorągwie bractwa, z którymi występowali na Boże Ciało, i wspomnienie miłe, którym się rozweselali przy anyżówce lub rosolisach w szynku propinacyjnym. Dom, w którym dawniej ich cech się mieścił, należał teraz do Szai Mendla, handlarza żelaza,  który przerobił go na piętrową kamienicę. Na drugiej stronie rynku aptekarz także wybudował sobie murowany dom, którym, jak utrzymywał, przyczynił się niemało do podniesienia świetności miasta. Najwspanialej jednak wyglądała oberża Pod Złotym Lwem, na którą zwracam szczególniejszą uwagę czytelników moich, gdyż właścicielem jej był pan Mikołaj Pocięgłewicz, którego pozwoliłem sobie wziąć na bohatera niniejszej powieści.

ROZDZIAŁ II

PIERWSZE KROKI NA POLITYCZNYM TORZE

Z dziecinnych lat mego bohatera niewiele mam do zanotowania. Urodzeniu jego nie towarzyszyły żadne szczególniejsze zjawiska niebieskie, wyjąwszy tych znaków niebieskich, które się ukazały na twarzy jego rodzica po nocy spędzonej w karczmie, gdzie z kolegami swymi oblewał przyjście na świat pierworodnego syna swego. W parę tygodni potem wpisano małego Mikołajka do ksiąg parafialnych jako urodzonego legitime , skoro z ojca Tomasza Pocięgla, majstra kunsztu szewskiego, i Marianny ze Skorupkiewiczów, którzy to Skorupkiewicze trudnili, się od dawien dawna wyrabianiem garnków i innych glinianych naczyń. Tak więc, jak widzimy, latorośle dwóch cechów, które przez tyle lat zaciętą ze sobą prowadziły wojnę, splotły się ze sobą węzłem małżeńskim, ażeby wydać na świat tego, który miał być chlubą rodzinnego miasta.

W życiorysach znakomitych ludzi zwykle po dacie urodzenia i niektórych szczególniejszych właściwościach opisywanej osoby następuje wiadomość, że w szkołach już odznaczał się niesłychaną pilnością, zdolnościami itd. O moim bohaterze niestety tego powiedzieć nie mogę, bo w szkołach szło mu tak z nauką, jak nie przymierzając Galicji z podniesieniem przemysłu i dobrobytu, tj., że ciągle się do tego zabierał, aby skończyć szkoły, i jakoś skończyć ich nie mógł, i już był chłop pod wąsem, zupełnie dojrzały, a nie mógł się jeszcze zdobyć na złożenie egzaminu dojrzałości. Koledzy jego już pozostawali profesorami, doktorami, byli nawet już bezpłatnymi praktykantami w c. k. sądzie, a on jeszcze męczył się nad przygotowaniem do egzaminu, belferując zarazem prywatnie dla własnego utrzymania, i byłby może zmarniał, i nie doszedł na tej drodze do niczego, gdyby na szczęście w rodzinnym jego mieście Pipidówce nie był umarł w tym czasie niejaki Oskuciński, po którym pozostała wdowa, wraz ze sklepem i majątkiem, odegrała mniej więcej taką samą rolę w życiu mojego bohatera, jak ongi wdowa Kadżidża w losach proroka Mahometa, tj., że pomogła mu wypłynąć na widownię i stać się głośnym. Śp. bowiem Oskuciński był z zawodu świniobójcą, i to świniobójcą pierwszej wody, gdyż jego wyroby miały pokup wielki nie tylko w samej Pipidówce, ale i we Lwowie, i w Krakowie, dopóki miejscowi świniobójcy nie zaćmili tam sławy imienia jego. Wskutek tego nadzwyczajnego powodzenia zostawił on wcale ładny mająteczek, ale zarazem i kłopoty, i interesa, którym jako iż sturbowana wdowa poradzić nie mogła, więc wezwała do pomocy bawiącego wówczas w Pipidówce, a raczej przygotowującego się do matury, młodego Pocięgla, nazywającego się już teraz Pocięglewiczem. Miał on już wtedy lat dwadzieścia pięć i był z niego chłop taki rosły i barczysty, że śp. Oskuciński ani się mógł z nim równać; nic więc dziwnego, że wdowa po bliższym przypatrzeniu się kandydatowi do egzaminu dojrzałości, który jej prowadził rachunki, załatwiał ekspedycje pocztowe, pisywał listy, przekazy etc., uważała za rzecz korzystniejszą nabyć sobie takiego nieocenionego pomocnika na własność i oddała mu wraz z majątkiem, sklepem i kamienicą swoją pulchną rękę i okazałą personę. Była wprawdzie o całe dwadzieścia lat starszą od niego, miała wola na szyi, który starannie zakrywała kilkoma sznurami grubych, prześlicznych korali, miała także i piegi na twarzy, mimo to nie było jednego kawalera w Pipidówce, który by nie zazdrościł Pocięglewiczowi takiego szczęścia, i długo nie mogli zapomnieć mu tego, że im sprzątnął spod nosa taką ciepłą wdówkę.

Matka Mikołajka nie doczekała już tej szczęśliwej chwili, bo na kilka lat przed ożenieniem się syna, właśnie kiedy po raz pierwszy zabierał się do matury, przeniosła się do wieczności, nie przeczuwając, że jej jedynak na innym wcale polu składać będzie dowody swojej dojrzałości. Ojciec zaś, ucieszony szczęściem syna, spił się na to konto przy zaręczynach tak, że już do wesela nigdy go trzeźwym nie widziano, a po weselu w tym samym stanie nieprzytomnym poszedł połączyć się ze swoją nieboszczką żoną na łonie Abrahama.

Pan Mikołaj sprawił mu suty pogrzeb, postarał się nawet o mowcę, który na cmentarzu chwalił cnoty i zasługi nieboszczyka, że aż słuchaczy do łez rozczulił, a w parę miesięcy po pogrzebie wystawił obojgu zmarłym rodzicom taki wspaniały pomnik, że ludzie chodzili umyślnie na cmentarz oglądać to dziwowisko i nachwalić się nie mogli pomnika i syna, który tak czcić umie pamięć życiodawców swoich.

Wdowa była również zadowoloną z młodego małżonka, bo załatwiał on wszystkie interesa w sposób przechodzący wszelkie oczekiwania. O ile w szkołach był nieradny i leniwy, o tyle teraz pokazał się energicznym, czynnym, pomysłowym, jak gdyby chciał stwierdzić prawdziwość przysłowia: „przybądź szczęście, rozum będzie". Mikołajek miał teraz taki rozum, że w zdumienie wprawiał wszystkich, a majątek śp. Oskucińskiego rozmnażał mu się i rósł w rękach w rozlicznych spekulacjach.

Zaczął od tego, że mały, drewniany domek żony przeistoczył na piękną piętrową kamienicę, którą niebawem zamienił w oberżę, gdy się dowiedział, że oddział techników, mający prowadzić trasę nowej linii kolei, obrał sobie Pipidówkę za stały punkt operacyjny. Od razu pourządzał z komfortem gościnne pokoje, założył restaurację, kręgielnię w ogrodzie, sprowadził bilard, parę beczek pilzneńskiego piwa, zaprenumerował dwie gazety polskie i trzy niemieckie, a kiedy inżynierowie zjawili się w miasteczku, miał już wszystko gotowe na ich przyjęcie i oni też u niego założyli biuro i główną kwaterę. Tu zajeżdżała szlachta okoliczna, która z prowadzącymi trasę miała rozliczne umowy, konszachty i interesa; tu schodziły się tłumy robotników po wypłatę, tu zjawiały się od czasu do czasu grube, urzędowe figury, a od każdego, czy to pan, czy robotnik, czy służący, zarabiał właściciel oberży i ciągnął niemałe zyski. Jaki taki mieszczanin desperował potem, że on nie wpadł na podobną myśl i nie urządził u siebie takiego zajazdu; ale już było poniewczasie i każdy w duchu przyznać musiał, że pan Mikołaj ma głowę nie od parady i umie dobrze chodzić koło interesów.

Oprócz tego zmienił on dotychczasowy sklepik żony na obszerny sklep, w którym wyroby masarskie podrzędne tylko zajmowały miejsce obok innych towarów. Co tam nie było teraz w tym sklepie? I korzenne towary, i norymberskie, i galanteryjne, i wiktuały wszelkiego gatunku, i zabawki dziecinne, i wyroby powroźnicze, i szkło, i porcelana, i różne artykuły należące do damskiej toalety, czego kto chciał, co tylko mogły zapotrzebować okoliczne dwory, wszystko można było znaleźć w tym sklepie. A że Pocięglewicz sprowadzał towary z.pierwszej ręki, prosto z fabryk, że kontentował się małym zyskiem, więc miał odbyt ogromny, więc w dnie targowe był u niego ścisk jak nigdzie; ludzi tyle, że jedni drugim przez głowy sięgali, a Pocięglewicz z żoną i pomocnikami nastarczyć nie mogli w obsługi. waniu gości. Handel jego w krótkim czasie stał się niebezpiecznym rywalem dla żydowskich, bo ich pobijał' taniością. Pocięglewicz bowiem trzymał się zasady, że lepiej mieć parę centów zysku na funcie, a sprzedawać towar cetnarami, niż łakomić się na duże zyski, a nie mieć odbytu. Było to bardzo mądre rozumowanie i pokazało się, że Pocięglewicz był na tym punkcie rachmistrz nie lada, choć w szkołach miewał najgorszy stopień z rachunków. Żydzi nadziwić się nie mogli jego zdolnościom spekulacyjnym i utrzymywali, że on musiał pochodzić z Żydów, nie przypuszczając w prawdziwym katoliku tyle sprytu do handlu.

Niemniejsze zdolności okazał w administracji swojego majątku. Pomimo licznych i różnorodnych zajęć w całym gospodarstwie był porządek wzorowy, wszystko szło jak w zegarku, kierowane energiczną ręką i bacznym okiem pana. Przy stosownym rozkładzie miał czas na wszystko, wszędzie sam zajrzał i przypilnował: i w sklepie, i w ogrodzie, i w restauracji, i poza domem, gdzie miał także różne interesa. A wszystko to robił spokojnie, bez owego gorączkowego rzucania się, latania, krzyku i hałasu, który cechuje zwykle ludzi nieradnych, krzątających się wiele, a robiących mało. Jemu nigdy się nie śpieszyło, a wszędzie był na czas i miał czas na wszystko.

Te przymioty coraz więcej jednały mu u ludzi poważanie i respekt, a gdy doszedł do lat przepisanych ustawą, wybrano go ogromną większością głosów na radcę miejskiego. Było to bowiem w tym czasie, kiedy Galicja, a względnie Pipidówka, cieszyła się już od lat kilku rządem autonomicznym.

Z początku miała ona niemały kłopot z tą autonomią, jak ów chłop z zegarkiem, z którym nie wiedział, co robić, bo go nakręcać nie umiał. Pipidówka także nie umiała nakręcać się odpowiednio do autonomii ani autonomii nakręcać na własny użytek; czuła się tym niejako zdetonowaną, a w głowach i ustach jej mieszkańców pojęcia autonomii i detonomii mieszały się ciągle ze sobą i jedno brano często za drugie. Przyzwyczajeni od lat tylu do rządów c. k. komisarza powiatowego, czcigodni obywatele Pipidówki nie mogli na razie oswoić się z myślą, jak to być może, żeby oni sami mieli myśleć i radzić o swoich potrzebach i poczynać coś bez pozwolenia c. k. urzędu powiatowego.

Dziś, gdy już oswoiliśmy się z autonomią i kontuszami i poruszamy się w nich z pewną wprawą, trudno zrozumieć, jakie męki przechodzić musieli szanowni obywatele Pipidówki, kiedy im przyszło stawiać pierwsze kroki na politycznym torze. Aktor, grywający lokajów, gdyby mu kazano objąć rolę pierwszego amanta bohaterskiego, nie byłby więcej zakłopotany, jak pierwsi rajcowie Pipidówki. Powiadają, że gdy. się z nich który spotkał wtedy przypadkiem z c. k. komisarzem albo nawet wachmistrzem od żandarmów, to miał minę człowieka złapanego na jakim złym uczynku i pokornym wzrokiem zdawał się, jak skruszony grzesznik, prosić ich o przebaczenie, że śmiał wobec rządowej władzy reprezentować inną jeszcze jakąś władzę. Tak nie mogli biedacy zrozumieć racji swego bytu jako radcy.

Trudniej im jeszcze było zrozumieć, jakby to być mogło, żeby oni dobrowolnie spomiędzy siebie obierać mieli jednego, który by nimi rządził. Skąd? Jakim prawem? Z jakiej racji? Bo jeżeli rządził c. k. komisarz, to całkiem inna rzecz, bo on rządził w imieniu rządu, z jego upoważnienia, a miał na swoje rozkazy i policjantów, i żandarmów, a w ostatecznym razie nawet wojsko z ostrymi ładunkami i nasadzonymi bagnetami, którymi mógł nakazać uszanowanie władzy i nieposłusznych zmusić do posłuszeństwa; ale żeby można słuchać obywatela równego sobie, człowieka całkiem prywatnego, który nie nosił złotego kołnierza ani nawet chociażby paru gwiazdek na kołnierzu, to się w głowach szanownych pipidówczanów żadną miarą pomieścić nie mogło. Właściciel sklepu bławatnego nie mógł pojąć, z jakiej racji on miałby słuchać lada kupca korzennego, blacharz uważał sobie za ubliżenie wykonywać rozkazy kowala i każdy rozumował sobie, że taki on dobry, jak i drugi. Dlatego postanowiono wysłać deputację do pana komisarza z prośbą, czyby on nie zechciał przyjąć tej godności; byłby to bowiem najłatwiejszy sposób uniknienia wszelkich zawiści i nieporozumień. Ale pan komisarz, dziękując delegatom za te lojalne objawy i dowód zaufania, oświadczył, że jemu, jako c. k. urzędnikowi, ani godności radcy, ani burmistrza przyjmować nie wolno, że szanowna rada według paragrafu jednego spośród siebie wybrać powinna, i to najdalej w ciągu dwóch tygodni od chwili ukonstytuowania się.

Ponieważ dwa tygodnie już upłynęło od tego czasu, przeto na rozkaz c. k. komisarza przystąpiono do urny i zgodzono się ostatecznie na pana Pomadkiewicza, aptekarza, raz, że to była najpokaźniejsza figura w mieście, co się tyczy powierzchowności, po wtóre, że liczył się do inteligencji, bo drukował był kiedyś w jakimś kalendarzu rozprawę o cebulkach włosów i był sam wynalazcą pomady na porost włosów, a na koniec, co najważniejsze, że to był jedyny człowiek w mieście, który ze wszystkimi żył w zgodzie i nigdy nikomu się nie narażał. Zawsze świeżutko i czyściutko ubrany, z wypomadowanymi i dołem ufryzowanymi włosami, starannie ułożoną i uczernioną brodą, w rażącej białości gorsie, wykrochmalonym jak pancerz, pan aptekarz był wzorem elegancji i uprzejmości. Gdy przechodził przez miasto, lśniący jak nowiutki zawsze jego cylinder, oddawał ciągle ukłony na lewo i na prawo, witał wszystkich znajomych bez różnicy stanu, wyznania i wieku i tym jednał sobie wszystkich. Toteż kiedy trzeba było ostatecznie zdecydować się na wybór prezydenta, głos ogólny powołał na tę godność pana Pomadkiewicza w nadziei, że jarzmo takiego grzecznego człowieka najlżejsze jeszcze będzie do zniesienia. Nowy burmistrz jednak, nie mniej jak rajcowie, był zakłopotany tą władzą, którą oddano w jego ręce, bo nie wiedział po prostu, co z tym fantem robić.

Pierwsze posiedzenie odbyło się jeszcze jako tako, bo większą część czasu zabrało nabożeństwo solenne, potem odbieranie przysięgi, potem pan prezydent w sali przybranej ad hoc wieńcami i kwiatami wynurzał na rozmaite sposoby wdzięczność swoją panującemu monarsze za tę łaskę, że raczył uszczęśliwić nasz kraj autonomią, a Pipidówkę w szczególności radą miejską; w końcu powitał szanownych rajców, zachęcając ich do wspólnej pracy dla dobra kraju i miasta — no i jakoś zabito czas na tym pierwszym posiedzeniu.

Ale na drugim nie wiedziano, co robić dalej. Poschodzili się z bardzo poważnymi minami, posiadali w krzesłach z wielką powagą; ale dalej ani rusz. Rajcowie czekali na prezydenta, co im powie; prezydent znowu spodziewał się coś od radców usłyszeć — i tak wzajemnie czekano na siebie, pochrząkując i pokaszlując. Gdyby to było w handelku, przy lampce wina, nie tak trudno byłoby o przedmiot do rozmowy, bo mieszkańcy Pipidówki mieli pociąg do wielkiej polityki i nieraz, jak się im języki rozwiązały, wypowiadali wojny, zawierali traktaty w imieniu mocarstw europejskich, wypowiadali bardzo zbawienne rady panującym, stawiali polityczne horoskopy i wyciągali arcytrafne wnioski z bieżących wypadków; ale gdy przyszło im radzić o takich drobnostkach, jak sprawy miejskie, i to jeszcze na sucho, żaden ust otworzyć nie umiał — i kto wie, czyby się nie byli porozchodzili do domów bez żadnego rezultatu, gdyby nie był powstał pan Pocięglewicz i nie zażądał głosu.

Mówił przeszło pół godziny, a mówił tak, że wszyscy, nie wyjmując samego pana burmistrza, gęby z podziwu otworzyli, a jeden z rajców podobno z taką otwartą gębą do domu powrócił zapomniawszy ją zamknąć przez drogę z wielkiego podziwu; wszystkim bowiem to się w głowie pomieścić nie mogło, że taki Pocięglewicz, który o wyprawie meksykańskiej albo o sprawie wschodniej trzech słów się nigdy nie odezwał, stał się naraz tak wymownym, gdy przyszło mówić o sprawach miejskich.

Zaczął od tego, że wstrzymuje się jeszcze z wyrażeniem swojej radości z powodu zaprowadzenia rządów autonomicznych, bo to dopiero z czasem się pokaże, czy mamy się tak bardzo z czego cieszyć; zależeć to będzie od tego, czyśmy już dorośli do rządzenia, czy będziemy umieli gospodarować na własną rękę.

— Dotąd — mówił — byliśmy niejako w kurateli, rząd za nas myślał o nowych potrzebach, rozporządzał według swojej woli naszymi pieniędzmi. (Tu rajcowie z przestrachem obejrzeli się, czy pan komisarz nie stoi gdzie w pobliżu i nie słyszy tych słów, które można było uważać za krytykę a nawet obrazę rządu.) Teraz oddano gospodarkę w nasze ręce. Gospodarujmy więc dobrze, żeby się w praktyce nie pokazało, że jesteśmy gorszymi gospodarzami niż nasi dotychczasowi opiekunowie.

Nie zapominajcie panowie — mówił dalej — że urzędy autonomiczne: takie rady miejskie, rady powiatowe, wydział krajowy, które będą rządziły krajem nie same, ale w połączeniu z biurokracją, a raczej będą stanowiły obok właściwych urzędów rodzaj honorowej asysty z głosem doradczym, a bez władzy wykonawczej — że te, powiedziałbym, honorowe urzędy narażą nas, dosyć już i tak wyciśniętych podatkami, na nowe wydatki, a tym samym i podatki, baczyć więc pilnie na to należy, aby te wydatki nam się opłaciły, aby obstała skórka za wyprawę i rządy autonomiczne nasze nie były tylko kosztownym zbytkiem. Rząd nam pozwolił wypowiadać głośno nasze potrzeby, krytykować jego czynności, to bardzo ładnie z jego strony, że pozwolił na to, co nam się już dawno należało; ale idzie teraz o to, aby się tylko na gadaniu nie skończyło, aby ci, których powołano do reprezentowania życzeń kraju, nie tyle dbali o sławę dobrych mowców, ile o praktyczne rezultaty swojego gadania. Gadanie jest potrzebne, panowie, dla porozumienia się, bo mamy przykład w Biblii, że jak Pan Bóg ludziom pomieszał języki, to porozumiewać się nie mogli i wieży Babel nie skończyli. Ale idzie o to, żeby nie było więcej gadania niż roboty, boć i przekupki mielą językiem na rynku od rana do nocy, i to nieraz tak wprawnie, żeby niejednego mowcę zakasowały; a jednak takim gadaniem nic nie zbudują, tyle tylko, że się rozjątrzają wzajem na siebie.

Przechodząc następnie do spraw miejskich, oświadczył, że jeżeli gdzie, to w tych sprawach samorząd ma największą rację bytu i że nam się to od dawna należało, boć urzędnicy nasyłani od rządu nie mogą tak dbać o dobro miasta, jak obywatel tu zamieszkały stale i od dawna.

— Co, pytam się — mówił — może obchodzić los Pipidówki takiego na przykład pana komisarza, który dziś jest tu, a jutro może awansować na starostę i być przeniesionym do jakiego większego miasta. Toteż nie można się dziwić, że ci panowie po macoszemu traktowali nasze sprawy miejskie, nasze potrzeby.

Tu rajcowie znowu z przestrachem zaczęli obracać się poza siebie, podziwiać mowcę, że miał odwagę mówić tak śmiało i groźno o panu komisarzu, który nie podobna, żeby się o tym nie dowiedział, a jak się dowie, to może jak nic pana Pocięglewicza zapakować do kozy. Boć jeżeli za obrazę policjanta robiono to nieraz tej lub owej przekupce, to cóż dopiero za obrazę pana komisarza. Takie pojęcia mieli wtedy rajcowie Pipidówki o wolności słowa w państwie konstytucyjnym. Sam mowca jednak musiał mieć inne o tym zdanie i tak mówił dalej:

— Dość spojrzeć na nasze miasteczka, aby się przekonać, jak mało dbano dotąd o ich podniesienie. Nasza na przykład Pipidówka przedstawia się nie o wiele lepiej od niejednej wioski na Śląsku pruskim (pan Pocięglewicz, jako handlujący nierogacizną, miewał w tych stronach częste interesa). Mamy niby to rynek, a w nim parę murowanych domów i kramów; ale aby się do nich dostać, trzeba brnąć po kolana w błocie, nie mówiąc już o nocy, w której panują u nas egipskie ciemności, dzięki którym niedawno jeden pijak, wracający późno do domu, śmierć znalazł w kałuży, i to w samym środku miasta. Mniejsza tam o jednego pijaka, ale to przecież wstyd dla nas mieć takie bagna w mieście, a większy jeszcze wstyd nie mieć latarń nawet, które by pozwoliły orientować się wśród ciemności. I wiele, wiele takich braków dałoby się wyliczyć. Toteż kiedy szedłem na tę radę, byłem pewny, że nie dostanę się do głosu, tak wielu domagać się go będzie i wyliczać potrzeby naszego miasta i to, co nam dla zaradzenia temu czynić należy.

Pomimo całego podziwu i uwielbienia dla talentu krasomówczego pana Pocięglewicza rajcowie czuli się urażeni tym przytykiem, który przetłumaczony na język zwyczajny, używany przez rajców poza murami ratusza, brzmiał mniej więcej tak: Jesteście wszyscy osły i żaden z was gęby otworzyć nie umie, choć was wybrano rajcami. Toteż pan Wystalski, malarz i lakiernik z powołania, człowiek wielce ambitny, który z powodu swego zawodu więcej się do artystów niż do rzemieślników zaliczał, nie wstając ze swego siedzenia, nie prosząc wcale o głos pana burmistrza, bo o tych zwyczajach parlamentarnych nie wiedziano jeszcze wtedy w Pipidówce, odezwał się z miejsca głośno, że to nie wielga sztuka wyliczać, czego miastu potrzeba, tylko skąd wziąć na te potrzeby.

— A toteż my od tego rajcowie, żeby radzić na to — odciął mu się od razu pan Pocięgiewicz. — Musimy sobie sami stworzyć źródła dochodów.

— Niby to tak łatwo — mruknął malarz i lakiernik w jednej osobie i westchnął, bo mu się przypomniało, ile to on starań i zabiegów nieraz robił około wytrzaśnięcia kilkunastu guldenów na własne potrzeby.

Ale pan Pocięglewicz wytłumaczył mu, że co pojedynczy człowiek, to nie miasto, że jakkolwiek miasteczko jest bardzo biedne, ma jednak jakie takie dochody z propinacji, z pastwiska, z lasu — a można będzie te dochody znacznie powiększyć, jeżeli się uzyska pozwolenie sejmu na zaprowadzenie rogatek wkoło miasta i pobieranie myta, jako też dodatku do podatku na potrzeby miasta, podatku od psów itd. Objaśnił go także, że z tymi skromnymi funduszami, jakie obecnie znajdują się w kasie miastowej, będzie już można rozpocząć niektóre roboty najpotrzebniejsze, jak np. sprawienie kilku latarń i zrobienie gładkiego chodnika kamiennego choćby w najpryncypalniejszej części rynku.

Rajcowie po wysłuchaniu tej mowy uważali sobie za obowiązek iść co tchu do pana komisarza dla wybadania go, czy przypadkiem nie będzie im to w oczach rządu za złe uważane, za rodzaj buntu, nielojalności. Nie poszli oni tam razem, jawnie, ale każdy w sekrecie przed drugimi, chcąc się w cztery oczy usprawiedliwić przed władzą, gdyby tego okazała się potrzeba.

Gdy jednak pan komisarz oświadczył im, że rząd nie tylko nic nie ma przeciw takim gadaniom, ale owszem, życzy sobie, aby obywatele głośno i otwarcie wypowiadali swoje myśli, wtedy dopiero odetchnęli swobodniej, a w miarę tego rosło także ich uwielbienie dla Pocięglewicza, że on tak umiał zwąchać zamiary rządu. Byli jednak tacy, a między nimi Wystalski, którzy utrzymywali, że to odważne wystąpienie w radzie Pocięglewicza nastąpiło po poprzednim porozumieniu się z panem Komisarzem i za jego łaskawym pozwoleniem.

ROZDZIAŁ III

PRZEDMIEŚCIE SAINT-GERMAIN W PIPIDÓWCE

Sześć lat upłynęło od czasu pierwszej mowy Pocięglewicza w radzie miejskiej, a przez te sześć lat rajcowie, którzy z początku ust otworzyć nie umieli, tak się wprawili w gadanie, że zakasowali zupełnie i prześcignęli swój pierwowzór. Szczególnie pan Wystalski, któremu.sława Pocięglewicza spać nie dawała, a któremu się zdawało, że cała działalność rajcy zasadza się najgłówniej na pięknej wymowie, ćwicząc się w kunszcie krasomówczym, odczytując pilnie po dziennikach wszystkie mowy z posiedzeń rad miejskich, powiatowych i sejmowych, zabierając głos w radzie miejskiej, ile mu się tylko dało, doszedł z czasem do takiej wprawy, że stał się uniwersalnym mówcą nie tylko w radzie miejskiej, ale i poza radą, na weselach, chrzcinach, pogrzebach i innych tym podobnych uroczystościach, na które dobijano się o jego obecność właśnie dla tej jego swady oratorskiej. Przykład jego znalazł bardzo wielu naśladowców i szanowni rajcowie Pipidówki z czasem tak się rozgadali, jakby im kto dał zażyć lekarstwa na gadanie. A tymczasem w mieście po dawnemu egipskie panowały ciemności i świnie urządzały sobie błotne sitzbady na środku rynku. Gadano wprawdzie dużo o potrzebie zaradzenia temu; rajcowie wysilali sobie mózgi na wyszukanie najrozmaitszych sposobów oświetlenia miasta. Wystalski nawet dał projekt, aby wysłać — rozumie się kosztem miasta — deputację do Ameryki w celu zbadania oświetlenia elektrycznego i osądzenia, czy takowe nie dałoby się z korzyścią zastosować w Pipidówce; ale w praktyce nie zdobyto się nawet na kilka naftowych latarń. Na każdym posiedzeniu rady miejskiej stawiano najmniej kilka projektów upiększenia miasta i podniesienia go w opinii świata. Ten radził zaprowadzenie wodociągów, inny budowę teatru, inny znowu proponował wybudowanie olbrzymiego cyrku, aby zachęcić takiego Renza , Sidolego do zatrzymywania się w Pipidówce ze swym towarzystwem. Projekty sypały się jak z rękawa, wyznaczano komisje do szczegółowego obrabiania, a właściwie ogadywania tych projektów — i komisje schodziły się, gadały i naznaczały sobie nowe terminy do schodzenia się i gadania — i tak trwało lata. Pocięglewicza brała szewska pasja, gdy się przysłuchiwał tym gadaniom, które do niczego nie prowadziły, aż raz, zirytowany do żywego, gdy Wystalski postawił wniosek, że należałoby pomyśleć o wystawieniu jeszcze jednego kościoła, bo to wstyd niemały (mówił) dla miasta, że kiedy taki Kraków, mający około czterdzieści świątyń pańskich, stawia coraz nowe kościoły, Pipidówka liczy ich zaledwie parę — wstał i poprosiwszy o głos, zawołał oburzony:

— Cóż u stu diabłów, panowie, czy my się tu schodzimy na żarty, na kpiny jakieś czy co? Bo jużcić na serio traktować nie można tego, co tu słyszę od lat kilku. Coraz to nowe jakieś projekty, wymysły i nazbierało się ich tyle, że gdybyśmy mieli dochody Wiednia albo Paryża, to jeszcze nie starczyłoby nam pieniędzy na wykonanie choćby połowy tych projektów. „Nie w i e l g a sztuka — cytuję tu własne słowa pana Wystalskiego — wyliczać, czego miastu potrzeba, tylko skąd wziąć na te potrzeby", a jeżeli rada nie zdobyła się jeszcze przez lat sześć na wyszukanie funduszów do rozpoczęcia najpilniejszych robót, które by naszej Pipidówce dały jaki taki pozór przyzwoitego miasteczka, to po co, pytam się, stawiać coraz nowe projekty, które nas tylko na śmiech narażają. Tak jest, na śmiech — dodał głosem podniesionym, aby zapanować nad szemraniem, które się dało słyszeć między rajcami — bo czy to nie warte śmiechu, panowie, że kiedy mamy dwa kościoły, które i tak po całych dniach stoją pustkami, bo zaledwie we święta napełniają się one ichmościankami, które tam chodzą prezentować swoje nowe stroje, czy to nie śmiech myśleć o budowie jeszcze trzeciego kościoła? Dlatego ja stawiam wniosek, aby pan burmistrz i rada zabronili nadal, a nawet karami obłożyli stawianie takich wniosków, do których wykonania wnioskodawca nie poda zarazem praktycznych środków i możebnych funduszów. Korzyść z tego będzie ta, że zamiast bajać o głupich projektach, bo niewykonalnych, zyskamy czas potrzebny do zrobienia tego, co możliwe do wykonania.

Mowa ta, wypowiedziana głosem podniesionym i szorstkim tonem, wywołała niesłychane oburzenie w radzie i protesty. Przede wszystkim za nieparlamentarne użycie „stu diabłów" wezwał zaraz z samego początku burmistrz mówcę do porządku i zażądał cofnięcia tego wyrażenia. Pan Pocięglewicz, któremu właściwie nie chodziło tak o stu diabłów, jak raczej o dosadne wyrażenie swego oburzenia, zrezygnował z setki i poprzestał na jednym diable, tj. że powiedział: „cóż u diabła"; gdy jednak rada w ogóle „diabła" uznała za rzecz nieparlamentarną, pan Pocięglewicz „diabła" zmienić musiał na „licho", aby nie tracić prawa do głosu i wypowiedzieć to, co mu na sercu ciężyło. Słuchano go niespokojnie, przerywano mowę krzykami, drwinami i głośnym śmiechem, a gdy skończył, zrobiła się w zgromadzeniu taka wrzawa, taki hałas, że głos dzwonka i głos prezydenta, nawołujący do porządku i spokoju, zginął w tej burzy. Rajcowie jeden po drugim biegli do trybuny zapisując się do głosu. Szło im przede wszystkim o to, że ich znakomite mowy ośmielono się nazwać: „bajaniem", a projekty „głupimi". Każdy więc po kolei starał się udowodnić mądrość swych projektów, a na pobicie „warcholskich" zarzutów Pocięglewicza przytaczano Kraków i argumentowano, że jeżeli takie mądre, takie uczone miasto, które w łonie swoim ma tyle poważnych instytucji naukowych, a w radzie miejskiej tylu znakomitych reprezentantów tychże instytucyj, bawi się także projektowaniem różnych monumentalnych budowli, przechodzących możność tego miasta — to projektów rajców Pipidówki w żaden sposób głupimi nazwać nie wolno i że wyrażenie to uważają za osobistą obrazę, i żądają odwołania.

Pan Pocięglewicz i na tym punkcie zrobił ustępstwo i wyrażenie „głupie projekty" zmienił na „niemądre projekty", czyim jednak wcale nie przejednał rady i wniosek jego przepadł przy głosowaniu ogromną większością głosów.

Ale nie tylko w radzie miejskiej Pocięglewicz narobił sobie wrogów swoim śmiałym wystąpieniem; mowa jego, szczególnie ustęp o kościołach i damach, które — jak utrzymywał — używały tych kościołów do wystawiania swoich wdzięków i toalet, wywołała oburzenie poza radą między wszystkimi mieszkankami Pipidówki, które go za to nazwały bezbożnikiem, heretykiem, bluźniercą; arystokracja zaś miejscowa ochrzciła go przydomkiem „niebezpieczne indywiduum" i ze wstrętem i pogardą odwracała się od niego.

Spytasz mnie zapewne, czytelniku, skąd w Pipidówce, mieście zamieszkałym przeważnie przez mizernych szewców i lichych zdunów, a następnie okraszonym trochę przez przypływ ludności żydowskiej, mogła się wziąć arystokracja? Na to odpowiem ci pytaniem: Powiedz mi, gdzie jej właściwie nie ma? Arystokracja jest wszędzie; w górze, na ziemi i na każdym miejscu; arystokratyczne fumy widzimy nie tylko na pańskich salonach, ale i w chłopskich chatach i w różnych warstwach mieszczaństwa, i u psów, i u koni, a nawet u dzikich zwierząt. Suczka bonońska, żywiona łakociami ze stołu pańskiego, z równą pogardą i lekceważeniem pogląda z ganku pałacowego na ordynarnych kundysów, strzegących bramy, jak panna hrabianka na pracowitego oficjalistę. Słowem, arystokracja jest wszędzie, bo to jest prawo natury, że jedno uważa się za lepsze od drugiego i chce żyć kosztem drugiego.

Pipidówka jednak oprócz arystokracji psiej, końskiej, żydowskiej i mieszczańskiej, miała także prawdziwie pańską arystokrację, ze wszystkimi jej przymiotami i zaletami, jako to: herbami, krwią błękitną u mężczyzn, skrofułami u dzieci, a blednicą u kobiet, ze znajomością języka francuskiego obok niedołężnego wymawiania polskich wyrazów, krótkim wzrokiem, złą pamięcią do nazwisk gminnych, plebejuszowskich i niepłaceniem długów; dostała się zaś do Pipidówki w następujący sposób:

Sławetny ród Szczuków w ciągu paru stuleci rozmnożył się tak licznie, że nie wszystkim starczyło mienia i ziemi do utrzymania się na pańskiej stopie. Dla podtrzymania nie już świetności rodu, ale mizernej egzystencji, niektórzy zmuszeni byli zmieszać szlachetną krew swoją z plebejuszowską, a nawet izraelską, (chrzczoną w celach matrymonialnych święconą wodą) i w ten sposób zatracili swoje pochodzenie. Tyczy się to głównie kobiet, których większa część utonęła w ten sposób w mieszczańskich sferach. Byli jednak i tacy, którzy szanując klejnot rodzinny, woleli w charakterze rezydentów, zauszników, darmozjadów wieszać się przy bogatych i możnych kuzynach w Wiedniu, niż łączyć się z mieszczaństwem lub, broń Boże, pracą zarabiać na swoje utrzymanie.

W taki sposób Artur Szczuka, wnuk owego Szczuki, ożenionego z córką śląskiego handlarza drzewa, który się księciem obecnie tytułował i mieszkał stale w Wiedniu za przykładem swoich przodków, przesiedlonych tam z kraju zaraz po zajęciu Galicji przez wojska Marii Teresy, miał około siebie całą zgraję takich podupadłych kuzynów i kuzynek, a że żywienie i chowanie ich na bruku wiedeńskim było za uciążliwe na zaszarganą już mocno fortunę jego, więc każdego takiego kuzyna, któremu się nie udało wyrobić odpowiedniej kariery czy to w sferach finansowych, czy dyplomatycznych, i każdą kuzynkę, co już straciła nadzieję wydania się za mąż, wysyłał niby na letnią rezydencję do Pipidówki.

Podobnież, jeżeli który z członków rodziny zrobił jaki fałszywy krok w życiu, tak że niemożliwym był już dłużej w porządnym towarzystwie, wysyłano go za karę również do Pipidówki. Do tych ostatnich należała niejaka pani Hortensja, daleka kuzyna księcia, a żona jakiegoś pułkownika od huzarów, w której kochali się na zabój wszyscy oficerowie w pułku, nie wyjmując księcia, który był wtedy adiutantem pułkownika i szalał za piękną kuzynką, jak mówiono, nie bez wzajemności. Czy pułkownik dowiedział się o tym, czy też, jak utrzymywali inni, zmartwił się, przegrawszy całą fortunę w karty, dość że kiedy jednego dnia znaleziono go z przestrzeloną czaszką w sypialnym pokoju, krok ten desperacki samobójcy przypisywano nietaktownemu postępowaniu żony, co ją zrobiło niemożliwą w towarzystwach, i książę Artur widział się zniewolonym usunąć ją sprzed oczów zgorszonych dam i osadzić w Pipidówce.

Z tych rozmaitych wyrzutków i uciekinierów wiedeńskich uzbierała się z czasem spora kolonijka, do której przyłączyli się eks-guwernerowie książąt Szczuków, osadzani tu także na łaskawym chlebie, wysłużeni oficjaliści, którzy jako ocierający się o panów, mieli także pewne pretensje do arystokracji; wszyscy ci mieszkali częścią w pałacu, częścią w budynkach folwarcznych, stojących za pałacem, niektórzy nawet pobudowali sobie własne domki i wille na drodze, prowadzącej od pałacu do starego zamczyska, rozsypanego już w ruinę, i utworzyli dzielnicę arystokratyczną, rodzaj Saint-Germain Pipidówki.

Ponieważ w tej dzielnicy znajdował się jeden z dwóch kościołów, fundowanych przez Szczuków, przeto owa arystokracja zrobiła go sobie uprzywilejowanym miejscem nabożnych konferencji, a że proboszcz rezydujący przy drugim kościele, gdzie właściwie była parafia, nie odpowiadał we wszystkim duchowym potrzebom części arystokratycznej, głównie dlatego, że mówił tylko po polsku, którym to językiem wielu ze Szczuków nie umiało porozumiewać się z Panem Bogiem, przeto dla wygody sprowadzono z zagranicy paru oo. jezuitów, którzy w krótkim czasie stali się panami sytuacji, bo i mieszczanki, chcące uchodzić za coś lepszego, zaczęły uczęszczać na nabożeństwa i do spowiedzi do arystokratycznego kościoła; i lud prosty: służące, przekupki — wszystko to ciągnęło do ojców jezuitów, uważając nabożeństwo w ich kościele, połączone z wystawnością i rozmaitymi upiększeniami, jako skuteczniejsze dla zbawienia duszy. Tylko starsza generacja, szczególnie mężczyźni, trzymali się dawnego proboszcza i parafialnego kościoła; ale takich było niewielu. Toteż nieraz zdarzyło się, że w parafialnym kościele były pustki, nawet w święto, a u oo. jezuitów ścisk taki, że kobiety, mdlały od gorąca i zaduchu. Dlatego to między pobożnymi damami powstała myśl, jakby to dobrze było, aby dla oo. jezuitów wybudować kościół duży, wspaniały, obszerny, w którym wszyscy wierni zwolennicy tego zakonu wygodnie pomieścić by się mogli. Pobożne to życzenie za pośrednictwem pani Wystalskiej doszło do pana Wystałskiego, a że ten był amatorem nowych pomysłów, więc z łapczywością pochwycił ów projekt i zaniósł go na posiedzenie rady, gdzie się spotkał, jak wiemy, z opozycją Pocięglewicza.

Gwałtowne jego wystąpienie zrobiło to, że projekt ten wcale nie przyszedł pod obrady, toteż cała partia z dzielnicy Saint-Germain Pipidówki i jej adherenci zaczęli uważać odtąd Pocięglewicza za prześladowcę religii, libertyna, demagoga i Bóg wie jakiego potwora, gdy przeciwnie, Wystalski stanął u nich niejako in odore sanctitatis; nazywano go dzielnym  szermierzem Kościoła, zaszczycano względami, a nawet zaproszono go wraz z żoną na święcone do pałacu, co Pocięgłewiczową, która także miała skłonność do oo. jezuitów i arystokracji, tak struło, że sceny mężowi wyprawiała za jego odezwanie się w radzie miejskiej.

Pocięglewicz żonę sklął i zbeształ, że się miesza w nie swoje rzeczy, a w radzie miejskiej oświadczył, że jeżeli dalej tak pójdzie, to on zrzeka się godności radcy, bo ma coś ważniejszego do roboty niż chodzenie na posiedzenia po to tylko, aby słuchać niedowarzonych pomysłów i próżnego gadania. Jakoż niedługo potem rzeczywiście ustąpił z rady ku wielkiemu zadowoleniu Wystalskiego i kilku innych, którzy ręce zacierali z radości, że im się udało wygryźć tego, co im był solą w oku.

Byli jednak tacy, którzy w duszy przyznawali, iż rzeczywiście prześwietna rada oprócz tego, że wykształciła kilku mówców, dla dobra miasta nic a nic nie zrobiła. Pan burmistrz Pomadkiewicz, wypomadowany, grzeczny, uśmiechnięty, chodził tylko na wszystkie śluby, chrzciny, wesela i pogrzeby dla uczczenia zmarłych i żywych powagą swego urzędu, kłaniał się uprzejmie wszystkim, ściskał za ręce bliższych, uczęszczał nawet na wszystkie uroczystsze nabożeństwa do kościoła oo. jezuitów ad captandam sobie benevolentiam dzielnicy arystokratycznej; ale też na tym ograniczała się cała jego działalność dla miasta.

Toteż kiedy przyszło do wyboru na następne lata, niektórzy rajcowie powzięli myśl wybrania Pocięglewicza do rady miejskiej, aby go potem można zrobić burmistrzem. Wywołało to niesłychane oburzenie w dzielnicy arystokratycznej i u nieprzyjaciół Pocięglewicza, na czele których stał Wystalski, rozpoczęły się agitacje w mieście za i przeciw, cała ludność nie wyjmując kobiet, podzieliła się na dwa nieprzyjazne obozy: Pocięglewiczów i Poinadkiewiczów, które urządzały, każdy na własną rękę, zgromadzenia przedwyborcze, wygłaszały piorunujące mowy, wywlekając na widok publiczny najrozmaitsze zarzuty i słabostki, którymi sobie wzajemnie w twarz rzucano. Niewiasty Pipidówki, jak niegdyś żony Cymbrów i Teutonów , brały, jak to już wspomniałem, także żywy udział w tej walce, używając języków jako dzielnej i skutecznej broni dla pokonywania przeciwników, i podczas kiedy mężczyźni na publicznych zebraniach wymyślali sobie według reguł parlamentarnych, one podjazdową taktykę praktykowały i plotkami, bajkami, obmowami, prażyły, gdzie mogły i jak mogły, posiłkowane w tym względzie przez służące, kucharki, pokojówki, które jako obznajmione z domowymi sekretami państwa, odgrywały rolę politycznych szpiegów i dostarczały amunicji do bajczarskich strzałów.

Słowem, ruch ogromny zapanował w Pipidówce; podrażnione namiętności zapalały wszystkich do walkiwyborczej. Punktem zbornym Pocięglewiczów była, rozumie się, restauracja Pod Złotym Lwem; Pomadkiewicze zaś zgromadzili się w klubie arystokratycznym,, który właściwie był domem gry, gdzie dla zabicia czasu i z nałogu przesiadywali po całych dniach rezydenci pałacowi, ograbując się wzajemnie z resztek pieniędzy,, to za pomocą pikiety, to bezika, to taroka, a zasobniejsi i gorętsi puszczali się nawet na lancusia, bakarata i sztosa. Czasem, gdy jakaś ryba zawitała do Pipidówki z dobrze wyładowanym pugilaresem, urządzano na uczczenie tak zacnego gościa ruletkę, w której także płeć piękna brała udział, i przypominano sobie w ten sposób świetne chwile pobytu w Homburgu i Monaco .

Tak bywało tutaj zwykle; ale teraz, przed wyborami, gdy w grę weszły namiętności polityczne, dom gry przemienił się chwilowo w klub polityczny, do którego Wystalski sprowadzał przeciwników Pocięglewicza, a arystokracja Pipidówki przymuszała się do okazywania mieszczuchom braterskiego afektu, aby ich przeciągnąć na swoją stronę i utworzyć sobie armię pod hasłem nienawiści dla wspólnego wroga.

Wielu dało się złapać na tę przynętę, wspólność akcji z panami schlebiała ich próżności; więc cisnęli się do klubu, gdzie ich przyjmowano z wielką niby serdecznością i ugaszczano prawdziwie po pańsku: herbatką, ciastkami, słodyczami i słodszymi jeszcze od cukrów słówkami i obietnicami. Z każdym dniem rosła liczba stronników klubu arystokratycznego i nie ulegało wątpliwości, że przy wyborach będą oni mieli ogromną przewagę.

Było to jednak złudzenie tylko. Wystalskiemu, co prawda, udało się wielu wciągnąć do klubu; jedni poszli tam przez ciekawość, drudzy przez próżność, inni przez nienawiść do Pocięglewicza, który umiał sobie zrażać wielu zbyteczną prawdomównością i szorstkością, ale wielu z nich, przypatrzywszy się z bliska owemu światu arystokratycznemu, który z daleka tak się pokaźnie i wspaniale prezentował, poczęło go sobie troszeczkę lżej traktować i mniej dbać o jego względy; inni z niedowierzaniem przyjmowali przesadne oznaki serdeczności pańskiej, wietrząc w tym nieszczerość i komedię. „My i oni — mówiono — to nie przymierzając woda i oliwa — dziś się to wszystko zakłóciło, a więc i zmieszało się chwilowo w jedno; ale niech no tylko skończą się wybory, wnet oliwa od nas się odłączy i na wierzch wyjdzie, a ci, co nas dzisiaj ściskają, znać potem nie będą chcieli. A po co nam własnymi rękami wyciągać dla nich z pieca kasztany?"

Tak rozumował sobie ten i ów, a wszyscy w głębi duszy byli przekonani, że bez Pocięglewicza rada miejska nic nie zrobi; że jaki tam on jest, zawsze sto razy lepszy od innych i potrzebniejszy. Wygadywano na niego głośno, bo każdy przy sposobności chciał ulżyć sercu i wygadać się z żalami, jakie miał do niego; ale każdy, co był za słusznością, przyznać musiał, że człowiek, który własne interesa tak dobrze prowadzić umie, i miastem dobrze gospodarzyć będzie umiał. Toteż gdy przyszło do wyborów, sekretnie za nim głosowali, a nowo wybrana rada, składająca się przeważnie z jego stronników, wybrała go potem ogromną większością głosów na burmistrza miasta Pipidówki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej