Adolf Dygasiński

PAN JĘDRZEJ PISZCZALSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

PAN JĘDRZEJ PISZCZALSKI

Tom I

Opowieść z niedawnej przeszłości

Adolf Dygasiński

WSTĘP

Pomiędzy Kielcami i Radomiem ciągnie się szosa, która latem wygląda jak biała nitka na zielonej płachcie. Jeżeliś, czytelniku, przed trzydziestu z górą laty przejeżdżał tamtędy w pocztowej karetce, toś poznał pocztyliona ze Suchedniowa. Franek mu było na imię. Ogromną fantazję miał ten człowiek; bywalec, wesoły, ruchliwy, od półkwaterka nigdy się nie wymawiał, a posiadał taki talent, że na swej trąbce pocztarskiej umiał wszystko wygrać, co mu do głowy przyszło.

Od samego Suchedniowa, gdzie w owe czasy konie pocztowe były jeszcze lepsze niż w Orońsku, aż do Szydłowca Franek prawie od ust nie odejmował trąbki.

Jechałem raz karetką w lecie i wypadło mi zająć miejsce frontowe, to jest na koźle. Rad temu byłem, bo Franek bez przerwy trąbił — wygrywał to krakowiaki, to oberki, to znowu jakieś smutne dumki.

Gdy na chwilę przerwał, pytam go:

— Jak widzę, lubisz grać na trąbce?

— Przywykłem, to lubię — odparł.

— Może służyłeś gdzie przy muzyce?

— Kaj miałem służyćl... Służyłem we dworze za stangreta.

— Za stangreta? I nauczyłeś się grać na trąbce?

— A tak; mój pan lubił takie granie, tom się nauczył.

— Cóż to za pan? Jak się nazywał?

— Porządny pan... Piszczalski z Jacków.

— Aaa, Piszczalski!...

— Może pan myśli, że nieporządny?

— Nic nie myślę...

Po chwili milczenia zapytałem znowu Franka:

— Ciężka też jest służba pocztyliona?

— Różnie bywa — odrzekł Franek. Potem świsnął biczem i tak zaczął opowiadać:

— Ja tu już drugim powrotem jestem na poczcie w Suchedniowie. Kiedym pierwszy raz nastał, zaraz jakoś po Godach, woła mnie pan pocztmajster przed wieczorem do kancelarii i powiada: — „Słuchaj no, pojedziesz mi z nagłą depeszą do Końskich!" — „Oj, proszę pana — mówię mu — tak prószy, że świata nie znać... Zadymka, niech Bóg broni, konie się na nic pomarnują" — „Nic nie pomoże — powiada on — musisz pojechać, bo to sztafeta". — ,,Ha, myślę sobie, jak jechać, to jechać". Wychodzę z kancelarii, idę do kuchni; ludzie tam siedzą, ciepło im, aż miło; rozpowiadam, że na całą noc pojadę do Końskich, a ci w śmiech, wydziwiają, że mię wilcy zjedzą na drodze. — „Raz kozie śmierć!" — pomyślałem i poszedłem do stajni. Patrzę — zawierucha, świata ani widu, a wietrzysko dmie uuu!... aż nijako słuchać. Zładowałem szkapy, zaprzągłem do wózka... stało biedactwo jak nieswoje, skurczyło się i ogony pod siebie wzięło. Dali mi z kancelarii te sztafetowe papierzyska w torbę, wdziałem płaszcz na grzbiet i rznę... Rany Boskie, co się działo!... Dęło tak, że konie z drogi spychało, a mnie o kęs wiatr z kielni nie wydmuchał. — „Nie ma co — powiadam sobie — trzeba tu naręcznemu zostawić cały kłopot, bo juści bydlę w takowym przypadku ma rozum lepszy od człowieka". — Takem już zdał się na wolę Bożą i na rozum koński...

Jedziewa, jedziewa, a tu mię na jeden raz gałęzie zaczynają bić po gębie, trącać po głowie. A no, wjechaliśwa w jakiś bór... Choćbym i konie skręcił, wiem to, gdzie jestem?... Niech ta naręczny bieży, kaj go węch niesie!

Tośmy się, mój panie, tłukli i tłukli po tym lesie, Bóg wie jak długo. Naraz słyszę, ktoś woła: — „Stój!..." — Aż we mnie wszystko skrzepło, bom nie wiedział, co za jedno. Konie się też wzdrygnęły, żwawiej jeszcze biegły, a ten jakiś wrzeszczy, dopada do mnie i od razu za łeb chycił. Jak mnie też szczęśliwie raz wziął w obroty, to bił i bił... Nareszcie się ustatkował; ja leżę w śniegu, ledwie parę puścić z siebie mogę, a on woła: — „W zadymkę się wybrałeś, myślisz, że w taką słotę można drzewo kraść spokojnie?... Łajdaku jeden!" — Więc się ledwie zdobyłem na powiedzenie: — „Przecie ja jestem pocztylion ze Suchedniowa, do Końskich jadę ze sztafetą". — „Pocztylion?... — pyta tamten; widno się zmiarkował i udobruchał. — No, no, a ja cię wziąłem za złodzieja, co tu już na niego z tydzień polują... I w taką zadymkę cię wysłali?"

— „Człowieku — powiada — tu by cię wilki zjeść mogły!" — Ześmieliłem się teraz, wstaję z ziemi i powiadam: — „Wielkie rzeczy, bo to jednego już zjadły!" — „Widzę, żeś zuch — on mówi — żal mi, żem ci sprawił takie bicie z pierwszego impetu... Weź sobie, masz, żeby ci nie było . markotno". — I włożył mi w rękę sporo pieniędzy, a potem znowu rzecze: — „Jakbyś chciał u mnie służyć, to przychodź do dworu w Jackach; potrzebuję zucha stangreta, a na samych gamoniów natrafiam". — Kiedym posłyszał, że mi do Jacków przychodzić każe, to mię aż coś podrzuciło i skłoniłem się czapką, bom przecie wiedział, co to za pan w Jackach; osobliwie też konie jedyne na całą okolicę... Juści okrutny honor służyć przy takich koniach.

Franek umilkł, już miał chęć wziąć się do trąbki; ale ja byłem ciekawy końca tego opowiadania i spytałem:

— Powiedzże, co się dalej stało?

— Raźniej mi teraz było jechać, bom i pieniądze czuł przy sobie i myślałem o służbie w Jackach.

— A zadymka ustała?

— Zadymka dęła jak siedmioro nieszczęścia... Puściłem konie, niby że ten naręczny okrutnie był koń mądry. Około rana spojrzę, a tu wjechałem na jakieś podwórko; rozglądam się, precz stoją bryki, a każda miała z tyłu napis: „Końskie". Widzi pan, ten naręczny poleciał wtenczas taką jakąś krótką drogą przez lasy, żeby człowiek nigdy temu rady nie dał... Skoczyłem zaraz z bryki i jakem się rzucił koniowi na szyję, tom go szczerze pocałował za tę mądrość.

— No, a potem poszedłeś do Jacków?

— Toć panu mówiłem, jakom tam służył za stangreta. A jakże, nikomu nic nie mówiący, zabrałem się coś na drugi tydzień; przychodzę tam do dworu i powiadam, że mi sam pan dziedzic stawić się kazał. Od razu mię służba dopuściła, a on wyszedł i powiada: — „Hm, to ty jesteś pocztylion ze Suchedniowa?" — „Rychtyk ja" — odrzekłem.

— „Ale widzisz, mój bracie, mnie lada kto nie dogodzi — mówi ów dziedzic — bo ja na różne sposoby jeździć lubię... Jakby na to przyszło, umiesz ty czwórką, piątką albo i szóstką powozić z konia?" — „Czemu nie; jak trzeba, dam radę... Kiej się z konia czwórką powozi, to najlepiej siodłowego ostrogą, naręcznego nogą, lejcowego lejcem, swaślowego biczem".

— „Doskonale! — powiedział szlachcic. — Podobasz mi się; pamiętaj tylko, że u mnie głównie chodzi o to, żeby stangret był zuch. Możesz sobie czasem pałę zalać i za dziewuchami pochodzić — nic nie szkodzi... Ale jak krzyknę: — „Konie!..." — to żeby tam pioruny trzaskały, jazda być musi, rozumiesz? Pardonu żadnego nie ma: słota nie słota, dzień, noc — wszystko równo; tyś zawsze powinien być gotów. I to, uważasz, z bata mi wal porządnie, bo jakbyś puknął ni w pięć, ni w dziewięć, zaraz w kark i z kozła precz. Skoroś pocztylion, to i zatrąbić nie wadzi czasem".

Zostałem, służą... Jazda siarczysta, bo konie jak diabły, a pan nikiej iskra. Płacił mi w dubelt i darowiznę dał nieraz. Jedno tylko niedobre: taką ma rękę krzepką, że nim się spostrzeżesz, on już wali, gdzie popadnie. Gorączka, niech Matka Boska broni! Jak go czasem co podleci, to by uśmiercił.

— Wybił cię kiedy?

— Tak dokumentnie, to wszystkiego raz osobliwie.

— Za cóż takiego?

— Śmiech powiedzieć, bo tak jak za nic... Pojechaliśmy raz do Kielc, no i szosą jechał też tam jakiś ciarach w cztery kare konie, a Piszczalski wrzeszczy: — „Mijaj z kopyta!" — Ja w konie, a tamten stangret mi zajechał... — „Mijaj, gawronie!" — woła mój. Odsadziłem się, jak mlasnę: pcc, pcc!... Gwałtu! dopadłem i, żeby pewniej minąć, chlusnąłem tamtego furmana biczem po łbie; on chciał mnie poczęstować i pana mojego w gębę zajechał. Oj, klął też, klął, a rzucał się. Naraz krzyczy na mnie: — „Stój, durniu!" — Ledwiem konie zatrzymał, a on mię bierze w rękę, trząchnął będzie ze trzy razy i gruch mię o ziemię... Padłem jak jajko, kiedy się stłucze.

— Bił cię potem jeszcze?

— Nie! Opamiętał się, ochłonął. Przyjeżdżawa do Kielc, a on mówi: — „Franek, wyprząż konie i przychodź do mnie do numeru". — Poszedłem i anim myślał, że mię takie szczęście spotkaj bo Piszczalski wyjął z kieszeni garść pieniędzy i mówi: — „Weź sobie, masz!..." — Widzi pan, taki z niego człowiek, jedyna dusza. Niektórzy ludzie to mu się umyślnie pod rękę nawijają, ażeby oberwać w łeb czy inaczej, a potem mieć zarobek.

Potem urwała się rozmowa, tak że Franek zapomniał nawet zatrąbić przy wjeździe karetki do Szydłowca.

W Szydłowcu stanęliśmy przed stacją pocztową; pasażerowie wysiedli i zdążali ku restauracji na obiad. Nie miałem apetytu, więc poszedłem przyjrzeć się charakterystycznemu ratuszowi w rynku. Właśnie sięgnąłem okiem ku szczytom budynku, kiedym posłyszał dwukrotny trzask z bicza: „Paf, paf", i odwróciłem głowę. Cztery dziarskie kasztany, zaprzągnięte do żółto pomalowanego wózka, rwały prosto od strony kościoła w rynek. Konie jak piłki odskakiwały od ziemi, podkowami krzesząc o bruk iskry. Na głowie stangreta paliła się czerwona czapeczka z pawimi piórami, a na plecach takaż suka u sukmany, lśniąca od złotych centek; trząsł się pas, zdobny mnóstwem większych, mniejszych i drobnych kółek. Na kogo tu patrzeć? Na pyszne kasztany, jakby ze złota ulane, wstrząsające łbami i karkami, strojnymi w jaskrawoczerwone, na poły szafirowe płaty u chomąt, czy na stangreta z zuchwałą fizjognomią i w tak malowniczym stroju? Nowe trzaski z bata zagłuszyły mię, kiedy dzielna czwórka stanęła przed samym ratuszem. Wiemy, co to jest zatrzymać od razu energiczne konie, gdy podczas ostrej jazdy nagle je powstrzymuje silna ręka stangreta. Żółty wózek zrobił ruch wsteczny, kasztany kiwnęły łbami, jakby się kłaniały, i kopytami na bruku wybębniały zakończenie swego marsza. Z wózka wyskoczył wtedy wysoki, dorodny mężczyzna, liczący jakie trzydzieści parę lat życia. Miał on twarz sympatyczną, wielce ożywioną, był szczupły a szeroki w ramionach; bujna, jasnoblond broda, ogorzałe policzki i ciemnoszafirowe oczy pociągały ku sobie jakąś niezwykłością. Zebrani w gromadki, mieszkańcy Szydłowca, przeważnie Izraelici, z uszanowaniem odkrywali głowy przed przybyłym.

— Któż to jest? — pytałem pierwszego lepszego.

— Pan z Jacków, pan Piszczalski — brzmiała odpowiedź.

„Więc to ten jest pan Piszczalski — myślałem w duszy. — Znam historię jego rodziny, a pierwszy raz go w życiu widzę... To Marceli, syn pana Jędrzeja".

Miałem wielką chęć podążyć za Piszczalskim, przypatrzeć mu się z bliska: ale zabrzmiała już po raz trzeci trąbka pocztowa dając znać pasażerom, że czas zająć miejsce w karetce. Więc poszedłem tylko do zuchwałego stangreta i zapytałem:

— Dokąd jedziecie?

— Do Radomia — odparł krótko zapytany. Kiedym się zbliżył do karetki, stał już tutaj

Franek ze Suchedniowa, życzył pasażerom szczęśliwej drogi w nadziei otrzymania tryngeltu za życzenia. Miejsce jego zajął teraz Walek, który nie miał talentu do muzyki, ani daru opowiadania przygód swoich.

Usiadłem na koźle i pojechaliśmy.

Po równej drodze toczyła się ciężka karetka dudniąc, a pocztylion, przypiekany przez ciepłe lipcowe słońce, podrzemywał ciągle. Ujechaliśmy już z półtory mili od Szydłowca, kiedy naraz szosa zaćmiła się nadzwyczajną kurzawą, a ja w kłębach białego pyłu spostrzegłem cztery złote kasztany i żółty wózek Piszczalskiego. Przez krótką tylko chwilę mogłem się przyglądać; dwukrotny strzał z bata huknął i wszystko przeminęło.

Ocknął się teraz i pocztylion, także trzasnął biczem, zaciął konie i począł niezdarnie trąbić. Przed nami obłok kurzu szybko się naprzód posuwał, jak gdyby go burza niosła.

„Więc to jest ostatni Piszczalski — myślałem — Marceli, syn pana Jędrzeja, tego bohatera, o którym od dzieciństwa babka i matka naopowiadały mi tyle historyj".

Samego pana Jędrzeja jak przez mgłę pamiętam: mężczyzna był otyły i olbrzymiego wzrostu, bez żadnego wcięcia w pasie; gdy mówił, głos jego huczał głośno; wzrok miał surowy; nosił czamarę fałdowaną z tyłu, na głowie — czapkę bobrową, na nogach — wysokie świecące buty.

Ostatni raz widziałem go w małym miasteczku. Wyszedł z zajazdu i przez rynek podążał ku aptece; za nim o kilka kroków z tyłu szedł Maciek, stary sługa, a za Maćkiem postępowały dwa wielkie psy moręgowate z obciętymi uszyma. Wszyscy zdejmowali czapki przed panem Jędrzejem, niektórzy z uszanowaniem całowali go w rękę. On kiedy niekiedy kładł rękę do kieszeni i rzucał biednym pieniądze.

ROZDZIAŁ I

Piszczalscy pochodzą z Ukrainy. Ojciec pana Jędrzeja, Paweł Piszczalski, około piętnastu lat życia strawił na wojaczce, z której do domu powrócił jako rotmistrz. Liczył czterdziesty drugi rok życia, gdy się ożenił z panną posażną i dobrego rodu. Z tego małżeństwa urodził się syn, którego na pamiątkę dziadka ochrzczono imieniem Jędrzej. Pan Paweł był wzorowym mężem i ojcem; ale miał przekonanie, że dziecko płci męskiej już od maleńkiego powinni wychowywać mężczyźni, gdyż inaczej „wśród bab — jak mawiał — chłopak musi wyrosnąć na niewieściucha". Toteż wnet potem, gdy Jędruś przestał ssać pierś macierzyńską, dostał za niańkę i za pierwszego wychowawcę Maćka Wierzbę, wachmistrza, wojaka z krwi i kości.

Ten Wierzba był to gołąb dobroci; do Jędrusia przywiązał się jak do własnego syna, i do wychowania chłopca zastosował system żołnierski. Zaledwie malec umiał chodzić, już go wachmistrz uczył trzymać się prosto, maszerować, a przy tym udzielał mu lekcyj pierwszych zasad sztuki krzyżowej. Pięcioletni chłopak dosiadał małego kuca i z drewnianą szabelką lub lancą bardzo zręcznie harcował na komendę po dziedzińcu. Jak raz szczęśliwie narwał Maciek panicza rotmistrzem, tak się też tytuł rotmistrza pozostał na całe życie.

— Jestem rotmistrz Piszczalski! — mówił o sobie malec, którego i ubierano w mundurek ułański.

Przyszła pora strzelania do tarczy i na tym polu także Maciek dowiódł dużo zdolności nauczycielskich, a chłopiec okazywał nadzwyczajną pojętność marząc ciągle o swej przyszłej karierze żołnierskiej.

W całej tej edukacji wielką rolę odgrywały opowiadania Wierzby o staczanych bitwach, przygodach obozowych i żołnierskich trudach w różnych krajach.

— Było to we Włoszech — mówił wachmistrz — szło o zdobycie mostu pod Lodi; powiada do mnie rotmistrz: — „Jedziemy na rekonesans!" — I puściło się nas dwunastu, co koń skoczy. Nieprzyjaciół były chmary, podjechaliśmy do nich z bliska. Kiedy nas spostrzegła austriacka konnica, w tej chwili wypadło więcej dwustu w pogoń za nami. Oj, byłaż to gonitwa! Rany Boskie, tylko ziemia stękała od kopyt końskich!... Ja patrzę, a mojego rotmistrza już dwóch tuż, tuż dopada; on gnał, a szablą naokoło swej głowy tak robił, tak wywijał, że mi się wydawał, jak święty z jasną obrączką nad głową. Jezus Maria, Józefie święty! Przy mnie by człowiek taki miał zginąć? Cóż by świat powiedział, jakbym po wojnie wrócił do domu? Dopiero ja konia ostrogą bodnę i na pomoc lecę. Wręcz do jednego Niemca z lancą dopadam, a jego już na siodle nie ma. — I przy tym Maciek wykonywał ręką ruchy odpowiednie, a Jędruś z roznamiętnionymi oczyma aż rękami trzepotał i wołał:

— Cóż dalej, cóż dalej?

— Jednegom zwalił, a tu mnie drugi huzar znowu z lewego boku pałaszem w łeb zajechał i od tego czasu mam oto tę bliznę na czole... Ale pożałował łajdak za moją ranę, bom zaraz lancę odwinął i na odlew samym drzewem takem go w łeb grzmotnął, że mi się pod same kopyta konia zwalił. Musi na wieki ziemię liże, bo hurma jazdy wnet po nim przewaliła. Wróciliśmy szczęśliwie, choć pięciu zabrakło. Potem była bitwa straszna, jazda szła na armaty i armaty zdobyła...

— Jakeście armaty zdobywali? — pytał chłopiec zentuzjazmowany opowiadaniem.

A Maciej wtedy rozpowiadał wszystkie szczegóły swoim prostym, a malowniczym językiem.

Innym razem znowu wachmistrz przedstawiał obraz bitwy pod Jeną:

— Grzmiało tak strasznie — mówił — że huk armat o dwie mile prawie było słychać; ale to nic, bo taka muzyka jest najlepszą przygrywką do ataku... Krew się w człowieku rozpalała i konia trudno też było w garści utrzymać, boć koń, który służy w wojsku, lubi bitwę, a i czuje, kiedy jej człowiek pragnie. Kawaleria szarżowała tam na kawalerię. Wpadliśmy jak wszyscy diabli ze strasznym ogniem i Niemcy na jedną minutę placu nam nie dotrzymali, łamało się toto wszystko, wiło; dopiero my dalejże się wprawiać na ich karkach. Miał człowiek dubeltową siłę w ręce... Jak dziś pamiętam, było to czternastego października; zapędziłem się w gonitwie za rozsypanym nieprzyjacielem, kiedy naraz ze wszystkich stron otoczyły mnie dragony niemieckie. Pierwszego, co na mnie natarł, od razu zdmuchnąłem z konia, spadł jak knotek ze świecy; ale mię w tej chwili któryś za to z góry tak potraktował, że mi tylko w mózgu trzasło, a w oczach się zaćmiło; dopadł jeszcze inny i, przelatując, pchnął mię pod żebra.

Spadłem wtedy z konia, nic już nie wiedziałem, co się ze mną działo, i leżałem tak w błocie chyba ze dwie dobre godziny, zanim mię swoi poznali i między rannych odnieśli. Z tej bitwy wyniosłem sobie oto dziurę jedną w czerepie, a drugą między żebrami...

Tak Wierzba wachmistrz opowiadał ciągle. Czy rzeczywiście był w tych wszystkich bitwach, czy może o nich tylko słyszał, bardzo trudno to wiedzieć. Ran on miał na ciele dużo, powoływał się na ich świadectwo przed malcem; ale był to wyborny opowiadacz, a u takiego fantazja przecież działa i nie może się krępować suchym notowaniem faktów. Wachmistrz obrazami całymi myślał i był urodzonym talentem twórczym.

— Maćku, powiedz mi, czy rany bardzo bolą? — pytał Jędruś.

— Jak która; druga to świdruje do szpiku, niektóra, psiakość, piecze żywym ogniem, a inna drze, co się chce człowiekowi gwałtu wrzeszczeć... Są rany takie ślamazarne, niebolące i to paskudztwo jest najgorsze, bo człowiek gnije powoli. Te rany, co bolą, są daleko lepsze, bo się z nich robi zawziętość po wyzdrowieniu. Oj, jak przyszło, płatałemże ja też tę niemiecką gadzinę za swoje bóle!... Święty Panie, grzechy mi moje odpuść na tamtym świecie, bom pewno niejednego pludra do piekła posłał!

W takiej to atmosferze bohaterskiej epopei rósł Jędruś i tak się przejął czynami wojowników, że tylko o tym jednym myślał; na ten temat sam już powtarzał opowiadania o różnych zdarzeniach, a zwykle siebie przedstawiał jako bohatera. On się przejął twórczością wachmistrza Wierzby, układał plany i obrazy bitew, opowiadał nieraz matce, jak zdobywał armaty, jak rozbijał czworoboki nieprzyjacielskiej piechoty lub się ścierał w szarży z jazdą. Pełno ruchu i życia przeglądało z tych naiwnych opowieści dziecka; ogień mu wtedy pałał z oczu, rozpłomieniały się policzki; chłopiec w najlepszej wierze miał się za rotmistrza Piszczalskiego. Dla niego istniał na świecie tylko zawód żołnierza; nie cenił nic więcej, tylko dobrego konia, dobrą szablę.

W żywej młodocianej fantazji przerabiały się wielorako wszystkie posłyszane epizody wojenne; bo malec we śnie i na jawie słyszał wyraźnie wrzawę bitwy, zgiełk, szczęk oręża, huk wystrzałów; on widział, jak się zwycięża i jak się ginie.

— Maciek, czy ty pamiętasz — mówił — jak mię oskoczyli Austriacy, a tyś mi życie ocalił?... Oj, nabiliśmy ich też wtenczas, nabili!... Leżeli po polu, jak snopki zżętego zboża.

Zachciało się koniecznie chłopcu mieć bliznę na czole i jednego razu nożem poprzecinał sobie skórę.

Nie skończył jeszcze Jędruś lat dziesięciu, kiedy go ojciec odumarł. Dla pani Pawłowej, która była wielce niesamodzielną niewiastą, śmierć męża stanowiła ciężką epokę w życiu. Jak tu wychować chłopca z ognistym temperamentem, którego już wcześnie usunięto spod jej wpływu? A zarząd majątkiem, to także nie na głowę kobiety. Na szczęście, znaleźli się doradcy i opiekunowie, a ci uchwalili, iż czas wielki, aby pomyśleć o nauce Jędrusia. Sprowadzono więc do domu nauczyciela, który jednakże spotkał w chłopcu oporność, nie dającą się przełamać, i rychło ustąpił ze swego stanowiska. Po nim zajął miejsce inny, a temu także nie poszło z uczniem lepiej. Jędruś miał naturę silniejszą, aniżeli systemat pedagogiczny i pokonywał przeto swoich nauczycieli. Dopiero trzeci guwerner wziął się na sposób i był nieco szczęśliwszy od swoich poprzedników; skoro spostrzegł, że się uczeń do niego nie nagnie, począł się sam do ucznia naginać. Dzięki tej wyrozumiałości nauczył się Jędruś po upływie roku jako tako czytać i pisać.

Miał już młody rotmistrz skończonych dwanaście lat życia, kiedy nareszcie matka, ulegając wpływowi krewnych, postanowiła oddać jedynaka do szkół publicznych. Ale i Maciej musiał z nim wyjechać. W tych szkołach Jędruś mało robiłj do książki zaglądał o tyle, o ile w niej znajdował rysunki lub opisy bitew i czynów wojennych; wszystko inne nadzwyczajnie go nudziło. Prośby, groźby, plagi nawet — wszystko to nic nie pomagało, bo Jędruś przełożonych swoich uważał za ludzi, którzy by nigdy żadnej bitwy nie wygrali. Z kolei rzeczy przełożeni najzupełniej zwątpili o młodym Piszczalskim. Ale za to koledzy bardzo kochali młodego rotmistrza i uważali go za wielkiego zucha. Miał on taki mir u swoich współtowarzyszy, żeby za nim — jak to mówią — każdy w ogień poszedł. Przy lada sposobności wytwarzały się dwa obozy, z których w jednym koniecznie musieli być Niemcy, w drugim Polacy lub Francuzi z Piszczalskim na czele — i ten drugi obóz zawsze zwyciężał. Duch wojenny zapanował w szkole, a pedagogom trudno go było powstrzymać, rotmistrz bowiem podsycał ducha tego swymi pełnymi ognia opowiadaniami o własnych wojennych czynach pod Wagram, Austerlitz, Lodi itd. Prócz tego, weszły w modę nieustanne bitwy i pojedynki; mało kto myślał o odznaczeniu się w szkole, ale każdy pożądał laurów wojennej sławy.

Rotmistrz spotkał zawziętego przeciwnika, który się nazywał Turnia, miał po swojej stronie część szkoły i dumnie wyzywał Piszczalskiego. Pojedyncze bitwy zamieniały się teraz na nieustającą wojnę.

Nadeszła zima i Turnia ze swoimi cały czas wolny od zajęć w szkole obracał na budowanie fortecy z wałów śniegu; praca trwała przez tydzień, a gdy ją ukończono i nagromadzono wewnątrz ogromny zapas kul śnieżnych, Turnia przez adiutanta swego posłał Piszczalskiemu formalne wyzwanie do stoczenia walnej bitwy. Jednego więc dnia po południu dwie nieprzyjacielskie armie wyszły za miasto; ale jakże się rotmistrz zdziwił, kiedy ujrzał szańce nieprzyjaciół i ogromne zapasy amunicji.

— To nic — rzekł do swego zastępu zagrzewając jego męstwo — odważni żołnierze moi, wy się nie potrzebujecie chować za mury! Z gołymi rękami pójdziemy i zwyciężymy... Za mną, za mną, waleczni!

I Piszczalski na czele swej armii przypuścił szturm. Już w pierwszym ataku rotmistrzowscy zdobyli okopy i ukrytych za nimi turniowszczyków wyparli do fortecy. Na oblegających posypał się teraz ze ścian twierdzy grad kul, które były twarde, zlodowaciałe. Szturmujący chcieli zrobić wyłom w ścianie twierdzy, lecz bez użycia narzędzi okazało się to niepodobieństwem. Bramę wchodową zastawili oblężeni jakimiś starymi wrotami, które od wewnątrz podpierały liczne barki. Duch zwątpienia wstąpił w szeregi rotmistrza, już kilku rannych odeszło na bok, innym ręce tak zmarzły, że byli bezczynni. Ktoś nawet doradzał odwrót, ale Piszczalski nie chciał o tym słyszeć; pomyślał on krótką chwilę i znalazł szczególny sposób zdobycia warowni. W pobliżu znajdował się stóg siana, którym obesłano dokoła fortecę — i siano podpalono; ze ścian twierdzy lała się teraz woda, a dym, idący w górę, i płomień nie dozwalały oblężonym miotać pocisków. Coraz nowy zapas siana przybywał, coraz też bardziej słabły ściany warowni. Twierdza upadła i rotmistrzowscy zwyciężyli. Turnia jednakże poddać się nie chciał, okrył Piszczalskiego obelgami dowodząc mu, że tylko chytrością umie zwyciężać, nie w otwartym polu. Przyszło do roznamiętnienia, potem do walki na pięści.

Nie podobna tu opisywać szczegółów bitwy; dosyć na tym, że Piszczalski na łeb, na szyję poraził przeciwników. Rozjątrzeni chłopcy walczyli do nocy i wrócili do domów zziębli, poranieni: jednym krew się puściła z nosów, drugim popodbijano oczy, podrapano twarz i ręce, podarto w szmaty ubranie, wyskubano włosy z głowy.

Nazajutrz więcej niż połowy uczniów brakowało w szkole. Sprawa wytoczyła się przed władzę szkolną, u której Jędruś już i tak miał złą opinię. Przy badaniu wszystko wyszło na jaw; pokazało się, że ambitny rotmistrz nieustannie wznieca wojenny zapał, szkodliwy dla celów wychowawczych, że sam nic nie robi, innych odciąga od nauki i w ogóle daje jak najgorszy przykład. Przełożony zawiadomił więc listownie matkę Jędrusia wzywając ją do odebrania syna, na ulepszenie obyczajów którego szkoła nie posiada żadnych środków.

Mężny wojownik musiał ustąpić, została po nim tylko przez krótki czas tradycja w szkole wśród niektórych walecznych. Miejsce idei wojny zajęła potrzeba nauki.

Razem więc z Maciejem powrócił młody rotmistrz do wsi rodzinnej, a był już wtedy szesnastoletnim wyrostkiem. Teraz nie bawiła go musztra, nie wywijał drewnianą szabelką, lecz hulał na koniu po stepie, ścigając zwierzynę, lub plądrował po lesie. Konie, psy, strzelba — były to ulubione przedmioty rotmistrza, a noc tylko spędzał w domu. Zdziczał, zrobił się z niego barbarzyńca, który częstokroć okazywał nieposkromioną popędliwość, bijąc ludzi, ilekroć woli jego nie czynili zadość. Pomimo tego, cała dworska służba przepadała za paniczem. Zarówno matka, jak krewni i opiekunowie, nie mieli na Jędrusia żadnego wpływu; ich rady i przestrogi obijały się o uszy chłopca niby o ścianę. Maciej Wierzba miał u niego powagę o tyle, o ile mu imponował swą przeszłością, bliznami ran, otrzymanych w bojach; zresztą opowiadania wachmistrza ciągle jeszcze sprawiały wielkie wrażenie na umyśle młodzieńca.

Jak dąb rozrastał się młody rotmistrz, posiadał na wiek swój niepospolitą siłę, ogromny zapas energii i nadzwyczajnie butny temperament. Lekceważył ludzi słabych, lękliwych, a miał wielki szacunek dla siły fizycznej i dla odwagi. Można go było widzieć codziennie na koniu, jak chart podkasanym i jak chart ścigłym; prawie cały jego ubiór był ze skóry; kochał się w rzemiennych pasach, rajtuzach, kurtach i smyczach. Krok w krok jeździł za nim Maciek Wierzba, wojownik starego autoramentu, poważny, najczęściej milczący, surowy i nieustraszony kawalerzysta.

Pan Jędrzej miał lat dwadzieścia dwa, gdy go odumarła matka. Kiedy go przycisnęła do piersi w godzinę śmierci i udzieliła mu ostatniego błogosławieństwa, rozżalił się, a pierwsze łzy szlachetnych uczuć popłynęły mu z oczu. Na czas jakiś krótki zmienił tryb życia; ale silna natura przemogła, wezwała go do życia czynnego. Był on teraz przecież panem, mógł rozkazywać, robić, co mu się podobało, zakupywać nowe konie, gromadzić dokoła siebie myśliwych i junaków.

ROZDZIAŁ II

Młody Piszczalski prowadził życie królewskie w swojej dziedzicznej wsi Kuczmirówce, która bez najmniejszych usiłowań ze strony właściciela przynosiła znaczne dochody. Pojawiały się tutaj coraz nowe konie, psy, osobliwe okazy palnej broni, zjeżdżali się myśliwi i zgiełkliwe życie młodzieńca upływało na łowach, wyścigach konnych, na układaniu psów, tresowaniu koni.

O kilka mil mieszkał w okolicy szlachcic, Ignacy Worzewski, właściciel Piołunówki, z którym rotmistrz wszedł w bliższe stosunki, ponieważ Worzewski, lubo starszy, był bardzo podobny do Piszczalskiego pod względem swych upodobań.

Coś w sierpniu, jednego dnia przypada z tej Piołunówki posłaniec konny i doręcza panu Jędrzejowi list następującej treści:

„Kochany Rotmistrzu!

Właśnie wczoraj powróciłem z Berdyczowa, gdzie wyprzedałem całe swoje tałałajstwo. Oczyściłem sobie najzupełniej raz nareszcie stajnię; podobierałem fornalki, skompletowałem dwie czwórki do wyjazdu, nabyłem pysznego wierzchowca wyścigowego — ptak nie koń; kupiłem też wcale dobrego galopeda dla dojeżdżacza, a prócz tego przyprowadziłem cztery srokate kuce do kałamaszki — powiadam ci, rotmistrzu, panny nie konie! Przed samym odjazdem z Berdyczowa trafiam na parę karych ogierów garbonosów; byłbym kpem, gdybym nie kupił, bo konie jakby dla mnie stworzone! Ogień, siła, budowa — olbrzymy!...

Otóż, pragnę koniecznie, abyś ty to wszystko obejrzał; nie bez tego, żebyśmy zaraz nie ucięli jakiej facjendki. Przywiozłem też z jarmarku parę baryłek kawioru, świeżych minogów i innych zakąsek, a wszystkiego tego sam zjeść nie myślę.

Ale, ale!... Przywieź ze sobą ze sześciu ogarów i Maćka, bo mam dla ciebie niespodziankę: polowanko takie, że mu buzi dać można".

Niebawem rotmistrz wydał rozkaz, aby mu do bryczki zaprzągnięto w poprzek cztery konie, zabrał ze sobą dwie strzelby, sześciu psów, Maćka — i puścił się w drogę. Już dobrze dwie mile ujechał od domu, kiedy spostrzegł, iż naprzeciwko niego wyciągniętym kłusem pędzi ktoś w trójkę koni.

— Mikita, jedź no porządnie! — odezwał się pan Jędrzej do swego woźnicy. — Niech ten tam jakiś widzi, że rotmistrz Piszczalski jeździć umie!

Na to wezwanie Mikita trzasnął tylko lejcami i puścił konie, które z kopyta, jak wiatr ruszyły. W szalonym pędzie bryka pana Jędrzeja przeleciała około bryki jakiegoś przejezdnego jegomości, który w trzy konie podróżował. Ale ów podróżny w tej chwili ze swej bryczki na cały głos wołać zaczął:

— Hola, stój, stój!

— Panie rotmistrzu, to ktoś znajomy jedzie — rzekł Maciej. — Możeby stanąć?...

Zatrzymała się czwórka Piszczalskiego, a nieznajomy podróżny kazał swojemu woźnicy zawrócić i podjechać do rotmistrza. Teraz pan Jędrzej spostrzegł przed sobą mężczyznę wysokiego a chudego i z wąsami, przypominającymi Turka; zbliżył on się szybko do rotmistrza, rozłożył długie ręce jak skrzydła wiatraka, i zawołał:

— Jaż się nie mylę?... Rotmistrz Piszczalski — ha?...

— Tak jest! — odrzekł zapytany.

— A ty, duszko, mnie nie poznał?... Jaż krewny twój, Eugeni Horda Drakiewicz — aa! Mało tego, że krewny, ja prawie jak wasz rodzony... Za Piszczalskimi ja by w ogień poszedł... Dusze moje, kochanieńkie! A pamiętasz, jak ja odwiedził cię, kiedy ty był w szkołach, za domem?... Trzy ruble tobie zostawił, serce — aa?... Więcej ja dałby, ale w karty zgrał się w nocy... Jak Boga kocham, zgrał się... Więcej pięciu tysięcy rubli asygnacyjnych ja przegrał.

— Matka mi mówiła, że Horda Drakiewicze są bliscy nasi powinowaci... — mówił rotmistrz.

— Jakżeż powinowaci być nie mają?... Taż są!... A niechże cię, śliczny mój!... Tak ty, serce, Jędrzych Piszczalski?... Byćże może?... Ot i młodzian, jak Boga kocham!... Wszystkiego lat dwadzieścia parę mieć może, a wsadź go na koń — i masz atamana!... Serce moje, robaku, dajże ty mnie wyściskać się, wycałować!...

I nie czekając na pozwolenie Drakiewicz wskoczył na bryczkę, a potem twarzą swoją padł na twarz rotmistrza i cmokał ustami, całował, ciągle powtarzając:

— Dobry, jedyny ty, kochanieńki synek mój! Nareszcie przestał całować pana Jędrzeja i pyta:

— Serce, ty dokąd wybrał się?

— Jadę do Piołunówki, do Ignasia Worzewskiego.

— Do Worzewskiego? Wy znajomi? Ślicznie!... Jadę z tobą, nacieszymy się. Psy, serce, ty na moją brykę każ przesadzić, at i miejsca będzie zaraz więcej... Widzisz, ja człowiek praktyczny — aa! A po co ty do Worzewskiego? Na polowanie, na karty może— ha?

— Ignaś wrócił niedawno z jarmarku w Berdyczowie, więc jadę obejrzeć kupione konie.

— Pięknie!... A on dobrze żyje?... Powiedz, duszko, kucharza on trzyma? Stary jego ojciec żył uczciwie, nie żałował sobie... Pewno i on takoż? Posiliłbym się... Jaż cztery mil gonię po szklance kawy z bułeczką — oo!

— U Worzewskiego jeść dostaniemy, nie ma o czym mówić — upewniał rotmistrz.

Rozmawiając o tym i o owym, przybyli nareszcie do Piołunówki, gdzie pan Ignacy Worzewski przyjął gości z otwartymi rękoma. Piszczalski przedstawił Hordę Drakiewicza, jako swego krewniaka, a Worzewski na to:

— Drakiewiczów na Litwie dużo; dwa lata temu jeździłem do stryja swego, który mieszka w powiecie lidzkim, i poznałem tam Hordę Drakiewicza, człowieka bardzo przyjemnego.

— Inaczejże być nie może! zawołał Drakiewicz. — Jaż pociechę mam z tego, bo gdzie nie zajedziesz, ludzie się odchwalić nie mogą Horda Drakiewiczów: — ,,At ród — powiadają — ziemianie, godność z każdego prosto kapie..." — Wiesz, serce, ja dygnitarzem takoż byłby, siedziawszy w domu!... No, ja nie chciał, jak Boga kocham, nie chciał! Jaż skromny człowiek, bez tego zjem, wypiję, po co mnie marszałek? Powiedz, kochanieńki, ta Worzewska, co wyszła za Kapsulewicza, powinowata twoja — ha?... Ja na weselu ich był.

— Rodzona siostra mojego ojca — odrzekł Worzewski.

— Patrz, jak my oba zeszli się!... Ot, Kapsulewicz skarb zdybał, anioła, nie kobietę! Jak mnie miło, że ona ciotka twoja, serce!... My o niej pogadamy potem, a teraz, duszko, co ja powiem tobie: Jakby ty zajrzał we mnie, to by zapłakał; powiedziałby: — „Drakiewicz, krew taka, a głodny, żołądek u niego pusty!..." — Widzisz — aa!

— Ależ zaraz, zaraz!... Wypijemy, zjemy! — zawołał Worzewski i wybiegł gdzieś z izby pośpiesznie.

Niebawem gospodarz zaprosił rotmistrza i Drakiewicza do jadalni, gdzie na stole znajdowały się liczne butelki, jako też zakąski. Drakiewicz nie dał się prosić, pochwycił czym prędzej butelkę z wódką i kieliszek, powąchał, popatrzył w butelkę pod światło mówiąc:

— Starka!... A ona w butelki dawno zlana, ha? Jaż się napiję, serce, przed, w środku i po... Nie mówięż, że po razu; co za rachunek byłby?... Podjadłszy, my wypijem braterstwo — aa? Węgierskie tylko ja piję, przywykł... Jak nalegają, szampańskie też wypiję... Ale potem, serce, potem, na końcu!... Worzewscy, ot mi szlachta, ród duży, jak Boga kocham!

Z tymi słowy nalał sobie Drakiewicz kieliszek po same brzegi, wypił, smakował przez chwilę, a nie wypuszczając z rąk butelki, mówił znowu:

— Jak, serce, deszcz pada, to pierwsza kropla wsiąka głęboko i nic z niej nie zostaje; druga takoż wsiąka, nie to, żeby głęboko, a zawsze wsiąka-, trzecia — at prawdziwa kropla! Ziemia już jej nie pije... Zwierzę-li, roślina-li, człowiek-li tę trzecią kroplę pije; tak Bóg i zrobił mądrze!... Mnie jeden gwardian raz to wyłożył, ja pojął i po trzy krople zawsze już pijam... Trzy przed, trzy w środku i trzy po... Wy sobie zapamiętajcie ten metod, jak chcecie zdrowia mieć po uszy — aa!

Wesoło upłynął czas przy śniadaniu, Drakiewicz bawił swoimi konceptami rotmistrza i pana Ignacego, który nareszcie prosił gości, ażeby obejrzeli jego konie.

Było co widzieć, bo Worzewski nie tylko kochał się w koniach, ale się znał na nich wybornie. Wyprowadzono wreszcie ze stajni na plac karego ogiera, który szedł, buńczucząc się, drobniutko przebierał zrazu nogami, ogonem ziemię zamiatał, nozdrzami prychał i zdał się gniewnie na świat spoglądać. Naraz podskoczył, chrapnął dziko, wspiął się i podniósł w górę stajennego, który go krótko trzymał.

— Hryciu, taż mu popuść, stary ośle! — krzyknął Worzewski. — Cóż to, konia się boisz!

Hrycio popuścił; ale koń w tej chwili szarpnął, stajenny padł na ziemię, jak długi, a kary zaczął po dziedzińcu szczupaka wycinać. Bryknął, najeżył grzywę, zadarł nieco swój ciężki, bujny ogon, chrapał i strzygł uszyma, nareszcie puścił się przez dziedziniec w pełnym pędzie, zaledwie nogami tykając ziemi. Dopadł do jakiegoś parkanu, stanął nagle, aż ziemię zarył tylnymi kopytami; chrapnął, odwrócił się, wierzgnął trzykrotnie w powietrze i, wspaniały, z trzęsącą się grzywą, defilował, jakby się boczył do ludzi.

— Cóż na to powiesz, rotmistrzu? — zapytał gospodarz.

— Pyszny koń! — odpowiedział Piszczalski, wpatrując się w karego z zachwytem.

— Hryciu, żebyś nie był mazgajem, to byś złowił konia i przejechał na nim oklep! — zawołał Worzewski. — Ale Hrycio nadaremnie zachodził to z boków, to z tyłu; koń się rozhulał i podejść go było trudno. Powypadali teraz różni ludzie ze stajni, polowali na karego, który nie dawał się ani ująć, ani do stajni zapędzić. Nareszcie wpadł do swej klatki, skąd go niebawem znowu wyprowadzono, i Hrycio jednym susem, jak pantera, znalazł się na jego grzbiecie. Koń wspiął się na tylne nogi, potem w gwałtownym ruchu poskoczył, wstrząsnął całym ciałem, wierzgnął kilkakrotnie i zwalił Hrycia na ziemię, a sam znowu się puścił w szalone tany po dziedzińcu.

— Gdzie jest Michałko? — zawołał Worzewski, — On jeden jeździć umie!...

W tej chwili ukazał się młody chłopak w baraniej czapce; szedł do rozhukanego konia śmiało, patrzył mu w oczy, a kiedy już był o kilka kroków, rzucił się na niego i pochwycił opuszczone lejce; szarpnął nimi ku dołowi, potem zarzucił je karemu na łeb i w mgnieniu oka już siedział na grzbiecie!

— Zuch! zuch! — zawołał rotmistrz z zapałem.

Ale oto ogier w tej chwili rzucił się bokiem całym na ziemię; porwał się znowu jak oparzony, poskoczył, wierzgnął i padł na bok drugi. Michałko siedział, jakby przykuty do konia. Teraz kary chrapnął, stanął na równe nogi, wspiął się prosto, tak że za chwilę mógł grzbietem runąć na ziemię i jeźdźca ciężarem swoim przytłoczyć. Wtedy Michałko lekko zeskoczył na ziemię, ściągnął konia uzdą ku dołowi i już mu się powtórnie miał na grzbiet rzucić, kiedy ktoś podszedł z tyłu, odebrał kozakowi z rąk lejce i dosiadł karego z nadzwyczajną zwinnością. Był to rotmistrz Piszczalski.

Teraz koń z jeźdźcem poleciał, jak szalony; stanął, chrapał, skóra na nim drżała konwulsyjnie, lecz nie upadł; piana z ust mu się toczyła i obłok pary nad nim się unosił. Pan Jędrzej głaskał konia jedną ręką, mówił coś do niego, a półgłosem zawołał:

— Otworzyć bramę!

Zaledwie bramę otwarto, rotmistrz ścisnął konia łydkami i puścił mu lejce. Zadrżała ziemia pod kopytami, poleciała w górę darń, wyrzucona siłą nóg końskich; rumak i jego jeździec zniknęli w polu. Wszyscy wyszli za bramę, Worzewski przyłożył dłoń do oka i patrzał za Piszczalskim, potem rzekł:

— Hrycio i Michałko na konie, jechać za panem rotmistrzem, bo tam źle będzie!

— Cóż złego? — pytał Drakiewicz. — Taż on jeździec, daj, Boże, zdrowie!

— Tak, widzę to ale koń go poniósł na stawy i groble; jedyny mostek jest do przejazdu i to zepsuty, gdyż od dawna nikt po tej drodze nie jeździ.

Dwaj stajenni puścili się w pogoń za rotmistrzem, a oprócz nich dosiadł też konia Maciej i wkrótce ich wyprzedził.

Tymczasem kary wpadł z Piszczalskim na groblę pomiędzy dwoma stawami i rotmistrz ujrzał przed sobą mostek pełen dziur, w których łatwo było kark skręcić; zebrał więc wszystkie siły, aby powstrzymać rozszalałego bieguna. Kary, szarpnięty, rzucił się na bok, natrafił na poręcz, która pod naciskiem pękła, i koń z jeźdźcem zwalili się do stawu. Przez jakiś czas nie było widać ani jeźdźca, ani konia — zniknęli oba w głębinach przy samym upuście stawu; potem wypłynęli w niejakiej odległości jeden od drugiego. Pan Jędrzej podwoił siły, płynął potężnie jak łódź lekka, gnana wiatrem; w wodzie dopadł konia, chwycił go za grzywę, a kiedy kary na brzeg się wydobywał, rotmistrz już siedział na jego grzbiecie. Przybyli na pomoc ludzie byli zupełnie zbyteczni. Piszczalski, cały zmoczony, zajechał przed dwór w Piołunówce na koniu zupełnie już spokojnym i jeźdźcowi swemu posłusznym.

Bo też nie było tak dzikiego konia, którego by on nie ujeździł.

ROZDZIAŁ III

Pan Eugeni Horda Drakiewicz osiadł już teraz w Kuczmirówce i poniekąd zawładnął umysłem dobrodusznego rotmistrza. Ale przecież przykrzyło mu się junackie życie pana Jędrzeja. Drakiewicz wolałby żyć w którym większym mieście i od czasu do czasu usiłował wyciągnąć w świat Piszczalskiego, który, będąc zamożnym, nie usunąłby przecież krewniaka od swego stołu i rozrywek. Rotmistrz atoli nie bardzo jakoś dawał się powodować.

— Duszko — mówił raz Eugeni — jaż tobie dać chcę niejedną dobrą radę. Mów ty sobie, co chcesz, posłuchaj, nie posłuchaj, a u ciebie gospodarstwo zapuszczone, wszystko po staremu, taj koniec. Rodzi się, bo sama ziemia daje, ziemia ukraińska.

— Trzeba ci wiedzieć, mój Eugeni, że Kuczmirówka należy do najintratniejszych majątków...

— Jaż i powiadam: ziemia rodzi sama! A zawsze ty, serce, tak i wiedz, co teraz postęp jest na świecie — aa!

— Postęp? — zapytał Piszczalski, który po raz pierwszy w życiu posłyszał ten wyraz, wymówiony ze szczególnym przyciskiem.

— No, postęp, mówięż tobie, znaczy się, progres!... Widzisz, ja bywał w świecie, przyjrzał się; drugi bywa, a nie widzi, ta cóż taki radzić może? Posłuchasz brata, ot i milioner z ciebie być mógłby; nie — to nie... Serce, taż ty dygnitarz z rodu; miej pieniądz gruby, a pierwszy pan na Ukrainie!... Piszczalscy?... Wyż starsi od Burbonów!. Nieboszczyk mój ojciec mówił: Horda Drakiewicze i Piszczalscy, Piszczalscy i Horda Drakiewicze — oo!... Ty się zastanów, kochanieńki, pomyśl dobrze: postęp, znaczy się progres, a progres cóż takiego — ha? Cóż ma być? Cywilizacja, taj i wszystko...

— Eugeni, mości Eugeni! — zawołał rotmistrz.

— Ty chcesz świat przemądrzyć... Masz głowę, to widać; ale co, na przykład, można zarzucić w gospodarstwie mojemu ekonomowi?...

— Jak Boga kocham, on dobry człowiek! A zawsze, widzisz, nie taki, żeby wymyślił, odkrył co

— oo! Taż, serce, wiadomo — zaorać, on zaorze, zasieje, żniwo poprowadzi takoż... A zawsze to nie progres. Zastanowienia on nie ma na to, a każ pomyśleć jemu: ot i zdechł pies, on głupi, jak korek — aa!

— Cóż chcesz, żeby on robił?

— Toż mówię, powiadam tobie — postęp, progres, cywilizacja! Jaż, serce, w mieście bywszy, i do gazety zaglądał... Bez polityki mnie nie wyżyć... Ot punkt!

Piszczalski zamilkł, ponieważ był drażliwy na punkcie braku swej wiedzy; wyrazy: postęp, progres, cywilizacja, polityka ciężko go odurzały, a był za ambitny, aby wypytywać o ich znaczenie. Eugeni korzystał ze swej umysłowej przewagi nad rotmistrzem, stanął więc przed nim i, gestykulując jak kaznodzieja, prawił dalej:

— Nie szkodzi, serce, ty nie pojął mnie, jaż widzę... Ot, wyłożę tobie jasno na przykładzie: słyszysz, rotmistrzeńku, jak krowa w oborze mleko daje, to cóż za postęp, progres — ha?... Siana-li, koniczu-li najadła się, to i daje... A widzisz, duszko, jakby ty bez krowy mleko sam zrobił, w tym i rzecz, postęp zaraz byłby — oo!

— Et, brednie z przeproszeniem!... Z kredy czy z wapna mleka narobisz, mości Eugeni? — powiedział Piszczalski, uśmiechając się ironicznie.

— Ty jeszcze mię nie pojął, to ja tobie lepiej powiem: ludzie prosto cud robią na świecie... Nie to, żeby dnia dzisiejszego gnój na niwę wywieźć — wielkaże sztuka! Widzisz, serce, z buraka cukier ci zrobią, a z cukru — ha? Jaż nie jem karmelków, a zawsze oni tak-i robią... Lepiej robią, mówięż ci — proszek miałki, drugi za cukierek zjadłby — oo!... Posypiesz ziemię, obrodzi: żyto, pszenica nad głowę wyrósłszy. Rozkosz, jak Boga kocham! A twój ekonom, cóż on — ha?

— Wymysł, mości Eugeni, wymysł! Żeby mi kto powiedział, że bez prochu i ołowiu strzelać można, to bym tak samo nie uwierzył.

— A ty wiesz, serce, agronomia co takiego? Nie wiesz, tak po co mówisz? Jaż grafa poznał jednego, to on mnie mało sto razy powiedział: barbarstwo wszystko u Polaków! Tak i jest, kochanieńki!... Maszyny, powiadam tobie, są takie, jak Boga kocham, angielski zwyczaj... Widzisz, pańszczyzna na nic, konie na nic, służba na nic, woły takoż!... Sprężynę naciągniesz i masz: chcesz żąć — żnij, orać — órz, a nie — to młóć! Jak Boga kocham, angielski zwyczaj, a u nas wszystko barbarstwo!

— O takich maszynach, to i ja coś słyszałem. Żydek mi jeden opowiadał, że toto morzem skądsiś od Odessy przychodzi.

— Widzisz, serce!... A zawsze ty tak i od Żydka tylko słyszał; mnie graf mówił, duży graf; takoż krewny nasz... W gazecie ja potem znowu czytał raz, drugi, trzeci... Tak prawda — ha? My po świecie przejedziem się oba? Co tobie siedzieć w Kuczmirówce?

Takie mowy Drakiewicza rotmistrz nazywał morałami i niechętnie słuchał udzielanych sobie nauk. Eugeni macał wszystkie strony swego krewniaka, a widząc, że mu wykłady o postępie nie przypadają do myśli, napoczynał z innej beczki; prawił o koniach, o polowaniach, opowiadał o swoich przygodach rzekomo wojennych. Piszczalski skorzystał przy Drakiewiczu pod jednym względem: nabrał gustu do gorących napojów. Przy butelce wina lub szklance ponczu gwarzyli późno w noc nieraz i wtedy rotmistrz, jak małe dziecko, układał całe historie bitew z Niemcami, Hiszpanami, Arabami itd., a zawsze siebie przedstawiał jako bohatera. Eugeni przyświadczał, upewniał nawet niekiedy pana Jędrzeja, że słyszał już o niektórych jego wojennych czynach. Chronologia i geografia nie miały tu najmniejszego znaczenia. A ileż to znowu przygód myśliwskich doświadczył w życiu młody rotmistrz! Nie było zwierząt takich, na które by nie polował. Drakiewicz potakiwał, bo i on przecież polował na lwy, tygrysy, słonie; co więcej, opowiedział raz rotmistrzowi straszną przygodę nad Morzem Czarnym z krokodylem.

— Włosy mnie, serce, dębem na głowie stają — mówił — jak wspomnę, co mógł zginąć, a ocalał. Pojedziem raz do Odessy, to ja tobie pokażę miejsce, gdzie tego krokodyla ubił... A buty nosił ja przez cztery lata z jego skóry... Cóż, podarły się! Mówięż ci, mnie w Odessie monument chcieli postawić... Nie chciał, jak Boga kocham, i źle zrobił. Bal wyprawili, to przyjął, szampańskim upił się... Pięknie — aa? Serce, ty pojedź ze mną do Odessy!... Kobietki lubisz — co? Nu, kto nie lubi? Tak i po cóż człeku żyć w Kuczmirówce po pustelnicku? Pieniądze, duszko, w kieszeń bierz i jedziem — aa?

— Konie mi się pomarnują, psy pozdychają, gdy z domu odjadę... Jak i teraz na przykład — najpiękniejsze dwie kobyły źrebne... Spodziewam się ja koni — ho, ho, ho!... Jakich koni!

— Taż bez ciebie one krów nie urodzą!

— Widzisz, mości Eugeni, ty sobie źrebięcia czy szczeniaka w niczym nie masz, a ja co innego.

— Jak nie mam? Co tobie w głowie? Jaż kocham psy, konie! Bez psów a koni nie wyżyłby... Niech będzie do tego co zjeść, wypić i już dobrze — oo! A zawsze tak i miasteczko pachnie... Na karnawał pojedziem — co? Mnie żal krwi twojej, rotmistrzeńku, taż ty gotów dla psów się zmarnować, człowiek taki!

Nastały czasy polowania i rotmistrz o wyjeździe do miasta nie pozwalał sobie wspominać. Drakiewicz, bez względu na swoje pojęcia o postępie i cywilizacji, włóczył się całymi dniami z gromadą myśliwych po rozmaitych wertepach. W ostateczności dbał tylko gorliwie o to, ażeby na polowaniu był zawsze dostatek pokarmów i napojów. Nieraz kazał sobie rozniecić ognisko, zapalał fajeczkę na krótkim cybuchu i mówił do towarzyszy:

— Wy sobie używajcie polowania, a ja zostanę ot tutaj... Jaż inny człowiek, ja demokrat, zwierzęciu krzywdy zrobić nie lubię... Na stole, to i zjem, bo jak już zabite — co robić?... Smoka mi dajcie, tygrysa-li, krokodyla, ot i strzelę!...

Ale gdy się został przy ognisku, kazał służbie wydobyć z bryk czy z sanek bigosy, różne mięsiwa i napoje, potem jadł, popijał, oczekując powrotu myśliwych.

Jesienią polowano na dropie, na ptastwo wodne, uganiano się z chartami za lisem lub zającem, urządzano obławy na wilki. W zimie puszczał się pan Jędrzej na wyprawy i po tygodniu trwające; wyjeżdżał z nim Drakiewicz, a pozostawał przy domu Maciej, aby stajnia należytą miała opiekę. Cóż, kiedy rotmistrz tęsknił wtedy za końmi i wachmistrzem, a wachmistrz — podobno za rotmistrzem.

Jednego dnia liczna drużyna, coś w pięcioro sanek, powracała z łowieckiej wyprawy aż od granic Wołynia. Był z nimi także i Ignaś Worzewski, który prosił usilnie, aby po drodze wstąpiono na odpoczynek do Piołunówki. W Piołunówce zeszło do północy: jedli tu, pili, grali w karty i Drakiewicz był bardzo uszczęśliwiony, ponieważ ograł wszystkich. Bojąc się, aby w dalszej grze nie stracił tego, co zyskał, namawiał pana Jędrzeja do odjazdu. Toteż rotmistrz, który niezbyt chętnie grywał w karty, wstał od zielonego stolika i rzekł:

— Dosyć tego bałamuctwa, komu w drogę, temu czas!

— Zostań, rotmistrzu, zostań, tak nam tu dobrze razem! — wołali współtowarzysze. — Pojedziesz jutro rano.

Ale Drakiewicz przypomniał Piszczalskiemu, że na wczoraj jeszcze obstalowano do Kuczmirówki sławnego weterynarza aż z Kijowa, i ten jutro rano może odjechać, nie doczekawszy się pana dziedzica.

— Nie zatrzymujcie mię, bo zostać nie mogę! — powiedział rotmistrz głosem stanowczym.

Zajechały sanki i pan Jędrzej, pożegnawszy przyjaciół, wyszedł do sieni, gdzie się zrywała zaspana służba: jedni podawali futra rotmistrzowi i Eugeniemu, drudzy wynosili na sanki strzelby, jako też inne przybory myśliwskie.

— Zaczekajcież, wypijemy strzemiennego! — zawołał Worzewski, kiedy już rotmistrz z Drakiewiczem siedzieli na sankach.

— Ot i pięknie! Pożegnać się z nimi trzeba — oo! — mówił Drakiewicz.

Przyniesiono do sanek szklanki, odkorkowano butelki, a Worzewski w te słowa się odezwał:

— Słowo honoru, nie odjedziecie, dopóki nie wypróżnimy tej baterii...

— Ah, ty duszo moja!... Serdeczny, jedyny!... — zawołał Drakiewicz do Worzewskiego. — Podejdź, niech ja ucałuję ciebie!

Wypróżniono butelki i rotmistrz krzyknął:

— Mikita, jazda!

Konie ruszyły natychmiast.

Zaledwie wyjechali za Piołunówkę i znaleźli się w świeżym polu, posłyszeli głos dzwonków, a niebawem też nadjechała czwórka rozpędzonych koni z sankami.

— Nie jedźcie dalej, zawracajcie! — odezwał się głos ze sanek. — Wilki!

I czwórka popędziła ku Piołunówce. Drakiewicz zrobił ruch niespokojny, a po chwili, jakby się ocknął — zawołał:

— Wilki? Rotmistrzuniu, ty słyszał? Tak każże Mikicie zawracać.

— Jeszcze czego! Powiedzieliby, że Piszczalski wilków się boi... Jazda!

— Nie o siebież mnie chodzi, no ty, serce, na zgubę lecieć nie powinien...

— Jazda! — zawołał rotmistrz.

Mikita potrząsnął lejcami, a konie parsknęły, jakby chciały dać dowody energii i odwagi. Drakiewicz zakręcił się na siedzeniu, pochwycił konwulsyjnie lufę strzelby i siedział cicho.

Była to jedna z wcale niepięknych zimowych nocy. Choć było w połowie stycznia, powiewał wiatr, przypominający pierwsze wiosenne podmuchy, które odwilż zwiastują. Niebo wydawało się być czarnym, a jednak jakiś odcień ciemnofioletowy czy granatowy bił z góry i nadawał tło wszystkim przedmiotom. Śnieg się nie iskrzył, nie sprawiał oczom wrażenia tłuczonego cukru, ale — pokrowca z miękkiego aksamitu lub z puchu. Czuło się, że sanie mkną, jak po maśle, że na miękkim owym posłaniu ryją po sobie ślady, a kopyta koni lgną, jakby w gęstym błocie. Wartko rwały cztery siwki rotmistrza, jęczały na nich dzwonki, sprawiając jakiś odurzający hałas.

Pan Jędrzej, otulony w obszerne futro niedźwiedzie, siedział nieruchomy, jak kawał kamienia; za to Drakiewicz wykonywał ruchy, podskakując w górę, chyląc się na prawo i na lewo.

Tu i ówdzie przy drodze stały drzewa, których gałęzie pokrywał jakby dach śniegowy; ten dach zapadał się z łoskotem i wówczas Drakiewicz mimo woli przytulał się bliżej do pana Jędrzeja. Inną rażą Eugeni byłby gawędził, teraz wytężał oczy, rozpatrując pola, gdzie każdy krzak, ciemny jakiś przedmiot budził podejrzenie wilka. Mikita jechał żwawo, co mu jednak nie przeszkadzało drzemać. Naraz konie chrapnęły i skoczyły w lewo; woźnica się ocknął, coś mruknął, konie popędziły raźniej jeszcze.

— Czy ty aby nie śpisz, Mikita? — przemówił rotmistrz. — Konie ponoszą!...

Mikita spał rzeczywiście, ale słowa pana zupełnie go ocuciły; w silne dłonie pochwycił co prędzej lejce i powstrzymywał rwące się do biegu konie. Widocznie bardzo trudne miał zadanie, bo coraz więcej wytężał swe siły, a konie pędziły, jak szalone.

Wtem Drakiewicz trącił rotmistrza i, wyciągając w kierunku pola rękę, szepnął:

— Wilki!...

Piszczalski spojrzał i zobaczył tu i owdzie migające jakby świeczki, które to płonęły, to znów gasły. Sięgnął ręką po dubeltówkę a odwodzone kurki szczęknęły. Podobneż świeczki ukazały się po drugiej stronie drogi, liczba ich rosła i nie było już żadnej wątpliwości, że to są wilki. Ciągle spokojny Mikita spojrzał za siebie i oznajmił w krótkich słowach, iż za sankami pędzą wilki, ponieważ poczuły wewnątrz trupy zwierzyny, zabitej przez rotmistrza na polowaniu.

— Taż im wyrzuć sarenkę do czarta, niech jedzą, kiedy głodne! — mruknął Drakiewicz. — Chcesz, wyrzucę — ha?...

— Dla wilków ja zwierzyny nie biję — odrzekł rotmistrz.

To powiedziawszy, pan Jędrzej położył się piersiami na sankach i mierzył strzelbą. Konie gnały nadzwyczajnie, wydając niekiedy przeraźliwe chrapanie. Mikita obejrzał się znowu, a gdy spostrzegł, że rotmistrz ma zamiar strzelić, rzekł:

— Na miłość Boga, niech pan nie strzela jeszcze, póki nie napadają!... Tych bestyj jest tu setka albo i więcej...

— Pilnuj koni, to rzecz twoja! — odrzekł pan Jędrzej obojętnie. — Ja wiem, co mam robić.

Zaledwie to powiedział, huknął z obu luf od razu. Dwa strzały zdały się jak piorun spaść na konie i na wilki. Czwórka gnała już teraz tak, że sanki zdawały się po powietrzu lecieć, a w polu ozwało się urywane wycie wilków. Sanki podskakiwały, chyliły się, trzeszczały i w tym szalonym pędzie nie można było myśleć o nabijaniu strzelby. Rotmistrz pochwycił dubeltówkę Drakiewicza, który opuścił się na samo dno sanek. Chwila była straszna... Być może, iż dzwonki odstraszały cokolwiek napastników od rzucenia się na konie; ale natomiast upolowana zwierzyna, którą rotmistrz wiózł do domu, musiała wonią swoją wabić wilki, bo cała ich zgraja oskakiwała sanki. Upatrzywszy stosowną chwilę, pan Jędrzej znowu dał ognia, a potem wyjął ostry kordelas, przykucnął w sankach i postanowił bronić przystępu w taki sposób. Drakiewicz był niemy z przerażenia i bezczynny.

Konie zdawały się ustawać w biegu, a zaciętość wilków wzrastała tak, że je rotmistrz kordelasem spychał ze sanek.

Nagle i wilki zaczęły coś jakby odwagę tracić: schodziły z drogi, uciekały w pole, nie nacierały już tak zaciekle.

— Chwała Bogu, ktoś jedzie!... — odezwał się Mikita głosem spokojnym, jak gdyby dotychczas nie doznał najmniejszego wzruszenia.

— Spostrzegłeś? — zapytał rotmistrz.

— Nie, ale Watażka zarżał, a on zawsze tak rży, jak poczuje z daleka znajome konie...

Słowa te przerwał Mikicie huk kilku wystrzałów w odległości może dwustu kroków. W mgnieniu oka zniknęła cała czereda wilków; konie natychmiast stanęły, nastawiły uszy i drżały niespokojnie po przebytych wrażeniach. Pan Jędrzej niebawem począł broń nabijać, a Drakiewicz na wierzch się wydobył. Znowu posłyszano huk licznych wystrzałów, które się rozległy za jadącymi.

— Ignaś Worzewski! — rzekł rotmistrz.

Istotnie, on to był. Po odjeździe Piszczalskiego i Drakiewicza przyjechał do Piołunówki stryjeczny brat pana Ignacego, który w drodze swej spotkał się z pierwszymi pikietami wilków, a potem z sankami pana Jędrzeja. W Piołunówce opowiedział on wszystkim, iż nie usłuchano jego ostrzeżenia, i wyraził obawy swoje z tego powodu. Worzewski natychmiast zgromadził dużo ludzi i z gośćmi swymi puścił się za sankami rotmistrza. Pomoc przybyła w samą porę, a ponieważ wiatr wiał od strony Piołunówki, poczuły ją więc zarówno wilki, jak konie; ale pierwsze pierzchły, drugie stanęły.

Ta okoliczność sprawiła, że rotmistrz zaprosił prosto z drogi całe już towarzystwo do siebie, ażeby nazajutrz, skoro świt, wyprawić bal wilkom. Byli tacy, którzy radzili, aby natychmiast puścić się za zuchwałymi napastnikami; noc jednakże była za ciemna.

ROZDZIAŁ IV

Nadszedł kwiecień, głos żurawi dawał się słyszeć, przeciągały sznury dzikich gęsi, a Piszczalski robił wyprawy na tokujące głuszce lub cietrzewie, jako też poszukiwał przeciągających słonek. Pora tego polowania była już krótka, należało ją dobrze wyzyskać, właśnie więc pan Jędrzej zachęcał Drakiewicza, aby się z nim wybrał na jakąś odległą wycieczkę. Eugeni zrazu odradzał, wreszcie propozycję przyjął i robiono przygotowania do drogi.

Wtem przychodzi Maciej, a w te słowa się odzywa:

— Oj, panie rotmistrzu, coś złego jest z naszymi psami!

— Nie rozumiem! — odpowiada Piszczalski. — Chore?... To poślij po weterynarza!

— Weterynarz na nic się tu nie przyda, bo tej choroby nikt u psa nie wyleczy...

— Jakaż to choroba? — pytał rotmistrz widocznie zaniepokojony.

— Wścieklizna! — odparł wachmistrz. — Sam nic nie wiedziałem, co się stało, dopiero ludzie oto opowiadają, że kiedyś wpadł tu pies obcy; nasze psy wzięły go zaraz w obroty i na drobne kawałki rozszarpały. Nieraz się to przecie trafiało, więc nic dziwnego; ale to gorsze, że pies był wściekły, pogryzł naszą psiarnię i teraz bieda. W tej chwili kazałem a to Hajdamaka zamknąć na osobności, bo posmutniał, jeść nie chce, szczególnie jakoś poszczekuje, a na własne oczy widziałem, jak chwycił kłak siana i zjadał... Wściekł się niezawodnie.

— Co, Hajdamak?... — krzyknął rotmistrz. — Hajdamak się wściekł?

— On pierwszy zrobił początek, ale przyjdzie kolej na inne, bo wszystkie psy są pokąsane; trzeba je będzie wystrzelać.

— A to służba, niegodziwe gałgany!... Psów mi dopilnować nie umiecie! Wam wszystkim, a nie psom we łby postrzelać... — ryczał prawie, nie mówił, pan Jędrzej. — I ty, stary ośle, co się we wszystkim spuszczam na ciebie, takżeś o niczym nie wiedział! Ha, wisielcy jedne!

— Stało się!... Cóż robić? Czy mnie to psów nie żal także?

Porwał się Piszczalski gniewny i prędkim krokiem szedł psy swoje oglądać, a najprzód chciał zobaczyć ulubionego charta Hajdamaka, który odosobniony leżał teraz w izbie pod zamknięciem. Kiedy tam przybył rotmistrz z Maciejem, pies wcale nie zwrócił na nich uwagi; zdawał się drzemać na posłaniu.

— Hajduś, tu! Hajduś! — wołał pan Jędrzej.

Ale Hajdamak nie powstał i w odpowiedzi jakby rzucił w bok głową, szczęknął zębami na prawo i na lewo; podobne ruchy wykonywają psy, gdy chcą złowić dręczące je muchy. Pan Jędrzej podszedł bliżej jeszcze do psa i znowu powtórzył wezwanie. Teraz Hajdamak się porwał na nogi ruchem, który sprawiał wrażenie skurczonego podrzutu; pies stanął i wzrokiem przymglonym, bez blasku spojrzał na swego pana, a oczy miał jakieś głęboko zapadłe, nos i wargi pokryte śliną, która wisiała jak nici.

— Niech się pan rotmistrz stąd usunie — mówił Maciej głosem, którego dźwięk prośbę wyrażał. — Psu oto napad wścieklizny w tej chwili grozi i może być wielkie nieszczęście.

— Milcz! — wrzasnął rotmistrz, spoglądając ze współczuciem na ulubionego charta.

Pies chwiał się na nogach i, posłyszawszy wyraz „milcz", zwrócił osłupiałe oczy na pana Jędrzeja; włosy z jeżyły się na nim i zgrzytnął zębami. Zaledwie to spostrzegł Maciej, a już stanął pomiędzy chartem i rotmistrzem, jedną ręką w mgnieniu oka uchwycił psa z góry za kark przy samej czaszce, drugą — za skórę na grzbiecie, podniósł go w górę i z całej siły uderzył o przeciwległą ścianę. Zdawało się, że od tego rzutu kości potrzaskały w Hajdamaku; padł, wydając jakiś ochrypły skowyt.

— A to co znowu znaczy? — zawołał Piszczalski głosem strasznym, podczas gdy iskry gniewu sypały mu się z oczu.

— To znaczy, że gdybym psu nóg nie połamał, byłby pana rotmistrza śmiertelnie pokąsał.

— Durniu!... — krzyknął pan Jędrzej i zamierzył się ręką tak, jakby wachmistrza chciał na miejscu zabić.

Maciej cofnął się o parę kroków, a potem rzekł z zupełnym spokojem:

— Ta mnie może pan rotmistrz choćby i zabić, ale Hajdamak się nie podniesie, żeby pana skaleczyć, bo ma połamane nogi — i nie powstanie.

Podniesiona ręka opadła Piszczalskiemu, w oczach przygasł ogień gniewu, twarz przybrała smutny wyraz.

— Cóż robić? — zapytał głosem zgnębionym i cichym.

— Wszystkie psy co do jednego trzeba wystrzelać... Pan rotmistrz sam dobrze wie o tym, że na wściekliznę nie ma żadnego innego lekarstwa.

Tymczasem Hajdamak z połamanymi nogami wił się pod ścianą, toczył z ust pianę, zębami zgrzytał, jakby w konwulsjach. Chwytał siano, gryzł je, to znowu chciał ścianę kąsać. Pies miał napad wścieklizny, a w ruchach był uniedołężniony. Jego pan widocznie nie mógł znieść widoku strasznych męczarni swego ulubieńca, bo wyjął z kieszeni krucicę, zbliżył się do psa na odległość trzech kroków i w łeb mu strzelił. Chart wydał straszliwy jęk, ochrypły jakiś skowyt cierpienia czy wściekłości, podrzucał się w górę ciałem, drgał nogami.

Piszczalski teraz oburącz za głowę się chwycił i, jak pijany lub w obłędzie, szybkim krokiem uchodził do domu.

— Biedny mój rotmistrz! — mruczał Maciej, patrząc za biegnącym w ten sposób panem Jędrzejem. — Chorobą może to wszystko przypłacić...

— A tobież co stało się? — zapytał Drakiewicz, widząc rotmistrza nadzwyczajnie zmienionego. — Ty, serce, jakby cholery dostał!

Ale Piszczalski nie słyszał zapytania, zamknął się, aby w samotności przeboleć stratę ulubionego charta. Niedługo się jednak otrząsnął ze smutnych wrażeń, przychodzi do Drakiewicza i powiada:

— Szkoda moich psów, już drugich takich nie znajdę! — Po czym opowiedział całe przykre zdarzenie z Hajdamakiem.

— Chcesz, ja tobie wyszukam piesków? — rzecze Drakiewicz. — A jakby wolał, to lepiej niż piesków.

— Ej, ty, mości Eugeni, nie masz w sobie żyłki myśliwskiej; strata dobrego psa nic dla ciebie nie znaczy, a dla mnie dobry pies wart więcej, niż lichy człowiek.

— Prawdę powiem, co ja dziś inny, ja, widzisz, nażył się!... Ot, serce, stracił raz majątek, ty wiesz — w szawelskim powiecie — sześć tysięcy dusz miał i stracił; koło Pińska miał potem dwa tysiące dusz, takoż stracił, tak gdzie mnie głowa do psów, do polowania — ha? Wtenczas to polował, nad Morzem Czarnym takoż polował.

— Ale psów takich, jak moje, nie miałeś, bo takich drugich nie ma na świecie.

— Ta na cóż mnie psy? Jaż lepszą sztukę wymyślił, tam koło Pińska. Pomyślał ja raz sobie: Pies — psem, nu, zabrał się, tak i pojechał; uważaj, serce, umyślnie ja pojechał do miasta Korca na Wołyniu. Cóż, miasto Korzec, nic osobliwego, a w tym sztuka, co tam Żydówka jedna była w mieście Korcu, Szure Łaje. No cóż — Żydówka, nic osobliwego takoż, a w tym sztuka, co wilczki i lisy chowała — oo! Mówięż ci, serce, prosto szkoła, pensjonat. Przyjechał do miasta Korca, rozpytał ludzi o Szure Łaje, poszedł — pięknie — aa! Ja, rotmistrzeńku, miał czym płacić, więcej dziesięciu tysięcy rubli srebrem zapaśnych miał w kieszeni; w Warszawie pohulać sobie mógłby — oo? A, duszko, do miasta Korca ja przyjechał. Przyjechał — znaczy się do Szure Łaje ja przyjechał... Rozkosz, co ja u Żydówki tejże zobaczył! Powiadam tobie — liski i wilczki ona chowała. Błazenki takie maleńkie jedne, na mleku się chowawszy, igrały... A drugie, serce, większe — kości ogryzały — oo!... Duże wilki w klatkach ona trzymała, głodem morzyła; mówięż ci, prosto szkoła, pensjonat, jak Boga kocham!

— A to bardzo ciekawe! Nigdyś mi nie opowiadał, żeś widział takie rzeczy.

— Wszystkiegoż ja ci nie mogę opowiedzieć naraz; pożyjem, tak i opowiem, jak ty mnie, serce, posłuchasz... Ja o Warszawie tobie ciekawsze rzeczy powiem... Ot, wesołe miasteczko. Bywało, idziesz ulicą, spotykasz kobietkę, a ona śmieje się — prosto raj!... Podoba ci się, dobrze!... Rozmawiać zaczniesz, a ona śmieszka kochanieńka...

— Powiedzże mi o tych lisach i wilkach w Korcu, skończ tamto, a potem opowiesz o Warszawie! — rzekł rotmistrz z niecierpliwością w głosie.

— Jaż mówił: Szure Łaje wilczki i lisy chowała; miał czym płacić, tak kupił ja sztuk dziesięć wilczków, lisków tyleż; no i wielmożna uciecha, jak wrócił do domu, około Pińska mieszkawszy. Na cóż mnie psuć proch a ołów? Puścił do lasu zwierza, taj koniec, on sam nałowił. Nie chciał ja, to wsiadł na konika, a wilczki i liski za mną gonią; poszczuł zajączka, ot i zabawa, korzyść takoż — oo!

— A czy Szure Łaje jeszcze żyje?

— Żyć powinna, onaż nie była stara, jak ja z nią miał znajomość.

— Ile mil będzie stąd do Korca?...

Wtem rozległ się huk wystrzału, a po nim dał się słyszeć skowyt psa.

— Maciek strzelił i zabił Rusałkę... Ona się także wściekła — mówił rotmistrz przeciągając rękę po czole.

Nastąpiła chwila milczenia i znowu strzał się rozległ, znowu skowyt psa słychać było. Pan Jędrzej sposępniał, zrobił się jakiś dobry, potulny, wziął Drakiewicza tkliwie za rękę i rzekł:

— Pojedziemy do miasta Korca? Po tych psach ja już innych chować nie mogę.

— Ślicznie, pojedziem! Zobaczysz, serce, jak ludzie żyją. Na Kijów takoż jechać można; z Kijowa to i wstąpim do Żytomierza — ha?... Taż, ty, rotmistrzeńku, nigdzie nie bywał... W szkole był, w Winnicy, nu cóż, Winnica nie świat!... Warszawa — rzecz druga! Koroniasza ty w życiu widział? Ciekawy naród, jak Boga kocham! Wiesz, u nich rozumu takiego nie ma, jak u nas, a zawsze taki oni chytre ludzie. Prosty warszawiak, duszo, na miejscu obełże naszego brata... Kobietki, mówiąż, kobietki!.... Ty by po prostu się zaszalał.

— Te wilki z Korca kto ci układał?

— Jaż strzelców trzymał, pan był, serce!... Sześć tysięcy dusz w szawelskim powiecie — poszło... Dwa tysiące dusz koło Pińska — i to poszło... Nad Morzem Czarnym jaż własną tylko miał duszę... To ja stracił — drugie zarobił: kobiety lgnęły do mnie... I było do czego, ja zuch, widzisz! Podjeść, podpić mnie trzeba, a potem człowiek wesół. Warszawka tobie nie pachnie — co? Taż ty młody... Pojedziem!

— Cóżeś ty robił w tej Warszawie?

— Każ, serce, dać butelkę, opowiem! Rotmistrz klasnął w ręce; na ten znak wpadł kozaczek i odebrał rozkazy. Wnet potem ukazała się butelka wina i lampki, wydęte jak bańki. Eugeni zrobił próbę wina, a następnie począł opowiadać:

— U koroniasza, duszko, choć bieda, on pośpiewuje, nie poznasz... Głodny, szelma, a frak na grzbiet włoży i pląsa... ha, ha, ha! Uwierzysz, serce, co ja półgąska tam tygodnie dwa szukał; taż koroniasze po francusku żyją. A jakże, etykieta u nich, niech Bóg broni! Prosi cię taki na obiad, myślisz sobie: Obiad, tak już obiad! Człowiek zje porządnie w gościnie... No, ja raz, drugi złapał się... Nie głupi! Taż oni, rotmistrzeńku, ze swoją modą poszaleli. Myślisz, co oni zjeść ci dadzą?... Tfu!... Wódki?... I to nie wszyscy piją, a jak piją, eh, jaki tam kieliszek!...

Mówiąc to Drakiewicz wielkość kieliszka oznaczył przez pokazanie pierwszego członka małego palca, a potem wyciągnął od razu całą lampkę i prawił dalej:

— Kto kogo u nas prosi na herbatę? Jak sam przyjdzie, niech pije, ile zechce, daj Boże zdrowie!... Jaż, zasiadłszy, dziesięć, piętnaście szklanek wypiję, zagryzę cukru i to nie zawsze — oo! Ja żołądek wypłukać, wykadzić muszę — przed śniadaniem-li, przed kolacją, pięknie — ha? A u koroniaszów, serce, na czystą herbatę cię proszą i to w farfurze podają; prosto — pić nie możesz. Jedno ślicznie, ot, politykę tną! Zacznie mówić koroniasz — rozkosz!... Francuz dla niego, jak swój, Anglik — takoż, Niemiec-li, Turek, poganin każdy czy dusza chrześcijańska — wszystko polityka gładka!... Tak, ci duszko, rozjaśni Europę, że głodny wracasz do domu, a myślisz sobie: At mądrości się dziś nasłuchał! Pomyślisz o tym przed snem i powiesz sobie: Nałgaliż koroniasze, a pójdziesz między nich znowu jutro wieczór — masz to samo. Jaż ciągle myślał o tych mowach i nie mógł połapać się: łgarstwo czy prawda? Rozkosz, jak oni mówią! Marszałek szlachty u nas i to nie każdy przegadać może koroniasza... U nas lepiej żyjesz w domu, u nich lepiej w restauracji; kto lubi, może sobie do cukierni zachodzić takoż.

Nie chcesz — idziesz na teatr, a nie, to remizę najmujesz; za miastem takoż zjeść, wypić można, pojedziesz — oo! Teatr? Cóż, komedia, żart z ciebie robią, taj koniec. Uwierzysz, serce, ja raz zapłakał, a poznał, że to żart, sztuka, to więcej na teatr nie poszedł... Ja, Eugeni Horda Drakiewicz! Mnież na muchy komedianty brać mają?... Nie poszedł więcej, co by durnia z siebie nie robić — oo! Wstydził się sam za siebie, jak Boga kocham. Na cóż mnie teatr?... Kolację ja i bez teatru zjem; drugi apetytu tego nie ma, niech chodzi: przeczeka godzin kilka na teatrze i apetyt mu przyjdzie. Widzisz, rotmistrzuniu, at i Warszawa taka, raj — mówię tobie!... Pojedziem — ha? Kto chce, na bal idzie. Czemu nie? Jaż chodził, jak mnie powiedzieli, co w diabełka tam zagram. Raz ja ubawił się, no dużo stracił... Mnie nie żal, zabawę miał!... O maskaradzie, serce, ty kiedy słyszał? Nie słyszał — ha? Żal, widzisz... We fraku się chodzi, kapelusz bierzesz wysoki, rękawiczki białe wdziewasz — oo! Postęp, duszko, cywilizacja, to musisz... Kobietki w maskach zaczepiają ciebie, pod rękę biorą, pięknie — co? Przychodzi jedna, druga, trzecia, jaż się opędzić nie mógł... Mądre!... Szampańskie pili my potem, no dużo ja wtenczas stracił. Do rządcy swego pisać musiał, bo żyć nie miałby za co, jakby mnie pieniędzy on nie przysłał... A zawsze tak i ubawił się, znajomości zabrał, taj dobrze!

ROZDZIAŁ V

Pan Jędrzej i Drakiewicz wybrali się w czerwcu do Korca; Maciej pozostał w domu, jako opiekun stajni — psów już nie było. Zatrzymali się w Żytomierzu, dzięki raczej namowom i pragnieniom Drakiewicza, aniżeli życzeniom rotmistrza.

— Tydzień zabawim w Żytomierzu i pojedziem dalej — mówił Eugeni.

Drakiewicz miał tu dużo znajomych, a między nimi wielkiego przyjaciela swego, Szymona Ry-kowieckiego, który od ośmiu już lat prowadził sławny majątkowy proces ze starszym bratem, Hilarym, i dla procesu ciągle przemieszkiwał w mieście. Ten Rykowiecki, żyłka pieniacka, był też jednocześnie melomanem, wyprawiał u siebie muzykalne wieczorki męskie, po których można było zjeść kolację i zgrać się w karty. Eugeni wprowadził pana Jędrzeja na taki raut, poznał go z różnymi ludźmi i rotmistrz musiał przez trzy godziny słuchać muzyki, a potem grał w karty i to z wielkim powodzeniem.

Ale Piszczalski już po trzech dniach pobytu w mieście nudził się niewymownie, mówił, że życie miejskie usposabia człowieka do samobójstwa; zrobił się jakiś ociężały, małomówny, a ciągle go zdejmowała śpiączka. Drakiewicz za to gonił nieustannie, odnajdywał bliższych i dalszych znajomych, od których dowiadywał się znowu o innych. Wpada raz po południu do hotelu, budzi drzemiącego rotmistrza i co tchu mówi:

— Serce, taż ty nie pokładaj się, cóż ty na spanie do miasta takiego przyjechał? Nowość powiem tobie, nowość wielką.

— Et, do licha ciężkiego, ja tu zdechnę w tym Żytomierzu — odrzekł rotmistrz ziewając.

— Nie zdechniesz, pożyjesz uczciwie... A wiesz, co ja za nowość tobie przyniósł? Kapsulewicza spotkał ja, duszko, widzisz, Kapsulewicza, mówię!

— Toż ja go nie znam.

— I poznać ty go powinien... Człowiek — ho, ho! Spotyka mnie i pyta: „Oczyż mię mylą — Eugeni Horda Drakiewicz w Żytomierzu?..." — Ja go za szyję ściskam i opowiadam, co po świecie się nażył, taj na Ukrainę pojechał; z rotmistrzem Piszczalskim świat poznać puścił się i ot historia... Dopieroż Kapsulewicz o Piszczalskich w pochwały — ślicznie, ha? Małoż tego, on nam dziś wizytę zapowiedział, o szóstej godzinie tu będzie... Zobaczysz, rotmistrzeńku, posłyszysz Kapsulewicza

— at polityk, niechże go! Ministrów we Francji, a Niemców, jak zacznie sypać, to prosto głowa ci puchnie. Taż on ze stryjanką Ignasia Worzewskiego żonaty — godny człowiek!... Ja tobie mówię, duszko — człowiek, to człowiek... W domu u nich? Rozkosz — serwis srebrny na sto sześćdziesiąt osób... Umrze ten marszałek, ot i nowy gotów. Ta któż by inny na Wołyniu? Jaż łamał sobie głowę, a drugiego nie znalazł.

— Wolałbym go wcale nie poznawać, bo jutro myślę się stąd wynosić. Pojedziemy do Korca do Szure Łaje, a potem wracam do Kuczmirówki, mości Eugeni; ja bym tu zginął... Chcesz, to sobie zostań sam w Żytomierzu.

— Co ty powiedział? Gdzież ja by został bez ciebie?... A tobie cóż tu brakuje?

— Nic mi nie brakuje, ale się dziwne rzeczy ze mną dzieją: nuda, chorym i smutny, i zły — brrr!...

— Dziwakiem-że nie bądź! Cóż ty przy Kapsulewiczu się znudzisz — ha? A jak zaprosi on nas do siebie, to my nie pójdziem — co? Nogami ty człowieka takiego deptać chciałby?

— Ja wcale nie mówię o Kapsulewiczu! Upierasz się, to z tobą pójdę — wszystko mi jedno, dokąd. Powiadam ci tylko, mości Eugeni, że wolę w Kuczmirówce gryźć pieprz, łykać ocet, aniżeli tutaj żyć marcepanami.

— Zardzewiał ty, jak Boga kocham, zardzewiał! Nie bądź mnie przy tobie, to honor ty straciłby, serce, — zasmuciłby ty Piszczalskich, Horda Drakiewiczów, co w grobie leżą... Tak zginąć tobie nie można — oo!

— Do miasta, do ludzi ja niestworzony! Nie przekonasz...

Ale punkt o szóstej przybył Kapsulewicz, mężczyzna dorodny, w sile wieku, dostatnio ubrany i po pańsku, umiejący obracać się między ludźmi; znał on rodziców pana Jędrzeja, a syna — jak mówił — pragnął gorąco poznać. Kapsulewicz należał do rzędu tych ludzi, których nazywają dobrze wychowanymi, ponieważ się umieją szybko naginać do wyobrażeń i upodobań każdego, z kim mają do czynienia. Rozmową zaczęto od polityki, a skończono ją na koniach i polowaniu, czym Kapsulewicz bardzo sobie ujął Piszczalskiego.

— Bardzo mi przyjemnie — mówił do rotmistrza — że poznaję młodą generację Piszczalskich, bo wszyscy oni odznaczali się w obywatelstwie. O panu słyszałem dużo dobrego od siostrzeńca mojej żony, Ignasia Worzewskiego... Tylko, panie rotmistrzu, trzeba się ludziom dać lepiej poznać.

Pan Jędrzej i Drakiewicz otrzymali solenne zaproszenie na wieczór do państwa Kapsulewiczów, którzy całymi miesiącami przemieszkiwali w Żytomierzu, ponieważ ów Kapsulewicz — jak mówił o sobie — „gorliwie się zajmował sprawami wołyńskiego obywatelstwa". Zabawiwszy blisko godzinę czasu w hotelu, pożegnał on nareszcie rotmistrza i Eugeniego, z gracją naciągnął rękawiczki, wziął kapelusz, laskę ze złotą gałką i wyszedł.

— Jaż nie myślał, żeby Kapsulewicz tak długo siedział u nas na wizycie, a siedział — oo!... To ryba, serce, duża ryba! Z oczu marszałek mu patrzy, at i wielki zaszczyt, jak Boga kocham, zaszczyt dla nas! — powiedział Drakiewicz.

Teraz Eugeni robił panu Jędrzejowi uwagi, dotyczące toalety, w jakiej należało się pojawić na wieczornym zebraniu u Kapsulewiczów.

— Będzie tam komu rękę podać i ukłonić się komu: czoło szlachty z całego Wołynia tam znajdziesz — oo! — mówił Drakiewicz. — Człowiek młody, ty spodobać się możesz; czart wie, czy marszałkównie Zdolskiej w oczy nie wpadniesz? Czemu nie? Ja by sam kochał takiego, kobietą bywszy... Teraz pociechęż ja chcę mieć z ciebie. Taż wczoraj ty ślicznie wystąpił u Rykowieckiego! Muzyczki posłuchał — głupstwo! A zawsze, widzisz, serce, to po pańsku: pograć, pośpiewać przed kolacją. Mój Szymek Rykowiecki tak — i zuchl Jeść dobrze kazał podać wczoraj; duszko, onże wiedział gust mój i, wiesz, mnie na stół osobno kołduny podali, — to ja zjadł sztuk pięćdziesiąt — oo!... Kołdun — rzecz dobra, a wypić po nim trzeba. Mnie jeden stary doktor mówił: — „Panie Drakiewicz, kołduny sobie jadaj, nie szkodzi, a napitku potem nie żałuj... i zdrów będziesz".

Wystrojeni, jak tylko można najlepiej, Drakiewicz i Piszczalski udali się wieczorem do domu Kapsulewiczów, gdzie już zastali byli różnych gości. W obszernym salonie pańskim jaśniało dużo światła, a znaczna część zgromadzonych otaczała w koło fotel, na którym siedział jakiś człowiek dobrze łysy i z twarzą zupełnie wygoloną. Gospodarz powitał nowoprzybyłych, przedstawił Piszczalskiego swojej małżonce, damie, która nieustannie używała wachlarza; potem wziął pana Jędrzeja pod rękę i prowadził do jegomości, siedzącego na fotelu, mówiąc:

— Pozwól, rotmistrzu, że cię przedstawię głowie naszej szlachty, panu marszałkowi, Sewerynowi Zdolskiemu.

Ten marszałek zdawał się być posągiem lub obrazem jakiego bóstwa, przed którym kiwali się dziwacznie rozmaici czciciele. Słysząc, iż Kapsulewicz przedstawia rotmistrza, rzekł:

— Pi...szczal...ski, aha!... Pi...szczalski, rozumiem, wiem... Na Ukrainie mieszka?... Hm, na Ukrainie... Czekajże, co ja chciałem powiedzieć? Cóż takiego? No, nic... Kogóż wy tam macie w okolicy?

Rotmistrz zaczął wyliczać rozmaite nazwiska, a za każdym z nich marszałek mówił: — „Wiem". — Ale po niejakim czasie przestał to powtarzać, a rotmistrz zauważył, iż pan Zdolski podczas jego opowiadania w najlepsze drzemie. Wnet się jednakże ocknął pan marszałek i powiedział:

— Juści wiesz o tym, że układam herbarz szlachty wołyńskiej, ukraińskiej i podolskiej?... Skoro wiesz, pamiętajże to rozpowiedzieć między ludźmi!... Piszczalscy, hm! Dotąd doszedłem do litery K... Czekajże!... Ostatni są Krzepścińscy... Tak, tak... A twój herb?... No, przecie nie Leliwa, nie Kopasina?... Bodajże cię, cóż ja chciałem powiedzieć — hę?

Marszałek znowu się zdrzemnął i znowu mówił:

— Wszystko mi pomącił, widzisz, mój sekretarz, poprzekładał w szufladach kartki i teraz dojść nie można, kto kogo rodzi... Ale zaraz... Z Bokrzewskiej Martyny urodzili się: Tymoteusz, Apolonia, Scholastyka... Któraż jeszcze?... A bodajże cię... Pojadę do Warszawy po innego sekretarza... Czekajże, czekaj... Manswet i Bonifacy... Co ja też mówię?... Piszczalscy pomieszali mi się w głowie ze Skrzypalskimi... Wasz jest Dominik i... ten tego...

Jakże jej tam? Kartki pomieszane i nic nie dojdziesz...

Nastąpiła pauza drzemki, po której pan marszałek znowu głos zabrał:

— Pi...szczalscy — trzy czwarte krwi koroniarze, uważasz?... Tymoteusz, Apolonia... Scholastyka — nie pamiętam... Gałgan, ten mój sekretarz! A z poddanego go wychowałem... Możeby ten tego... co? Jakbym ja herbarza nie ułożył, to kto? Na nic, bo kartki pomącone.

Szczęście chciało, że Kapsulewicz przedstawił właśnie jakiegoś nowego gościa, a tymczasem Drakiewicz czatował już na pana Jędrzeja, odprowadził go nieco na bok i mówi:

— Pod szczęśliwą gwiazdą ty się urodził, niech mię diabli wezmą!

— No, cóż takiego?

— Taż tu oczy wszyscy na ciebie, serce, zwracają! Marszałkówna mnie o ciebie pytała, jak Boga kocham! Marszałkówna — pierwsza partia na Wołyniu... A Kapsulewiczowa, Worzewska z domu, pulchniutka taka, ta tam na kanapie, wiesz, co powiedziała? No, kompliment — mówię ci — to kompliment! — „Panie Eugeni — ona powiada: — Ten twój rotmistrz Piszczalski — toż persona, śliczny człowiek!..." — Jaż, serce, ze szczęścia prosto stopić się gotów! Zaszczyt, zaszczyt! Gdzie tobie żyć w Kuczmirówce, jak ty do marszałków stworzony? Tak, pójdźże, duszko, marszałkównie ja ciebie przedstawię!

Za chwilę potem rotmistrz siedział przy pannie Julii Zdolskiej i prowadził z nią rozmowę.

Panna marszałkówna liczyła już z górą lat dwadzieścia pięć; była ona szczupła, wątła, średnio przystojna, ale miała piękne, wymowne, czarne oczy i szczerość jakąś w obcowaniu z ludźmi, co ją czyniło powabną. Ojciec jej był od dawna wdowcem, więc zapewne wskutek tego córka jedynaczka miała niektóre odcienie charakteru męskiego. Młodych mężczyzn traktowała dosyć despotycznie i lekceważąco; być może, iż pamiętała o tym, że jest marszałkówna, a przy tym posażną panną.

— W którym roku życia zostałeś pan rotmistrzem? — zapytała niespodzianie Piszczalskiego.

— Zostałem nim zaraz po urodzeniu! — odrzekł pan Jędrzej śmiało i dobrodusznie.

Ona miała chęć zadrwić z niego; według swego zwyczaju chciała go potraktować z góry, lecz gdy teraz spojrzała nań, spotkała jego duże niebieskie oczy, pełne życia i energii, uderzył ją wyraz twarzy łagodnej, spokojnej, zapowiadający dzielność i pewność siebie. To wszystko zmieszało ją, zaniepokoiło; miała chęć jego wprawić w kłopot, a tu sama spuściła oczy. Nie wiedziała, co powiedzieć, i zapytała:

— Jakże się pan bawi w Żytomierzu?

— Przykrzy mi się i chciałbym odjechać jak najprędzej.

— Nudzi się pan? Ależ to nieprzyjemnie dla tych, którzy się z panem bawią?

— Mało kogo znam tutaj, a nie chciałbym być niczyją zabawką.

Panna Julia przygryzła usta, bo wszyscy, których dotąd znała, z chęcią oddawali jej się jako zabawki.

— A w domu, na wsi, cóż pan robisz? — zapytała znowu.

— Bawię sam siebie: końmi, psami, polowaniem.

— Oryginalny człowiek z pana!... Konie, psy, polowanie i nic więcej?...

— Nic a nic! — odrzekł pan Jędrzej naiwnie.

— Więc pan jesteś w koniach zamiłowany; ja także lubię konie, a raczej lubię jeździć konno — jest to bardzo przyjemne.

Rotmistrza zadziwiło to wyznanie, bo po raz pierwszy spotkał kobietę, która mu powiedziała: — „Lubię konie".

— Skoro się panu tak przykrzy w naszym mieście, to mamy obowiązek bawić swego gościa... Proponuję panu na jutro wspólną wycieczkę konną — zgoda?

— I owszem — odparł pan Jędrzej, którego z kolei pomieszały teraz czarne oczy panny marszałkówny.

Oni tak rozmawiali ze sobą, a tu przybywali coraz nowi goście i między innymi wszedł do salonu młodzieniec wyperfumowany, uczesany nader starannie, zręczny, pełen salonowej gracji w ruchach i ukłonach. Był to pan Afred Retkowski, typ złotego młodzieńca, którego w Żytomierzu nazywano powszechnie paryżaninem. Przeszedł on salon, a każde jego spojrzenie, każdy gest cechowała sztuka, którą sobie przyswoił jakby drugą naturę. Z każdym inaczej się witał, inaczej rozmawiał; czuć było człowieka pragnącego podobać się wszystkim, a zawsze na inny sposób. Przystąpił właśnie do marszałkówny, witał ją z przesadną grzecznością, a kiedy się zaznajamiał z rotmistrzem wykonał ukłon tak ściśle etykietalny, że jaki mistrz ceremonii mógłby mu tego pozazdrościć.

— Panie Alfonsie, ja tu z rotmistrzem prowadzę bardzo ciekawą rozmowę — rzekła panna Julia. — Zgadnij pan, o czym?

— Temat rozmowy daje się wtedy tylko odgadnąć, jeżeli ani jedna z rozmawiającej pary nie życzy sobie dać poznać, o czym jest mowa... Im większa bowiem tajemnica w takim razie, tym bardziej ograniczone pole domysłu... To, co chce ukryć dwoje ludzi, jest jawne dla wszystkich...

— Rozmawialiśmy o koniach — przedmiot, którego zwykle w salonie nikt nie porusza.

— Och, o koniach! Jako sport, konie są bardzo dobre, lecz rozmową o nich mogą się zajmować tylko tak zwani koniarze.

— Pan lubisz zwykle rozmawiać o niczym. Co do mnie, jestem bardzo szczęśliwa, że znalazłam kogoś drugiego, z którym podzielam upodobanie... Ale widzę, iż pan nie masz chęci brania udziału w naszej rozmowie...

— To już nie jest żadną zagadką, co powinienem uczynić w takim razie — rzekł Retkowski przygryzając lekko górną wargę.

— Pokazuje się, że pan, gdy chcesz, umiesz odgadnąć tajemne życzenia już nie dwojga, ale nawet jednej z rozmawiających osób.

— Wobec swojej królowej poddani zawsze przecież są takimi.

— Jeżeli pan tytuł królowej stosujesz do mnie, to muszę wyznać bez ogródki, że nikt nie przyjmuje berła panowania bez własnej woli i wiedzy.

— Cnoty i wdzięki nigdy nie rozkazują inaczej, tylko bezwiednie, mimowolnie.

— Gdybym je posiadała, jużbyś pan nie miał czasu do wypowiedzenia mi tak czczego komplementu.

— Wiem! — odrzekł pan Alfons z przyciskiem. — W przeciągu jednej minuty chciałabyś mię pani zesłać do antypodów, ażebym nie był świadkiem rozmowy o koniach. — Uśmiechnął się z przekąsem, złożył wytworny ukłon i odszedł.

— Jakże się panu podoba ten brylant naszych salonów? — zapytała rotmistrza panna Julia.

— Słyszałem wyrazy, lecz nic a nic nie rozumiem. Jestem prostak...

— Pan Retkowski od trzech lat stara się o moją rękę i wszyscy nas uważają za narzeczonych; cóż pan o tym myślisz?

— Tym bardziej nie rozumiem wszystkiego, coście państwo ze sobą rozmawiali.

— Mój ojciec przyjął pana Alfonsa, a ja...

— Nie... — wymknęło się mimo woli z ust rotmistrzowi.

— Chciałam to powiedzieć cokolwiek inaczej, niż się pan wyraził.

— Ja się nie upieram przy swoim zdaniu, niech pani powie. — Mówiąc to rotmistrz czuł, że mu głos drżał czegoś.

— Otóż wolałabym takiego, który się wcale nie stara o przyjęcie i o względy mego ojca... Bo przecież to jest wyraźnie handel, a ja nie mam chęci być towarem.

Piszczalski drgnął, zaświeciły mu dziko oczy, uderzyło żywo serce, krew pędziła do głowy jakimś szumiącym potokiem.

— Gdybyś pani zapotrzebowała ode mnie przysługi.

— Nie wątpię na chwilę, panie rotmistrzu, o twoim rycerskim sercu, ale proszę cię, bądź spokojny i nie szukaj zwady z Retkowskim.

Kiedy się już goście rozchodzili, panna Julia, żegnając Piszczalskiego, mówiła głośno:

— Czekam pana jutro rano między pierwszą a drugą; przybądź bez żadnych ceremonij tak, jakbyś jechał na polowanie do przyjaciela... Za wierzchowce zaręczam.

Pan Jędrzej i Drakiewicz wnet potem wracali do hotelu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej