Adolf Dygasiński

PAN JĘDRZEJ PISZCZALSKI II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

PAN JĘDRZEJ PISZCZALSKI

Tom II

Opowieść z niedawnej przeszłości

Adolf Dygasiński

ROZDZIAŁ I

Jednego razu, w maju, pan Jędrzej otrzymał wiadomość ze Lwowa, że mu właśnie umarła ciotka, po której znaczny majątek nań spada; dla przeprowadzenia całej sprawy rotmistrz musiał jechać do Galicji. Przygotowania do podróży niedługo trwały i już w kilka dni po otrzymaniu wiadomości cztery dziarskie siwki unosiły lekką brykę, a w niej pana Jędrzeja i nieodłącznego Maćka, wyciągniętym kłusem ku granicy austriackiej. Pogoda była piękna, pola się zieleniły. Piszczalski po raz pierwszy od dawnego już czasu podróżował samotnie, nie mając przy sobie żadnego z wesołych towarzyszy. Zamyślił się, bo oto otrzymywał spadki po krewnych, został bogatym panem... I cóż z tego? Może mu się już sprzykrzyło życie hulaszcze, możeby się ożenił, żył jak inni ludzie. Ożenić się? Lekceważył przecież kobiety, cenił je tylko podług miary wdzięków i łatwości podboju. Dotąd żadna nie zniewoliła jeszcze jego serca na czas dłuższy. W marzeniach rotmistrz zasnął na bryczce. Drzemał na ciepłym, wiosennym słońcu i fantastyczne widziadła kołysały duszę jego. Przewijały się przed nim już to dzielne jakieś konie, rżące i z rozdętymi nozdrzami, ognistymi oczyma; już przepyszne psy, charty w pełnym biegu — wysmukłe, długiej już znowu widział twarze swoich przyjaciół, rozpromienione winem: — strzelały korki szampana, na stołach leżały stosy kart rozrzuconych, a jego wabiła ku sobie jakaś bachantka... Ocknął się, przebywając granicę austriacką, a potem znowu drzemał, marzył. Nudziła go podróż, popasy jeszcze bardziej, a najgorsze były noclegi.

Było to prawie o samym świtaniu; podróż trwała już trzeci dzień; rotmistrz gdzieś w okolicach Buczacza miał się przeprawić przez Seret. Jechał około lasku, nad którym mgły się unosiły, a z głębi śpiewny gwar ptactwa dolatywał; on był z naturą w tak dobrej zgodzie, że nic go w niej nie zachwycało, ani nie raziło. Naraz spostrzegł wychodzące z lasu dwie kobiety; miały na sobie strój wieśniaczek, właściwy tym okolicom, mimo to jednak ruchy ich i fizjognomie uderzały rotmistrza. Szły prosto ku niemu, dając rękami jakieś znaki. Pan Jędrzej kazał stanąć, a kiedy obie niewiasty ujrzał przed sobą, przekonał się, że były niezwykle piękne i wyglądały na cudzoziemki. Jedna z nich, nieco starsza, zbliżyła się do rotmistrza śmiało i przemówiła po francusku, a widząc jego zakłopotanie, zaczęła zaraz mówić po niemiecku. Maciej, który w każdym z tych języków umiał jako tako kilka zdań skleić, zapytał nieznajomej, czy nie umie po polsku. Odpowiedziała czym prędzej, że umie cokolwiek; ale zarazem zdradziła obawę, jakby nie chciała być zrozumianą przez stangreta. 

Rotmistrz wysiadł teraz z bryczki, a kiedy się usunęli na bok, nieznajoma tak mówiła:

— Cieszą się, iż spotkałam Polaka, bo, jako taki, nie jesteś pan zapewne stronnikiem polityki austriackiego rządu i oddasz mi przysługę... Panie, — mówiła błagająco — wielkie nieszczęście wisi nade mną: ściga mię policja i za chwilę mogę wpaść w jej ręce. Jestem Madziarka, pochodzę z Siedmiogrodu; reszty dowiesz się później, a teraz ratuj, na Boga, ratuj jak najprędzej!

Pan Jędrzej był zupełnie uległy pod wpływem energii kobiecej. Dwie nieznajome zajęły miejsca w bryczce, a on zapytał:

— Dokąd się panie zawieźć każą?

— Przede wszystkim stąd prędko, bardzo prędko oddalić się trzeba: o mil pięć, sześć, dziesięć, a potem muszę się wydostać za graniczny pas Austrii. Panie, ktokolwiek jesteś, ocal mię! Cały rok błądzę, jak dziki zwierz, w górach, kryję się po jaskiniach, a oni wszędzie mię tropią, ścigają...

Teraz Piszczalski kazał stangretowi zawrócić i rzekł:

- Koni nie żałuj I

Potem z półsłówkami zwracał się do Macieja; widocznie rotmistrz z wachmistrzem złożyli jakąś naradę.

Nie będziemy się tu wdawali w opisy szczegółów tej podróży, powiemy tyle tylko, że pan Jędrzej zrobił się naraz dziwnie potulny; przez dwa dni tak złagodniał, wygrzeczniał, że gdy powrócił do Kuczmirówki, ludzie go tutaj zrazu poznać nie mogli. Rozmaici rezydenci, utracjusze,  ludzie bez sposobu do życia założyli sobie istną kolonią w domu rotmistrza; żyli oni tu szczęśliwi jak motyle: polowania, karty, wino — oto jedyne zajęcia, którym się oddawała wesoła kompania. Eugeni Horda Drakiewicz, daleki krewniak rotmistrza, odgrywał rolę gospodarza w nieobecności Piszczalskiego; stracił on dawno już swoją fortunę i czepił się pana Jędrzeja jak deski zbawienia, a przyznać trzeba — wcale go nie oszczędzał.

— At, serce, rotmistrzuniu, ty zuch! — mówił. — Ja rozumiem taką tylko przyjaźń: co twoje, to moje... Tyś brat, duszo!

Kiedy pan Jędrzej wrócił do domu nadspodziewanie prędko i przywiózł ze sobą dwie kobiety, zadziwiło to wszystkich rezydentów.

- Miał po co jeździć, żeby baby zwozić  - mówili. - Taż tego towaru wszędzie dostanie.

- Wy tak nie mówcie - rzekł Drakiewicz. - Jędrzych znawca... Upatrzył sobie i przywiózł... aa! Ja by takoż zrobił, no, cóż, nie ma!... Łusia była... ha? Taż ona... ona każdemu zęby pokazywała!

Jeszcze większe wrażenie zrobiła na rezydentach okoliczność, że Piszczalski nie pozwolił teraz nikomu żartować z powodu przybyłych do Kuczmirówki kobiet. A dotychczas nikt z całego towarzystwa nie nauczył się zachowywać najmniejszej dyskrecji, bo nie miał potrzeby. Kpiny, tłuste żarty i przycinki aż do tej chwili były w szwadronie rotmistrza zawsze na porządku dziennym. Więc cóż się stało, że pan Jędrzej spoważniał, a na żart przyjaciół zmarszczył oto czoło i dał zanadto ostrą odpowiedź? Odtąd zniknęła jego łagodność. Zrobił gorzej, bo czwartego dnia po powrocie wypowiedział jak najkategoryczniej wszystkim przyjaciołom pobyt w swoim domu.

— Co jego podjechało? — pytał jeden z rezydentów. — Powrócił taki uprzejmy, a teraz...

— Ty pytasz, serce? — rzekł Drakiewicz. — At, diabeł baby nasłał, taj koniec!... Ale po co jemu dwie?... Jaż nie wyjadę, póki on mnie trzysta rubli srebrem nie pożyczy... I to mało! Taż  życie takie, jak w Kuczmirówce, gdzie mnie drugie znaleźć  — ha? Ja jemu powiem: „Rotmistrzeńku, ja na tobie stratny być nie mogę, jak Boga kocham! Ty, duszo, szczęśliwy; przy tobie pieniądz i kobiety, a ja, Horda Drakiewicz — co?...”  — Wyjadę stąd, to znów przyjadę... za dni dziesięć, a nie, to za miesiąc... Młody człowiek, jaż jego krewny... zrobi głupstwo i ludzie zaraz powiedzą: czy to pięknie tak, panie Eugeni Horda Drakiewiczu? Po co ty wypuścił z opieki rotmistrza?

Z tym wszystkim Piszczalski pozbył się zupełnie rezydentów, obdarzył ich na drogę i w świat powyprawiał.

W Kuczmirówce zmienił się teraz tryb życia najzupełniej. Służba otrzymała rozkazy wypełniania wszystkich poleceń dwóch nowych mieszkanek dworu, a przy tym rotmistrz zagroził strasznymi batami i usunięciem z domu swego każdemu, kto do kogokolwiek bądź jedno słówko piśnie o przybyłych paniach. 

Tymczasem nieznajome żyły tu tak, jakby ich wcale nie było. Rzadko kiedy wychodziły do ogrodu, zresztą siedziały w domu. Już tydzień minął od ich przyjazdu, a pan Jędrzej żadnej jeszcze nie widział i, co szczególniejsza, nie śmiał prosić, aby go przyjęto. Ale, że koniecznie musiał wyjechać do Galicji dla ukończenia swoich spadkowych interesów, przeto postanowił ustnie oznajmić pięknym nieznajomym o tym kroku, a przy tym zapewnić je, iż opieka wachmistrza Macieja Wierzby będzie nad nimi czuwała.

Miała więc miejsce przed odjazdem rotmistrza następująca rozmowa:

— Proszę pani rozkazywać i rozporządzać w moim domu tak, jak w swoim własnym — mówił rotmistrz, zwracając się do jednej z dwu nieznajomych, do tej mianowicie, którą mienił być starszą.

- Najprzód winnam panu dać wyjaśnienie co do swej osoby, która może ci się wydawać, jak awanturnica z romansu. Nazywam się Ewa Czekedy; matki swojej nie znałam, ponieważ umarła, gdy byłam jeszcze niemowlęciem; ojciec posiadał znaczne majątki i całą duszą należał do madziarskiego patriotycznego związku. Przyszła chwila, w której musiał uchodzić, tułać się wśród gór i lasów lub wśród niedostępnych bagnisk. Ja go nie odstępowałam. Podczas tej tułaczki żyliśmy najczęściej w cygańskich szałasach i tam to znalazłam serdeczną przyjaciółkę, dziewczynę sierotę, która mi jest siostrą w ciężkiej niedoli: Jola moja droga! - I mówiąc to pokazała na swą towarzyszkę. — Jednego razu przybył do nas w góry człowiek, mieniący się Madziarem; miał on jakoby posłannictwo uorganizowania spisku szeklerów. W kilka dni pozyskał zupełnie ufność ojca i wszedł w jego plany. Niestety, był to nikczemnik, który knuł w duszy zdradę! Na umówionej przez niego schadzce zbiry porwali mego ojca; wyrok już był wydany: śmierć na szafocie... może go niebawem spełniono. Zostałam sama jedna na świecie. Opuściłam góry i razem z Jolą przybyłyśmy do Klauenburga, gdzie mam krewnych i przyjaciół. Los zdarzył, że tutaj spotkałam owego zdrajcę, Niemca z pochodzenia. Jola wpadła mu w około i to dziewczę znalazło się jak druga Judyta... Wyznaczyła mu schadzkę, na której nożem pchnęła. Nie wiedziałam o niczym. On atoli przed śmiercią wskazał nas obie, jako winowajczynie. Odtąd ścigają nas wszędzie. Taka jest historia naszego życia.

Podczas tego opowiadania rotmistrz spojrzał na Jolę, której czarne ruchliwe oczy miały jakiś straszny połysk; również i usta, nieco zacięte, odznaczały się wyrazem dzikości. A jednak była to piękna, zaledwie dziewiętnastoletnia dziewczyna.

Dziwnych wrażeń doznawał pan Jędrzej; dla Ewy czuł jakiś wielki szacunek, Jola napełniała go trwogą.

- Nie chcemy nadużywać pańskiej gościnności - odezwała się znów Ewa. - Dla mnie potrzeba tylko chwilę wypoczynku, ciszy, abym mogła przyjść do siebie, rozważyć straszne wspomnienia przeszłości; potem pójdziemy w świat dalej, ażeby kiedyś tam znowu wrócić do ojczyzny.

Rotmistrz pożegnał obie kobiety, zostawił Maćkowi odpowiednie rozporządzenia i wyjechał do Galicji.

Z górą miesiąc czasu upłynął panu Jędrzejowi, zanim sprawy swoje doprowadził do pożądanego kresu; ale gdy je raz skończył, szczęśliwy wracał do Kuczmirówki i czuł teraz za domem jakąś większą tęsknotę, niż to miewało miejsce zwykle. Rozmyślając o czymś podczas drogi z powrotem, mruknął sam do siebie: —  „Śmierć i żona od Boga przeznaczona!”

Kiedy przybył do domu, począł przede wszystkim wybadywać Macieja, co słychać.

— Ta pani nasza, — mówił wachmistrz — doprawdy, czysty anioł dobroci: cicha, spokojniutka... Psy się do niej ogromnie przywiązały, a zwierzę takie zawsze przewącha człowieka. Ta druga, inna, choć one podobno siostry...

- Dlaczego mówisz, że inna? - zapytał rotmistrz, któremu jakieś miłe wrażenie sprawiły wyrazy: pani nasza, zastosowane do Ewy.

- Mówię: inna, bo na przykład wybieży nieraz w nocy do ogrodu albo na pole i tam dopiero tak dziwnie śpiewa, że mnie od tego aż mrowie przejmuje... Widziałem też różne narody, ale taką kobietę pierwszy raz dopiero. Bo nic to, żeby śpiewała, tylko jakoś osobliwie marmocze.

- A pan Drakiewicz tu nie zajeżdżał?

- Zajeżdżał, zajeżdżał! A na mnie koniecznie nacierał, żebym mu co o tych paniach powiedział... 

Ruszałem tylko ramionami, bo po cóż mam mówić, jak nie można?

— Cóż on na to?

—  „Boicie się, widzę  — powiada —  żeby wam kto nie ugryzł kawałka baby”. — Potem chciał się koniecznie w Kuczmirówce zostać i ledwie, ledwie żem mu to wyperswadował.

— Dobry człowiek, ale nienasycony worek — mruknął rotmistrz. — No, a ludzie plotki jakie robią z przyczyny tych kobiet?

— Ja się nigdzie nie pokazywałem na świecie, przy domu siedzę; ale tam podobno w miasteczku była raz i drugi mowa: obnoszą, a to że pan rotmistrz do Turcji jeździł, że przeszedł na wiarę turecką i dwie  żony sobie stamtąd sprowadził... Któż może ludziom gębę zatkać?

Dziwny zaprawdę stosunek miał miejsce między rotmistrzem a dwoma cudzoziemkami. Mieszkali pod jednym dachem, a widywali się bardzo rzadko i to na krótką tylko chwilę. Ewa oddawała się całymi dniami pisaniu, rysunkom, wychodziła czasem do ogrodu na przechadzkę, — Jola towarzyszyła jej, a niekiedy sama lub z psami uchodziła w pola, błądziła po ogrodzie lub, siadłszy na ustroniu, śpiewała jakieś dziwne melodie. Jedno uderzało Piszczalskiego: obie te kobiety posiadały wielką obfitość brylantowych ozdób, w pierścionkach, naszyjnikach, bransoletach i ubraniu głowy.

ROZDZIAŁ II

Z pojawieniem się dwóch kobiet w Kuczmirówce, jak już wspomnieliśmy, zmienił się do niepoznania tryb życia pana Jędrzeja. Z tego czasu pochodzą najdziwaczniejsze historie o rotmistrzu i tajemniczych paniach. Nie będziemy tu powtarzali wszystkich tych plotek ukraińskich, które już w półtora roku tak się sprzykrzyły Piszczalskiemu i dobodły mu do żywa, że postanowił się wynieść z Kuczmirówki do drugiego swego majątku — Jacków.

Był podówczas pan Jędrzej w sile męskiego wieku; jego szeroka rumiana twarz miała na przemian wyraz szczerości i dobroduszności, to znowu buty, dumy, nieugiętej woli. Na czole nosił on szramę od pałasza, a uścisk twardej, jak kamień, dłoni nie każdemu sprawiał zadowolnienie. Spod rękawa surduta dawała się widzieć ręka muskularna i gęsto obrośnięta włosem. Głowę z resztą ciała łączył kark gruby, barwy ceglastej. Nogi miał rotmistrz nieco kabłąkowate, wąsy zawiesiste, ciemnoblond, i ciemnoniebieskie iskrzące się oczy; przy tym cała postać zdradzała pochopność do tycia.

Powyższy portret pochodzi z czasu, kiedy pan Jędrzej liczył czterdzieści lat życia.

Jaki zaś był charakter tego człowieka, poznaliśmy to już po części, a dokładniej jeszcze poznamy w następstwie.

Przybył tam był kiedyś w okolice Szydłowca pewien Niemiec, Fryderyk Stinkfas, który podobno posiadał znaczny kapitał w gotówce i miał chęć założyć wielki browar.

Do Jacków należało kilka folwarków, a jeden z nich, Macinnowice, nie dawał dziedzicowi żadnej intraty.

— Sprzedać, do kroćset diabłów, taką pustkę, której doprawić nie można! — mawiał pan Jędrzej do rządcy swego, Pasiutynowicza.

Kiedy więc Stinkfas ofiarował za ziemię bardzo dobrą cenę, skoro gotówkę kładł na stół, rotmistrz skłaniał się jak najzupełniej do sprzedania folwarku. Jakoś w listopadzie Niemiec dobił targu, należność zapłacił, wprowadził się do Macinnowic i, pomimo zimnej jesieni, zaczął budować browar.

- Taki niemiecki rozum zawsze na głupotę wygląda! - mruczał Piszczalski.

W grudniu, w wilię Bożego Narodzenia, z nocy spadł był miękkuchny śnieżek i pan Jędrzej wyjechał z chartami w pole, aby zapolować. Szczęście dopisywało, psy wzięły kilka kotów, kiedy jak raz na samej granicy Macinnowic pomyka szarak; psy poszły za nim, ale zając dawał takie obroty, że charty daleko odsądzał. Dojeżdżacz jakoś też nic nie pomógł. Jednakże raz się to musiało skończyć, a zając, widząc, iż dla niego nie ma ratunku, wpadł pomiędzy budynki folwarczne w Macinnowicach. Za zającem pognały charty, za chartami rotmistrz, Pasiutynowicz, Maciej i inna służba na koniach. Wpadli na dziedziniec przed dom mieszkalny Stinkfasa i widzą na własne oczy rzecz nadzwyczajną. Oto Niemiec wyszedł przed dom z dubeltówką, zmierzył się, wystrzelił i w oczach pana Jędrzeja trupem położył najpiękniejszego i najdzielniejszego charta, Orła; pies żałośnie zaskomlił i wnet wyzionął ducha. Na ten widok rotmistrz skamieniał zrazu, oczy mu wybiegły na wierzch z czoła; ale szybko się opamiętał, przyskoczył do Macieja, chwycił go konwulsyjnie za ramię i wrzasnął straszliwie:

— Sto batów mu wsypać!...

Rozkaz taki nie był  żartem; służba porwała Stinkfasa, rozciągnęła go przy zwłokach Orła, a Maciej sto plag wyliczył. Potem orszak myśliwski spokojnie wracał do Jacków, nikt by się nie odważył słówka pisnąć, kiedy rotmistrz był wzburzony; ostrogą kłuł on wierzchowca i pobudzał go do szalonych skoków. Nareszcie pan przemówił:

- Jedź mi, wacan, do rejenta czy adwokata i co będzie kosztować, niech kosztuje, ale tego pludra muszę wyrzucić z Macinnowic!...

Słowa te zwrócił rotmistrz do Pasiutynowicza, który zaraz w wilię Bożego Narodzenia na całą noc pojechał wytoczyć Niemcowi sprawę.

Stinkfas się tak bardzo nie śpieszył, w swoim czasie wytoczył Piszczalskiemu proces karny o napad domu i gwałtowne pobicie. Ludzie mówili, że z rotmistrzem źle będzie, bo się Niemiec także zawziął i chce go koniecznie wsadzić do kryminału. Pasiutynowicz z bryczki nie schodził, jeździł, pilnował sprawy pańskiej, wyrabiał  świadectwa lekarzy, brał się Bóg wie na jakie sposoby. Pan Jędrzej ani razu w sądzie nie stawał, a sprawy i tak nie przegrał. Nareszcie przeszło to wszystko i tylko w sercu rotmistrza pozostała nieubłagana nienawiść dla Niemca. On sam tyle wiedział, że mu Stinkfas proces wytoczył; ale rzeczą Pasiutynowicza było robić, co należało.

Już odtąd sporo czasu upłynęło, kiedy raz, jakoś w lipcu, po południu zapytuje pan Jędrzej Pasiutynowicza:

— Powiedz no mi, wacan, co się też stało z tą sprawą w sądzie?

— Wszystko skończone, jaśnie panie — mówi rządca.

— I Niemca już nie ma w Macinnowicach? — zapytał Piszczalski, złowrogo połyskując oczyma.

- Jest jeszcze... - odrzekł cichym głosem Pasiutynowicz.

- No, to mi, wacan, nie mów, że się skończyło, bo się dopiero zacznie!... Ile koni gotowych jest w stajni?

- Przeszło sto...

- Każ, wacan, zaraz przygotować sto pochodni ze smoły, osadzić je na długich tykach,  żeby światło każdy z daleka mógł widzieć, i dobierz mi stu tęgich chłopów. Jak się tu wszyscy zbiorą przed dworem, to im masz postawić beczkę wódki i każesz zabić wołu, wieprza... Niech jedzą, piją!... Popamięta on, łajdak, wojnę ze mną!...

Pasiutynowicz poskrobał się ręką po głowie i poszedł, aby wydać polecenia w myśl rozkazów pańskich.

Mnóstwo ludzi wnet się zajęło wyrabianiem pochodni i przygotowywaniem tyk, a w czeladniej kuchni przyrządzano ucztę z wieprzowiny i wołowiny. Zaledwie się zmierzchło, gdy na dziedziniec wytoczono wielką kufę wódki i poczęto zastawiać stoły. Księżyc wszedł na niebo i stu ludzi zasiadło do uczty. Dobrze sobie już wszyscy podjedli, lepiej jeszcze podpili, kiedy ze dworu wyszedł rotmistrz, przystąpił do biesiadników i zapytał:

— Powiedzcie, kochacie wy mię, ludzie?...

— Kochamy!... Kochamy!... — wrzasnęła cała gromada.

— No, to na konie i za mną!...

Właśnie podprowadzono Piszczalskiemu pysznego konia, który szedł prowadzony przez dwóch ludzi, chrapiąc i przebierając nogami jakby tańczył. Rotmistrz szybko dosiadł wierzchowca, zatoczył nim bokiem i skierował ku bramie. Wśród gwaru ludzie na wszystkie strony dosiadali także koni, a inni zapalali pochodnie i podawali je jezdnym.

Zagrzmiały kopyta, a cały orszak, jak promienista struga, ruszył drogą.

Zaledwie ta rzesza opuściła dwór, gdy na ganku stanęła niewiasta z jakimś wystraszonym wzrokiem i, spoglądając za odjeżdżającymi, rzekła cichym głosem:

- On dziś szaleje!...

Pobiegła do ogrodu, za nią szły trzy wielkie psy; stanęła w altanie na wzgórku i ciągle patrzyła na drogę, po której cwałował rotmistrz ze swym oddziałem.

Podróż nie była daleka; wnet w świetle księżyca ujrzano folwarczne zabudowania Macinnowic, a między nimi górował nowo postawiony browar.

— Maciek!... — krzyknął rotmistrz zwracając się do jadącego opodal starca — weźmiesz połowę ludzi i uderzysz na dom, w którym mieszka Stinkfas... Puścić z dymem, zniszczyć, z ziemią zrównać!...

Maciej wysforował się naprzód z koniem i słuchał komendy tak, jak jej wysłuchuje żołnierz wobec oficera. Ale kiedy Piszczalski skończył mówić, stary zeskoczył ze swego konia, uklęknął na drodze przed rotmistrzem i począł błagać:

- Mam od piętnastu lat słowo twoje, panie rotmistrzu, że wysłuchasz mej prośby, gdy ją do ciebie zaniosę. Od lat piętnastu pierwszy i ostatni raz proszę: nie rób tego!...

- Co to znaczy?... - krzyknął pan Jędrzej, a w oczach mu iskry błysnęły i konia ściągnął mundsztukiem, jakby chciał starca rozjechać.

Ale Maciej spokojnie w twarz pana spoglądał i wyjąkał:

- Pierwsza i ostatnia prośba!

Rotmistrz drgnął przed tym siwym starcem, jakby się uląkł cichej pokory, a może łzę w oku jego spostrzegł, bo skręcił nagle w bok konia i zawołał:

— Pal cię diabli!... — A po cichu mruknął: — Przecież mu słowa muszę dotrzymać... On mi życie ocalił.  — Potem się zwrócił do jezdnych i rzekł spokojnie: — Zgasić pochodnie, wracać do domu!...

I znowu z pół roku upłynęło od tego czasu, kiedy pewnego razu pan Jędrzej wielkimi kutymi saniami w cztery dzielne konie zjeżdżał z ogromnej góry między ścianami wąwozu. Konie Piszczalskiego były jak smoki — ogniste, rosłe, i z góry nie łatwo było je utrzymać; więc stangret wytężał teraz wszystkie siły, ażeby zapanować nad szaloną czwórką. Ale rotmistrz z wysokości spostrzegł, iż naprzeciwko niego jadą jakieś sanczyny, zaprzęgnięte w parę mierzynów.

— Kto to jedzie? — zapytał swego woźnicy.

— Nasz Niemiec z Macinnowic... — brzmiała odpowiedź.

- Marek, boisz się ty śmierci?

- Niech Bóg broni!... Co się mam bać?...

- To dobrze! Daj karym po bacie i puszczaj je prosto na te sanie, żebyś mógł  łajdaka na miazgę rozjechać!...

Jeszcze rotmistrz ostatnich słów nie dopowiedział, a już cztery karę, jak spadające z góry skały, waliły się ku dołowi w największym pędzie. Sanki Stinkfasa, wjeżdżając pod górę, zaledwie miały czas cokolwiek skręcić w poprzek, kiedy nastąpiło straszne natarcie. Rozpędzone konie przebiegły po sankach Niemca, jak po marnej przeszkodzie, rozbiły je w kawałki. Dwa mierzyny leżały na drodze, zakopane w śniegu i zaplątane w uprzęży, a ich woźnica padł głową do rowu i tylko nogi pokazał z zaspy. Pan Jędrzej myślał, że Niemca z pewnością już diabli wzięli; kiedy jednak Marek powstrzymał rozszalałe bieguny, a Piszczalski spojrzał za siebie, wtedy Stinkfas najspokojniej w świecie odgrzebywał w śniegu swego furmana.

— Kto ma wisieć, nie utonie, proszę jaśnie pana! — odezwał się Marek.

ROZDZIAŁ III

Do dzisiejszego dnia tajemnica okrywa związki małżeńskie pana Jędrzeja Piszczalskiego. Podobnie jak w Kuczmirówce, mieszkały w Jackowskim dworze dwie panie: obie niezwykle piękne, typy urody wschodniej w połączeniu z południową. I różne wersje krążyły. Opowiadano, że jedna z tych kobiet jest żoną rotmistrza; mówiono także, jakoby, dziwnym zbiegiem okoliczności, pan Jędrzej miał dwie żony; znaleźli się i tacy, którzy twierdzili, że żadna z tych pań nie jest żoną Piszczalskiego.

Chłopi utrzymywali, iż to nie są  „żadne panie, jeno cudaczne cyganki”. Do potomności przeszły same tylko plotki z całej okolicy.

Przez jakiś czas panie te nie pokazywały się wcale na świecie, pędząc życie w licznych i obszernych komnatach starego dworu Jackowskiego lub w przylegającym do dworu ogrodzie.

Jednego dnia bardzo się zadziwiła wieś cała, gdy z dworu wyszły panie, ubrane barwnie i bogato. Między chłopskimi chatami przeszły one, jak tęcze, mieniąc się, świecąc całe. —  „Biło od nich, kieby od łuny czy świętych jakich”  — mówiły baby. Postępowały za nimi trzy ogromne psy, nie zwracając uwagi ani na szczekanie chłopskich kundli, ani na ludzi, wyglądających ciekawie zza węgłów chałup. Innym razem widziano je obie w pięknym kabriolecie, jak same, własnymi rękami trzymały na wodzy ogniste bieguny z Piszczalskiego stajni, a z tyłu gnały też same trzy wielkie psy.

Może w rok potem „panie z dworu” ukazywały się oddzielnie, jakby stroniły od siebie; czasem któraś z nich wichrem przeleciała przez wieś na koniu albo samotna w las się zapuszczała.

Obie mówiły bardzo źle po polsku, stąd może znowu rosły powieści jakoby o czarodziejskiej sile pań, które są nieme, — po lasach zioła jakieś pewnie zbierają, zamawiają chmury, pioruny i różne rzeczy.

— Przed takąż  żegnać się trzeba, bo kto ją tam wie, co myśli; oczaruje, urzeknie, ile że dziwnie jakoś marmota, pośpiewuje sama do siebie, a psom okrutecznie źle z oczu patrzy... O rety!

Służba dworska opowiadała, że jedna z tych pań  - starsza, po nocach sypiać nie może, z kąta w kąt chodzi, lamentuje, a nikt nie rozumie, o co jej idzie.

- Musi straszne jakie złe ją opętało, bez to się boi czegosik.

Byli i tacy, co podsłuchiwali rozmowę pana z tą starszą panią; kłótnia jakaś straszna była. Pani biadała, płakała - pan się zżymał, wykrzykiwał.

- Kto to może wiedzieć? Z Ukrainy przyjechał... 

— Mógł sobie upodobać córkę króla cygańskiego, dać za nią wielkie pieniądze...

— Ponoś są na świecie takie kraje, co sobie tam panowie ceć-niejakie kobiety kupują.

— A co ta takiemu? Ma pieniądze, to mu do głowy różności przychodzą.

W jednej połowie domu światło gorzało po całych nocach, po kątach psy leżały, jak wielkie kupy barłogu, a ówta starsza pani ręce łamała, od płaczu się zanosiła lub kabałę z kart stawiała. Podobnie ją też ktoś widział, jak rozłożyła przed sobą złote pierścienie, łańcuchy, Bóg wie jakie rzeczy i dłużej godziny w to się wpatrywała.

A tę drugą  — młodszą, słyszeli nieraz ludzie śpiewającą; siadała sobie na jakim pagórku w lesie i śpiewała.

— Aż zdziera, bo to śpiew nie śpiew... Nikiej wycie wilka w takowej pustce.

Raz ją tam zeszedł trafem jakiś parobek o późnej nocy, to mu taka jasność oczy oślepiła, co myślał, że kwiat paproci i skarby znalazł... Ogłupiał, bez mała nie oszalał i w okrutnym strachu uciekł.

Gdy owa pani zaczęła śpiewać w lesie, wtedy każdy, kto ją posłyszał, odmawiał pacierz.

- Juści to nic dobrego, kiej aż ziębi ze strachu... A jak jest przy chałupie pies czujniejszy i takie śpiewanie go doleci, od razu musi zawyć... Dobrego w tym nic nie ma!

- Powiadają, że taka czarownica, co od niej cudna piękność bije, to najciężej urzeknie: kiej na człowieka urok rzuci, to nie na żadną już chorobę, jeno na śmierć od razu; trza się potem powiesić, albo utopić, a uroku takowego nikt nie odczyni.

— Abo się to ten nasz dziedzic nie zbiesił?...

— Bez to musi, psiakość, ma rękę taką ciężką, że jak człowieka zwali kajniebądź, o kęs nie zabije... Kamień albo żelazo, nie ręka ludzka.

— Czary, nie co innego!...

—   Żeby nie krzyż  święty, co się nim ludzie w Jackach co dzień   żegnają, to by on nas tu wszystkich we wsi wymordował.

— Dyć Marek, co służy przy koniach w stajni, to raz od niego tak w łeb oberwał,  że z kozła zleciał między dyszlowe konie.

- Pono dostał od dziedzica trzy ruble za tę sztukę...

- A no, bo psiajucha chłop taki śwarny: zleciał z kozła pod konie, zerwał się, jakby nigdy nic, wskoczył od razu na siodłowego i powoził, jak z kozła.

- Strasznie służyć przy takim dworze, choć też i płacą niezgorzej.

Pan Jędrzej trzymał straszny rygor we dworze i we wsi; chłopi bali się go, jak ognia.

- Pasiutynku, czy wiesz wacan, co to jest mores? - pytał dziedzic rządcy.

- Kiedy ma być mores, to musi być posłuch - odrzekł Pasiutynowicz.

- Wacan sobie pamiętaj,  że mores wisi na końcu bata!... Rany boskie!... Ludzie tu muszą wiedzieć, czego ja chcę; wacan powinieneś ich tego nauczyć!..

Rządca skłonił się nisko po dwakroć, a pan Jędrzej dalej mówił:

— Ty jesteś moim batem; mnie wolno przez szpary patrzeć na to i owo, przebaczyć winę, jak mi się spodoba; wacanowi nie wolno, wara! Lepiej, żebyś niesprawiedliwie komu mydło sprawił, niż najmniejszą winę przebaczył!

Mówiąc to kiwał Pasiutynowiczowi palcem przed samym nosem, a na niektóre wyrazy kładł nacisk, tupiąc nogą o ziemię; przy tym zdawało się, że mu iskry z oczu wypadają.

— Pamiętaj sobie wacan,  że jakby mi tu co na świat wyszło z domu!... jakby służba plotki jakie robiła, to będziesz za to odpowiadał!... A przede mną pod ziemię się nie skryjesz!

Toteż rządca nawet w domu z żoną nie ośmielił się nigdy rozmawiać o rotmistrzu i o dwóch paniach ze dworu.

- Mężuniu,  - mówiła raz wieczorem pani rządczyni - podobno ta starsza, Ewa, straciła już łaski u dziedzica?...

- Psst!... - zawołał Pasiutynowicz, tajemniczo kładąc palec na ustach.

- Podobno się tam straszne rzeczy działy?...

- Psst - krzyknął rządca przestraszony, dłonią zamykając usta żonie.

- A cóż ja mam milczeć? Ekonomowa ze Złotogóry publicznie po sumie przed kościołem opowiada, że...

Nie zdołała Pasiutynowiczowa dokończyć, gdyż mąż obiema rękami przycisnął jej silnie usta powtarzając ciągle:

— Psst!....

— Ale rządczyni odepchnęła męża, poskoczyła do środka izby i zawołała:

— Czyś ty zwariował?... Mówię ci,  że Ewa sztyletem chciała tę młodszą...

Wtem Pasiutynowicz porwał z łóżka ogromną poduszkę i z taką siłą cisnął nią w żonę, że kobieta padła na ziemię; potem rzucił na nią drugą poduszkę, kołdrę, podbiegł do swego łóżka, porwał znowu poduszkę  — rzucił i przywalił małżonkę stosem pościeli, a nieustannie wykrzykiwał:

— Psst!...

Pasiutynowiczowa poczęła wrzeszczeć, że się dusi; wtedy rządca pochwycił bat, wybiegł za drzwi jak oparzony, a napotkawszy przed domem jakąś babę, począł ją bić bez litości, wołając:

— A psst! psie dusze, baby!... Języki wam wszystkim każę poucinać!... Podłe nasienie, posadę mam przez was stracić?... Gorzej może jeszcze niż posadę!... Wiedzcie,  że to nie są   żarty!... A psst, psst!...

Spostrzegł drugą babę w oddaleniu i puścił się także za nią w pogoń.

ROZDZIAŁ IV

Przed dworem w Jackach stanęła jednego dnia nejtyczanka, zaprzężona w parę ciężkich i niezwykle opasłych gniadych koni; z bryczki wysiadł człowiek wysoki jak tyka, chudy, ruchliwy, strzelający oczyma na wszystkie strony, i zapytał kogoś ze służby, czy rotmistrz Piszczalski jest w domu; odpowiedziano mu, iż pan wyjechał z chartami na polowanie, ale przed wieczorem niezawodnie powróci.

— Serce moje — rzekł do służącego przybyły — powiedz mi, kto się tu domem zajmuje, kto u was rządzi?... Musi być taki rządca, plenipotent — ha?...

Sprowadzono więc do dworu Pasiutynowicza.

- Jestem Eugeni Horda Drakiewicz, krewniak rotmistrza Piszczalskiego.

Pasiutynowicz skłonił głowę na znak szacunku i pokornie zapytał:

- Co jaśnie pan rozkaże?

- Ot, serce, nic nie każę!... Jesteś rządca, widzę?... Bardzo pięknie!... Ja, duszo moja, nikomu nie rozkazuję... Ja człowiek taki sam, jak inni ludzie... Ja, serce, o wszystko proszę; dla mnie wszyscy ludzie są równi... aa!,..

Rządca Jacków szeroko rozwartymi oczyma spoglądał na przybyłego, który go niebawem wziął poufale pod rękę i rzekł:

— Serce moje, widzisz, Horda Drakiewicze to wszystko gwiazdy... Rodzony ojciec mój, widzisz, marszałek gubernialny.... ładnie — co? Aa?... Widzisz?

Zaniepokoił się Pasiutynowicz tym, że z nim tak poufale obcuje jakiś znakomity człowiek, co też przybyły spostrzegł niebawem i zaczął prawić:

— Duszo moja, serce, ja tobie powiem... widzisz... Drakiewicze za pan-brat  żyją z małą szlachtą, z kupcem, chłopem, grafem... Dobrze — ha?

I mówiąc to, poklepał Pasiutynowicza po ramieniu.

— Serce, a obroku dla koni dostać tu u was można — aa?... No, widzisz, duszko, ja bym się takoż wódeczki napił, przekąsił... Bigosik, wędlinki jakie są u was w domu - aa?

- Oh, jaśnie panie, owszem, do usług!

- Tak, serce moje, każ konie zawieść do stajni... A wiesz, duszko, Drakiewicza konie tylko czysty owies jedzą  - ha?... Mnie posilcież, dusze; od Radomia na czczo jadę, tęsknię do rotmistrza... Miły on mój! Ot nieszczęście, kochasz go, przyjeżdżasz i w domu jak raz nie ma... aa!...

Rządca czym prędzej wydał rozkazy, żeby konie nakarmiono czystym owsem w stajni, a dla Drakiewicza zastawiono stół w jadalnej komnacie. Przybyły rozgościł się niebawem, jak we własnym domu, a kiedy ujrzał na stole wódkę i zakąski, pochwycił niebawem kieliszek, nalał go i pyta:

— Można do ciebie, serce, w twoje ręce... aa? — Nie czekając na odpowiedź Pasiutynowicza, wypił, a trzymając w jednej ręce kieliszek, w drugiej butelkę, wołał: — Co to za wódka! Jak Boga kocham, gdańska! Dawno nie piłem takiej... aa!... Powtórzymy... hę?...

I przy tych słowach wypił drugi kieliszek, skrupulatnie napełniony. Ale że rządcy nie oddał butelki ani kieliszka do rąk, więc ten sam brać się ze stołu nie ważył, łyknął tylko ślinkę i usiadł opodal. Tymczasem Drakiewicz z nadzwyczajnym apetytem zmiatał z talerzy różne zakąski. Gorliwa praca szczęk nie przeszkadzała mu atoli rzucić od czasu do czasu kilku wyrazów.

— At,  śledzie marynowane... delicje! Z miasteczka, czy w domu przygotowane — aa?

- Hurtownie się kupuje w Radomiu, a w domu je marynują  - odparł rządca.

- Serce, at nasze polskie domy - aa?... Ślicznie!... No, omne trinum perfectum, duszko!... Rozkosz ta wasza gdańska! Rotmistrz bogaty człowiek - aa?... Koni dużo macie na stajni?... Rodzi u was - ha?... Pięknie!... Dworno, bogato... aa? Ale kieliszek, błazenek taki... większego nie ma u was - co?...

Kiedy Drakiewicz nalał sobie czwarty, większy już kieliszek wódki, Pasiutynowicz, chcąc wyjść z biernej roli widza i słuchacza, przemówił:

— Nie możemy narzekać, jaśnie panie, z górą dwa tysiące korcy pszenicy sprzedajemy corocznie.

— Pięknie, serce, pięknie! No, proszę, z górą dwa tysiące korcy... Aa!... Pięknie!... Rotmistrz zuch... Dusza moja, skarb, żebyż ja jego prędzej zobaczył! Ah, co my też razem oba przeżyli!... Jak ujrzy, zdusi mię ze szczęścia. Pokaż ty mi, serce, stajnię rotmistrza! Koniki pewnie żwawe... Aa?...

Nareszcie Drakiewicz skończył jeść, otarł usta serwetą, pokręcił sobie wąsy, poklepał się po brzuchu i powiada:

— Co to znaczy, duszo, podjeść!... Głodnyś i do niczego, a kiedy syt, masz zaraz i humor... At zapaliłbyś fajeczkę, wsiadł na konika, a jakby można... ho, ho! Dlaczego nie?... Drakiewicz, serce, jedyny do wszystkiego - aa! Prowadź mię, duszko, do stajni!

Nie czekając wcale na odpowiedź, szedł  żywo do drzwi, wybiegł na ganek, a kiedy się z nim połączył tutaj Pasiutynowicz, podążyli obaj ku stajni.

- Słuchaj, serce  - mówił Drakiewicz  - wszak rotmistrz nie sam w domu?... Kobieta tu jest - aa?... Mów śmiało, duszo, ja druh jego od serca, sekretu między nami nie ma!

- Ale, proszę jaśnie pana, u nas we dworze mieszka jaśnie pani rotmistrzowa, dziedziczka... - odparł Pasiutynowicz.

- Jaż mówił, serce!... rzekł Drakiewicz chytro mrugając oczyma. - Ona się ludziom nie pokazuje - ha? 

— Pani dziedziczka wychodzi czasem  — powiada rządca, zafrasowany tymi badaniami.

— Co ty przede mną masz być skryty... Ja lepiej, jak rodzony brat rotmistrza. Słówko jemu na ucho pisnę i sypnie ci gratyfikacją, serce. Ah, mój Jędrzych, dusza, jak ja pragną widzieć jego!... Pani piękna kobieta — aa?

Pasiutynowicz spuścił oczy.

— Piękna być musi, jak mówię... Kochany rotmistrz, on koneser!

Rozmawiając w ten sposób, przybyli do stajni i stangreci zaczęli wyprowadzać na pokaz konie. Drakiewicz mlaskał językiem, kiwał głową, a wychwalał piękne konie rotmistrza.

— Ot, koń, serce moje, ten kary! Jak Boga kocham, koń pod atamana!... Gdzie wy kupili jego — ha?

- Od hrabiego  Żarnickiego ze Złotogóry - rzekł rządca.

- Od grafa  Żarnickiego?... Rotmistrz  żyje z Żarnickim, serce? Graf u was tu bywa - ha?

- Wszystkiego jeden raz pan dziedzic był w Złotogórze, raz także był i hrabia tu w Jackach... Osobliwej zażyłości nie ma.

- Jaż mówił!  Żarnicki wielki pan; u niego dworno - aa?... dom grafski?...

- Intrata nie będzie większa, niż w Jackach.

- Serce, co ty mówisz?... Jak mnie przyjemnie słyszeć, że rotmistrzowi dobrze idzie!... Żarnicki, wiesz, takoż mój krewniak, a jakże... graf Żarnicki!... Babka moja, duszo, z domu grafianka Żarnicka. Pięknie - ha?... Rotmistrzowi należy się ode mnie pierwszeństwo, jaż mówię... Ale pobywszy tutaj, Żarnickiego takoż odwiedzę. On by mi całe życie nie przebaczył, gdybym go ominął.

Skończyły się oględziny stajni, Drakiewicz znowu wziął Pasiutynowicza poufale pod rękę i mówi:

—   Światło moje, rotmistrzowej nie można zobaczyć  — ha? Powiedz, serce, może mnie wypada poprosić jej o przyjęcie? Widzisz, tak nie idzie w cudzym domu: zjeść, napić; trzeba podziękować  — aa? Drakiewicz wie, co komu należy... prawda, serce?

Mówiąc to, pan Eugeni Horda Drakiewicz ciskał niespokojnie na wszystkie strony oczyma, to znowu wzrokiem przeszywał Pasiutynowicza, jakby chciał myśli jego odgadnąć; ale rządca wzruszał tylko ramionami i kręcił się, nie wiedząc, co ma odpowiedzieć.

- No, a okolica tu jaka? Jest z kim wypić, pohulać, w karteczki zagrać  - ha?

- Dosyć tu jest różnych panów - odrzekł spokojnie Pasiutynowicz! Jak kto ma na to, bawi się.

- Jak Boga kocham, tęgi człowiek z ciebie! Podobasz mi się, lubię takich!... Powiedz, serce, ty szlachcic? Pewnie szlachcic?... Jak nie, mnie, duszo, wszystko jedno, nie wstydź się!

- Jaśnie panie, ja nie wiem!... Mój ojciec był prosty człowiek, zwyczajnie obywatel miejski 7 Końskich... Ale podobno któryś Pasiutynowicz został oficerem na Kaukazie.

- Jaż mówił!... Oficerem? A pułku nie pamiętasz? Tak ty, bracie, szlachcic, jak Boga kocham! Jaż mówię... Pasiutynowicze trzymali na Żmudzi w arendzie trzy folwarki od nieboszczyka marszałka Drakiewicza... Ale ty, serce, pamiętaj sobie dobrze, że są drudzy jeszcze Drakiewicze, mała szlachta, to oni nie nasi... Co innego Horda Drakiewicze!... A ty, serce, nie mógłby z piwnicy rotmistrza kazać dostać buteleczki węgrzyna — aa? U was węgrzyn pewnie jak złoto? Ja nie chcę dużo, wszystkiego buteleczkę... Wyciągniemy we dwóch, ty miły człowiek — ha?...

— Proszę jaśnie pana, sam dziedzic ma klucze od starych win; ale jakby łaska jaśnie pana była, u mnie w domu znajdzie gąsiorek cienkuszu... Nie takie to tam wino, jak w piwnicy pana dziedzica, ale podług stawu grobla...

— A niechże cię!... Serce moje, królu!... Słuchaj, prowadź ty mnie do siebie... Wypijemy, jak Boga kocham! A czyste — ha?

— Ujdzie, sam się jaśnie pan najlepiej przekona.

— Kiedy tak, serce, to ja ci powiem: Ty mnie „jaśnie pan” nie mów! Chcesz koniecznie, mów po zasłudze: „panie pułkowniku”, a nie, to i tak dobrze... Widzisz, jaki ja człowiek — ha?... Pięknie, bardzo pięknie!

ROZDZIAŁ V

Drakiewicz widocznie nie mógł na miejscu usiedzieć i, gdy wyciągnął z rządcą butelkę węgrzyna, rzekł:

— Serce, ty ceremonij nie rób ze mną! Zajęcia masz pewnie — aa? Ja sobie fajeczkę zakurzę, pochodzę, popatrzę.

Pożegnał się z Pasiutynowiczem, wyszedł na dziedziniec, nałożył tytoniu w fajeczkę na krótkim cybuszku, zakurzył i począł wokoło dwór obchodzić, a przy tym uważnie w okna spoglądał, jak gdyby chciał wewnątrz przeniknąć. Nagle rozległ się tętent kopyt końskich i można było widzieć rotmistrza, sadzącego w lansadach na pysznym szpaku. Tuż przy koniu biegły cztery charty z wywieszonymi językami, opodal podążał Maciej, a za nim dojeżdżacz i dwóch wyrostków, objuczonych zającami. Rotmistrz siedział na koniu jak przybity; miał na sobie krótką kurtę, łosiowe pantaliony, a przy długich butach ostrogi. Kiedy tak butnie przed ganek zajeżdżał, Drakiewicz stanął z boku, wyprostował się po żołniersku i salutował pana Jędrzeja.

- A niech cię sakrament!... - krzyknął Piszczalski lekko zeskakując z konia. - Eugenii Ty skąd? Czyś z nieba spadł? 

Eugeni pochwycił w objęcia rotmistrza, cmokał go w oba policzki, znowu przestawał i wykrzykiwał:

— Mój ty kochanieńki!

I znowu go całował na nowo wołając:

— Daj jeszcze gęby, serce!... Toż ja by zjadł ciebie!

Po tych uściskach Drakiewicz odskoczył na bok, mierzył rotmistrza wzrokiem i, jakby zdumiony, mówił:

— Ty mnie urósł, widzę, rotmistrzeńku — aa! Jak Boga kocham, co za figura!... Wiesz, serce, ja bym tobie dowództwo pułku oddał... At, wyglądałby taki na rewii!... Niech mię czort weźmie, ty wykapany pułkownik!...

— Dawnoś przyjechał?  — zapytał rotmistrz z uśmiechem.

- Godzin trzy wszystkiego. Posiliłem się tu już, ot!... Ależ wódka u ciebie, serce!

- Pójdźże, pójdź, pogadamy! - rzecze rotmistrz, poufale biorąc Drakiewicza pod rękę i wprowadzając do komnat.

- Koniki twoje widziałem, pieski!...  Śliczne, śliczne!... A powiedz, duszko, ludzie ciebie nie kradną?

- Et, jest o czym mówić! - odparł Piszczalski.

- Jaż mówię... Lepiej nie mówić... Ten twój Pasiutynowicz musi tak i być i lisek - ha?...

Rotmistrz nic nie odpowiedział; ale Drakiewicz mówił dalej:

— Ty, serce, zawsze ten sam: wielki pan, dobry, wspaniały! Jak Boga kocham, u ciebie krew wielmożna!

— Eugeni, cóż ty mię myślisz chwalić? Ja nie dziewczyna!

— Ja tak i powiadam, serce!... A u mnie, rotmistrzeńku, ciągle bieda!... Ty pierzem, puchem, widzę, porastasz, a brat twój, ot, na psa schodzi... Cóż robić? Nie o pieniądz się staraj, a o dobrych ludzi!... Ot i mój metod!

— Cóż się stało z tą ciotką, po której miałeś dostać schedę?

—   Śmiej się z tego, serce! Spodziewasz się, spodziewasz, a ona na złość  żyje... Za mąż poszła i dzieciaka już mają... Sam powiedz: wartoż się spodziewać? Jaż człowiek: zjeść, wypić przywykł. O, ciężko mnie na świecie, rotmistrzuniu! Dasz ty wiarę? u mnie wszystkiego niecałe dwadzieścia pięć rubli w kieszeni, jak Pana Boga kocham!...

- No, no, nie utyskuj, Eugeni... Poradzi się jeszcze na to wszystko...

- Duszo ty moja, Jędrzychu!... Jaż myślał: jak nie ty, to kto?... Ciotka - aa?... Tfu!... A powiedz, serce,  Żarnicki jak stoi? Toż on twój sąsiad?

- Mało ze sobą  żyjemy - odpowiedział rotmistrz.

- Co ty mówisz? Tak cóż ty robisz? Junak taki bez ludzi?... Pamiętasz, serce, jak ty w nos temu baronowi dał szczutka? Cha, cha, cha!... Niemiec ze stolikiem w tył się przewrócił... Żarnicki, graf Żarnicki, z księżniczką się ożenił  - aa? 

— Nie wiedziałem, że ona księżniczka...

— Księżniczka, jak Boga kocham!... Litewska diuszesa... Onaż z domu Ogień-Zalewajska!... Ty wiesz, Ogień-Zalewajscy wprost od Giedymina idą?... Po mieczu, nie po kądzieli!... Oni takoż z nami spokrewnieni co niebądź... A słuchaj, serce, ty nie ożenił się?...

Pan Jędrzej spojrzał teraz na Drakiewicza tym swoim wzrokiem despoty, który nie potrzebuje jednego słowa na komentarz, bo sam wyraźnie wypowiada:

— O takie rzeczy zapytywać mię nie wolno!

Spojrzenie rotmistrza zmieszało nieco Drakiewicza, który niebawem chciał też niezręczność swą poprawić i począł mówić o sobie:

— A ja, serce, o włos nie ożenił się z wdową!... A jakże, o mały włos się nie ożenił... Wyprawę pannie młodej już szyli. Dopiero jednego dnia ja sam sobie powiadam: „Eugeni Horda Drakiewiczu, co ty robisz? Ty dobrze zastanowił się  - aa? Po kiego diabła tobie ciężar taki, baba: kajdany - co?... Ty żył wesoło zawsze, swobodę lubił, a teraz?... Zastanów się, Eugeni!" Wiesz, serce, jak ja sobie to powiedział, tak miłość od razu mię odeszła... Ja wsiadł na swoją bryczkę i odjechał... Pięknie - ha?

Podczas gdy obaj przyjaciele prowadzili ze sobą taką rozmowę, tymczasem w jadalni zastawiono stół do obiadu.

Piszczalski z dużego kieliszka pił wódkę do Eugeniego, kiedy do jadalni wszedł Maciej i z uszanowaniem pochylił głowę przed gościem swego pana, a potem, według zwyczaju, stanął za krzesłem rotmistrza; Maciej bowiem nigdy nie usługiwał do stołu.

Drakiewicz spojrzał na starego sługę i, nie doniósłszy jeszcze do ust kieliszka, zawołał:

— Toż Maciek, jak Boga kocham!...

Potem jednym łykiem spuścił wódkę w gardło, przewrócił szarymi oczyma i znowu mówił.

— Zestarzałeś się, Maciek — aa!... Niechże cię!... Zuch zawsze!...

Maciej powtórnie skłonił głowę i nieznacznie ręką pogładził białe wąsy.

Po zakąsce i po zupie obrócił się rotmistrz do Macieja i dysponował:

— Przyniesiesz parę butelek z tych na prawo, w kącie! — I oddał staremu klucz od piwnicy.

Eugeni jadł nieustannie, jak człowiek bardzo wygłodzony; w przerwach rzucał tylko różne wykrzykniki lub czynił krótkie uwagi:

- Grzybki - aa!... Rybkę takoż miewasz, rotmistrzuniu, na stole?... Żarnicki lubi jeść dobrze - co?... Baranina... ot, to mi pieczyste!... Ja, serce, z pieprzem wszystko!... Słodycze dla dzieci, much i kobiet!...

Kosztując wina, mlaskał językiem po całym podniebieniu, wykrzykując:

- Tokaj!... Siedem lat będzie, piłem to samo u marszałka gubernialnego na zebraniu!...

Rotmistrz także w niczym nie ustępował swemu gościowi: jadł i popijał z wielką dokładnością. Każdy, patrząc na tych ludzi, łatwo by ocenił, że jeść i pić umieli dobrze. 

Dopiero po skończonym obiedzie zawiązała się bardzo ożywiona gawęda. Eugeni szczegółowo opowiedział teraz historię wyjścia za mąż swojej ciotki; potem mówił o różnych wspólnych znajomych.

Kieliszki się wypróżniały, a pan Jędrzej nabierał werwy do gawędy; twarz mu się rozjaśniła, w niebieskich dużych oczach jaśniał zapał i gruby kark się zaczerwienił.

—   Łusię ty pamiętasz, serce? — zapytał Eugeni.

— Pamiętam dobrze; cóż się z nią dzieje?

— Ona do Odessy pojechała i tam chwyciła, słyszę, odstawnego generała...

— Uuu!... — wykrzyknął rotmistrz. — Partia dla takiej kobiety — ha?

— Nic dziwnego — odrzekł krótko rotmistrz. — Wojskowy człowiek najłatwiej się złapie.

- Ah, ty bałamut, mój miły!... - wołał Drakiewicz, przymilając się do pana Jędrzeja.

Naraz szare jego oczy spotkały się z oczyma Macieja i przedmiot rozmowy wnet się zmienił:

- Maciek, a ty za kobietkami szalał?... aa? Stary sługa machnął ręką koło ucha, dziwnie się skrzywił i nic nie odpowiedział. Ale rotmistrz błysnął tylko okiem i, widocznie niezadowolniony z obrotu rozmowy, tak zamówił do Macieja:

- Zjedz obiad, pewnieś głodny, a potem idź do stajni, dopilnuj, żeby mi Hetmana porządnie przepędzili na lince... Koń nogi stracić może od stania. Hiszpance każ dać pół funta soli do żłobu. Króla rzymskiego przeprowadzić do oddzielnej klatki nowej... Marię-Ludwikę nakryć wielką derą... Konsulowi opatrzyć nogę... Maurowi zrobić nowe zawłoki, a Napoleona wyprawić na wyspę św. Heleny: niech się popasie na trawie.

Wyspa św. Heleny był to folwark, założony w Jackach przez Piszczalskiego.

Maciej, wysłuchawszy rozkazów pana, opuścił swoje stanowisko. Po wyjściu starego sługi rotmistrz głos zabrał pierwszy:

— Umyślnie w porę wyprawiłem stąd Maćka, boś zaczął, mój Eugeni, rozmawiać z nim w bardzo delikatnej materii... On się kiedyś kochał, doznał zawodu i przypominać mu tego nie można.

— At, rotmistrzeńku, ciekawa sprawa! Taż prosty człowiek — aa?

— Wstydzę się, że on dotąd chłopem, że go przy stole do kieliszka nie mogę dopuścić... No, bo cham z urodzenia, trudno!... Ale muszę zrobić jedno, nim umrę, i ty mi, Eugeni, będziesz musiał w tym pomóc.

- Mów, serce!... Jaż gotów!... Jaż kocham chłopów...

- Ten Maciek, widzisz, Eugeni, to jak nie chłop!... Honor u niego, kiep drugi hrabia i książę, a uczciwości, kochaneńku, to i  święty jaki mógłby mu nieraz pozazdrościć... Więc ja sobie umyśliłem, żeby w heroldii wystarać się o szlachectwo dla takiego. Póki on chłop, ja go przy sobie posadzić nie mogę, a kocham bestię, bo wiarus!... Każdy się cofał, on szedł w ogień... armaty nie armaty... Czy ty myślisz, Eugeni, że ja bym żył na świecie, gdyby nie Maciej?... On mię i obronił, i z ran wylizał... Więc trzeba raz przeprowadzić to w heroldii, jak pojedziesz do Warszawy; ja dam na koszta, co będzie potrzeba.

—   Ślicznie!... Maciek szlachcicem będzie!... Serce moje, ja mam stosunki, zrobi się wszystko!... Do referendarza pójdę... Ooo, patrz! W sam raz... Referendarz, nasz krewniak!... A jaki jemu herb dać przyjdzie?

— Nazwiska mu swojego używać nie pozwolę, — odparł Piszczalski — ale do herbu przypuszczę.

— Ale, ty, serce, zacząłeś mówić, jak on się kochał... ot, widzisz, mnie pali z ciekawości! Ja lubię takich, co się kochają; opowiedz, duszo!...

— Było to we Włoszech — mówił rotmistrz — przebywałem ze swoim oddziałem kawalerii w okolicach Neapolu, w miejscowości, gdzie konie dobrą miały paszę. Naraz otrzymuję rozkaz, żeby pośpiesznym marszem zdążać w okolice Kapui... „Oho, myślę sobie - kiedy do Kapui, to kto wie, czy nie będzie kaput". Bo wiesz zapewne, mości Eugeni, jak tam zmarniał Hannibal pod tą Kapuą?

- Taż ja słyszał, serce, lat pięć temu, jak ty opowiadał nam, że na wulkanie wy stali, na Wezuwiuszu, i fajeczkę ty sobie zapalił od ognia z tego wulkanu!... No, a Niemca diabli przynieśli do waszej kompanii, barona... At, wtrącił się w dyskurs, powiada: -  „Gdzie Kapua, gdzie Wezuwiusz!...  Śmiać się zaczął, tak ty jemu dał szczutka w nos i on się z krzesłem w tył przewrócił... Aa!... Ale, serce, ty, kochanieńki, nigdy nie mówił mnie o Maćku.

- Zbieramy się  - ciągnął rotmistrz - do wymarszu pod oną Kapuę, a wtem Maciek staje przede mną z miną zafrasowaną i powiada: —  „Panie rotmistrzu, mamy tu ochotnika, Włocha, raźny chłopak, zuch okrutny; pociecha z niego będzie na wojnie, niech go pan rotmistrz przyjmie do szwadronu!...”  —  „Jeszcze czego! — powiadam — Włoch przechera, szpieg może, zdrajca!” — A Maciej na to: —  „Jakem wachmistrz, Maciej Wierzba, tak nie szpieg, nie zdrajca! Na porękę go swoją i na sumienie biorę...”  —  „Pokaż no mi tego ptaszka!”  — rzeknę. Maciek się coś w głowę podrapał, ale poszedł i wraca z tym ochotnikiem: na koniach oba do mnie podjeżdżają i salutują. Patrzę, żołnierz jak lalka!... Przyglądam się lepiej, a wszystko mi się wydaje, że to dziewczyna... Biorę Maćka na kwaterę i na osobności mu powiadam: —  „Zwariowałeś, ośle, baby mi będziesz werbował!...”  — Tak sobie powiedziałem na chybił trafił, a on przede mną na kolana i skomlę: — 

„Panie rotmistrzu, tej kobiecie poprzysiągłem, jak żonie, i uważam, żebym bez niej już nie wyżył na świecie". -  „Bodajżeś ty pękł, kondlu jakiś! - powiadam znowu. - Ja, rotmistrz Piszczalski, babami mam dowodzić?... Żebyś ty zjadł kroćset diabłów, bałwanie!"  - Patrzę, a Maciek zbladł jak trup; więc już nie klnę tak dobitnie, tylko mu perswaduję, do czego to wszystko podobne. A on znowu: - „Niech się dzieje wola boża!... Wyznałem panu rotmistrzowi wszystko, a teraz powiem, że skoro takie ostatnie słowo odbieram, to niech lepiej pan rotmistrz każe Maćka Wierzbę rozstrzelać!... Przynajmniej dusza moja się nie zaprzepaści... Żołnierz jestem, to się cudzej kuli nie boję, a swojej ciężko mi będzie na siebie użyć”... — Wyjrzałem przez okno, a ta dziewczyna tak koniem toczy, jak najlepszy jeździec. Żal mi było Maćka, bo sobie wariat mógł w łeb palnąć, więc rzeknę: —  „No, bierz cię diabli, durniu, kiedyś taki głupi, przyjmuję rekruta... tylko sza! Boś ty wachmistrz, a jak za twoim przykładem inni pójdą, dobrze będzie rotmistrz Piszczalski wyglądał...”  — I poszła ona z nami. Powiadam waszmości, że u dziewczyny była fantazja i odwaga wściekła. Mój szwadron ścigał potem rozbitych Austriaków; widziałem, co się działo: ona z Maćkiem tak dojeżdżała, że rany boskie! Trudno, musiałem ją do orderu przedstawić... Razu jednego, na jakimś popasie, coś mię podleciało; zbliżyłem się do tej dziewczyny i głaskam ją pod brodę... śliczności była kobieta. Zerknę w bok okiem, a mój Maciek, jakby ognia sypnął na niego, stał cały w płomieniach: ślepie mu się zaiskrzyły, wąsy najeżył, brwi zmarszczył i, wystaw sobie, Eugeni, w ręce ściskał tak pistolet, jakby miał chęć mnie albo tej dziewusze w łeb strzelić. Śmiech mię zdjął; udałem, że nie widzę; alem sobie pomyślał, że takiego nie ma co drażnić, i odszedłem od dziewczyny. Upłynęło coś rok czasu, żyło się ciągle w ogniu; staliśmy na kwaterach w jednym mieście, trochę większym, niż Szydłowiec; aż tu raz wpada do mnie Maciek, cały krwią zlany, i woła: „Panie rotmistrzu, każ mię aresztować i rozstrzelać. Dopuściłem się zbrodni: zabiłem dwoje ludzi..."  - Pytam, co się stało, gdzie, jak? A on mi dopiero opowiada, że mu się ta jego marmozela przeniewierzyła, zwyczajnie: Włoszka była i do Włocha jakiegoś lgnęła, ile że Maciek nie mógł się dobrze po włosku z nią rozmówić. Kochankowie mieli schadzkę, na której zeszedł ich mój wachmistrz, i oboje pałaszem na kawałki porąbał. Widzisz, mości Eugeni, zazdrość u człowieka w takiej rzeczy powinien każdy uznać... — Słowa te wymówił rotmistrz z silnym naciskiem. — Ja bym zrobił to samo, co Maciek; postąpiłbym sobie może gorzej jeszcze!... Darłbym takie szelmy w pasy... niteczka po niteczce!...

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej