Emil Zola

PARYZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA PIERWSZA

I

II

III

IV

V

KSIĘGA DRUGA

I

II

III

IV

V

KSIĘGA TRZECIA

I

II

III

IV

V

KSIĘGA CZWARTA

I

II

III

IV

V

KSIĘGA PIĄTA

I

II

III

IV

V

PARYŻ

Emil Zola

KSIĘGA PIERWSZA

I

Tego ranka, a było to pod koniec stycznia, ksiądz Piotr Froment, który miał odprawić mszę w Sacré-Coeur na Montmartre, już o ósmej godzinie znalazł się na wzgórzu przed bazyliką. Zanim wszedł, przez chwilę popatrzył na Paryż, którego bezmierne morze roztaczało się u jego stóp.

Po dwóch miesiącach wielkiego mrozu, śniegu i lodu Paryż tonął w ponurej i drżącej z zimna odwilży. Z rozległego nieba o barwie ołowiu opadała żałoba gęstej mgły. Cała wschodnia strona miasta, dzielnice nędzy i pracy, zdawała się zatopiona w rudawych dymach, w których zgadywało się oddech warsztatów i fabryk; natomiast w części zachodniej, w dzielnicach bogactwa i rozkoszy, plaga mgły jaśniała, była ona już tylko cienką, nieruchomą zasłoną wilgotnej pary. Zaledwie można było rozróżnić kolistą linię horyzontu, bezkresne pole domów widniało podobne chaosowi kamieni, upstrzone błotnistymi kałużami, które wypełniały wgłębienia w bladym oparze i gdzie czarnością sadzy odcinały się zarysy budynków i wyżej położonych ulic. Paryż tajemniczy, zasnuty mgłą, jak gdyby zagrzebany w popiele jakiejś katastrofy, na wpół zanikający już w cierpieniu i hańbie tego, co krył w sobie jego bezmiar!

Piotr patrzył, chudy i posępny, w lichej sutannie, gdy podszedł ku niemu ksiądz Rose, który oczekiwał go, schroniwszy się za jednym z filarów portyku.

— Ach, jesteś wreszcie, drogie dziecko! Chcę cię o coś prosić.

Wydawał się zakłopotany, niespokojny... Nieufnym spojrzeniem upewnił się, że nikogo nie ma w pobliżu. Następnie, jak gdyby ich samotność nie zadowalała go, pociągnął Piotra jeszcze dalej, w dmący lodowaty wicher, którego sam zdawał się wcale nie odczuwać.

— Otóż chodzi o pewnego biedaka, o którym się dowiedziałem... dawniej pracował jako malarz pokojowy, starzec siedemdziesięcioletni, oczywiście nie może już pracować i pomału umiera z głodu w norze przy ulicy des Saules... A więc, drogie dziecko, pomyślałem o tobie, mam nadzieję, że zgodzisz się zanieść mu trzy franki ode mnie, ażeby przez parę dni miał przynajmniej na chleb.

— Ale dlaczego ksiądz osobiście nie chce wręczyć mu tej jałmużny?

Ksiądz Rose znów zatrwożył się, zakłopotał, oczy jego wyrażały lęk i zmieszanie.

— Ach nie, nie, ja nie mogę... po tych wszystkich przykrościach, jakie mnie spotkały. Wiesz, że jestem pod nadzorem i że znowu udzielą mi nagany, jeżeli przychwycą mnie na tym, że tak daję pieniądze, nie wiedząc dobrze komu. Prawda, że aby zdobyć te trzy franki, musiałem coś sprzedać... Błagam cię, drogie dziecko, oddaj mi tę przysługę!

Ze ściśniętym sercem Piotr przyglądał się zacnemu, siwemu jak gołąb księdzu, jego dużym, pełnym dobroci ustom, jasnym dziecinnym oczom w uśmiechniętej okrągłej twarzy. I przypomniała mu się, zalewając go falą goryczy, historia tego kochanka biedoty, niełaska, jaką ściągnął na siebie wzniosłą naiwnością świętego, miłosiernego człowieka. Jego ciasne parterowe mieszkanko przy ulicy de Charonne, z którego uczynił przytułek, gromadząc wszelką nędzę z całej ulicy, stało się wreszcie siedliskiem skandalu. Nadużywano tam jego prostoduszności i niewinności i działy się u niego rzeczy ohydne, których wcale nie podejrzewał. Przychodziły tam dziewki, kiedy nie mogły złowić mężczyzn, którzy zabraliby je do siebie. Naznaczano sobie haniebne schadzki, roiła się cała potworna zgraja. Wreszcie pewnej pięknej nocy wkroczyła policja, aby zaaresztować trzynastoletnią dziewczynkę oskarżoną o dzieciobójstwo. Bardzo tym poruszone władze diecezjalne zmusiły księdza Rose, aby zamknął swój przytułek, i przeniosły go z kościoła Świętej Małgorzaty do kościoła. Świętego Piotra na Montmartre, gdzie powrócił on na zajmowane dawniej stanowisko wikarego. Me była to niełaska, lecz zwyczajne usunięcie z ludzkich oczu. Połajano go, trzymano pod nadzorem, jak sam mówił, on zaś był bardzo zawstydzony, a także bardzo nieszczęśliwy, bo mógł już teraz udzielać wsparcia tylko po kryjomu, jak lekkomyślny utracjusz, który rumieni się ,z powodu swoich przewinień. Piotr wziął trzy franki.

— Przyrzekam, kochany księże, że spełnię polecenie, ach, z całego serca!

— Pójdziesz tam, gdy odprawisz mszę, prawda? On nazywa się Laveuve, mieszka przy ulicy des Saules, dom w podwórzu, zanim skręci się w ulicę Marcadet. Na pewno go odszukasz!... A gdybyś był taki miły i zechciał zdać mi sprawę z tych odwiedzin dzisiaj po południu, około godziny piątej, w Madeleine, gdzie pójdę posłuchać konferencji monsignora Marthy... On okazał mi tyle dobroci... Może i ty przyszedłbyś go posłuchać?

Piotr odpowiedział wymijającym gestem. Monsignor Martha, biskup Persepolisu, posiadający potężne wpływy w arcybiskupstwie, odkąd zdołał, jako genialny doprawdy agitator, dziesięciokrotnie pomnożyć subskrypcję na bazylikę Sacré-Coeur, istotnie udzielił pomocy księdzu Rose; on to wyjednał, że zostawiono go w Paryżu, przenosząc do Świętego Piotra z Montmartre.

— Nie wiem, czy będę mógł być na konferencji — rzekł Piotr. — W każdym razie przyjdę tam zobaczyć się z księdzem.

Wiatr świszczał, mroczne zimno przenikało ich obu na tym odludnym wzgórzu, w oparach, które zamieniały wielkie miasto w ocean mgły. Ale rozległy się kroki i ksiądz Rose, znowu pełen nieufności, zobaczył przechodzącego obok nich człowieka bardzo wysokiego i silnej budowy, z gołą głową, o gęstych, krótko przystrzyżonych siwych włosach. — Czy to nie twój brat? — zapytał stary kapłan.

Piotr nie poruszył się. Odrzekł spokojnym głosem:

— Tak, to mój brat Wilhelm. Odnalazłem go, gdy zacząłem przychodzić tutaj do Sacré-Coeur. Ma on niedaleko stąd dom, w którym mieszka już chyba przeszło dwadzieścia lat. Gdy go spotkam, wymieniamy uścisk dłoni. Ale ani razu nie byłem u niego... Między nami naprawdę umarło wszystko, nie mamy już z sobą nic wspólnego, dzielą nas całe światy.

Na twarz księdza Rose powrócił serdeczny uśmiech, zrobił ręką ruch, jak gdyby chciał powiedzieć, że nie należy nigdy wątpić w miłość. Wilhelm Froment, uczony o wybitnej inteligencji, chemik, który, jako zbuntowany, żył na uboczu, należał teraz do jego parafian i ksiądz Rose zapewne marzył o odzyskaniu go dla Boga, gdy przechodził obok domu, który Wilhelm zajmował z trzema dorosłymi synami i gdzie aż wrzało od pracy.

— Ale, drogie dziecko — mówił dalej ksiądz Rose — trzymam cię tutaj, w tych mroźnych ciemnościach, a nie jesteś zbyt ciepło ubrany... Idź, odpraw swoją mszę. A więc wieczorem, w Madeleine.

A następnie, upewniwszy się jeszcze raz, że nikt ich nie podsłuchuje, dodał błagalnie, ze swą miną wiecznie winnego dziecka:

— I nikomu ani słowa o tym moim drobnym poleceniu. Znów powiedziano by, że nie umiem zachowywać się właściwie.

Piotr patrzył, jak stary kapłan oddalał się w kierunku ulicy Cortot, gdzie mieszkał w wilgotnym parterowym mieszkaniu, rozweselonym skrawkiem ogrodu. Katastrofalny popiół, w którym tonął Paryż, zdawał się gęstnieć w nawałnicy mroźnego północno-zachodniego wiatru. Piotr wszedł wreszcie do bazyliki, z bólem w sercu, wypełnionym po brzegi goryczą, jaką poruszyła w nim przed chwilą ta historia, to bankructwo miłosierdzia, straszliwa ironia losu świętego człowieka ukaranego za to, że dawał, kryjącego się, aby móc dawać jeszcze. Nic nie uśmierzyło piekącej, otwartej w nim na nowo rany, ani ciepły spokój, w który się zagłębiał, ani milcząca pompatyczność szerokiej i długiej nawy o nagich ścianach ze świeżego kamienia, bez obrazów, bez żadnych ozdób, nawy w połowie zatarasowanej rusztowaniem, które zasłaniało nie ukończoną jeszcze kopułę katedry. W tej rannej godzinie, w szarym świetle, jakie przepuszczały wysokie a wąskie okna, odprawiono już błagalne msze przy licznych ołtarzach, wotywne świece płonęły w głębi prezbiterium. Piotr pospieszył do zakrystii, aby przyoblec święte szaty i odprawić mszę w kaplicy Świętego Wincentego a Paulo.

Ale już wspomnienia wyzwoliły się, Piotr dał się owładnąć smutkowi, a równocześnie dopełniał machinalnie obrządku, wykonywał zawodowe gesty.

Odkąd przed trzema laty powrócił z Rzymu, żył w największej udręce, jakiej zaznać może człowiek. Najpierw, aby odzyskać utraconą wiarę, uczynił był pierwszą próbę, pojechał do Lourdes szukać naiwnej wiary dziecka, które klęka i modli się, prymitywnej wiary młodych narodów, uginających się pod naporem swojej ignorancji; ale jeszcze głębiej zbuntował się na widok gloryfikacji absurdu, pognębienia zdrowego rozsądku, przekonany, że zbawienie, spokój współczesnych ludzi i narodów nie może opierać się na tym dziecinnym wyrzeczeniu się rozumu. Następnie, ogarnięty na nowo potrzebą kochania, ale wciąż wierny umysłem temu wymagającemu rozumowi, zaryzykował resztki swego spokoju w drugiej próbie: pojechał do Rzymu, aby się przekonać, czy katolicyzm mógłby się odrodzić, powrócić do ducha wczesnego chrystianizmu, stać się religią demokracji, wiarą, jakiej oczekiwał świat nowoczesny, wstrząśnięty do głębi, zagrożony śmiertelnym niebezpieczeństwem, aby uspokoić się i żyć; lecz znalazł tam jedynie szczątki, tylko spróchniały pień drzewa, niezdolny do nowej wiosny; usłyszał tam jedynie ostateczne trzeszczenie starej budowli społecznej, chylącej się do zupełnej ruiny. Wtedy, wydany na łup ogromnego zwątpienia, całkowitej negacji, wrócił do Paryża, gdzie w imieniu swoich biedaków wzywał go ksiądz Rose, wrócił, aby zapomnieć o sobie, aby złożyć się w ofierze, aby uwierzyć w ubogich, bo pozostali już tylko oni ze swymi strasznymi cierpieniami; i odtąd od trzech lat stykał się z upadkiem, z bankructwem samej nawet dobroci, ze śmiechu wartym miłosierdziem, bezskutecznym, i wyszydzonym.

Te trzy lata przeżył Piotr w stale rosnącym utrapieniu, w którym wreszcie utonęła cała jego istota. Jego wiara umarła na zawsze, umarła w nim nawet nadzieja, że mógłby zużytkowć wiarę tłumów dla powszechnego dobra. Przeczył wszystkiemu, oczekiwał już tylko katastrofy ostatecznej, nieuniknionej, buntu, masakry, pożogi, które unicestwiłyby ten grzeszny i skazany świat. Ksiądz bez wiary czuwający nad wiarą innych, spełniający w czystości i uczciwie swoją powinność, wyniośle smutny, gdyż nie potrafił zaprzeć się swojej inteligencji, jak wyrzekł się miłości cielesnej i marzenia, iż zostanie zbawcą narodów, nie poddawał się jednak, wielki samotną i nieokiełznaną wielkością. I ten zrozpaczony buntownik, który sięgnął dna nicości, zachował postawę tak wzniosłą i poważną, przenikniętą wonią tak czystej dobroci, że zyskał sobie w swojej parafii w Neuilly opinię młodego świętego, bożego wybrańca, którego modlitwa wyjednywała cuda. Był samą regułą, wykonywał już tylko gesty kapłańskie, nie czuł w sobie nieśmiertelnej duszy, był jak pusty grobowiec, w którym nie pozostał już nawet popiół nadziei; zbolałe kobiety, parafianki, we łzach uwielbiały go, całowały jego sutannę; i oto dzisiaj udręczona matka, której niemowlę w kołysce znalazło się o krok od śmierci, ubłagała go, aby przyszedł tu pomodlić się do Jezusa o cudowne uzdrowienie, pewna, że Jezus go wysłucha w przybytku na Montmartre, gdzie płonął cud jego gorejącego miłością serca.

Tymczasem Piotr, już w świętych szatach, pospieszył do kaplicy Świętego Wincentego a Paulo. Wszedł na stopień ołtarza, zaczął odprawiać mszę; a gdy odwrócił się z rozpostartymi do błogosławieństwa rękoma, ukazał zapadłą twarz, łagodne usta ściągnięte goryczą, pełne czułości oczy, pociemniałe od cierpienia. Nie był to już ów młody ksiądz, z twarzą rozpaloną tkliwym podnieceniem udający się do Lourdes czy też z natchnionym, obliczem apostoła wyjeżdżający do Rzymu. Jego podwójne dziedzictwo toczyło w nim wieczystą wojnę; ojciec, po którym miał czoło podobne niezdobytej wieży, i matka, która dała mu swe pełne miłości usta, kontynuowali walkę, całą ludzką batalię uczucia i rozumu, na tej twarzy dziś zniszczonej, gdzie w chwilach zapomnienia malował się chaos wewnętrznego smutku. Usta wyrażały jeszcze nie nasycone pragnienie miłości, oddania się i życia, którego, jak sądził, nigdy nie miał zaspokoić; a tymczasem mocno sklepione czoło, warownia, w której narodziły się jego cierpienia, za nic nie chciało się poddać mimo ataków przesądu. Ale sztywniał w sobie, ukrywał trwogę przed pustką, w której się szarpał, zachowywał dumę, władczo wykonywał gesty, wypowiadał słowa. I strapiona matka, która znajdowała się wśród paru klęczących kobiet, matka, która oczekiwała od niego ostatecznego orędownictwa i wierzyła, że on rozmawia z Jezusem o uzdrowieniu jej dziecka, widziała poprzez łzy, jak jaśniał pięknością anioła, zwiastuna boskich, łask.

Po Ofiarowaniu, gdy Piotr odkrył kielich, uczuł dla siebie pogardę. Wstrząs jednak był zbyt głęboki, mimo wszystko myślał o tych sprawach... Jakież dzieciństwo jego dwa eksperymenty — w Lourdes i w Rzymie, jakaż naiwność biednej, zagubionej istoty, pożeranej pragnieniem miłości i wiary! Jak mógł wyobrażać sobie, że współczesna wiedza w nim pogodzi się z wiarą roku tysiącznego, a zwłaszcza jak mógł być tak naiwny, aby uwierzyć, że on, skromny ksiądz, udzieli lekcji papieżowi, że skłoni go, by stał się świętym i zmienił oblicze świata! Wstyd ogarnął go na myśl, jak bardzo musieli się z niego śmiać! Następnie oblał się rumieńcem na wspomnienie swojej idei schizmy. Widział się znowu w Rzymie, gdy marzył o napisaniu książki, w której odciąłby się gwałtownie od katolicyzmu, aby głosić nową religię demokracyj, oczyszczoną Ewangelię, ludzką i żywą. Cóż za śmieszne szaleństwo! Schizma! Poznał w Paryżu księdza o wielkim sercu i wybitnym umyśle, który pokusił się o stworzenie tej słynnej schizmy, zapowiadanej, oczekiwanej! Ach, biedny człowiek, smutny i śmiechu warty trud pośród ogólnej niewiary, lodowatej obojętności jednych, szyderstwa i obelg innych! Gdyby za dni naszych znowu pojawił się Luter, skończyłby na poddaszu w dzielnicy Batignolles, zapomniany, umierający z głodu. Schizma nie może się przyjąć wśród ludu, który nie wierzy, który nie dba o Kościół, bo gdzie indziej pomieścił swoje nadzieje. Cały katolicyzm, a nawet chrystianizm, zniknie wkrótce ż powierzchni ziemi, gdyż Ewangelia, poza paroma maksymami moralnymi, nie stanowi już kodeksu społecznego. I to przekonanie pogłębiało rozterkę Piotra w te dni, gdy sutanna bardziej ciążyła mu na ramionach, gdy wreszcie zaczynał gardzić sobą samym za to, że tak oto celebruje boską tajemnicę mszy, która stała się dla niego gestem martwej już religii.

Piotr, napełniwszy do połowy kielich winem z ampułek, umył ręce i znów dojrzał ową matkę i jej twarz wyrażającą płomienne błaganie. I wtedy pomyślał, że to dla niej, w litościwej intencji człowieka związanego przysięgą, pozostał nadal księdzem, kapłanem bez wiary, żywiącym wiarę innych chlebem ułudy. Ale zachowując tę heroiczną postawę, pełniąc ten wzniosły obowiązek, na który sam się skazał, odczuwał coraz większą trwogę. Czy zwyczajna uczciwość nie nakazywała mu zrzucić sutanny, wrócić do ludzi? Jego fałszywe położenie rodziło w nim chwilami odrazę do tego bezpłodnego bohaterstwa i znowu zadawał sobie pytanie, czy nie jest tchórzliwie i niebezpiecznie pozwalać, aby tłumy nadal żyły w przesądzie. Zapewne, kłamstwo o Bogu sprawiedliwym i opiekuńczym, o czekającym nas raju, gdzie powetowane zostaną wszystkie ziemskie cierpienia, długo wydawało się nieodzowne wobec nędzy biednych ludzi; ale jakaż to pułapka, jaki tyrański wyzysk narodów, i o ile bardziej po męsku byłoby dokonać na ludach brutalnej operacji, a jednocześnie tchnąć w nie odwagę, aby żyły istnieniem realnym, chociażby nawet wśród łez! Jeżeli już odwracały się od chrystianizmu, to czyż nie dlatego, że odczuwały pragnienie ideału bardziej ludzkiego, religii zdrowia i radości zamiast religii śmierci? W dniu, w którym runęłaby idea miłosierdzia, wraz z nią runąłby i chrystianizm, gdyż zbudowany był na boskim miłosierdziu, które przeciwdziałało fatalnej niesprawiedliwości, zapewniając po śmierci nagrodę tym, którzy cierpieli na ziemi. I ta idea waliła się w gruzy, biedacy już w nią nie wierzyli, obruszali się na ów kłamliwy raj, którego obietnica na tak długą próbę wystawiała ich cierpliwość, domagali się, aby już nie odsyłano ich aż w jutro grobu po należną im cząstkę szczęścia. Krzyk o sprawiedliwość wyrywał się ze wszystkich ust, o sprawiedliwość na tej ziemi, o sprawiedliwość dla tych, którzy cierpią głód, którym jałmużna na próżno usiłuje pomóc od dziewiętnastu stuleci Ewangelii i którzy wciąż nie mają co do ust włożyć.

Gdy wsparty łokciami o ołtarz Piotr wychylił kielich, nad którym wprzód przełamał hostię, uczuł, że ogarnia go coraz większe przygnębienie. A więc zaczynała się dla niego trzecia próba, ostateczna walka sprawiedliwości przeciwko miłosierdziu, w której miały się zmierzyć jego serce i rozum, w tym ogromnym Paryżu, przysypanym popiołami, pełnym rzeczy nieznanych a strasznych? Potrzeba boskości jeszcze walczyła w nim przeciwko władczej inteligencji. Czy kiedykolwiek uda się zaspokoić właściwe tłumom pożądanie tajemnicy? Czy poza elitą wiedza zdoła ukoić tęsknotę, uśpić ból, nasycić marzenia? I co stanie się z nim samym wobec bankructwa miłosierdzia, które od trzech lat było mu jedynym oparciem, zajmując mu wszystek czas, dając złudzenie, że się poświęca, że jest użyteczny bliźnim?

Nagle ziemia usuwała mu się spod nóg, słyszał już tylko krzyk ludu, tego wielkiego niemowy, jak żąda sprawiedliwości, buntuje się i grozi odebraniem swojej części, której pozbawiono go siłą i podstępem. Nic już nie mogło opóźnić tej. nieuniknionej katastrofy, tej bratobójczej wojny klas, która unicestwi stary świat, skazany na zniknięcie pod ogromem swoich zbrodni. W każdej chwili oczekiwał katastrofy: Paryż skąpany we krwi, Paryż w płomieniach, pogrążony w straszliwym smutku! Przejęty wstrętem do gwałtu, czuł lodowate dreszcze, nie wiedział, skąd zaczerpnąć nowej wiary, która miała odwrócić nieszczęście, gdyż jasno zdawał sobie sprawę, że tutaj zagadnienie społeczne stanowiło jedność z religijnym, że ono tylko liczyło się w przerażającym i codziennym trudzie Paryża, on zaś zbyt był skłócony sam w sobie, zbyt odcięty przez swoje kapłaństwo, zbyt srogo rozdzierany zwątpieniem i bezsilnością, aby mógł rozstrzygnąć, gdzie jest prawda, zdrowie i życie. Ach, być zdrowym, żyć, nasycić wreszcie umysł i serce, w pokoju, w pracy realnej, zwyczajnie uczciwej, jaką człowiek ma do spełnienia na ziemi!

Msza była skończona i Piotr wracał do zakrystii, gdy owa matka we łzach, koło której właśnie przechodził, chwyciła drżącymi rękoma skraj jego ornatu i namiętnie go ucałowała, jak całuje się relikwie świętego w oczekiwaniu ratunku. Dziękowała mu za cud, którego na pewno dokonał, przekonana, że zastanie swoje dziecko uzdrowione. Głęboko wzruszyła go ta miłość, ta żarliwa wiara, chociaż równocześnie nagły smutek przeniknął go jeszcze okropniej na myśl, że nie jest tym wszechwładnym kapłanem, za jakiego uważała go ta kobieta, zdolnym uzyskać odroczenie śmierci. Ale dzięki niemu odchodziła pocieszona, silniejsza na duchu, i Piotr zwrócił płomienne błaganie ku nieznanej a świadomej Sile, aby, jeśli istnieje, przybyła z pomocą tej biednej istocie. Potem, gdy zdjął święte szaty w zakrystii i znalazł się znów przed bazyliką, chłostany zimowym wichrem, przeszył go- znowu i zmroził śmiertelny dreszcz, gdy poprzez mgłę patrzył, czy huragan gniewu i sprawiedliwości nie zmiótł jeszcze Paryża, czy nie nastąpiła oczekiwana katastrofa, która pewnego ranka miała unicestwić miasto, pozostawiając pod ołowianym niebem tylko bagno z jego cuchnącymi szczątkami.

Piotr postanowił od razu wypełnić polecenie księdza Rose. Poszedł ulicą de Norvins, na szczyt Montmartre i dotarł do ulicy des Saules, którą zeszedł stromo w dół, wśród omszałych murów drugiego brzegu Paryża. Trzy franki, które trzymał w ręce, w głębokiej kieszeni sutanny, napełniały go jednocześnie rozrzewnieniem i głuchym gniewem na bezużyteczne miłosierdzie. Ale w miarę jak schodził stromo w dół, nie kończącymi się piętrami schodów, zakątki nędzy, jakie miał przed oczyma, wzruszały go do głębi, litość ściskała mu serce. Była tutaj cała nowa dzielnica w budowie, wzdłuż szerokich ulic wytyczonych w czasie wielkich prac przy Sacré-Coeur. Wysokie miejskie domy już się piętrzyły pośród ogołoconych ogrodów, pustych placów, otoczonych jeszcze płotami. Przy ich strojnych fasadach i świeżej bieli pozostałe jeszcze stare zrujnowane budynki wydawały się tym bardziej ponure, trędowate: podejrzane knajpy o brunatnoczerwonych ścianach, dzielnice cierpień złożone z budynków czarnych i zasypanych sadzą, gdzie tłoczyła się ludzka trzoda. Tego dnia pod nawisłym niebem zrujnowany przez wozy bruk tonął w błocie, odwilż znaczyła mury plamami lodowatej wilgoci i straszliwy smutek unosił się z tego ogromu brudu i nieszczęścia.

Piotr, który doszedł aż do ulicy Marcadet, zawrócił. Znalazłszy się znów na ulicy des Saules, pewien, że nie błądzi, wszedł w podwórze jak gdyby koszar lub szpitala, otoczone trzema nieregularnymi budynkami. Podwórze to było kloaką, gdzie śmieci nagromadziły się widocznie w czasie dwóch ostatnich, okrutnie mroźnych miesięcy; i teraz to wszystko topniało, obrzydliwa woń buchała z jeziora brudnego błota. Budynki były na wpół zrujnowane, czarne sienie ziały jak piwnice, papierowe- bielma pstrzyły się na brudnych szybach, wstrętne szmaty zwisały jak sztandary śmierci. W głębi budki, która służyła za lożę dozorczyni, Piotr zobaczył tylko kalekiego mężczyznę, owiniętego w trudne do nazwania strzępy starej derki.

— Czy tutaj mieszka stary robotnik nazwiskiem Laveuve? Która to klatka schodowa i które piętro?

Człowiek nie odpowiedział, wytrzeszczył tylko niespokojne oczy przestraszonego idioty. Widocznie stróżka była gdzieś w pobliżu. Ksiądz czekał chwilę, potem zauważywszy małą dziewczynkę w głębi dziedzińca zaryzykował i przebrnął śmietnisko na palcach.

— Moje dziecko, czy znasz tutaj, w tym domu, starego robotnika nazwiskiem Laveuve?

Dziewczynka, której chude ciało okrywały tylko łachmany różowej płóciennej sukienki, drżała z zimna, a ręce miała silnie odmrożone. Podniosła szczupłą twarz, ładną, bo zarumienioną od zimna.

— Laveuve, nie, nie wiem, nie wiem...

I nieświadomie, żebraczym gestem wyciągnęła jedną ze swoich biednych rąk, skostniałych i oszpeconych. Po chwili, gdy Piotr dał jej drobną srebrną monetę, puściła się biegiem, jak wesoła kózka, poprzez błoto, śpiewając piskliwym głosem:

— Nie wiem, nie wiem, nie wiem...

Postanowił iść za nią. Znikła w jednej z ziejących sionek, a on poszedł jej śladem po ciemnych i smrodliwych schodach, o stopniach na wpół połamanych i tak śliskich od leżących tam łupin z jarzyn, że musiał chwycić się zatłuszczonego powroza, dzięki któremu można się było wywindować na górę. Ale wszystkie drzwi były zamknięte, do wielu pukał na próżno, a dopiero zza ostatnich dobiegł go jedynie stłumiony pomruk, jak gdyby odgłos zamkniętego tam jakiegoś zrozpaczonego zwierzęcia. Powróciwszy na dziedziniec zawahał się, po czym zapuścił się na inne schody. Tym razem ogłuszyły go przeraźliwe krzyki, krzyki mordowanego dziecka. Szedł za tym hałasem i wreszcie znalazł się przed szeroko otwartymi drzwiami izby, gdzie małe dziecko, przywiązane do krzesełka, co zapewne miało je uchronić przed upadkiem, krzyczało nieprzerwanie, bez zaczerpnięcia oddechu. Piotr znowu zszedł na dół, wzburzony, mróz go przenikał wobec takiej nędzy i opuszczenia. Ale nadeszła jakaś kobieta, niosąc w fartuchu trzy ziemniaki; gdy zwrócił się do niej z zapytaniem, obrzuciła nieufnymi oczyma jego sutannę.

— Laveuve, Laveuve, nie umiem nic powiedzieć. Gdyby stróżka była w domu, może by coś wiedziała... Ale, widzi ksiądz, jest tutaj pięć klatek schodowych, wszyscy nie mogą się znać, a w dodatku ludzie zmieniają się tak często... Ale proszę zajrzeć jeszcze tam, w głębi.

Schody w głębi były jeszcze obrzydliwsze od innych, stopnie wypaczone, ściany lepkie, jak gdyby zroszone potem strachu. Na każdym podeście ze zlewów buchał zatruty oddech, a z każdego mieszkania dobiegały skargi, kłótnie, straszliwe przesycenie nędzą. Trzasnęły drzwi, ukazał się jakiś mężczyzna wlokący za włosy kobietę; troje małych dzieci płakało. O piętro wyżej, gdy zajrzał do pokoju, zobaczył dziewczynę ze zwiędłą już piersią, wątłą i kaszlącą, która gwałtownie kołysała niemowlę i próbowała je uciszyć, zrozpaczona, bo nie miała już pokarmu. W mieszkaniu obok uderzył go bolesny widok: trzy istoty, na wpół odziane w łachmany, bez płci i wieku, pośrodku absolutnej pustki chciwie zajadały z tej samej glinianej miski strawę, która nie skusiłaby nawet psów. Zaledwie uniosły głowy, zamruczały coś i nic na jego pytania nie odpowiedziały.

Piotr znów miał zejść na dół, gdy u samej góry, u wejścia na korytarz, spróbował po raz ostatni zapukać do drzwi. Otworzyła kobieta o rozczochranych, siwiejących już włosach, chociaż na pewno nie miała jeszcze czterdziestu lat; i jej wyblakłe usta, podsiniałe oczy, pożółkła twarz wyrażały bezgraniczne znużenie, wyglądała jak wytarta, wiecznie przerażona nieustanną tyranią nędzy. Zmieszała się na widok sutanny i wyjąkała niespokojnie:

— Proszę, proszę, niech ksiądz pozwoli.

Ale jakiś mężczyzna, którego Piotr zrazu nie dostrzegł, robotnik lat również około czterdziestu, wysoki, chudy, łysawy, o wypełzłych rudych włosach, o przerzedzonych wąsach i brodzie, zrobił gwałtowny ruch wyrażający niemą pogróżkę, że wyrzuci księdza za drzwi. Zaraz jednak uspokoił się, usiadł przy kulawym stole i ostentacyjnie odwrócił się plecami. A ponieważ w pokoju była jeszcze jasnowłosa dziewczynka jede-nasto lub dwunastoletnia, o pociągłej łagodnej twarzy, o tym inteligentnym i trochę starczym wyrazie, jaki nadaje dzieciom wielka nędza, mężczyzna zawołał ją, postawił sobie między kolanami, zapewne aby ustrzec od zetknięcia z klechą.

Piotr, z sercem ściśniętym wobec takiego przyjęcia, wnioskując z nagiego, nie opalonego pokoju i z posępnego smutku wszystkich trojga o niezmiernej nędzy tej rodziny, odważył się jednak powtórzyć pytanie.

— Czy nie zna pani w tym domu starego robotnika nazwiskiem Laveuve?

Kobieta, drżąc teraz ze strachu, że pozwoliła mu wejść, ponieważ, jak się zorientowała, mąż był z tego niezadowolony, trwożnie usiłowała ratować sytuację.

— Laveuve, Laveuve, nie... Słyszysz, Salvat? A może ty znasz takiego?

Salvat poprzestał na wzruszeniu ramionami. Ale małą świerzbiał język.

— Czekaj no, mamo... To może ten Filozof?

— Były malarz pokojowy — dodał Piotr — chory starzec, niezdolny już do pracy. Panią Teodorową nagle jak gdyby coś oświeciło.

— No tak, to on, na pewno on... Nazywamy go Filozof, to takie przezwisko... nadali mu w naszej dzielnicy. Ale to nie przeszkadza, że może się nazywać Laveuve.

Wzniósłszy jedną pięść w górę ku niebu, Salvat zdawał się protestować przeciwko ohydzie świata i Bogu, co pozwalają zdychać z głodu starym robotnikom, niby ochwaconym szkapom. Ale nie powiedział nic, zapadł we wrogie i ciężkie milczenie, w tę jakąś straszliwą zadumę, w jakiej był pogrążony, gdy wszedł ksiądz. Był mechanikiem i wpatrywał się uporczywie w leżący na stole worek z narzędziami, mały skórzany worek, w którym coś sterczało, może jakiś przedmiot, który miał odnieść. Na pewno dumał, o długim bezrobociu, o swoich daremnych wędrówkach w poszukiwaniu jakiejkolwiek pracy w ciągu tych dwóch miesięcy okrutnej zimy. A może myślał o bliskich a krwawych represjach zorganizowanych przez głodomorów, snuł marzenia podpalacza, od których płonęły jego duże, niebieskie, dziwne, niepewne a palące oczy. Nagle spostrzegł, że córka wzięła do rąk worek i usiłuje go otworzyć, aby tam zajrzeć. Zadrżał i wreszcie przemówił swymi dobrymi, a gorzkimi ustami, ulegając nagłemu wzruszeniu, które przyprawiało go o bladość:

— Celino, zostaw to! Zabroniłem ci ruszać narzędzia.

Wziął worek i bardzo ostrożnie położył go za sobą przy ścianie.

— A więc, proszę pani — zapytał Piotr — ów Laveuve mieszka na tym piętrze?

Pani Teodorowa trwożnym spojrzeniem zapytała o zdanie Salvata. Nie była za tym, aby źle traktować księży, kiedy zadawali sobie ten trud i tu przychodzili, bo nieraz już widziała, że ludzie zyskiwali dzięki nim parę groszy. A gdy zorientowała się, że Salvat, znów pogrążony w zadumie, zostawia jej wolną rękę, ofiarowała się natychmiast z pomocą.

— Jeżeli ksiądz życzy sobie, mogę zaprowadzić. To jest w głębi tego korytarza. Ale trzeba wiedzieć, jak iść, bo tam są znowu schody.

Celina, widząc w tym jakieś urozmaicenie, wyśliznęła się spomiędzy ojcowskich kolan, aby również towarzyszyć księdzu. Salvat został sam w pokoju ubóstwa i cierpienia, niesprawiedliwości i gniewu, bez ognia, bez chleba, zatopiony w swym żarliwym marzeniu, ze wzrokiem znowu utkwionym w worek, jak gdyby tam, wraz z narzędziami, mieściło się zbawienie świata.

Istotnie trzeba było wejść po paru stopniach; idąc za panią Teodorową i Celiną, Piotr znalazł się na jakimś ciasnym strychu, pod samym dachem, w norze liczącej parę metrów kwadratowych, gdzie nie można się było wyprostować. Światło padało tylko przez małe ukośne okienko; ale ponieważ śnieg pokrył szybę, trzeba było zostawić drzwi szeroko otwarte, aby wpuścić trochę światła. Przez okno przedostawała się tylko odwilż, śnieg, który topniał spływając kropla po kropli, zalewał podłogę. Po długich tygodniach wielkiego zimna czarna wilgoć zatapiała wszystko w swoim dreszczu. I tam, bez jednego krzesła, bez kawałka deski, w kącie na gołej podłodze, na stosie brudnych łachów leżał Laveuve, jak zwierzę zdychające na śmietnisku.

— Niech ksiądz popatrzy — rzekła Celina swoim melodyjnym głosem — to on, Filozof.

Pani Teodorowa nachyliła się, aby posłuchać, czy Filozof jeszcze żyje.

— Tak, oddycha, zdaje się, że śpi. Gdyby tylko co dzień miał co do ust włożyć, byłby zdrów. Ale, widzi ksiądz, on nie ma już nikogo, a gdy człowiek zbliża się do siedemdziesiątki, najlepiej, żeby się poszedł rzucić do rzeki. W jego zawodzie malarza czasem już od pięćdziesiątki człowiek nie da rady pracować na drabinie. On znalazł najpierw robotę przy malowaniu mieszkań. Potem udało mu się dostać do pilnowania składów drzewa na budowę. Ale to się skończyło, wszędzie go odprawiali i dwa miesiące temu zaszył się w tym kącie, aby tu umrzeć. Właściciel nie miał dotąd odwagi wyrzucić go na ulicę, chociaż miałby na to wielką ochotę. My, rozumie się, przynosimy mu czasem trochę wina, kawałek chleba. Ale kiedy człowiek sam nic nie ma, proszę księdza, to jak może dawać drugiemu?

Przerażony Piotr patrzył na te okropne resztki, na to, co pięćdziesiąt lat pracy i nędzy, i niesprawiedliwości społecznej uczyniły z człowieka. Rozróżniał teraz białą głowę, zużytą, pognębioną i zniekształconą. Była to cała tragedia pracy bez nadziei, wypisana na ludzkiej twarzy. Niechlujna broda zacierająca rysy, wygląd starej szkapy, której nikt już nie podcina grzywy, szczęki wykrzywione po wypadnięciu zębów. Oczy szkliste, nos nawisły nad ustami. A zwłaszcza to podobieństwo do zwierzęcia wykoślawionego przez pracę najemną, chromego, powalonego, zdatnego już tylko do rzeźni.

— Ach, biedny człowiek — szepnął ksiądz ze drżeniem. — I pozwala mu się umierać z głodu, samotnie, bez wszelkiej pomocy? I nie ma przytułku, szpitala; gdzie by go przyjęto?

— Co robić! — mówiła dalej pani Teodorowa swoim boleściwym i zrezygnowanym głosem. — Szpitale są dla chorych, a on nie jest chory, on się po prostu kończy, siły go opuszczają. A przy tym z nim nie zawsze łatwo dać sobie radę; jeszcze niedawno przyszli tutaj, aby zabrać go do przytułku; ale on nie chce, aby go zamykali, odpowiada ordynarnie, gdy go wypytują, nie mówiąc o tym, że ma. złą opinię, bo pije i źle mówi o burżujach... No, dzięki Bogu, niedługo będzie już miał spokój!

Piotr pochylił się widząc, że oczy starego Laveuve otwierają się szeroko, i przemówił do niego serdecznie; wyjaśnił, że przyszedł od pewnego przyjaciela i przyniósł mu trochę pieniędzy, aby kupił sobie to, co mu najbardziej potrzebne... Z początku, na widok sutanny, stary wymruczał jakieś grube słowa. Lecz nawet w ostatecznym wyczerpaniu nie opuścił go cięty humor paryskiego robotnika.

— W takim razie napiłbym się czegoś — powiedział wyraźnie — a do tego kawałek chleba, jeżeli to. możliwe, bo już od dwóch dni zapomniałem, jaki to ma smak.

Celina zaofiarowała swoje usługi i pani Teodorowa wysłała ją, aby za pieniądze od księdza Rose kupiła chleb i litr wina. Później, gdy czekali, opowiedziała Piotrowi, jak to Laveuve miał zostać przyjęty do Schroniska dla Inwalidów Pracy, utrzymywanego przez towarzystwo dobroczynne, gdzie, przewodniczącą dam opiekunek była baronowa Duvilland; ale przewidziana regulaminem ankieta zakończyła się widocznie takim raportem, że sprawa na tym utknęła.

— Baronowa Duvillard? Ależ znam ją, pójdę do niej jeszcze dzisiaj! — zawołał Piotr, którego serce krwawiło. — To niemożliwe, aby pozostawiono człowieka dłużej w takim stanie!

Ponieważ Celina wróciła z chlebem i litrową butelką wina, we troje podnieśli Laveuve'a, usadowili go na stosie łachmanów, napoili i nakarmili, potem ustawili obok niego resztę wina i chleba, dużego czterofuntowego bochna, polecając mu, aby jadł powoli, jeżeli nie chce się udławić.

— Ksiądz będzie łaskaw zostawić mi swój adres na wypadek, gdybym miała o czymś zawiadomić — rzekła pani Teodorowa stojąc już przed swoimi drzwiami.

Piotr nie miał biletu wizytowego, więc wszyscy troje weszli znów do pokoju. Ale Salvat nie był już sam. Stał i cicho, pośpiesznie, z bardzo bliska, niemal z ustami przy ustach rozmawiał z młodym człowiekiem lat około dwudziestu. Ten, wątły, czarnowłosy, ostrzyżony na jeża, z sypiącym się już zarostem, miał jasne oczy, prosty nos, wąskie wargi w bladej, usianej piegami twarzy, tchnącej żywą inteligencją. Drżał w znoszonym surducie; czoło jego wyrażało bezwzględność i upór.

— Ksiądz chce mi zostawić swój adres w sprawie Filozofa — wyjaśniła ostrożnie pani Teodorowa, niemile zaskoczona widokiem przybyłego.

Obaj mężczyźni spojrzeli na księdza, potem z groźną miną popatrzyli na siebie. Nagle umilkli przeniknięci lodowatym zimnem, jakie wiało od sufitu.

Salvat znowu z wielkimi ostrożnościami podszedł do swego worka z narzędziami, opartego o ścianę.

— Jak to, więc wychodzisz, chcesz znowu szukać pracy?

Nie odpowiedział nic, machnął tylko gniewnie ręką, jak gdyby chciał stwierdzić, że nie chce już teraz pracy, skoro ona tak długo nie chciała jego.

— W każdym razie staraj się coś przynieść, wiesz przecież, że w domu nie mamy nic!... Kiedy wrócisz?

Nowym ruchem ręki zdawał się mówić, że wróci, gdy będzie mógł, a może nigdy. I ze łzami, co mimo bohaterskich wysiłków wezbrały w jego niepewnych niebieskich oczach, w których palił się płomień, chwycił w ramiona małą Celinę, ucałował ją gwałtownie, szaleńczo, po czym wyszedł z workiem pod pachą, a za nim jego młody towarzysz.

— Celino — powiedziała pani Teodorowa — daj ołówek księdzu, a ksiądz będzie łaskaw tutaj, wygodniej będzie pisać.

Po chwili, gdy Piotr usiadł przy stole, na krześle, które poprzednio zajmował Salvat:

— On nie jest zły — mówiła dalej, chcąc wytłumaczyć, dlaczego mąż nie okazał się zbyt uprzejmy — ale ma za dużo

kłopotów w życiu, to mu trochę zamąciło w głowie. Tak jak z tym młodym, którego ksiądz tu widział, tym panem Wiktorem Mathis... on też nie ma szczęścia; to młodzieniec bardzo dobrze wychowany, bardzo wykształcony, a jego matka, wdowa, zaledwie ma z czego żyć. Więc łatwo zrozumieć, prawda? że im się z tego w głowie mąci i że mówią o tym, aby cały świat wysadzić w powietrze. Co do mnie, ja tak nie myślę, ale ja im wybaczam, och, z całego serca!

Wzburzony, zaciekawiony tymi wszystkimi nieznanymi i przerażającymi sprawami, które działy się dokoła, Piotr nie śpieszył się z zapisaniem adresu, lecz słuchał, wyciągał ją na zwierzenia.

— Gdyby ksiądz wiedział, jaki biedny jest ten Salvat! To podrzutek bez ojca i matki, który poniewierał się, czepiał się z początku wszystkich zawodów, aby wyżyć. Potem został mechanikiem, i to bardzo dobrym fachowcem, mówię księdzu, bardzo zręcznym, pracowitym. Ale już miał te swoje myśli, wdawał się w sprzeczki, chciał buntować kolegów, tak że nigdzie nie mógł zagrzać miejsca. Wreszcie, kiedy miał już trzydzieści lat, zrobił to głupstwo, że wyjechał do Ameryki z jednym wynalazcą, który go tam wyzyskiwał, tak że po sześciu latach wrócił chory i bez grosza... A muszę księdzu jeszcze powiedzieć, że ożenił się z: moją młodszą siostrą, Leonią, która umarła przed jego wyjazdem do Ameryki, zostawiając mu małą Celinkę, mającą dopiero rok. Ja byłam wtedy zamężna za Teodorem Labitte, murarzem; i nie chwaląc się, na próżno psułam sobie oczy przy szyciu, bo bił mnie tak, że leżałam jak martwa na podłodze. Wreszcie zostawił mnie tutaj, uciekł sobie z dwudziestoletnią smarkulą, co mnie bardziej ucieszyło, niż zmartwiło... I oczywiście, gdy Salvat wrócił z Ameryki i zastał mnie tu samą, ze swoją Celinką, którą oddał mi na wyjezdnym pod opiekę i która mówiła do mnie „mamo", tak jakoś zeszliśmy się. Nie pobraliśmy się, proszę księdza, ale to na jedno wychodzi.

Czuła, się jednak zażenowana i mówiła dalej, aby go przekonać, że i ona pochodzi z przyzwoitej rodziny:

—  Ja szczęścia nie zaznałam, ale mam jeszcze jedną siostrę, Hortensję, która wyszła za urzędnika, pana Chrétiennot, i mieszka w ładnym mieszkaniu przy bulwarze Rochechouart. Było nas trzy z drugiego małżeństwa: Hortensja, najmłodsza — Leonia, która umarła, i ja, najstarsza, na imię mi Paulina... Mam jeszcze przyrodniego brata, Eugeniusza Toussaint, starszego ode mnie o dziesięć lat, który też jest mechanikiem i od czasu wojny pracuje w tej samej firmie, w fabryce Grandidiera, niedaleko stąd, przy ulicy Marcadet. Na nieszczęście niedawno miał atak... A ja zmarnowałam sobie oczy, wypaliłam je, bo szyłam po dziesięć godzin dziennie. Teraz nie mogę już zrobić nawet małej naprawki, bo zaraz łzy mnie oślepiają. Szukałam posług w domach, ale teraz nic nie znajduję, bo zły los zawziął się na nas. No i dlatego nie mamy nic, czarna nędza, często dwa albo i trzy dni bez jedzenia, podły los, człowiek żywi się tym, co. mu w rękę wpadnie; i w dodatku te dwa ostatnie miesiące wielkich mrozów, które dały się nam we znaki, bo nieraz myśleliśmy, że rano już się nie obudzimy... Cóż, proszę księdza, ja nigdy szczęścia nie miałam: naprzód bił mnie mąż, a teraz koniec ze mną, los zagnał mnie w ślepy zaułek, sama nie wiem, po. co żyję.

Głos jej począł drżeć, zaczerwienione oczy zwilgotniały od łez i Piotr widział ją tak popłakującą całe życie, zacną kobiecinę bez silnej woli, jak gdyby już skreśloną z życia, w stadle bez miłości, na łasce losu.

— Och, ja się nie uskarżam na Salvata — dodała jeszcze. — To porządny człowiek, przemyśliwa tylko, jak zrobić wszystkich szczęśliwymi, nie pije, pracuje, jak tylko może... Ale rzecz pewna, że gdyby mniej zajmował się polityką, więcej by pracował. Nie można rozprawiać z kolegami, chodzić na zebrania i jednocześnie tkwić w warsztacie. W tym nie jest bez winy, to jasne... To nie przeszkadza; że ma powody, aby się skarżyć, bo trudno sobie wyobrazić, aby na kogoś, nieszczęście tak się zawzięło; wszystko zwaliło się na niego, wszystko go przytłoczyło. Nawet święty by od tego zwariował i łatwo zrozumieć, że człowiek biedny i pechowy musi się wreszcie wściec... Od dwóch miesięcy dopiero spotkał dobrego człowieka, uczonego, który mieszka tam na górze, tego pana Wilhelma Froment, który dał mu trochę roboty, tak że czasem jest z czego ugotować zupę.

Mocno zaskoczony, gdy padło nazwisko brata, Piotr chciał jeszcze dalej ją wypytywać; potem dziwne jakieś uczucie, skrępowanie pełne dyskrecji i obawy, kazało mu zamilczeć. Spojrzał na Celinę, która poważna i wątła, stojąc przy nim, słuchała W milczeniu. A pani Teodorowa widząc, że Piotr uśmiecha się do dziewczynki, dodała jeszcze:

— O proszę, to przede wszystkim myśl o tej małej wyprowadza go z równowagi. On przepada za nią, pozabijałby wszystkich, gdy widzi, że ona idzie spać bez kolacji. A ona jest taka grzeczna, tak dobrze uczyła się w szkole miejskiej. Teraz nie ma nawet koszuli, aby pójść do szkoły.

Piotr, który wypisał wreszcie swój adres, wsunął dziewczynce monetę pięciofrankową, a nie chcąc dopuścić do podziękowań, rzekł pospiesznie:

— Będzie pani wiedziała, gdzie mnie szukać w razie potrzeby, gdyby chodziło o Laveuve'a. Chcę zająć się jego sprawą zaraz po południu i mam nadzieję, że jeszcze dziś wieczorem ktoś tu do niego przyjdzie.

Pani Teodorowa nie słuchała, rozpływała się w dziękczynieniach, a tymczasem Celina, przejęta widokiem pięciofrankówki, którą miała w ręce, szeptała:

— Och, a biedny tatuś poszedł starać się o jakieś parę groszy! Gdybym tak pobiegła za nim i powiedziała mu, że na dzisiaj mamy dosyć?

I ksiądz, już na korytarzu, usłyszał, jak kobieta jej odpowiedziała:

— Jeżeli się nigdzie nie zatrzymywał, jest już daleko. Ale chyba niedługo wróci.

Gdy Piotr wymykał się z okropnego, pełnego cierpień domu, z szumem w głowie, z sercem spustoszonym przez smutek, ze zdziwieniem zobaczył Salvata i Wiktora Mathisa, jak stali nieruchomo w kącie brudnego podwórza, ziejącego okropną wonią kloaki. Zeszli, aby dalej ciągnąć przerwaną w pokoju rozmowę, znów mówili cicho i w wielkim pośpiechu, z ustami przy ustach, z gwałtownością, od której płonęły im oczy. Ale usłyszeli odgłos kroków, poznali księdza; i nagle, zimni i spokojni, bez słowa wymienili mocny uścisk ręki. Wiktor poszedł w górę ku Montmartre, Salvat zawahał się z miną człowieka, który chce przeniknąć tajniki losu. Później, zdając się na okrutny traf, wyprostował swą chudą postać zmęczonego i wygłodzonego robotnika, skierował się w ulicę Marcadet, poszedł ku Paryżowi, niosąc pod pachą worek z narzędziami.

Przez chwilę Piotr miał ochotę biec za nim, zawołać, że jego córeczka przyzywa go tam na górze. Ale znów ogarnęło go przykre skrępowanie wywołane poczuciem dyskrecji, obawa, głucha pewność, że nic nie zdoła powstrzymać przeznaczenia. I on sam nie miał już w sobie tego spokoju, tego lodowatego zrozpaczonego smutku, jaki dręczył go rankiem. Znalazłszy się znowu w mroźnej mgle ulicy, czuł w sobie gorączkę i płomień miłosierdzia, jakie rozpalił w nim wciąż powracający mu na pamięć widok okropnej nędzy. Nie, nie, to było zbyt wielkie cierpienie, chciał jeszcze walczyć, ratować Laveuve'a, dać jeszcze trochę radości, tylu biednym ludziom. Nowa próba stawała przed nim wraz z tym Paryżem, który wyłaniał się przysłonięty popiołem, tajemniczy i tak niepokojący w obliczu groźby nieuniknionego odwetu. I marzył o wielkim słońcu zdrowia i płodności, które uczyniłoby z tego miasta olbrzymie pole obfitego żniwa, gdzie wyrastałby lepszy świat jutra.

II

Tego przedpołudnia, jak zresztą prawie codziennie, u Duvil-lardów było na śniadaniu paru bliskich, przyjaciół, którzy raczej zapraszali się sami, niż bywali zapraszani. I w ten lodowaty dzień odwilży i mgły królewski pałac przy ulicy Godotde-Mauroy, nie opodal bulwaru Madeleine, przystrojony był najrzadszymi kwiatami stanowiącymi namiętność baronowej, która zamieniała wysokie, wspaniałe pokoje, zatłoczone istnymi cudami, w ciepłe i wonne oranżerie, gdzie smutne, blade paryskie światki stawało się pieszczotą o bezmiernej słodyczy.

Wielkie salony reprezentacyjne mieściły się na parterze, od strony obszernego dziedzińca, poprzedzone niewielkim zimowym ogrodem, który służył za oszklony przedpokój i gdzie nieustannie czuwali dwaj lokaje w liberii zielonej ze złotym. Słynna galeria obrazów, oceniana na grube miliony, zajmowała całą stronę północną. A paradne schody, również słynące ze swego przepychu, prowadziły do apartamentu, w którym zwykle przebywała rodzina, a który składał się z wielkiego salonu czerwonego, małego salonu niebiesko-srebrnego, gabinetu do pracy o ścianach wykładanych starą skórą i jadalni z bladozielonymi obiciami, umeblowanej w stylu angielskim, nie licząc pokoi sypialnych i łazienek. Pałac, zbudowany za panowania Ludwika XIV, zachował całą swoją pańskość, chociaż zdobył go i ujarzmił smak sybaryty pochodzącego z triumfującej burżuazji, rządzącej dzięki nowej wszechmocy — pieniądza.

Nie było jeszcze dwunastej, baron Duvillard wbrew swemu zwyczajowi znalazł się pierwszy, zbyt wcześnie, w małym niebiesko-srebrnym salonie. Był to mężczyzna sześćdziesięcioletni, wysoki i krzepki, o wydatnym nosie, pełnych policzkach, mięsistych szerokich ustach i wilczych zębach, które pozostały piękne.

Wcześnie zagrożony łysieniem, farbował rzadkie włosy i odkąd broda mu posiwiała, nie nosił zarostu. Szare oczy mówiły o zuchwalstwie, śmiech jego brzmiał zwycięsko. Cała twarz wyrażała, iż baron mocno dzierży swą zdobycz, że panuje jak król pozbawiony skrupułów, używający i nadużywający władzy, którą skradła i dzierżyła teraz jego kasta.

Zrobił parą kroków i stanął przy oknie przed cudownym koszem orchidei. Na kominku, na stole pachniały kępy fiołków; usiadł, wyciągnął się w jednym z foteli z niebieskiego atłasu, lamowanych srebrem, wśród sennej, przesyconej tym zapachem atmosfery, w wielkiej ciepłej ciszy, która zdawała się opadać z obić pokoju. Wydobył z kieszeni dziennik i raz jeszcze wziął się do odczytywania jednego z artykułów; cały pałac, całe otoczenie mówiły o jego olbrzymim majątku, o jego władzy, która stała się królewską, o całej historii stulecia, która uczyniła go panem. Jego dziadek, Hieronim Duvillard, syn skromnego adwokata z Poitou, przybył do Paryża jako kancelista notarialny W roku 1788, mając lat osiemnaście; bezwzględny, inteligentny, wygłodniały, zdobył trzy pierwsze miliony naprzód na spekulacji dobrami narodowymi, potem jako dostawca armii cesarskich. Jego ojciec, Grzegorz Duvillard, syn Hieronima, urodzony w roku 1805, prawdziwy wielki człowiek w rodzinie, który pierwszy rozpoczął królowanie przy ulicy Godot-de-Mauroy, gdy król Ludwik Filip przyznał mu tytuł barona, został jednym z bohaterów nowoczesnej finansjery dzięki skandalicznym zyskom, jakie w okresie Monarchii Lipcowej i Drugiego Cesarstwa ciągnął ze wszystkich słynnych kradzieży i spekulacji, z kopalni, z kolei żelaznych, Kanału Sueskiego. On sam, Henryk, urodzony w roku 1836, zabrał się na serio do interesów dopiero w trzydziestym piątym roku życia, tuż po wybuchu wojny, po śmierci barona Grzegorza, ale z taką żarłoczną pasją, że na przestrzeni ćwierćwiecza podwoił jeszcze fortunę. Był on niszczycielem, pożeraczem, demoralizował, pogrążał, pochłaniał wszystko, czego się tknął; był również kusicielem, nabywcą sumień, które były na sprzedaż, ponieważ zrozumiał nowe czasy, zrozumiał demokrację, z kolei też zgłodniałą i niecierpliwą. Nie dorównując ojcu i dziadkowi, naznaczony piętnem lubieżnika, nie tyle zdobywczego, ile chciwego łupu, był jednak człowiekiem groźnym, sytym triumfatorem, działał bez ryzyka, zagarniał miliony za każdym pociągnięciem grabek krupiera, pertraktował jak równy z rządami, mogąc schować, jeśli nie Francję, to przynajmniej ministerstwo do kieszeni. Na przestrzeni historii jednego stulecia, w obrębie trzech pokoleń władza wcieliła się w niego, już zagrożona, zachwiana przez burzę jutra. I chwilami zdawało się, że postać barona rośnie; olbrzymieje, staje się samą burżuazją, która w podziale łupów w roku 89 zagarnęła wszystko, utuczyła się, nie bacząc na nic, kosztem stanu czwartego i teraz nic oddać nie chce.

Artykuł, który baron powtórnie odczytywał w dzienniku za jednego su, zwiódł jego uwagę. „Głos Ludu" był dziennikiem hałaśliwym, który pod pozorem obrony obrażonej sprawiedliwości i moralności codziennie rano ogłaszał jakiś nowy skandal, w nadziei, że w ten sposób zdoła podnieść swój nakład. A tego ranka tłustym drukiem widniał tam tytuł: „Afera Afrykańskich Kolei Żelaznych, łapówka w wysokości pięciu milionów, dwaj ministrowie przekupieni, trzydziestu deputowanych i senatorów skompromitowanych." Dalej, w samym już artykule, odznaczającym się obrzydliwą napastliwością, redaktor naczelny, słynny Sanier, oznajmiał, że ma w swojej tece i że opublikuje listę trzydziestu dwóch parlamentarzystów, których głosy kupił baron Duvillard, gdy Izba wypowiadała się w sprawie Afrykańskich Kolei Żelaznych. Łączyła się z tym cała sensacyjna historia, przygody niejakiego Huntera, którego baron zatrudnił jako pośrednika i któremu udało się uciec. Baron, bardzo opanowany, kilkakrotnie odczytywał zdania, ważył każde słowo; i chociaż był sam, wzruszył ramionami i powiedział na głos, z niezachwianą pewnością człowieka, który jest kryty i zbyt potężny, aby ktoś ośmielił się go niepokoić.

— Dureń, wie o tym jeszcze mniej, niż pisze!

Ale właśnie wszedł pierwszy z zaproszonych na śniadanie, mężczyzna zaledwie trzydziestoczteroletni, wytwornie ubrany, przystojny brunet z roześmianymi oczyma, cienkim nosem, z ufryzowaną brodą i włosami; w ruchach jego było jakieś roztargnienie, jakaś niefrasobliwość, coś z ptaka. Tego ranka wydawał się wyjątkowo nerwowy, niespokojny, jego uśmiech wyrażał zakłopotanie.

— Ach, to pan, Dutheil — rzekł baron wstając. — Czytał pan? I pokazał mu „Głos Ludu", który już złożył, aby wsunąć go do kieszeni.

— Ależ oczywiście, czytałem. To nonsens... W jaki sposób Sanier mógł zdobyć listę nazwisk? A więc znalazł się jakiś zdrajca?

Baron patrzył na niego spokojnie, rozbawiony jego tajonym lękiem. Syn notariusza z Angoulême, raczej biednego i ogromnie uczciwego, wysłany przez to miasto do Paryża jako deputowany w bardzo jeszcze młodym wieku, a to dzięki dobrej opinii, jaką cieszył się jego ojciec, hulał tu, wróciwszy do leniwego . i wesołego życia, jakie prowadził był kiedyś, za czasów studenckich; ale jego miła garsoniera przy ulicy de Surêne, jego sukcesy ładnego chłopca wśród tłumu kobiet, w jakim się obracał, grubo go kosztowały; i wesoło, bez najlżejszego skrupułu moralnego, szedł na wszelkie kompromisy, godził się na wszystkie upadki, jako człowiek lekkomyślny i wyższy ponad przeciętność, jako czarujący, nieświadomy chłopak, który nie przywiązuje żadnej wagi do tego rodzaju błahostek.

— Ba! — rzekł w końcu baron. — Ale czy Sanier istotnie ma tę listę? Wątpię w to, bo żadnej listy nie było. Hunter nie zrobił takiego głupstwa, aby sporządzać listę... A zresztą i co z tego? Sprawa jest prosta i nie stało się nic innego jak to, co dzieje się zawsze w podobnych wypadkach.

Zatrwożony po raz pierwszy w życiu, Dutheil słuchał go, bo chciał, aby go uspokojono.

— Nieprawdaż? — zawołał. — To właśnie myślałem; nie ma tu sobie po prostu czym zawracać głowy.

Próbował śmiać się po swojemu, ale nie wiedział, za co dostał teraz swoje dziesięć tysięcy franków z tej awantury, czy w formie niejasnej pożyczki, czy pod pretekstem jakiejś fikcyjnej reklamy, Hunter bowiem okazywał się nadzwyczaj zręczny, gdy chodziło o oszczędzanie wstydliwych sumień, chociażby najmniej dziewiczych.

— Nie ma sobie czym zawracać głowy — powtórzył Duvillard, którego mina Dutheila serdecznie bawiła — a zresztą, m mųj kochany, wiadoma rzecz, że kot spada zawsze na cztery łapy... Widziałeś się z Sylwianą?

— Idę właśnie od niej, zastałem ją wściekłą na pana... Dziś rano dowiedziała się, że jej sprawa w Komedii przepadła.

Nagle fala gniewu okryła purpurową twarz barona. On, tak spokojny, tak drwiący wobec groźby skandalu z powodu Afrykańskich Kolei Żelaznych, tracił grunt pod nogami, czuł uderzenia krwi do głowy, gdy chodziło o tę dziewczynę, ostatnią, przemożną namiętność jego lat sześćdziesięciu.

— Jak to przepadła? Ale przecież jeszcze przedwczoraj w Ministerstwie Sztuk Pięknych dano mi formalne prawie przyrzeczenie.

Był to uparty kaprys owej Sylwiany d'Aulnay, która, jak dotąd, odnosiła w teatrze sukcesy tylko dzięki urodzie, a teraz napierała się, by się dostać do Komedii Francuskiej i zadebiutować tam w roli Pauliny w Polieukcie, w roli, którą zawzięcie studiowała już od miesięcy. Uważano to za idiotyzm, cały Paryż śmiał się, ponieważ o dziewczynie tej mówiono, że hołduje ohydnej perwersji, wszelkim występkom, wszystkim gustom. Ale ona dumnie afiszowała się, żądała tej roli, pewna wygranej.

— Minister się sprzeciwił — wyjaśnił Dutheil. Baron dusił się ze złości.

— Minister! Minister! Och, już ja go wysadzę z siodła, tego ministra!

Musiał zamilknąć, gdyż do małego salonu weszła baronowa Duvillard. W czterdziestym szóstym roku życia była jeszcze bardzo piękna. Wysoka, jasna blondynka, niezbyt jeszcze tęga, o wspaniałych wciąż rękach i ramionach, o jedwabistej skórze bez najdrobniejszej choćby skazy, jedynie twarz miała już trochę zniszczoną, lekko zwiędłą, z natrętnymi czerwonawymi plamami; i to było jej udręką, całodziennym utrapieniem. Żydowskie pochodzenie zdradzała twarz nieco zbyt pociągła, o niezwykłym uroku, pełne lubieżnej słodyczy niebieskie oczy. Gnuśna jak wschodnia niewolnica, nienawidząca ruszać się, chodzić, a nawet mówić, wydawała się stworzona do haremu, wciąż zajęta staraniami o własną osobę. Tego dnia ubrana była cała na biało, w jedwabnej toalecie odznaczającej się rozkoszną i olśniewającą prostotą.

Dutheil z zachwyconą miną gratulował jej wyglądu i pocałował ją w rękę.

— Ach, wprowadza pani trochę wiosny w moją duszę, Paryż jest dziś taki czarny, taki zabłocony!

Ale już nadszedł następny gość, wysoki i urodziwy mężczyzna lat trzydziestu pięciu lub sześciu, i baron, którego ponosiła jego namiętność, skorzystał ze sposobności, aby się wymknąć. Zabrał Dutheila do swego gabinetu, położonego tuż obok, mówiąc:

— Proszę ze mną, mój drogi. Chcę panu jeszcze rzec słówko w sprawie, o której mówiliśmy... Pan de Quinsac przez tę chwilę dotrzyma towarzystwa mojej żonie.

Gdy baronowa została sama z nowo przybyłym, który również z wielkim szacunkiem ucałował jej dłoń, długo patrzyła na niego nic nie mówiąc, a jej piękne, tkliwe oczy napełniły się łzami. W. wielkiej, trochę krępującej ciszy, jaka zapadła, ona wreszcie przemówiła bardzo cicho:

— Mój Gerardzie, jakże jestem szczęśliwa, że przez chwilę znalazłam się z tobą sama! Oto już więcej jak miesiąc nie obdarzyłeś mnie takim szczęściem.

Sposób, w jaki Henryk Duvillard ożenił się z najmłodszą córką Justusa Steinbergera, wielkiego żydowskiego bankiera, to była cała długa historia, która przeszła do legendy. Jak Rotszyldow, tak i Steinbergerów było na początku kilku braci, a mianowicie czterech: Justus w Paryżu, trzej inni w Berlinie, w Wiedniu i w Londynie, co zapewniało ich tajemnej spółce ogromną potęgę, władzę międzynarodową i wszechmocną na finansowych rynkach Europy. Justus był najmniej bogaty z nich czterech, i miał w osobie barona Grzegorza groźnego przeciwnika, z którym musiał walczyć o każdą większą zdobycz. I oto w następstwie jednego z tych strasznych starć między nimi, po brutalnym podziale łupu, przyszła mu chytra myśl, aby wydać najmłodszą córkę za syna barona, Henryka. Do owego czasu Henryk uważany był jedynie za miłego chłopca, dobrego jeźdźca, klubowca; Justus zapewne liczył, że po śmierci groźnego barona, już wówczas skazanego, położy rękę na konkurencyjnym banku, gdy jako przeciwnik pozostanie mu tylko łatwy do pokonania zięć. Właśnie wtedy Henryk zapłonął gwałtowną namiętnością do pięknej złotowłosej Ewy, wówczas po prostu olśniewającej. Zapragnął jej, ojciec zaś, który dobrze znał syna, zgodził się, szczerze ubawiony w, głębi duszy fatalnym interesem, jaki robił Justus. Interes istotnie okazał się katastrofą dla Steinbergera, gdy w Henryku, który objął spadek po ojcu, człowiek drapieżny wyłonił się spod człowieka uciech i gdy zapewnił on sobie własny potężny udział w eksploatowaniu rozpętanych apetytów demokracji mieszczańskiej, wreszcie dzierżącej władzę. Nie tylko Ewa nie zrujnowała Henryka, który z kolei stał się wszechmocnym bankierem, baronem Duvillard, potężniejszym od innych, władcą rynków, ale właśnie baron, ujarzmił Ewę, pożarł ją w niespełna cztery lata. Spłodził z nią jedno po drugim dwoje dzieci, syna i córkę, a potem nagle, w okresie jej drugiej ciąży, odsunął się, jak gdyby nabrał do niej odrazy; po okresie namiętności, jaką włożył był w zdobycie jej, odrzucił ją niby owoc, którym się już przesycił. Z początku, dowiedziawszy się, że powrócił do kawalerskiego trybu życia i że ma inne kobiety, była tym zaskoczona i zrozpaczona. Potem, bez żadnych oskarżeń, bez gniewu, nawet bez większych starań, aby go odzyskać, ona z kolei wzięła sobie kochanka. Nie umiała żyć bez miłości, na pewno urodziła się tylko po to, aby być piękną, podobać się, spędzać dni w ramionach pełnych uwielbienia i czułości. Kochanka, którego wybrała mając lat dwadzieścia pięć, trzymała się przez lat przeszło piętnaście, była mu bezwzględnie wierna, jak byłaby wierna mężowi. I gdy ukochany jej umarł, było to dla niej wielkim smutkiem, prawdziwym wdowieństwem. A w pół roku później, gdy poznała hrabiego Gerarda de Quinsac, znowu nie mogła się oprzeć swojej potrzebie miłości i oddała mu się.

— Mój drogi Gerardzie — mówiła z wyrazem zakochanej macierzyńskości, widząc zakłopotanie młodego człowieka — czy byłeś cierpiący, czy też ukrywasz przede mną jakieś zmartwienie?

Była o dziesięć lat starsza od niego i tym razem desperacko przywiązała się do swej ostatniej miłości, uwielbiała tego pięknego chłopca całą swoją istotą buntującą się przeciwko starości, gotowa walczyć, byle go chociażby wbrew wszystkiemu zachować.

— Nie, nic przed tobą nie ukrywam, zapewniam cię — odrzekł hrabia. — Ostatnimi dniami musiałem często dotrzymywać towarzystwa mojej matce.

Patrzyła wciąż na niego z pełną niepokoju namiętnością, podziwiając jego wielkopańską i szlachetną postawą, twarz o regularnych rysach, czarne wąsy i włosy, zawsze starannie utrzymane. Pochodził z jednej z najstarszych rodzin francuskich, mieszkał z matką, wdową, zrujnowaną przez męża o awanturniczym usposobieniu; pani de Quinsac zachowała jednak swoją pozycję towarzyską i mieszkanie przy ulicy Saint-Dominique, gdzie żyła z renty wynoszącej najwyżej piętnaście tysięcy. Gerard nigdy nic nie robił, poprzestał na roku obowiązujące] służby w wojsku, później zrezygnował z kariery wojskowej, tak jak i dyplomatycznej, jedynej, która nie uchybiała jego godności. Dni mijały mu na tym tak pełnym zajęć próżnowaniu młodych ludzi, którzy pędzą życie w Paryżu. I nawet jego matka, odznaczająca się wyniosłą surowością, zdawała się nie mieć mu tego za złe, jak gdyby uważała, że pod rządami republiki człowiek mający w żyłach krew. tak szlachetną powinien na znak protestu trzymać się na uboczu. Ale niewątpliwie miała głębsze powody, aby okazywać mu pobłażliwość, powody bardziej zatrważające. Gdy miał siedem, lat, zachorował na zapalenie opon mózgowych; o mało go nie straciła. W osiemnastym roku życia skarżył się na serce i lekarze kazali oszczędzać go na wszelkie sposoby. Wiedziała, jakim kłamstwem, osłoniętym szlachetną fasadą rasy, była ta wyniosła postać, dumny wyraz twarzy. Był tylko popiołem, stale zagrożony chorobą i katastrofą. Na dnie jego pozornej męskości kryła się bezwolność młodej dziewczyny, istota słaba i dobra, zdolna do wszelkich upadków. Właśnie towarzysząc swej wielce pobożnej matce podczas odwiedzin w Schronisku dla Inwalidów Pracy spotkał się po raz pierwszy z Ewą. Opanowała go oddając mu się, bywał u niej nadal, ponieważ uważał, że jest jeszcze ponętna, i nie wiedział, jak ją [porzucić; a jego matka przymykała oczy na ten grzeszny związek, zadzierzgnięty w świecie, którym ona pogardzała, tak jak je przymykała na tyle innych głupstw, które mu przebaczała jak choremu dziecku. Potem Ewa zdobyła ją sobie postępkiem, który niedawno wprawił w zdumienie sfery towarzyskie. Nagle dowiedziano się, że wielebny Martha nawrócił ją na katolicyzm. To, czego nie chciała uczynić dla legalnego małżonka, uczyniła teraz, aby zatrzymać przy sobie na zawsze kochanka. I cały Paryż do dziś był pod wrażeniem wspaniałości, jaką rozwinięto w kościele Madeleine podczas chrzcin tej czterdziestopięcioletniej żydówki, której piękność i łzy wzruszyły wszystkie serca.

Gerardowi pochlebiała ta wielka, wzruszająca miłość. Ale przychodziło znużenie, próbował zerwać, unikając spotkań, i dobrze rozumiał, o co pytała go błagalnymi oczyma.

— Zapewniam cię — powtórzył słabnąc już — matka nie zostawiała mi ani dnia wolnego. Oczywiście, byłbym tak szczęśliwy...

Bez słowa błagała go dalej i łzy ukazały się na Skraju jej powiek. Od długiego miesiąca nie przyjął jej w małym pokoju, gdzie się spotykali, przy ulicy Matignon, w podwórzu. I dobry, i słaby jak ona, zrozpaczony tą pozostawioną im minutą samotności, ustąpił, niezdolny dłużej się przed nią bronić.

— A więc dziś po południu, jeśli sobie życzysz. O czwartej, jak zwykle.

Zniżył głos, ale lekki hałas sprawił, że odwrócił głowę z drżeniem człowieka schwytanego na gorącym uczynku. Weszła Kamila, córka baronowej. Nic nie usłyszała, ale po uśmiechu pary kochanków, po samym drżeniu powietrza, od razu wszystko odgadła: znowu spotkanie tam, na tej ulicy, której się domyślała, i to jeszcze dzisiaj. Nastąpiła chwila skrępowania, wymiana niespokojnych i gniewnych spojrzeń.

Kamila, licząca lat dwadzieścia trzy, była drobną, bardzo ciemną brunetką, na wpół ułomną, gdyż lewe ramię było wyższe od prawego. Nie miała w sobie nic z ojca ani z matki: jeden z nieprzewidzianych wypadków dziedziczności rodzinnej, który zmusza nas do. zastanowienia, skąd się to bierze. Jedyną jej dumą były piękne czarne oczy i czarne wspaniałe włosy, które przy jej drobnym wzroście, jak mówiła, mogły osłonić ją całą. Ale nos był długi, twarz wykrzywiona w lewo, o rysach ostrych i spiczastej brodzie. Delikatne, inteligentne i złośliwe usta mówiły o nagromadzonych urazach, o przewrotnej złości, jakie tkwiły w tej brzydkiej dziewczynie, wściekłej, że jest brzydka. Na pewno istotą, której nienawidziła   najbardziej na całym świecie, była jej matka, ta zakochana kobieta, która tak mało była matką, która nigdy jej nie kochała, nigdy się nią nie zajmowała, już od kołyski zdając ją na opiekę służby. Tak więc prawdziwa nienawiść wyrosła pomiędzy tymi dwiema kobietami, milcząca i zimna u jednej, czynna i namiętna u drugiej. Córka nienawidziła matki, bo widziała jej urodę i oskarżała ją, że nie uczyniła jej na swoje podobieństwo, piękną tą samą pięknością, którą przytłaczała córkę. Stałą jej udręką była myśl, że nie jest pożądana, i poczucie, że wszelkie pożądania kierują się wciąż jeszcze ku jej matce. Ponieważ złośliwość jej była zabawna, ludzie słuchali jej, śmiali się; ale spojrzenia wszystkich mężczyzn, nawet najmłodszych, zwłaszcza najmłodszych, zwracały się potem ku tej triumfującej matce, która nie chciała się zestarzeć. I wtedy Kamila postanowiła ze wściekłym uporem, że zabierze jej ostatniego kochanka, że każe się poślubić właśnie Gerardowi, którego utrata zabije matkę niechybnie. Dzięki pięciu milionom posagu nie brakło jej konkurentów; ale niezbyt tym pochlebiona, mawiała zazwyczaj ze swoim złośliwym uśmiechem: „Do licha, dla pięciu milionów poszliby wybrać sobie nawet którąś z Salpêtrière!" Potem sama zakochała się w Gerardzie, który z wrodzonej dobroci był miły dla tej na wpół kaleki. Przykro mu było widzieć ją opuszczoną, ulegał powoli czułej wdzięczności, jaką mu okazywała, szczęśliwy, on, piękny mężczyzna, że jest bogiem, że ma niewolnicę; i do zerwania z matką, która zaczynała mu ciążyć, skłaniała go niewątpliwie myśl, że to pozwoli mu ożenić się z tą dziewczyną, co w sumie byłoby bardzo miłym zakończeniem, chociaż jeszcze się do niej sam przed sobą nie przyznawał, zawstydzony, krępowany swoim świetnym nazwiskiem, a także wszelkimi komplikacjami i łzami, jakie przewidywał.

Milczenie trwało, Kamila swoim ostrym wejrzeniem, morderczym jak nóż, powiedziała matce, że wie wszystko; potem drugim spojrzeniem, boleściwym, poskarżyła się Gerardowi, ów zaś, chcąc przywrócić równowagę między dwiema kobietami, zdobył się jedynie na komplement.

— Dzień dobry, Kamilo... Ach, ta brązowa suknia! To zadziwiające, jak pani do twarzy w nieco ciemniejszych kolorach!

Kamila rzuciła okiem na białą toaletę matki, potem na swoją ciemną suknię, która sięgała pod szyję i osłaniała ręce.

— Tak —  o;drzekła ze śmiechem — jestem możliwa tylko wówczas, gdy ubieram się nie jak młoda dziewczyna.

Ewa, zmieszana, zmartwiona tą wzrastającą rywalizacją, w którą jeszcze nie chciała wierzyć, zmieniła temat rozmowy.

— Czy Hiacynta nie ma w domu?

— Owszem, jest, zeszliśmy razem.

Hiacynt, który właśnie się ukazał, uścisnął rękę Gerarda ze znudzoną miną. Miał dwadzieścia lat, po matce odziedziczył jasne blond włosy, twarz pociągłą, o wyrazie wschodniej omdlałości, po ojcu zaś szare oczy, grube usta mówiące o niczym nie hamowanych apetytach. Bardzo marny jako uczeń, postanowił nic nie robić, z jednakową pogardą traktując wszelkie zawody; i psuty przez ojca, zajmował się poezją i muzyką, żył w środowisku ekstrawaganckiego świata artystów, dziewek, szaleńców i bandytów, kpiąc sobie na temat występków i zbrodni; popisywał się odrazą do kobiet, głosił najzgubniejsze idee filozoficzne i społeczne, przerzucając się wciąż z jednej ostateczności w drugą; kolejno: kolektywista, indywidualista, anarchista, pesymista, symbolista, a nawet sodomista, nie przestawał wszakże być katolikiem, ponieważ należało to do najlepszego tonu. W istocie rzeczy był po prostu próżny i trochę głupi. Na przestrzeni czterech pokoleń mocna i wygłodzona krew Duvillardów, wydawszy trzy piękne okazy drapieżników, osłabła nagle, jak gdyby wyczerpana przez nasycenie, w. tej poronionej androgynie, niezdolnej nawet do wielkich błędów, do wielkiej rozpusty.

Kamila, zbyt inteligentna, aby nie wyczuć nicości brata, pozwalała sobie na żarty z niego; i teraz widząc go opiętym w długi, surdut z fałdami — stanowiło to nawrót do romantycznej mody, której on przesadnie hołdował — rzekła:

— Mama cię woła, Hiacyncie... Chodźże więc i pokaż jej twoją spódnicę. Doskonale byś wyglądał w panieńskich sukniach.

Ale on znikł nic jej nie odpowiadając. Czuł głuchą obawę przed siostrą, jakkolwiek łączyła ich zażyłość wynikła z przewrotnych zwierzeń; opowiadali sobie wszystko, na próżno pragnąc się nawzajem zadziwić. I rzucił pogardliwe spojrzenie na cudowny kosz orchidei, jego zdaniem staromodny, dziś już mieszczański. On przezwyciężył już lilie, był w stadium jaskrów, kwiatów krwi.

Dwaj ostatni spośród oczekiwanych gości zjawili się niemal jednocześnie. Pierwszym był sędzia śledczy Amadieu, bliski przyjaciel domu, drobny człowiek lat czterdziestu pięciu, który ostatnio zdobył sobie rozgłos dzięki pewnej sprawie anarchistów. Miał płaską i regularną twarz urzędnika, z długimi blond faworytami, i aby nadać sobie więcej powagi, nosił monokl, spoza którego błyskało jego oko. Poza tym bardzo światowy, należał do nowej szkoły, był wybitnym psychologiem, autorem książki stanowiącej replikę na herezje fizjologii kryminalnej, człowiekiem o upartej ambicji, lubiącym reklamę, i czyhał tylko ustawicznie na efektowne sprawy zapewniające rozgłos. Jako ostatni przyszedł generał de Bozonnet, wuj Gerarda, wysoki i suchy starzec z orlim nosem; reumatyzm zmusił go niedawno do przejścia na emeryturę. Mianowany pułkownikiem po wojnie W nagrodę za piękną postawę pod Saint-Privat, dochował wierności, jaką przysiągł był Napoleonowi III, mimo głęboko zakorzenionych przekonań monarchicznych. Przebaczono mu w jego świecie ten rodzaj wojskowego bonapartyzmu, a to dzięki goryczy, z jaką oskarżał republikę, że zabiła armię. Zacny ten człowiek, uwielbiający swą siostrę, panią de Quinsac, zdawał się przede wszystkim ze względu na nią, na jej tajone życzenie, przyjmować zaproszenia baronowej, jak gdyby chciał w ten sposób uczynić bardziej naturalną i bardziej zrozumiałą stałą obecność Gerarda w domu pani Duvilłard.

Tymczasem baron i Dutheil wrócili z gabinetu, śmiejąc się bardzo głośno, przesadnie, zapewne aby przekonać wszystkich o swej absolutnej beztrosce. Całe towarzystwo przeniosło się do sali jadalnej, gdzie palił się wielki ogień; wesołe płomienie błyskały jak promyki wiosny pośród wykwintnych angielskich mebli z jasnego mahoniu, zastawionych srebrem i kryształami. Pokój, w jasnozielonym odcieniu mchu, tchnął dyskretnym urokiem w bladym świetle, a stół pośrodku, przy bogactwie zastawy i białości obrusów zdobionych wenecką koronką, wydawał się w cudowny sposób zakwitać całym mnóstwem ogromnych herbacianych róż, kwiatów niezwykłych o tej porze roku, o prześlicznym zapachu.

Baronowa posadziła generała po swojej prawej stronie, pana Amadieu po lewej. Baron miał z prawej strony Dutheila, po lewej Gerarda. Następnie, na obu końcach, usiedli młodzi Duvillard, Kamila między Gerardem i generałem, Hiacynt między Dutheilem i Amadieu. I gdy tylko podano jajecznicę z truflami, rozpoczęła się rozmowa swobodna i wesoła, zwykła rozmowa podczas paryskich śniadań, w której przewijają się zdarzenia wielkie i małe z dnia wczorajszego i ostatniego ranka, zarówno prawdy, jak kłamstwa, ze wszystkich środowisk: skandal finansowy, awantura polityczna, świeżo wydana powieść, nowa sztuka w teatrze, historyjki, które nadają się tylko do opowiedzenia na ucho, a które opowiada się głośno. I mimo lekkości dowcipu, którym się hojnie szafuje, mimo śmiechów, które często dżwięczą fałszywie, każdy kryje swój niepokój, swoją wewnętrzną klęskę, często rozpacz niemal śmiertelną.

Zuchwale, ze swoją zwykłą spokojną bezczelnością, baron pierwszy zaczął mówić o artykule w „Głosie Ludu".

— Czy też państwo czytaliście dzisiaj rano artykuł Saniera? To jeden z jego lepszych artykułów, ten ma werwę, ale cóż to za niebezpieczny wariat!

Wszyscy odzyskali swobodę, gdyż niewątpliwie artykuł ów zaciążyłby nad śniadaniem, gdyby nikt o nim nie wspomniał ani słowem.

— Znowu zaczyna się Panama! — zawołał Dutheil. — O nie, mamy już tego dość!

— Sprawa Afrykańskich Kolei Żelaznych — odezwał się znowu baron — jasna jest jak słońce. Wszyscy, którym wygraża Sanier, mogą spać spokojnie... No, rozumiecie państwo, to jest cios wymierzony w gabinet Barroux. Na pewno będzie w tej sprawie interpelacja w Izbie; zobaczycie, ile to narobi wrzawy!

— Ta prasa żerująca na oszczerstwie i skandalach — rzekł stanowczym tonem Amadieu — jest czynnikiem rozkładu, który dobije Francję. Należałoby wydać przeciwko temu odpowiednie prawa.

Generał z gniewem machnął ręką.

— Prawa? A to po co, skoro nie ma się odwagi ich stosować? Zapanowała cisza. Kamerdyner wszedł dyskretnym krokiem

i podał barwenę z rusztu. Służba krzątała się tak cicho, że w łagodnym i pachnącym cieple pokoju nie słychać było nawet brzęku talerzy. Nie wiadomo jak, temat rozmowy nagle się zmienił, jakiś głos zapytał:

— Czy to prawda, że premierę odwołano?

— Tak — odpowiedział Gerard — dowiedziałem się dziś rano, że Polieukt będzie wystawiony najwcześniej w kwietniu.

Kamila, aż dotąd milcząca, zajęta młodym człowiekiem, pragnąca go zdobyć, popatrzyła na rodziców swoimi błyszczącymi oczyma. Chodziło o wznowienie sztuki, w której uparła się debiutować Sylwiana. Ale oboje baronostwo zachowali doskonały spokój, gdyż od dawna już jedno o drugim wszystko wiedziało. Ewa była tak uradowana z uzyskanego na popołudnie spotkania! Myślała wyłącznie o tym szczęściu, wyobraźnią była już tam, w gniazdku miłości, a tymczasem machinalnie uśmiechała się do współbiesiadników. Baron zaś zbyt był pochłonięty, nowym pociągnięciem, jakie zamierzał burzliwie przeprowadzić w Ministerstwie Sztuk Pięknych, aby przemocą wydrzeć to engagement.  Poprzestał na słowach:

— I wy chcecie, aby oni wystawiali sztuki w Komedii? Przecież tam w ogóle już nie mają kobiet.

— Och! — powiedziała naiwnie baronowa. — Wczoraj, w tej sztuce w „Vaudeville" Delfina Vignot miała prześliczną suknię i nikt nie umie się tak uczesać jak ona!

Z kolei Dutheil opowiedział, lekko ją tuszując z uwagi na Kamilę, przygodę Delfiny i pewnego bardzo znanego senatora. Potem przyszła kolej na inny skandal, śmierć przyjaciółki domu, zbyt bezwzględnie zoperowanej przez pewnego chirurga, sprawę, która o mały włos nie dostała się w ręce prokuratora Amadieu; generał, bez żadnego zresztą związku, pospieszył dać wyraz swojemu rozgoryczeniu; wystąpił ze zwykłym atakiem na bezsensowną organizację współczesnej armii. Stare wino bordeaux lśniło jak czerwona krew w delikatnym krysztale kieliszków, nieco cierpki zapach sarniej pieczeni z truflami właśnie się wmieszał do omdlewającej woni róż, gdy ukazały się szparagi, nowalia tak o tej porze roku rzadka, co jednakże nikogo nie zdziwiło.

— Teraz — rzekł baron z lekceważącym gestem — szparagi są przez całą zimę.

— A zatem — pytał w tej samej chwili Gerard — to dziś po południu jest przedstawienie u księżnej de Harth?

Wmieszała się żywo Kamila:  — Tak, dzisiaj po południu. Pójdzie pan?

— Nie, nie sądzą, nie będę mógł — odpowiedział z zakłopotaniem młody człowiek.

— Ach, ta mała księżna! — zawołał Dutheil. — Ona jest doprawdy postrzelona. Wiecie państwo przecież, że podaje się za wdowę. Tymczasem naprawdę jej mąż, autentyczny książę, spokrewniony z pewną królewską rodziną, piękny jak bóg, podróżuje sobie po świecie w towarzystwie jakiejś śpiewaczki. Ona, z tą swoją twarzą występnego ulicznika, wolała przyjechać do Paryża, aby królować w pałacu przy Avenue Kléber, który jest najbardziej osobliwą arką, gdzie roi się od ekstrawaganckich kosmopolitów.

— Zamilknij, zły języku — łagodnie przerwała baronowa. — My tutaj bardzo lubimy Rozamundę, bo to czarująca kobieta.

— Ależ oczywiście — wmieszała się znowu Kamila. — Zaprosiła nas, więc chyba pójdziemy do niej, prawda, mamo?

Baronowa, nie chcąc odpowiedzieć, udawała, że nie słyszy, a tymczasem Dutheil, który wyglądał na doskonale poinformowanego, dalej bawił się kosztem księżny i urządzanego przez nią przedstawienia, na którym miała ona zaprezentować tancerki hiszpańskie o ruchach tak wyuzdanych, że cały Paryż, uprzedzony o tym, wybierał się do niej. I dodał:

— Wiecie, państwo, że porzuciła malarstwo i zajmuje się chemią? W salonie jej pełno teraz anarchistów... Zdaje mi się, że na pana zagięła parol, mój drogi Hiacyncie.

Do tej chwili Hiacynt nie otworzył ust, jak gdyby to wszystko nic go nie obchodziło.

— Och, ona mnie zamęcza — raczył odpowiedzieć. — Pójdę na jej przedstawienie tylko dlatego, że spodziewam się spotkać tam mego przyjaciela, młodego lorda Elson, który pisał do mnie z Londynu i wyznaczył mi tam spotkanie. Wyznaję, że jest to jedyny salon, gdzie mam z kim pogadać.

— A więc — ironicznie zapytał Amadieu — przystał pan do anarchistów?

Niezmieszany, z miną człowieka niezmiernie wytwornego, Hiacynt wygłosił swoje credo:

— Ależ, proszę pana, wydaje mi się, że w tych czasach ogólnej podłości i bezeceństwa człowiek o pewnym poziomie może być jedynie anarchistą.

Śmiech obiegł stół wokoło. Psuto go bardzo, uważano za nadzwyczaj zabawnego. Zwłaszcza jego ojciec doskonale bawił się myślą, że właśnie on ma syna anarchistę; generał zaś w swoich godzinach urazy nieraz też mawiał, że należałoby zniszczyć społeczeństwo na tyle głupie, że daje się wodzić za nos czterem łobuzom. Jedynie sędzia śledczy, który właśnie specjalizował się w sprawach anarchistów, zaprotestował i stanął w obronie zagrożonej cywilizacji, cytował przerażające szczegóły o tym, co nazywał armią zniszczenia i zagłady. Ale inni biesiadnicy dalej się uśmiechali jedząc pasztet z kaczych wątróbek, istotnie wyśmienity, podany przez szefa służby. Jest tyle nędzy, trzeba wszystko zrozumieć, sprawy jakoś się ułożą. Nawet baron oznajmił z pojednawczą miną:

— Na pewno coś można zrobić. Co? Tego nikt właściwie nie wie. Rozumne żądania, oczywiście, przyjmuję z góry. Na przykład, aby polepszyć dolę robotnika, organizować zakłady dobroczynne... Weźcie państwo jako przykład nasze Schronisko dla Inwalidów Pracy, z którego słusznie jesteśmy tak dumni. Ale nie trzeba od nas żądać niemożliwości.

 Przy deserze nagle zapadło krótkie milczenie, jak gdyby mimo ożywionej pogawędki i oszołomienia po obfitym śniadaniu troska i strapienie każdej z tych osób znowu ściskały im serca, raz jeszcze wypełzały na przelękłe twarze. I widać było, jak odżywa podświadomy niepokój zagrożonego denuncjacją Dutheila, pełen lęku gniew barona, rozważającego, czy uda mu się zadowolić Sylwianę. Owa dziewczyna była słabością tego człowieka, tak mocnego, tak potężnego, tajemną chorobą, która mogła go kiedyś wreszcie stoczyć i powalić. A przede wszystkim widoczny był straszny dramat rozgrywający się na twarzach baronowej, Kamili i Gerarda, nienawistna rywalizacja matki i córki wydzierających sobie ukochanego mężczyznę. Pozłacane ostrza delikatnie obnażały owoce ze skórki; były też kiście złotawych winogron o cudownej świeżości, słodycze, ciastka, roznoszono mnóstwo łakoci, którym, nie mogli się oprzeć ci nasyceni ludzie. Gdy już podawano płukanki, jeden z lokajów nachylił się do ucha baronowej, a ta odpowiedziała mu półgłosem:

— Dobrze, proszę wprowadzić do salonu. Przyjdę tam za chwilę. — I głośniej zwróciła się do zebranych: — Przyszedł ksiądz Froment i bardzo prosi, abym go przyjęła. Nie będzie nas krępował, bo chyba wszyscy państwo go znacie. Ach, to prawdziwy święty, a przy tym mam dla niego dużo sympatii.

Zabawili jeszcze parę minut przy stole i wyszli wreszcie z sali jadalnej, przesyconej zapachem potraw, win, owoców i róż, mocno nagrzanej od grubych, zamienionych w żar polan, gdzie migotało nieco rozrzucone srebro i kryształy w bladej i delikatnej poświacie, która oświetlała porzuconą w nieładzie zastawę.

Pośrodku małego, niebiesko-srebrnego salonu stał Piotr. Żałował teraz, że tak usilnie nalegał, aby go przyjęto, bo ujrzał na stole tacę, na której podano czarną kawę i likiery. Zmieszał się jeszcze bardziej, gdy biesiadnicy dość hałaśliwie weszli, z błyszczącymi oczyma i zarumienionymi policzkami. Ale płomień miłosierdzia zapłonął w nim na nowo z taką siłą, że przezwyciężył to zakłopotanie. I pozostało mu już tylko niejasne przykre uczucie, że przynosił tu z sobą cały ten przerażający poranek nędzy, jaki dziś przeżył, tyle czerni i zimna, tyle brudu i głodu, w to bogactwo tak jasne, ciepłe, pachnące, w którym królowała bezużyteczność i nadmiar, w środowisko tych oto ludzi, którzy wydawali się tak radzi, że zjedli dobre śniadanie.

Natychmiast baronowa podeszła z Gerardem, gdyż właśnie za jego pośrednictwem Piotr, który znał jego matkę, przedstawiony został państwu Duvillard w okresie słynnego nawrócenia. I gdy usprawiedliwiał się, że przyszedł w takiej chwili, rzekła:

— Ależ tutaj jest ksiądz zawsze mile widziany... Pozwoli ksiądz, że zajmę, się moimi gośćmi i za chwilę będę do dyspozycji.

Wróciła do tacy, aby z pomocą córki podać kawę i likiery. Gerard pozostał i zaczął z Piotrem rozmawiać o Schronisku dla Inwalidów Pracy, gdzie obaj niedawno się spotkali na uroczystości położenia kamienia węgielnego pod nowy pawilon, jaki miano wznieść dzięki wspaniałemu darowi stu tysięcy franków, które ofiarował Zakładowi baron Duvilland. Instytucja liczyła dopiero cztery pawilony, a projekt pierwotny przewidywał ich dwanaście na obszernym terenie podarowanym przez zarząd miasta, na półwyspie Gennevilliers; tak więc lista subskrypcyjna nadal była otwarta i robiono wiele wrzawy dokoła tego dzieła dobroczynności, stanowiącego grzmiącą i nieodpartą odpowiedź dla przewrotnych ludzi, którzy oskarżali sytą burżuazję, że nic nie robi dla robotników. Prawda, że wspaniała kaplica, zbudowana pośrodku wspomnianego terenu, pochłonęła dwie trzecie zebranych funduszów. Panie-patronki, rekrutujące się ze wszystkich sfer, jak pani baronowa Duvillard, pani hrabina de Quinsae, księżna Rozamunda de Harth i wiele innych, miały obowiązek zapewnić instytucji istnienie za pomocą kwesty i dobroczynnych went. Ale sukces zawdzięczano przede wszystkim temu, że powzięto szczęśliwą myśl, aby uwolnić te panie od ciężkich trosk organizacyjnych, wybierając na generalnego administratora deputowanego Fonsègue, który był naczelnym redaktorem „Globu" i miał wspaniałą głowę do interesów. „Glob" prowadził stałą propagandę, odpowiadał na ataki rewolucjonistów niewyczerpanym miłosierdziem klas rządzących; i w ten sposób podczas ostatnich wyborów pobożne dzieło posłużyło za zwycięską broń.

Kamila krążyła po salonie, trzymając w ręku małą filiżankę gorącej kawy.

— Czy ksiądz zechce napić się kawy?

— Nie, dziękuję pani.

— A więc może kieliszek chartreuse? — Nie, bardzo dziękuję.

Gdy wszyscy już zostali obsłużeni, wróciła baronowa pytając Uprzejmie:

— A więc czym mogę księdzu służyć?

Piotr zaczął niemal cicho, z gardłem ściśniętym, a wzruszenie przyspieszało bicie jego serca:

— Przychodzę, pani baronowo, aby przemówić do pani wielkiej dobroci. Widziałem dziś rano, w okropnym domu przy ulicy des Saules, za Montmartre, coś, co wzburzyło mnie do głębi... Nie ma pani wyobrażenia, jak wygląda taki dom nędzy i cierpień, te rodziny bez ognia, bez chleba, mężczyźni skazani na bezrobocie, matki nie mające pokarmu dla swoich niemowląt, dzieci zaledwie przyodziane, kaszlące, dygoczące z zimna... A pośród tych okropności ujrzałem rzecz najgorszą, najohydniejszą: był tam stary robotnik, bezsilny już, umierający z głodu na kupie łachmanów, w norze, w której pies nie zechciałby leżeć!

Usiłował przedstawić to jak najoględniej, przerażony słowami, które wypowiadał, faktami o których mówił, w tym środoiwisku wielkiego zbytku i rozkoszy, wobec tych szczęśliwców obsypanych radościami tego świata; zdawał sobie bowiem sprawę, że obecność jego była tutaj rażąco niestosowna. Cóż - za dziwaczny pomysł, aby przyjść tu w porze, gdy kończono śniadanie, gdy aromat gorącej kawy pieścił rozkoszne trawienie!... A jednak mówił dalej, pod koniec podniósł nawet głos, ulegając buntowi, który ogarniał go z wolna; doszedł do kresu swego strasznego opowiadania, wymienił nazwisko Laveuve'a, dokładnie opisał krzywdzące zaniedbanie, w imię ludzkiej litości domagał się rady i pomocy. I wszyscy obecni zbliżyli się, aby go słuchać; zobaczył przed sobą barona i generała, i Dutheila, i Amadieu, którzy, milczący, nieruchomi, małymi łykami popijali kawę.

— I wreszcie, pani baronowo — kończył Piotr — pomyślałem, że nie można ani godziny dłużej pozostawić tego starca w tym przerażającym stanie i że dziś wieczór zechce pani w swojej wielkiej dobroci sprawić, aby przyjęto go do Schroniska dla Inwalidów Pracy, gdzie, jak mi się zdaje, będzie on bardzo na miejscu.

Łzy zrosiły piękne oczy Ewy. Była przerażona tą smutną historią, która wmieszała się w radość, jaką obiecywała sobie po dzisiejszym popołudniu. Bardzo bezwolna, pozbawiona inicjatywy, zbyt zajęta własną osobą, przyjęła godność przewodniczącej Stowarzyszenia tylko pod warunkiem, że Fonsègue uwolni ją od wszelkich kłopotów administracyjnych.

—   Och, proszę księdza — szepnęła — rani mi ksiądz serce! Ale ja nic nie mogę, zupełnie nic, zapewniam księdza... Zresztą, co do tego Laveuve, wydaje mi się, żeśmy już rozpatrywali; jego sprawę. Jak księdzu wiadomo, u nas przyjęcie kogoś obwarowane jest bardzo surowymi warunkami. Wyznaczamy referenta, który ma zebrać dla nas informacje... Czy to nie pana, panie Dutheil, obarczono właśnie sprawą owego Laveuve?

Deputowany wychylił do dna kieliszek likieru.

— Ależ tak, mnie... Proszę księdza, ten zuch odegrał przed księdzem komedię. Nie jest wcale chory i jeżeli ksiądz zostawił mu pieniądze, wyjdzie z domu, aby je za plecami księdza przepić. Bo on jest stale pijany, a przy tym to człowiek naprawdę obrzydliwy, od rana do wieczora wykrzykuje przeciwko burżujom, że gdyby miał jeszcze siłę, sam by wysadził tę budę w powietrze... W dodatku on wcale nie chce dostać się do Schroniska, do tego więzienia, gdzie człowieka pilnują zakonnice i zmuszają do wysłuchania mszy, do tego plugawego klasztoru, którego bramy zamykają się o godzinę dziewiątej wieczór! Bo jest wielu takich, co wyżej cenią swoją wolność, nawet wraz z zimnem, głodem i śmiercią! Mech więc tacy jak Laveuve zdychają na ulicy, jeżeli nie chcą być z nami, siedzieć w cieple, najedzeni, w naszych schroniskach!

Generał i Amadieu przytakiwali głowami. Ale Duvillard okazał się bardziej wielkoduszny.

— Nie, nie, człowiek jest człowiekiem, trzeba mu pomóc nawet wbrew niemu samemu.

Ewa, do głębi zrozpaczona, że mogą jej zabrać jej popołudnie, zaczęła się bronić, znalazła argumenty.

— Zapewniam księdza, że ja mam ręce naprawdę związane. Proszę nie wątpić ani o moim sercu, ani o mojej gorliwości. Ale jakimi sposobem prędzej niż dopiero za parę dni zdołam zebrać komitet tych pań, bez którego staram się nie powziąć żadnego postanowienia, zwłaszcza gdy chodzi o sprawę raz już zbadaną i osądzoną.

Nagle znalazła rozwiązanie.

— Natomiast radzę księdzu natychmiast udać się do pana Fonsègue, naszego administratora. W naglącym przypadku on może działać samodzielnie, wie bowiem, że nasze panie darzą go bezgranicznym zaufaniem i że zaaprobują wszystko, co on postanowi.

— Zastanie ksiądz Fonsègue'a w Izbie — dodał Dutheil z uśmiechem. — Tylko że posiedzenie będzie gorące, wątpię, aby ksiądz mógł z nim swobodnie porozmawiać.

Piotr, któremu serce ściskało się coraz mocniej, nie nalegał; natychmiast postanowił, że zobaczy się z Fonsègiem i wbrew wszystkiemu przed wieczorem jeszcze wyjedna przyjęcie do Schroniska dla nieszczęśliwca, którego okropny obraz go prześladował. I pozostał jeszcze parę minut, zatrzymywany przez Gerarda, który uprzejmie wskazywał mu sposoby przekonania deputowanego, uprzytomnienia mu, że gdyby rozpisały się o tej historii dzienniki rewolucyjne, wywarłoby to fatalne wrażenie. Zresztą, goście zaczęli się rozchodzić. Generał, zanim wyszedł, zapytał siostrzeńca, czy zobaczą się po południu u jego matki, pani de Quinsac, gdyż był to jej dzień; na to pytanie młody człowiek odpowiedział jedynie wymijającym gestem, gdyż zauważył, że patrzą na niego Ewa i Kamila. Następnie przyszła kolej na Amadieu; wymknął się mówiąc, że pewna poważna sprawa wzywa go do Pałacu Sprawiedliwości. Wkrótce w jego ślady poszedł Dutheil, który wybierał się do Izby.

— Między czwartą a piątą u Sylwiany, prawda? — rzekł mu baron odprowadzając go. — Niech pan przyjdzie opowiedzieć mi, co zaszło w Izbie po tym obrzydliwym artykule Saniera. Powinienem przecież o tym wiedzieć... Ja pójdę do Ministerstwa Sztuk Pięknych, aby załatwić sprawę w Komedii; a potem muszę jeszcze być w paru miejscach, zobaczyć się z przedsiębiorcami, uregulować pewną grubszą sprawę reklamową.

— Rzecz postanowiona, między czwartą a piątą u Sylwiany, jak zwykle — rzekł deputowany i wyszedł,  znów ogarnięty niemiłym uczuciem, zaniepokojony obrotem, jaki przybierała ta szkaradna sprawa Afrykańskich Kolei Żelaznych.

Wszyscy zapomnieli już o starym Laveuve, nędzarzu, który konał, i wszyscy biegli do swoich trosk, do namiętności, pochwyceni na nowo w tryby maszyny, w obroty młyńskiego koła, w ten paryski kołowrót, którego gorączka pchała ich, kazała im potrącać się w zażartym tłoku, aby dojść przed innymi, tratując ciała współzawodników.

— A więc, mamo — zapytała Kamila, która nieustannie bystro patrzyła ona matkę i Gerarda — czy zabierzesz nas na przedstawienie do księżny?

— Tak, zaraz... Tylko że nie będę tam mogła z wami zostać, bo dostałam dziś rano depeszę od Salmona w sprawie mojej sukni i muszę pójść do miary o godzinie czwartej, koniecznie.

Dziewczyna była pewna, że to kłamstwo, poznała to po lekkim drżeniu głosu matki. —A ja myślałam, że miarę wyznaczoną masz dopiero na jutro... W takim razie przyjedziemy po ciebie do Salmona powozem, gdy skończy się przedstawienie.

— O, co to, to nie, moja miła; nigdy nie wiadomo, kiedy miara się skończy; a zresztą, jeśli zostanie mi jaka wolna chwila, wstąpię do modystki.

Głucha wściekłość wezbrała morderczym płomieniem w czarnych oczach Kamili. {Rzecz oczywista, że umówili się na spo-

tkanie. Ale nie mogła, nie śmiała posuwać się dalej w swojej namiętnej potrzebie wyszukiwania przeszkód. Na próżno usiłowała wzrokiem ubłagać Gerarda, który odwrócił głowę, gotów do wyjścia. A Piotr, któremu niejedno było wiadome od czasu, gdy bywał w tym domu, widząc ich tak i drżących, wyczuwał tu nie wyznany, milczący dramat.

Wyciągnięty w fotelu, kończąc właśnie rozgryzać kapsułkę z eterem, jedynym likierem, na jaki sobie pozwalał, zabrał glos Hiacynt:

— Co do mnie, jak wam wiadomo, idę na wystawę. Cały Paryż tam, się tłoczy. Jest tam zwłaszcza jeden obraz, zgwałcenie duszy, który trzeba koniecznie obejrzeć.

— Ależ dobrze, wcale nie mówię, że nie chcę was tam zaprowadzić — rzekła znowu baronowa. —  Zanim pojedziemy do księżnej, możemy wstąpić na wystawę.

 — Właśnie, właśnie — szybko powiedziała Kamila, która zazwyczaj okrutnie drwiła z malarzy symbolistów, ale teraz widocznie liczyła, że to spowoduje spóźnienie matki, wciąż jeszcze bowiem nie traciła nadziei, że udaremni jej schadzkę; po czym dodała z wymuszonym uśmiechem: — A czy pan nie wybrałby się z nami na wystawę, panie Gerardzie?

— Doprawdy nie mogę — odpowiedział hrabia — muszę się przejść. Odprowadzę księdza Froment do Izby.

I pożegnał matkę i córkę, obie całując w rękę. Chcąc przeczekać do czwartej, postanowił właśnie, że wstąpi do Sylwiany, gdzie także wolno mu było wpadać na chwilę, od kiedy pewnego razu został tam na noc. Na wielkim paradnym dziedzińcu odezwał się do księdza:

— To dobrze robi tak trochę odetchnąć zimnym powietrzem. W tym domu za mocno palą w piecach, a od tych wszystkich kwiatów dostaje się bólu głowy.

Piotr odchodził z domu barona odurzony, z drżącymi rękami, ze zmysłami ociężałymi od tego całego luksusu, który pozostawiał tam jak sen o gorącym, wonnym raju, gdzie żyją tylko wybrani... Ale wzmogło to jeszcze jego odrodzone pragnienie miłosierdzia, myślał tylko, w jaki sposób uzyskać od Fonsègue'a przyjęcie Laveuve'a do Schroniska, i nie słuchał hrabiego, który z wielką czułością opowiadał mu o swojej matce. A gdy zamknęła się brama pałacu, oni zaś przeszli parę kroków ulicą, nagle do świadomości jego dotarł pewien obraz. Czyż nie dostrzegł naprzeciwko, na skraju ulicy, robotnika wpatrzonego w tę monumentalną bramę, za którą kryło się tak bajeczne bogactwo, robotnika, który stał, czekał, szukał czegoś wzrokiem i w którym, jak mu się zdawało, poznał Salvata z workiem narzędzi pod pachą, . głodomora, który rankiem wyruszył, aby szukać pracy? Szybko odwrócił się, zaniepokojony tą ogromną nędzą w obliczu takiego posiadania i takich rozkoszy. Ale robotnik, któremu przerwano kontemplację, zapewne również przeląkł się, że zostanie poznany, i oddalił się powłócząc nogami. Widząc go teraz od tyłu, Piotr zawahał się, a wreszcie doszedł do wniosku, że się omylił.

III

Kiedy ksiądz Froment miał już wejść do Palais-Bourbon, uświadomił sobie, że nie ma karty wstępu; i już zamierzał po prostu wywołać Fonsègue'a, chociaż ów wcale go nie znał, gdy w westybulu zobaczył Mège'a, deputowanego kolektywistów, z którym kiedyś łączyły go pewne więzy, w okresie wojującego miłosierdzia, uprawianego wśród nędzarzy dzielnicy Charonne.

— Co widzę? Ksiądz tutaj? Nie przychodzi ksiądz chyba po to, aby nas nawracać?

— Nie, przyszedłem, aby zobaczyć się z panem Fonsègue w pilnej sprawie pewnego biedaka, który nie może czekać ani chwili.

— Fonsègue? Nie wiem, czy już przyszedł... Proszę poczekać.

I zatrzymał młodego człowieka, który, drobny i ciemnowłosy, przechodził z miną węszącej myszy:

— Proszę pana, panie Massot, oto ksiądz Froment, który chciałby natychmiast pomówić z pańskim szefem.

— Ale mego szefa jeszcze nie ma! Właśnie przed chwilą zostawiłem go w redakcji, ma tam roboty jeszcze na dobry kwadrans. Jeżeli ksiądz zechce poczekać, na pewno się tu z nim zobaczy.

Wobec tego Mège zaprowadził Piotra do sali kuluarowej, wielkiej i chłodnej, z Laokoonem i Minerwą z brązu, i nagimi ścianami; wysokie, sięgające ziemi okna, wychodzące na ogród, oświetlały ją bladym i smutnym zimowym światłem. Ale w tej chwili było w niej tłoczno i cały ten gorączkowy ruch, liczne stojące tam grupy, ciągła bieganina spieszących się i przeciskających przez tłum ludzi zdawały się ją ogrzewać. Byli to przede wszystkim, deputowani, dziennikarze oraz zwykli gapie. Rozlegał się coraz większy gwar, stłumione lub hałaśliwe rozmowy, okrzyki, śmiechy, przy wtórze namiętnej gestykulacji.

Zdawało się, że powrót Mège'a wzmógł jeszcze hałas panujący wśród tego tłumu. Mège był wysoki, chudy jak apostoł, niezbyt dbały o swą powierzchowność, postarzały już i zużyty jak na swoje czterdzieści pięć lat, tylko oczy płonęły mu młodością i błyskały spoza binokli, które stale nosił na cienkim, ptasim nosie. Kaszlał bez przerwy, mówił urywanie i namiętnie, żył tylko dzięki upartej woli życia, zrealizowania marzeń o przyszłym społeczeństwie, które było jego manią. Syn ubogiego lekarza w jednym z miast na północy kraju, znalazłszy się młodo na paryskim bruku, żył w środowisku drobnego dziennikarstwa, z nie znanych nikomu prac. Zdobył sobie najpierw rozgłos jako mówca na zebraniach publicznych; potem, po wojnie, dzięki wielkiej żarliwej wierze, dzięki niezwykłej energii i temperamentowi zapaśnika został przywódcą partii kolektywistycznej, a wreszcie wszedł do Izby i doskonale zorientowany, walczył tam o swoje idee nieugięcie, z zaciętym uporem, jako doktryner, który rozporządził światem zgodnie ze swoją wiarą, realizując już z góry, punkt za punktem, dogmat kolektywizmu. Od kiedy brał pensję deputowanego, socjaliści spoza Izby widzieli w nim już tylko krasomówcę, w głębi duszy dyktatora, który po to tylko starał się gruntownie przerobić ludzi, aby zjednać ich dla swojej wiary i aby rządzić.

— Czy ksiądz wie, co się dzieje? — zapytał Piotra. — Co? Jeszcze jedna ładna awantura!... Cóż ksiądz myśli!... Tkwimy po uszy w błocie.

Niegdyś powziął był szczerą sympatię dla tego księdza, widząc, jak był łagodny wobec cierpiących, jak gorąco pragnął odrodzenia społecznego. I ksiądz również zainteresował się w końcu tym despotycznym marzycielem, który gotów był uszczęśliwiać ludzi wbrew ich woli. Wiedział, że Mège jest biedny, że ukrywa się ze swoim życiem domowym, że ma żonę i czworo ubóstwianych dzieci.

— Może sobie ksiądz wyobrazić, że ja nie mam nic wspólnego z Sanierem — mówił dalej. — Ale ponieważ, ostatecznie, przemawiał on dziś rano grożąc, że opublikuje listę nazwisk tych wszystkich, którzy maczali w tym palce, my nie możemy przecież dłużej zachowywać się tak, jak gdybyśmy poczuwali się do większej winy. Od długiego już czasu domyślano się podłych szalbierstw, do których dała sposobność ta podejrzana sprawa Afrykańskich Kolei Żelaznych. I co najgorsze, że dwaj członkowie obecnego gabinetu są zaatakowani, trzy lata temu bowiem, gdy Izby zajęły się emisją Duvillarda, Barroux był ministrem spraw wewnętrznych, a Monferrand robót publicznych. Teraz, gdy znów powrócili, jeden do spraw wewnętrznych, drugi do finansów, łącząc to ze stanowiskiem premiera, czyż możemy nie wymóc na nich, aby poinformowali nas o swojej działalności w owym czasie, zresztą w ich własnym interesie?

Właśnie zapowiedź interpelacji Mège'a, jako następstwo groźnego artykułu w „Głosie Ludu", wywołała takie wzburzenie w kuluarach. Piotr był trochę speszony całą tą sprawą, która wypłynęła w chwili, gdy zajęty był wyłącznie ratowaniem nędzarza od głodu i śmierci. Toteż słuchał, niezbyt dobrze rozumiejąc, namiętnych wyjaśnień deputowanego socjalistów, a tymczasem rumor wzrastał i niektórzy śmiechem wyrażali zdziwienie na widok Mège'a rozmawiającego z księdzem.

— Co za głupcy! — szepnął pełen wzgardy. — Czy wyobrażają sobie, że codziennie rano zjadam jedną sutannę na śniadanie?... Przepraszam, drogi księże Froment. Proszę usiąść na tej ławce i poczekać na Fonsègue'a.

On sam rzucił się w zbity tłum, a Piotr zrozumiał, że istotnie najlepiej będzie spokojnie usiąść. Otoczenie wciągało go, interesowało, zapomniał o starym Laveuve, ulegając namiętnej atmosferze przesilenia parlamentarnego, którego był przypadkowym świadkiem. Zaledwie przebrzmiała ohydna sprawa Panamy, której dramat śledził z trwogą jak człowiek co wieczór nasłuchujący dzwonów alarmowych, oznajmiających ostatnią godzinę starego konającego społeczeństwa, a rozpoczynała się oto mała panama, nowe trzeszczenie zmurszałego budynku, awantura pospolita w parlamentach wszystkich czasów w związku ze wszystkimi wielkimi aferami pieniężnymi, która jednak nabierała śmiertelnej powagi w warunkach społecznych, w jakich rozgrywała się tutaj. Ta sprawa Afrykańskich Kolei Żelaznych, owo zmącone bajorko, które wydzielało niebezpieczną woń i nagle wywołało w Izbie takie wzburzenie, tyle obaw i gniewów, było w sumie tylko okazją do walki politycznej, terenem, gdzie miały rozjątrzać się żarłoczne apetyty różnych ugrupowań; i w gruncie rzeczy chodziło wyłącznie o wywrócenie jednego gabinetu, aby zastąpić go innym. Tylko że poza tym rykowiskiem, za tą nieustanną gonitwą ambicyj miotał się jeszcze żałosny łup: cały naród ze swoją nędzą i cierpieniem!

Piotr w pewnej chwili zauważył, że obok niego usiadł na ławeczce Massot, „mały Massot", jak go nazywano. Z żywym spojrzeniem, z nadstawionymi uszyma, słuchając i notując w pamięci wszystko, wślizgując się wszędzie ze swoją wścibską miną, nie przyszedł tam jako sprawozdawca parlamentarny, ale po prostu zwęszył, że posiedzenie będzie burzliwe, i przybiegł zobaczyć, czy nie udałoby mu się uszczknąć jakiegoś artykułu. Najwidoczniej zaciekawił go duchowny, zagubiony w tym tłumie.

— Proszę mieć trochę cierpliwości, księże — powiedział z uprzejmą wesołością młodego jegomościa, który kpi sobie ze wszystkiego. — Mój szef na pewno tu przyjdzie, wie, że tutaj będzie dzisiaj gorąco... Ksiądz nie jest chyba jednym z jego wyborców z Corrèze, prawda?

— Nie, nie, mieszkam w Paryżu, przychodzę w sprawie pewnego biedaka, którego chciałbym umieścić natychmiast w Schronisku dla Inwalidów Pracy.

— Ach, to doskonale! Ja również jestem dzieckiem Paryża. I zaśmiał się ze swoich słów. Istotnie był dzieckiem Paryża:

syn aptekarza z dzielnicy Saint-Denis, eks-kiepski uczeń z liceum Karola Wielkiego, nie skończył nawet studiów. Wszystko mu się nie wiodło, los rzucił go w środowisko dziennikarskie, gdy liczył zaledwie lat osiemnaście i nawet niezbyt jeszcze mocny był w ortografii, i już od dwunastu lat, jak mówił, poniewierał się między ludźmi, wyciągając na zwierzenia jednych, obgadując innych. Przyjrzał się wszystkiemu, zniechęcił do wszystkiego, nie wierzył już w wielkich ludzi, twierdził, że prawda nie istnieje, żył beztrosko z powszechnej złości i głupoty. Nie miał oczywiście żadnych ambicji literackich, głosił nawet wyrozumowaną pogardę dla literatury. Poza tym wcale niegłupi, pisywał byle co w byle którym dzienniku, nie mając żadnych przekonań i żadnej wiary, chełpiąc się spokojnie swoim prawem mówienia wszystkiego publiczności, pod warunkiem, że będzie ją bawił lub rozpalał jej namiętności.

— A więc zna ksiądz Mège'a? Prawda, co z niego za typ? To wielkie dziecko, chimeryczny marzyciel w skórze najgroźniejszego z sekciarzy. Och, miałem z nim dużo do czynienia, poznałem go na wylot... Czy księdzu wiadomo, że on stale żyje w przekonaniu, że nie upłynie pół roku, a pochwyci władzę i zrealizuje z dnia na dzień to swoje sławetne społeczeństwo kolektywistyczne, które ma nastąpić po społeczeństwie kapitalistycznym, jak dzień następuje po nocy. I proszę, teraz jest pewien, że tą dzisiejszą interpelacją obali gabinet Barroux i przyspieszy swoją kolej. To jego system: posługiwać się przeciwnikami. Ileż to razy słyszałem, jak przeprowadzał swoje kalkulacje: posłużyć się tym, wyzyskać tamtego i owego, aby wreszcie objąć panowanie! Zawsze ma to nastąpić do sześciu miesięcy, do roku najpóźniej... Całe nieszczęście w tym, że nieustannie winduje innych, jego kolej zaś nigdy nie przychodzi.

Mały Massot powoli się rozweselał. Potem zniżył trochę głos:

— A Saniera ksiądz zna? Nie?... Widzi ksiądz tego rudego mężczyznę o byczym karku, podobnego do rzeźnika... O tam, ten, który rozmawia w grupie wyszarzanych surdutów.

Piotr zobaczył ,go wreszcie. Miał wielkie, czerwone, odstające uszy, grube usta, wydatny nos, duże, matowe, wypukłe oczy.

— O tym również mogę powiedzieć, że znam go na wylot. Byłem z nim w „Głosie Ludu", zanim poszedłem do „Globu", do Fonsègue'a... Nikt właściwie dobrze nie wie, skąd on się wziął. Długo błąkał się po nizinach prasy jako dziennikarz bez powodzenia, pełen wściekłych amibicji i apetytów. Przypomina sobie ksiądz może jego pierwsze huczne wystąpienie, tę dosyć nieczystą sprawę nowego Ludwika XVII, którą próbował lansować i która uczyniła z niego zapalonego rojalistę, jakim do dziś pozostał. Później postanowił zająć się sprawą ludu, głosił mściwy socjalizm katolicki, wytaczając proces wolnej myśli i republice, demaskując błędy epoki, aby je uzdrowić w imię sprawiedliwości i moralności. Zaczął od portretów finansistów, które były stekiem podłych plotek, bez troski o prawdę, bez dowodów; powinny go były zaprowadzić przed sąd karny, a tymczasem, zebrane w książkę, odniosły szalony sukces, jak zapewne księdzu wiadomo. Więc robił to dalej i kontynuuje swą działalność w „Głosie Ludu", który spopularyzował w okresie Panamy dzięki. donosom i skandalom, a który dziś jest ściekiem, skąd buchają współczesne brudy; gdy fala opada, sam zmyśla, z wewnętrznej potrzeby, wielkie afery, od których pęcznieje jego pycha i jego kasa.

Mały Massot nie oburzał się; zaczął się znów śmiać, żywiąc w głębi duszy, w swoim nieświadomym okrucieństwie, respekt dla Saniera.

— Och, to bandyta, ale mimo wszystko człowiek silny. Ksiądz nie wyobraża sobie jego próżności. Ostatnio zyskał nawet poklask wśród tłumu, gdyż pozuje na króla Hal paryskich. Możliwe, że sam nabrał się na tę swoją piękną postawę miłośnika sprawiedliwości i że uwierzył w końcu, że zbawia lud i wspiera cnotę... Zdumiewa mnie zwłaszcza jego płodność w zakresie denuncjacji i skandali. Nie mija ranek, ażeby nie odkrył jakiejś nowej ohydy, aby nie wydał na łup nienawiści tłumów jakichś nowych winowajców. Nie, nigdy nie wyczerpuje się ta fala błota, on stale dodaje do niej nowe, nieprzewidziane żniwo potwarzy; ilekroć zdjęta wstrętem publiczność zdradza oznaki znużenia, on daje jej podwójną porcję potwornych kłamstw... I widzi ksiądz, w tym jest geniusz, gdyż on wie doskonale, że nakład rośnie, kiedy, jak dzisiaj, rzuci groźbę, że powie wszystko, że ogłosi nazwiska przekupionych i zdrajców... Sprzedaż zapewniona na wiele dni.

Piotr słuchał tej wesołej relacji przepojonej drwiną i lepiej teraz pojmował rzeczy, których właściwy sens aż dotąd mu się wymykał. Wreszcie sam, zaczął wypytywać Massota, zdziwiony, że tylu deputowanych pozostało w kuluarach, mimo że posiedzenie już się odbywało. Ach, posiedzenie! Choćby dyskutowano tam nad najważniejszymi sprawami, nad najbardziej doniosłą ustawą, wszyscy posłowie opuszczali salę na wieść o nieoczekiwanej interpelacji, która mogła pociągnąć za sobą upadek gabinetu! I namiętnością, która nimi powodowała, był hamowany gniew, wzrastający niepokój klientów obecnego gabinetu, wywołany obawą, że stracą posady, że będą musieli ustąpić innym; a również i nagła nadzieja, niecierpliwy i żarłoczny głód tych wszystkich, którzy czekali, klientów różnych możliwych ministerstw dnia jutrzejszego.

Massot pokazał Barroux, premiera, który objął był finanse, chociaż nie była to jego dziedzina, bowiem jego głośno wychwalana uczciwość miała uspokoić opinię publiczną, wzburzoną po kryzysie panamskim. Rozmawiał na uboczu z ministrem oświaty, senatorem Taboureau, starym profesorem uniwersytetu, o minie zakłopotanej i smutnej, człowiekiem bardzo uczciwym, ale zupeakłnie nie zorientowanym, w stosunkach paryskich, wyszukano go bowiem na którymś z fakultetów prowincjonalnych. Barroux był natomiast bardzo reprezentacyjny, wysoki; o pięknej wygolonej twarzy, której szlachetność psuł zbyt mały nos. W sześćdziesiątym roku życia miał kręte śnieżnobiałe włosy; one zwłaszcza nadawały mu teatralną trochę dostojność, którą wyzyskiwał na trybunie. Potomek starej paryskiej rodziny, zamożny adwokat, a później republikański dziennikarz za Cesarstwa, wszedł do rządu wraz z Gambettą; uczciwy i romantyk, amator wielkich słów i trochę niemądry, ale bardzo zacny, bardzo prawy, wciąż przejęty płomienną wiarą w hasła wielkiej rewolucji. Tkwiący w nim jakobin wychodził z mody, Barroux stawał się protoplastą, jedną z ostatnich podpór republiki mieszczańskiej, z której zaczynali podkpiwać nowi przybysze, młodzi politycy o ostrych zębach. A pompatycznosć pozorów, uroczysta elokwencja kryły chwiejnego, czułostkowego, poczciwego człowieka, który płakał odczytując wiersze Lamartine'a.

Ksiądz: zobaczył następnie Monferranda, ministra spraw wewnętrznych, który w przejściu ujął Barroux pod rękę, aby mu szepnąć słówko do ucha. Liczący lat pięćdziesiąt, mały i tęgi, minę miał uśmiechniętą i ojcowską; ale jego okrągła twarz, trochę pospolita, okolona czarną jeszcze brodą, zdradzała żywą inteligencję. Czuło się polityka, ręce zdatne do ciężkich trudów, które nigdy nie wypuszczały zdobyczy. Dawny mer Tulle, przybył z Corrèze, gdzie miał wielką posiadłość. Była to z pewnością energia dążąca naprzód, a jej ciągłe wznoszenie się obserwatorzy śledzili z niepokojem. Mówił z prostotą, spokojnie, z nadzwyczajną siłą przekonywania. Pozornie bez ambicji, ostentacyjnie zaznaczał zupełną bezinteresowność, pod którą kłębiły się najszaleńsze apetyty. Jak pisał Sanier, był to złodziej, który uśmiercił dwie swoje ciotki, aby otrzymać po nich spadek. W każdym razie morderca wcale niepospolity.

Była tam jeszcze jedna z postaci- dramatu, który miał się rozegrać: deputowany Vignon; wejście jego poruszyło wszystkie grupy. Dwaj ministrowie spojrzeli na niego, on zaś, natychmiast otoczony, uśmiechał się do nich z daleka. Nie miał jeszcze trzydziestu sześciu lat, był szczupły, średniego wzrostu, bardzo jasny blondyn, z piękną, jasną, wypielęgnowaną brodą. Paryżanin z pochodzenia, zrobił szybką karierę w administracji, przez pewien czas był prefektem w Bordeaux, a teraz reprezentował w Izbie młodość i przyszłość, zrozumiał bowiem, że w polityce trzeba nowych ludzi, aby przeprowadzić najpilniejsze z koniecznych reform; bardzo ambitny, bardzo inteligentny, wykształcony, miał program i był w zupełności zdolny podjąć się, przynajmniej w części, jego realizacji. Nie przejawiał zresztą żadnego pośpiechu, pełen rozwagi i przebiegłości, pewny, że dzień jego nadejdzie, silny dlatego, że niczym się jeszcze nie skompromitował, że miał przed sobą wolne pole działania. W istocie był tylko doskonałym urzędnikiem, obdarzonym wymową jasną i dobitną, a program jego różnił się od programu Barroux jedynie odmłodzeniem formuł, jakkolwiek rząd Vignona na miejscu rządu Barroux byłby wielkim wydarzeniem. I właśnie o Vignonie pisał Sanier, że dąży on do stanowiska prezydenta republiki, gotów brodzić we krwi, byleby wejść do pałacu Elizejskiego.

— Mój Boże — mówił Massot — bardzo możliwe, że tym razem Sanier nie kłamie i że znalazł listę nazwisk w notatniku Huntera, który wpadł mu w rękę... Ja osobiście od dawna wiem, że w aferze Afrykańskich Kolei Żelaznych, gdy chodziło o zapewnienie sprawie głosów, Hunter był agentem Duvillarda. Ale żeby to zrozumieć, powinniśmy przede wszystkim ustalić, w jaki sposób postępował, mianowicie z wielkim sprytem, z pewnego rodzaju miłą delikatnością, które dalekie były od brutalnego przekupstwa, od brudnych targów, jakie tam podejrzewamy. Trzeba być Sanierem, aby wyobrażać sobie parlament jako zwykłe targowisko, gdzie wszystkie sumienia są na sprzedaż, gdzie bezwstydnie opowiadają się za tym, kto więcej płaci. Ależ sprawy odbyły się zupełnie inaczej i są do wytłumaczenia, czasem nawet do usprawiedliwienia... A więc artykuł uderza przede wszystkim w Barroux i w Monferranda, którzy, chociaż nie wymienieni po nazwisku, są tu wskazani w sposób nie pozostawiający żadnej wątpliwości. Ksiądz wie zapewne, że w okresie głosowania Barroux był ministrem spraw wewnętrznych a Monferrand robót publicznych, a co za tym idzie zarzuca się im przekupstwo na stanowisku ministrów, czyli najohydniejszą ze zbrodni społecznych. Nie wiem, w jaką grę polityczną dał się wciągnąć Barroux, ale mógłbym przysiąc, że nic nie schował do własnej kieszeni, gdyż jest najuczciwszym z ludzi. Z Monferrandem to inna sprawa, to człowiek, który umie wykroić część dla siebie; jednakże byłbym bardzo zdziwiony, gdyby dał się wciągnąć w jakieś tarapaty. Jest on niezdolny do popełnienia błędu, zwłaszcza błędu głupiego, jakim byłoby wziąć pieniądze i pozwolić, aby gdzieś poniewierał się kwit będący na to dowodem.

Przerwał i wskazał ruchem głowy Dutheila, który z miną niespokojną, ale mimo wszystko uśmiechniętą, stał w grupie, jaka właśnie utworzyła się około dwóch ministrów.

— Proszę spojrzeć na tego młodego przystojnego bruneta z tą zabójczą brodą.

— Znam go — powiedział Piotr.

— Ach, ksiądz zna Dutheila! No, więc ten na pewno coś wziął. Ale to ptaszek! Przyjechał do nas z Angoulême, aby prowadzić tutaj rozkoszną egzystencję, i nie ma więcej sumienia i skrupułów jak milutkie zięby z jego okolic, stale przeżywające okres godowy. O, dla niego pieniądze od Huntera były jak manna z nieba, która mu się należała, i on nawet nie miał uczucia, że brudzi sobie ręce. Może ksiądz być pewien, że on się dziwi, jak można przypisywać temu najmniejsze chociażby znaczenie.

Znowu wskazał jakiegoś deputowanego w tej samej grupie, człowieka około pięćdziesiątki, zaniedbanego, o wyglądzie żałosnym, wysokiego jak tyka, z grzbietem lekko zgarbionym pod ciężarem długiej końskiej głowy. Żółtawe włosy, rzadkie i ulizane, obwisłe wąsy, cała twarz nalana, zagubiona, wyrażała stałe przygnębienie.

— A to Chaigneux; zna go ksiądz? Nie?... Proszę na niego popatrzeć i zastanowić się, czy nie jest to również rzecz zupełnie naturalna, że i on wziął pieniądze... Ten przyżeglował z Arras. Miał tam kancelarię adwokacką. Gdy jego okręg wyborczy przysłał go tutaj, dał się oszołomić polityce i sprzedał wszystko, aby osiedlić się z żoną i trzema córkami w Paryżu i zrobić tutaj karierę. Może sobie ksiądz wyobrazić jego ciężką sytuację wśród tych czterech kobiet, strasznych kobiet, zawsze zajętych szmatkami, sprawunkami, składaniem i przyjmowaniem wizyt, nie licząc polowania na umykających epuzerów. Jest to uparte nieszczęście, codzienna klęska biednego, przeciętnego człowieka, który uwierzył, że jego pozycja deputowanego ułatwi mu interesy, i który w tym grzęźnie... I jak tu wymagać, aby taki Chai-gneux nie brał, on, zawsze w pogoni za pięciusetfrankowym banknotem! Wierzę, iż nie był to człowiek nieuczciwy. Stał się nieuczciwy, oto wszystko.

Massot rozpędził się, kreślił dalej swoje portrety, serię, którą nawet kiedyś chciał napisać pod tytułem Deputowani na sprzedaż. Naiwni, którzy wpadli w ten kocioł, ludzie oślepieni ambicją, podłe dusze ulegające pokusie otwartych szuflad, aferzyści, którzy dostali zawrotu głowy i stracili równowagę operując wielkimi sumami... Ale chętnie przyznawał, że takich stosunkowo było niewielu i że parę podobnych parszywych owieczek można znaleźć we wszystkich parlamentach świata. Wspomniał raz jeszcze nazwisko Saniera: nikt lepiej od takiego Saniera nie potrafił robić z naszych Izb złodziejskich spelunek.

A Piotra przede wszystkim interesowało zamieszanie, jakie na jego oczach wywoływała groźba kryzysu rządowego. Dokoła Barroux i Monferranda stali sami tacy jak Dutheil i Chaigneux, bladzi ze strachu, gdyż czuli, że ziemia usuwa się im spod nóg, i zastanawiali się, czy nie przyjdzie im jeszcze dziś nocować w więzieniu Mazas. Wszyscy ich klienci byli także tutaj, wszyscy, którzy im zawdzięczali swoje wpływy, posady i którzy wraz z ich upadkiem mieli zapaść się, zniknąć. Toteż trzeba było widzieć trwogę w spojrzeniach, posiniałe z oczekiwania twarze pośród prowadzonych szeptem rozmów, krążących informacji i plotek. Natomiast w grupie na uboczu, dokoła Vignona, który był bardzo spokojny i uśmiechnięty, skupiła się inna klientela, ci, którzy mieli nadzieję szturmem zdobyć władzę i wreszcie osiągnąć wpływy i posady. Tam oczy błyskały pożądaniem, tam czytało się radość jeszcze w stanie nadziei, szczęśliwe zaskoczenie nagle wyłaniającymi się możliwościami. Na zbyt obcesowe pytania przyjaciół Vignon dawał wymijające odpowiedzi, twierdził tylko, że nie będzie interweniował. Najwidoczniej zamierzał dopuścić, aby interpelował Mège i aby on obalił gabinet, gdyż jego się nie obawiał; potem, jak sądził, wystarczy mu podnieść porzucone teki.

— Och, ten Monferrand — mówił mały Massot — to zuch, który czuje, skąd wieje wiatr! Znałem go jako antyklerykała, pożeracza klechów, że tak powiem, z przeproszeniem księdza, i nie dlatego, aby księdzu zrobić przyjemność, ale mogę powiedzieć, że on pogodził się z Bogiem... Przynajmniej opowiadano mi, że monsignor Martha, wielki łowca dusz, po prostu się z nim nie rozstaje. To miło, że w tych dzisiejszych nowych czasach, gdy wiedza zbankrutowała, wszędzie, w sztuce, w literaturze, w samym społeczeństwie religia zakwita uroczym mistycyzmem.

Kpił sobie jak zawsze, ale powiedział to z miną tak ujmującą, że ksiądz nie mógł protestować. Zresztą w tej chwili zaczął się wielki ruch, rozległy się głosy, że Mège wchodzi na trybunę; wszyscy deputowani pośpiesznie wrócili do sali posiedzeń, w poczekalni pozostali tylko ciekawi i paru dziennikarzy.

— To dziwne — znowu odezwał się Massot — że Fonsègue jeszcze nie przyszedł. A przecież to, co się dzieje, bardzo go interesuje. Ale on jest tak przebiegły, że jeżeli nie robi tego, co zrobiłby kto inny, zawsze ma jakiś powód... Czy ksiądz go zna?

Na przeczącą odpowiedź Piotra dodał znowu:

— Ten to mocna głowa i prawdziwa potęga! Ach, mówię z przekonania, bo wcale nie cierpię na przerost szacunku, gdyż moi zwierzchnicy to przecież także błazny, których zresztą znam najlepiej i których analizuję najchętniej... Fonsègue również jest wyraźnie wymieniony w artykule Saniera. Jest on zresztą stałym klientem Duvillarda. Nie ma żadnych wątpliwości, że i on wziął pieniądze, bo on bierze zewsząd. Tylko że jest zawsze kryty, bierze z powodów, do których można się przyznać: reklama, dozwolone prowizje. I jeżeli, jak mi się wydało przed chwilą, jest wstrząśnięty, jeżeli ociąga się z przyjściem tutaj, jak gdyby w chęci stworzenia sobie alibi moralnego, to byłaby to pierwsza nieroztropność, jaką popełnił w życiu.

Mówił dalej, opowiedział wszystko o Fonsègue'u, również rodem z Corrèze; poróżnił się on śmiertelnie z Monferrandem w następstwie jakichś nieznanych historii; był eks-adwokatem z Tulle, przybył do Paryża, aby go podbić, i rzeczywiście dokonał tego dzięki wielkiemu dziennikowi porannemu „Glob", którego był założycielem i dyrektorem. Obecnie zajmował przy Alei Lasku Bulońskiego luksusową willę i nie było przedsięwzięcia, z którego by on nie wykroił dla siebie królewskiej części. Miał talent do interesów, posługiwał się swoim dziennikiem jako nieobliczalną siłą, aby panować nad rynkiem. Ale co za umiejętność postępowania, ile wytrwałej i sprytnej cierpliwości, zanim doszedł do swojej solidnej opinii człowieka poważnego, rządzącego samowładnie najcnotliwszym i najbardziej szanownym z dzienników! Nie wierząc w gruncie rzeczy ani w Boga, ani w diabła, uczynił z tego dziennika podporę ładu, uczciwości i rodziny, stał się konserwatywnym republikaninem, od chwili kiedy dogadzało to jego interesom, ale pozostał religijny, w duchu spirytualizmu, który uspokajająco działał na burżuazję. I akceptowany, uznawany jako potęga, sięgał ręką do wszystkich sakiewek.

— Niechże ksiądz zobaczy, co może prasa! Oto Sanier i Fonsègue, proszę ich tak trochę porównać. W sumie są to kamraci, każdy ma swoją broń i nią się posługuje. Ale jaka różnica w środkach i wynikach! Dziennik pierwszego jest naprawdę rynsztokiem, który jego samego porywa i niesie do kanału. Tymczasem gazeta drugiego to na pewno najlepsze dziennikarstwo, jakie można uprawiać, bardzo solidne, bardzo literackie, uczta dla ludzi subtelnych, chluba dla człowieka, który nim kieruje... Ale, mój Boże, jakże identyczni są pod tą komedią!

Massot wybuchnął śmiechem, zadowolony z tej ostatniej złośliwości. Potem nagle rzekł:

— O, wreszcie jest Fonsègue! — I bardzo rad, jeszcze się śmiejąc, przedstawił księdza: — To jest, drogi szefie, ksiądz Froment, który czeka na pana już przeszło dwadzieścia minut. Ja pójdę popatrzeć trochę na to, co się tam w środku dzieje. Jak panu wiadomo, Mège interpeluje.

Nowo przybyły lekko drgnął.

— Doszło do interpelacji... Dobrze, dobrze, zaraz tam przyjdę.

Piotr przypatrywał mu się. Był to niski człowiek około pięćdziesiątki, chudy i ruchliwy; wyglądał młodo i brodę miał jeszcze całkiem czarną. Błyszczące oczy, usta przysłonięte wąsami miały opinię groźnych. A przy tym mina sympatycznego kompana, sprytnego, o czym wyraźnie świadczył jego nieduży, spiczasty nas, jak u myśliwskiego psa, który wciąż coś węszy.

— Czym mogę księdzu służyć?

Wtedy Piotr krótko przedstawił sprawę, opowiedział o porannej bytności u Laveuve'a, podał wszystkie rozdzierające szczegóły i poprosił o jak najszybsze przyjęcie nieszczęśliwca , do Schroniska.

— Laveuve? Ale czy jego sprawy już nie badano? To przecież Dutheil przedstawił nam raport na jego temat i fakty wydały się nam tego rodzaju, że nie mogliśmy głosować za przyjęciem.

Ksiądz nie rezygnował.

— Zapewniam pana, że gdyby pan był tam ze mną dziś rano, serce by panu pękło z żalu. Byłoby rzeczą oburzającą, gdybyśmy jeszcze choćby o godzinę dłużej pozostawili starca w tym przerażającym opuszczeniu. Dziś musi on już nocować w Schronisku.

 — Ależ dzisiaj — zawołał Fonsègue — to niemożliwe, absolutnie niemożliwe! Trzeba dopełnić tylu niezbędnych formalności! A zresztą, ja nie mogę sam podjąć takiej decyzji, nie mam po temu władzy. Jestem tylko administratorem, ja tylko wypełniam zarządzenia komitetu pań-patronek.

— Ależ, proszę pana, właśnie pani baronowa Duvillard przysłała mnie do pana, zapewniając, że tylko pan jeden posiada konieczną władzę, aby zadecydować o natychmiastowym przyjęciu, skoro chodzi o przypadek tak wyjątkowy.

— Ach, to baronowa przysłała księdza! O, poznaję ją tutaj; jest niezdolna do podjęcia decyzji, zanadto dba o swój spokój, aby wziąć coś na własną odpowiedzialność! Dlaczego ona chce, abym to ja właśnie miał kłopoty? Nie, nie, drogi księże, nie postąpię wbrew wszelkim przepisom, nie wydam polecenia, które poróżnić mnie może ze wszystkimi tymi paniami. Ksiądz ich nie zna, one stają się groźne, gdy wszystkie zbiorą się na posiedzenie.

Rozweselał się, bronił z miną żartobliwą, w głębi duszy stanowczo zdecydowany, że nie zrobi nic. Nagle ukazał się znowu Dutheil, pobiegł z gołą głową przez korytarze, aby przywoDutać nieobecnych a zainteresowanych w ważnej dyskusji, która się rozpoczynała.

— Jak to, Fonsègue, pan jeszcze tutaj? Idźże pan, idź prędko na swoją ławę. Sprawa jest poważna.

I znikł. Deputowany nie spieszył się jednak, jak gdyby podejrzana awantura pasjonująca salę posiedzeń w niczym go nie dotyczyła. Uśmiechał się wciąż, jakkolwiek lekkie nerwowe podniecenie sprawiało, że szybko mrugał powiekami.

— Proszę mi łaskawie wybaczyć, ale widzi ksiądz, że moi przyjaciele potrzebują mnie... Powtarzam, że nie mogę absolutnie nic uczynić dla tego człowieka, za którym ksiądz się wstawia.

Ale Piotr nie chciał jeszcze uważać tej odpowiedzi za ostateczną.

— Nie, nie, szanowny panie, proszę pójść do swoich spraw, a ja tutaj na pana zaczekam... Proszę nic nie postanawiać bez dojrzałego namysłu. Przynaglają pana, czują, że nie słucha mnie pan z należytą swobodą umysłu. Niedługo, gdy pan tutaj wróci . i gdy będzie mi pan mógł poświęcić całą uwagę, jestem pewien, że nie odmówi pan mojej prośbie.

I chociaż Fonsègue odchodząc zapewniał, że nie może zmienić zdania, Piotr się uparł, zasiadł znowu na ławeczce, gotów przesiedzieć tam choćby do wieczora. Poczekalnia opustoszała prawie zupełnie i teraz wydawała się jeszcze bardziej ponura ze swoim Laokoonem i Minerwą, nagimi ścianami, banalna jak dworzec, gdzie tumult stulecia przewijał się, nie rozgrzewając wysokiego plafonu. Nigdy bledsze, bardziej obojętne światło nie przedostawało się przez wielkie, sięgające podłogi okna, za którymi widać było imały uśpiony ogród z nędznymi zimowymi gazonami. I żaden odgłos burzy nie dochodził z odbywającego się w sąsiedztwie posiedzenia; z ciężkiego posągu spływało tylko śmiertelne milczenie, budząc głuchy dreszcz rozpaczy docierający zapewne z ogromnej dali, z całego kraju.

Te właśnie sprawy nie schodziły teraz księdzu z myśli. Cała dawna rana, rozjątrzona, ziała szeroko trucizną i jadem. Powolna zgnilizna parlamentarna rozrosła się, atakowała organizm społeczny. Zapewne, ponad niskimi intrygami, nad pogonią ambicji osobistych, odbywała się szczytna, wzniosła walka zasad, przepływała historia odsuwając gruzy przeszłości, usiłując tchnąć w przyszłość więcej prawdy, więcej sprawiedliwości i szczęścia. Ale w praktyce, gdy widziało się tylko ohydną kuchnię codzienną, jakież rozpętanie samolubnych apetytów! Jedyne pragnienie: chwycić za gardło sąsiada, aby samemu odnieść triumf. Tam, wśród tych kilku grup, trwała tylko nieustanna walka o władzę i satysfakcję, jaką ona daje; lewica, prawica, katolicy, republikanie, socjaliści, dziesiątki odcieni politycznych były to tylko etykiety klasyfikujące, tę samą palącą żądzę panowania, rządzenia. Wszystkie problemy sprowadzały się do jednej jedynej sprawy: dowiedzieć się, kto — ten, ów czy tamten — chwyci w swe ręce Francję, aby z niej ciągnąć korzyści, aby jej kosztem udzielać łask klienteli swoich kreatur. A najgorsze, że wielkie batalie, dni i tygodnie stracone na to, aby ów nastąpił po tamtym, a ten po jeszcze innym, prowadziły jedynie do najgłupszego w świecie dreptania w miejscu, bo wszyscy byli siebie warci i zachodziły między nimi tylko nieznaczne różnice, tak że nowy władca partaczył tę samą robotę, którą spartaczył już jego poprzednik, z reguły zapominając o programach i obietnicach, gdy tylko dorwał się do władzy.

Myśl Piotra nieodparcie wracała do Laveuve'a, o którym na chwilę był zapomniał, i teraz opanowała go dreszczem gniewu i śmierci. Ach, cóż to mogło obchodzić starego nieszczęśnika zdychającego z głodu na kupie łachmanów, że Mège miał obalić rząd Barroux i że jakiś tam rząd Vignona dojdzie do władzy! Przy tym biegu rzeczy trzeba by stu lat, dwustu lat, aby było dość chleba w norach, gdzie rzężą kaleki pracy, stare, ochwacone szkapy pociągowe. A za Laveuve'em kryła się cała, nędza, cały lud wydziedziczonych i biednych, którzy konali, wzywali sprawiedliwości, gdy tymczasem Izba na walnym posiedzeniu pasjonowała się, chcąc jak najprędzej wiedzieć, kto owładnie narodem i kto go będzie pożerał. Błoto wzbierało aż po brzegi, ohydna rana, krwawiąca i żarłoczna, ukazywała się bezwstydnie niczym rak toczący jakiś organ i sięgający serca. I cóż za niesmak, jakie obrzydzenie ogarniało wobec tego widowiska. I rodziło się pragnienie, aby nóż zemsty przywrócił zdrowie i radość!

Piotr nie umiałby powiedzieć, ile czasu tonął w rozmyślaniach, gdy znowu wielki hałas wypełnił salę. Ludzie wracali, gestykulowali, tworzyli grupy. I nagle usłyszał, jak mały Massot zawołał obok niego:

— Nie został obalony, ale wcale nie miewa się lepiej. Nie dałbym trzech groszy za jego istnienie.

Miał na myśli rząd. Następnie opowiedział koledze, który właśnie nadszedł, jaki przebieg miało posiedzenie. Mège mówił bardzo dobrze, z furią ogromnego oburzenia na zgniłą i gnijącą burżuazję; ale, jak zawsze, zapędził się poza wyznaczony cel, przeraził Izbę samą już swoją gwałtownością. Toteż gdy na trybunę wstąpił Barroux, aby domagać się odłożenia interpelacji na jeden miesiąc, wystarczyło, że wyraził swoje oburzenie, zresztą zupełnie szczerze, pełen wyniosłego gniewu przeciwko niegodnym kampaniom, jakie prowadzi pewien dziennik. Czy hańba Panamy miałaby odżyć na nowo? Czy reprezentacja narodu pozwoli się zastraszyć nowymi groźbami donosicieli? To przecież samą republikę wrogowie jej usiłowali zatopić pod falą ohydy!

Nie, nie, przyszła chwila, aby skupić siły, pracować w pokoju, nie pozwolić, aby ludzie spragnieni skandali mącili spokój powszechny. Izba, pod wrażeniem tych słów, w obawie, że z czasem wyborcy znużą się tą ciągłą, przelewającą się przez brzegi ohydą, odłożyła interpelację na miesiąc — z tym jedynie, że chociaż Vignon uchylił się od interweniowania, cała jego grupa głosowała przeciwko rządowi, tak iż uzyskana większość wynosiła zaledwie dwa głosy, co stanowiło większość minimalną.

— Ale w takim razie — zapytał ktoś Massota — oni zapewne podadzą się do dymisji?

— Tak, takie krążą wieści. Jednakże Barroux jest uparty... W każdym razie, jeżeli spróbują stawiać opór, przed upływem tygodnia będą leżeli, tym bardziej że Sanier, który jest wściekły, opowiada, że jutro ogłosi listę nazwisk.

Istotnie ujrzano przechodzących w pośpiechu Barroux i Monferranda, z zaaferowanymi i pełnymi troski twarzami, a za nimi szli zaniepokojeni ich klienci. Mówiono, że cały gabinet ma się zebrać, ażeby naradzić się i powziąć jakąś decyzję. Następnie ukazał się znowu Vignon wśród rzeszy przyjaciół. Promieniał radością, którą starał się ukryć, uspokajał swoją grupę, nie chcąc przedwcześnie ogłaszać zwycięstwa; ale oczy tych ludzi błyszczały jak u sfory psów, gdy nadchodzi godzina, kiedy mają rzucić im jadło. I nawet Mège triumfował. Mało brakowało, zaledwie dwóch głosów, a obaliłby gabinet. I oto jeszcze jeden z nich ma za sobą! I przetrzyma również gabinet Vignona, i dojdzie wreszcie do rządów!

— Do diabła! — mruknął mały Massot. — Chaigneux i Dutheil mają miny obitych psów. I proszę zauważyć: tylko, mój szef wyszedł cało. No, no, zuch z tego Fonsègue'a! Do widzenia, uciekam!

Uścisnął rękę koledze, nie chciał zostać dłużej, mimo że posiedzenie ciągnęło się dalej; pod obrady weszła nowa sprawa, bardzo ważna, lecz dyskusja toczyła się przed pustymi ławami.

Chaigneux ze swą żałosną miną podszedł do ogromnej Minerwy i podparł się łokciami; nigdy nie przygniatała go większa troska o pieniądze, nękało go poczucie stałego niepowodzenia. Dutheil natomiast perorował mimo wszystko w jednej z grup, udawał drwiącą beztroskę, ale nerwowy skurcz marszczył mu nos, wykrzywiał usta i cała jego twarz przystojnego mężczyzny mokra była od potu. Tak więc. tylko Fonsègue był spokojny i opanowany, zawsze jednaki, drobny i ruchliwy, z oczyma błyszczącymi inteligencją, zasnutymi tylko lekką mgiełką niezadowolenia.

Piotr wstał, aby ponowić swoją prośbę. Ale Fonsègue uprzedził go i powiedział żywo:

— Nie, nie, drogi księże, powtarzam, że nie wezmę na siebie odpowiedzialności za takie pogwałcenie naszego regulaminu. Sporządzono raport, sprawa została przesądzona. Jakże ja mógłbym postąpić wbrew temu?

— Panie — rzekł z bólem ksiądz — chodzi o starca, który jest głodny, zziębnięty i który umrze, jeżeli nie otrzyma pomocy!

Zrozpaczonym gestem naczelny redaktor „Globu" zdawał się wzywać otaczające go ściany na świadków swojej bezsilności. Zapewne bał się jakiegoś kłopotu dla swego dziennika, gdzie nadużywał Schroniska dla Inwalidów Pracy jako broni w walce wyborczej. A może serce jego tak stwardniało   pod wpływem tajemnego strachu, o jaki przyprawiło go niedawne posiedzenie?

— Nic nie poradzę, nic nie poradzę... Ale, oczywiście, pragnę jak najgoręcej, aby ksiądz zmusił mnie do tego za pośrednictwem pań z komitetu. Ksiądz zjednał już sobie panią baronową Duvilland, teraz proszę jeszcze przekonać inne,

Zdecydowany walczyć do końca, Piotr dojrzał w tym ostatnią możliwość.

— Znam panią hrabinę de Quinsac, mogę udać się do niej natychmiast.

— Otóż to! Doskonale, do hrabiny de Quinsac! Proszę wziąć dorożkę i odwiedzić również księżnę de Harth. Ona bardzo się udziela, staje się ogromnie wpływowa... Proszę uzyskać zgodą tych pań i wrócić do baronowej o godzinie siódmej, poprosić ją o list, dzięki któremu byłbym kryty, i wtedy proszę poszukać mnie w dzienniku. O dziewiątej ten człowiek będzie już w Schronisku.

Okazywał teraz radosną dobroduszność, zdawał się nie wątpić już o powodzeniu sprawy, skoro jemu niczym to nie groziło.. Ksiądz uczuł przypływ nowej, wielkiej nadziei.

 — Ach, panie, dziękuję serdecznie, spełnia pan dzieło zbawienia.

— Ależ proszę być pewnym, że sam najbardziej tego pragną! Gdybyśmy mogli jednym słowem uzdrawiać nędzę, zwalczać głód i. pragnienie... Proszę działać szybko, nie ma ksiądz ani minuty do stracenia.

Uścisnęli sobie ręce i Piotr pospiesznie skierował się do wyjścia. Nie przyszło mu to z łatwością, grupy powiększyły się, gniewy i obawy z sali obrad napływały tu znowu w chaotycznym tumulcie, podobnie jak kamień rzucony w kałużę porusza muł z dna i sprawia, że ukryte w niej zgniłe szczątki wypływają na powierzchnię. Piotr musiał rozpychać się łokciami, siłą torować sobie przejście w tej ciżbie, poprzez drżące tchórzostwo jednych, bezczelne zuchwalstwo drugich, między tymi, przeważnie zhańbionymi ludźmi, wśród nieuniknionego zakażenia tego środowiska. Ale unosił w sobie nową nadzieję, wydawało mu się, że gdyby ocalił dzisiaj to jedno życie, uczynił jednego człowieka szczęśliwym, byłby to początek odkupienia, częściowe zadośćuczynienie za głupotę i błędy tego świata polityki, egoistycznego i żarłocznego.

W westybulu zatrzymało Piotra na chwilę jeszcze jedno zdarzenie. Panowało tam podniecenie wywołane sprzeczką pomiędzy jakimś człowiekiem a jednym z odźwiernych, który nie pozwolił mu wejść, stwierdziwszy, że karta wstępu, jaką okazał, była przestarzała i że wyskrobano na niej datę. Człowiek ów, zrazu gwałtowny, nie nalegał dalej, jak gdyby opanowany nagłym onieśmieleniem. I Piotr, zdziwiony, rozpoznał w tym nędznie ubranym człowieku Salvata, mechanika, którego widział rano, jak wyszedł na poszukiwanie pracy. Tym razem był to na pewno on, wysoki, chudy, zniszczony, z oczyma pełnymi ognia i zadumy, płonącymi w bladej twarzy głodomora. Nie miał już swego worka z narzędziami; jego podarta bluza była pozapinana i wydęta z lewego boku przez jakiś kształt, zapewne kawał chleba, który tam ukrył. I odepchnięty przez odźwiernego, poszedł dalej,- skierował się na most de la Concorde, idąc pomału, machinalnie, z miną człowieka, który nie wie, gdzie go oczy poniosą.

IV

W starym spłowiałym salonie w stylu Ludwika XVI, wyłożonym szarą boazerią, pani hrabina de Quinsac siedziała przy kominku na zwykłym swoim, miejscu. Była nadzwyczaj podobna do syna, twarz miała pociągłą i szlachetną, podbródek trochę surowy, piękne jeszcze oczy pod śniegiem delikatnych włosów, uczesanych wedle przestarzałej mody jej młodości. I w swoim wyniosłym chłodzie umiała być miła, nieposzlakowanie uprzejma.

Po długiej chwili milczenia, z nieznacznym gestem ręki, rzekła zwracając się do margrabiego de Morigny, usadowionego po drugiej stronie kominka, gdzie od wielu lat zasiadał w tym samym fotelu:

— Ach, drogi przyjacielu, ma pan oczywiście słuszność, Pan Bóg zapomniał o nas w tej ohydnej epoce.

— Tak, przeszliśmy obok szczęścia — rzekł powoli margrabia — i to pani wina, choć na pewno i moja także.

Nakazała mu milczenie nowym gestem, ze smutnym uśmiechem. I znów zapadła cisza, żaden hałas nie docierał z ulicy do tego mrocznego mieszkania na parterze, w głębi dziedzińca starego pałacu położonego przy ulicy Saint-Dominique, tuż za rogiem ulicy Bourgogne.

Margrabia był starcem siedemdziesięciopięcioletnirn, o dziewięć lat starszym od hrabiny. Drobny i chudy, miał jednakże wygląd wielkopański ze swoją wygoloną twarzą, pooraną głębokimi, regularnymi zmarszczkami. Należał do jednej z najstarszych rodzin francuskich i pozostał jednym z ostatnich legitymistów, bez nadziei na przyszłość; był bardzo uczciwy, bardzo dumny i kiedy wszystko rozsypało się w pył, dochowywał wierności umarłej monarchii. Majątek jego, wciąż jeszcze oceniany na miliony, był  jakby unieruchomiony, ponieważ margrabia nie chciał go uczynić źródłem zysków i nie oddawał go na usługi przedsięwzięć epoki. Wiedziano również, że nie afiszując się z tym kochał hrabinę, nawet jeszcze za życia pana de Quinsac, i że prosił o jej rękę, gdy po śmierci męża wdowa, licząca wówczas ponad czterdziestkę, schroniła się w tej wilgotnej oficynie, z piętnastoma tysiącami renty ocalonej z wielkim trudem.

Ale ona uwielbiała syna, Gerarda, który w tym, czasie miał dziesięć lat i był bardzo wątły. Dla niego poświęciła wszystko, przez jakiś wstyd matki, z przesądnej obawy, że go utraci, jeżeli wprowadzi do swego życia jakieś inne uczucie i inny obowiązek. I margrabia, który się z tym pogodził, dalej uwielbiał ją z całej duszy, starając się o jej względy jak pierwszego wieczora, gdy ją poznał, usłużny i dyskretny po dwudziestu pięciu latach absolutnej wierności. Nigdy nic między nimi nie było, nawet pocałunku.

Widząc ją tak smutną, przeląkł się, że ją uraził, więc dodał:

— Chciałem, aby była pani szczęśliwa, ale nie umiałem tego dokazać, i winę na pewno tylko ja ponoszę... Czyżby Gerard dawał pani powody do niepokoju?

Zaprzeczyła ruchem ręki. A potem powiedziała głośno:

— Dopóki sprawy będą stały tak jak obecnie, nie możemy się na nic skarżyć, drogi przyjacielu, ponieważ zaakceptowaliśmy je. Mówiła o grzesznym związku swego syna z baronową Duvillard. Zawsze była słaba w stosunku do tego dziecka, które wychowała z takim trudem, bo tylko ona wiedziała o wyczerpaniu, o żałosnym upadku rodziny, jaki się w nim taił pod pięknym pozorem dumnego wyglądu. Tolerowała jego lenistwo, bezczynność, zniechęcenie człowieka goniącego za uciechami, które odsunęły go od armii i od dyplomacji. Ile razy naprawiała jego głupie postępki, płaciła drobne długi, nic o tym nie mówiąc, odrzucając pomoc pieniężną margrabiego, który nie śmiał już nawet więcej ofiarowywać swoich milionów, tak bardzo upierała się, że będzie heroicznie żyła z resztek własnego majątku.

I w ten sposób zaczęła w końcu przymykać oczy na skandaliczne miłostki syna, domyślając się, jak się te rzeczy odbywały — przez bierność, przez nieświadomość: mężczyzna, który nie umie się wycofać, kobieta, która przez fakt oddania trzyma go przy sobie i zachowuje. Margrabia przebaczył jednak dopiero wtedy, gdy Ewa przyjęła chrzest.

— Pan wie, drogi przyjacielu, jaki Gerard jest dobry — mówiła dalej hrabina. — To stanowi jego siłę i jego słabość zarazem. Jakże chce pan, abym go łajała, skoro płacze razem ze mną?... On się znuży tą kobietą.

 Pan de Morigny przecząco potrząsnął głową.

— Ona jest jeszcze bardzo piękna... A poza tym jest ta córka. Byłoby groźniejsze, gdyby ożenił się z nią.

— Ach, córka! Kaleka!

— Tak, i domyśla się pani, co by mówiono: „Quinsac poślubia kalekę dla jej milionów."

Tego lękali się oboje. Wiedzieli o wszystkim, co działo się u Duvillardów, o czułej przyjaźni pomiędzy upośledzoną Kamilą a pięknym Gerardem, o wzruszającej idylli, pod którą krył się najokrutniejszy dramat. I protestowali przeciwko temu z największym oburzeniem.

— Ach, co to, to nie, nigdy! — oświadczyła hrabina. — Mój syn w tej rodzinie, nie, na to nigdy nie pozwolę!

W tej chwili wszedł generał de Bozonnet. Uwielbiał siostrę, przychodził, aby dotrzymywać jej towarzystwa w dnie, kiedy przyjmowała, ponieważ dawne grono znajomych powoli się przerzedziło i tylko wierni przyjaciele mieli jeszcze ochotę odwiedzać ten szary i ponury salon, gdzie, jak się im zdawało, całe mile dzielą ich od Współczesnego Paryża. Od razu, aby ją rozweselić, opowiedział, że wraca ze śniadania u państwa Duvillard, wyliczył biesiadników, dodał, że był tam również Gerard. Wiedział, że sprawia przyjemność siostrze bywając w tym domu, z którego przynosił jej nowiny i który oczyszczał trochę zaszczycając go swoją obecnością. Zresztą nie nudził się tam, od dawna pogodzony z nowymi czasami, bardzo zgodliwy we wszystkim, co nie dotyczyło sztuki wojskowej.

— Ta biedna mała Kamila uwielbia Gerarda — rzekł. — Przy stole po prostu chłonęła go wzrokiem.

Margrabia de Morigny z powagą wmieszał się do rozmowy.

— W tym tkwi niebezpieczeństwo, ten związek byłby czymś zupełnie monstrualnym, z każdego punktu widzenia.

Generał okazał zdziwienie.

— A to dlaczego? Me jest piękna, ale gdyby żeniono się tylko z pięknymi pannami! A poza tym istnieją jej miliony; nasz kochany chłopiec umiałby zrobić z nich dobry użytek... Co prawda, jest jeszcze ten stosunek z matką. Mój Boże, te rzeczy stały się dzisiaj tak pospolite!

Oburzony margrabia zrobił gest władczej pogardy. Po co dyskutować, skoro wszystko chyli się do upadku? Co odpowiedzieć takiemu Bozonnet, ostatniemu potomkowi świetnej rodziny, skoro doszedł już do tego, że usprawiedliwia haniebne obyczaje republiki, zaparłszy się wprzód swego króla i służąc cesarstwu, skoro przywiązał się z namiętną wiernością do losów, do pamięci Cezara? Ale hrabina również się oburzyła.

— Och, mój bracie, co też ty mówisz! Nigdy nie zgodziłabym się na podobny skandal. Poprzysięgłam to właśnie przed chwilą.

— Droga siostro, nie przysięgaj! — zawołał generał. — Ja chciałbym, aby nasz Gerard był szczęśliwy, to wszystko. I trzeba sobie jasno powiedzieć, że nie jest on zdolny do wielkich rzeczy. Że nie został żołnierzem, temu się nie dziwię, bo ten zawód dziś zeszedł na marne. Ale że nie wstąpił do dyplomacji, że nie zajął się czymkolwiek, to już mniej dla mnie zrozumiałe. Oczywiście, że piękną jest rzeczą krytykować naszą epokę, oświadczać, że człowiek z naszej sfery nie może pracować dziś uczciwie. Ale prawdę rzekłszy, mówią tak jedynie próżniacy. Gerard zaś ma tylko jedną wymówkę, swoje małe zdolności, swój brak woli i siły.

Łzy napłynęły do oczu matki. Ona stale drżała, ona dobrze znała kłamstwo pozorów: jeden zimny powiew mógłby zabrać jej syna, mimo że wydawał się tak duży i mocny. I czyż nie był on symbolem całej szlachty, na pozór jeszcze tak wyniosłej i dumnej, a w istocie strawionej już na popiół?

— Ostatecznie — mówił dalej generał — ma trzydzieści sześć lat, a wciąż jest tobie ciężarem, i trzeba, aby wreszcie z tym skończył.

Ale siostra nakazała mu zamilknąć i zwróciła się do margrabiego:

— Drogi przyjacielu, prawda, że trzeba zdać się z tym na Boga? Niemożliwe, aby nie przyszedł z pomocą mnie, która nigdy Go nie obraziłam.

— Nigdy — odrzekł margrabia, wkładając w ten zwyczajny wyraz całą swoją troskę, całą czułość, całe uwielbienie dla tej kobiety, którą kochał od tylu lat, a mimo to oboje ustrzegli się od grzechu.

Wszedł jeszcze jeden z wiernych przyjaciół, więc zmienili temat rozmowy. Pan de Larombardière, wiceprezes sądu, był wysokim starcem lat sześćdziesięciu pięciu; chudy, łysy, gładko wygolony, nosił tylko rzadkie, siwe faworyty; szare oczy, zaciśnięte usta, mocno oddalone od nosa, kwadratowy, uparty podbródek nadawały podłużnej twarzy wyraz wielkiej surowości. Nieszczęściem jego życia było, że dotknięty dziecinnym nieco seplenieniem, nie mógł zająć należnego sobie stanowiska w prokuratorii państwa, ambicją zaś jego było zostać wielkim mówcą. Ta ukryta troska czyniła go ponurym. Wcieliła się w niego stara Francja rojalistyczna i nadąsana, służąca republice niechętnie, stare sądownictwo, surowe, negujące wszelką ewolucję, wszelkie nowe pojmowanie spraw i ludzi. Potomek drobnej szlachty urzędniczej, legitymista związany z orleanistami, uważał się w tym salonie za człowieka bardzo mądrego i logicznie myślącego i dumny był, że spotyka się tu z margrabią.

Zaczęto mówić o ostatnich wydarzeniach. Rozmowy na tematy polityczne wyczerpywały się zresztą szybko, streszczały w gorzkim potępianiu ludzi i faktów, ponieważ wszyscy troje wydawali zgodne wyroki na ohydę ustroju republikańskiego. Wszyscy byli już tylko ruiną, pozostałościami starych partii, skazanych na całkowitą niemal bezsilność. Margrabia szybował w swej absolutne nieugiętości, wierny umarłej monarchii, jeden z ostatnich przedstawicieli arystokracji bogatej jeszcze, wyniosłej i upartej, która umierała na posterunku. Sądownik, który uznawał przynajmniej pretendenta, liczył na cud i wykazywał jego konieczność, jeżeli Francja nie ma popaść w najgorsze nieszczęście, ulec bliskiej i nieuchronnej zatracie. Generał zaś w dwu cesarstwach żałował tylko wielkich wojen, pomijał nikłe nadzieje na powrót Bonapartych i oświadczał, że republika zabiła wojnę i zabiła ojczyznę, bo zamiast ograniczyć się wyłącznie do armii cesarskich, ogłosiła obowiązek służby wojskowej, powołując pod broń cały naród.

Gdy wszedł służący, aby zapytać, czy pani hrabina zechce przyjąć księdza Froment, pani de Quinsac wydała się trochę zaskoczona.

— Czego on może sobie ode mnie życzyć! Proszę go wprowadzić.

Była ogromnie pobożna i poznała Piotra w stowarzyszeniach dobroczynności; wzruszała ją jego gorliwość, była zbudowana opinią młodego świętego, jaką urabiały mu parafianki z Neuilly.

On, wciąż w gorączce, uczuł się onieśmielony, gdy stanął na progu salonu. Zrazu nic nie widział, zdawało mu się, że wchodzi w jakąś żałobę, w mrok, gdzie kształty jak gdyby się roztapiały, głosy przechodziły w szept. Następnie, gdy poznał osoby, które się tam znajdowały, poczuł się tym bardziej obco, widząc, że są tak dalekie i tak smutne, tak na uboczu od świata, z którego przybywał i gdzie miał powrócić. A gdy hrabina wskazała mu miejsce koło siebie, w pobliżu, kominka, po cichu opowiedział jej żałosną historię Laveuve'a, prosząc, aby pomogła mu umieścić starca w Schronisku dla Inwalidów Pracy. — Ach tak, znalazłam się w tym Stowarzyszeniu na życzenie mojego syna... Ale, drogi księże, nigdy nie byłam na żadnym posiedzeniu komitetu. Jakże więc mogę interweniować, skoro na pewno nie mam tam żadnych wpływów?

Znowu zbliżone ku sobie twarze Gerarda i Ewy stanęły jej przed oczyma, ponieważ pierwsze spotkanie pary kochanków odbyło się właśnie w Schronisku. I już zaczęła słabnąć pod wpływem stale zbolałego macierzyńskiego serca, chociaż żałowała, że zgodziła się narażać nazwisko w jednej z tych dobroczynnych organizacji, wkoło której czyniono tyle hałasu, a w której potępiała nadużycia dyktowane osobistymi interesami.

— Pani hrabino — nalegał Piotr — chodzi tutaj o biednego starca, który umiera z głodu. Proszę mieć litość, błagam panią!

Jakkolwiek ksiądz mówił po cichu, generał podszedł do nich.

— A więc ksiądz wciąż jeszcze krząta się w sprawie swojego starego rewolucjonisty! Czy nie powiodło się księdzu u administratora?... Do licha! Trudno litować się nad tymi zuchami, którzy gdyby doszli do władzy, przegnaliby nas, jak to oni mówią.

Pan de Larombardière przytaknął mu skinieniem głowy. Od pewnego czasu prześladowała go myśl o niebezpieczeństwie ze strony anarchistów.

Wówczas Piotr, zrozpaczony i drżący, od nowa zaczął swoje wywody. Mówił o straszliwej nadzy, o domach, gdzie nie było co jeść, o kobietach i dzieciach drżących z zimna, o ojcach błąkających się po błotnistym zimowym Paryżu w poszukiwaniu kawałka chleba. On prosił tylko o jedno słowo na karcie wizytowej, o życzliwe słowo hrabiny, z którym natychmiast udałby się do baronowej Duvillard, aby ją skłonić do obejścia regulaminu. Słowa jego, drżące od tłumionych łez, padały jedne po drugich w ponurym salonie, jak gdyby przybywały z bardzo daleka, i ginęły bez echa w tym umarłym świecie.

Pani de Quinsac zwróciła się do margrabiego de Morigny, lecz on zdawał się zupełnie nie interesować tą sprawą. Patrzył uparcie w ogień, z wyniosłą miną cudzoziemca, obojętnego wobec rzeczy i ludzi, wśród których kazała mu żyć omyłka czasu. Jednakże podniósł głowę, gdy poczuł na sobie wzrok uwielbianej kobiety; i oczy ich się spotkały wyrażając nieskończoną błogość, smutną błogość płynącą z heroicznej miłości.

— Mój Boże! — powiedziała. — Znane mi są zasługi księdza i nie chcę uchylać się od udziału w jednym z jego pobożnych dzieł.

Wyszła na chwilę z salonu i powróciła z kartą w ręce, gdzie napisała, że całym sercem popiera księdza Froment w jego staraniach. Piotr podziękował, przy czym ręce drżały mu z wdzięczności, i odszedł uradowany, niosąc z sobą jakby nową nadzieję zbawienia, opuszczając ten salon, gdzie za nim fala ciemności i milczenia zdawała się na nowo zagarniać tę starą kobietę, jej ostatnich wiernych przyjaciół zgromadzonych przy kominku, cały ginący świat.

Znalazłszy się na ulicy, Piotr żywo wsiadł znowu do dorożki, podawszy wprzód adres księżny de Harth, przy Avenue Klé-ber. Gdyby jeszcze uzyskał i jej aprobatę, nie wątpił, że udałoby mu się załatwić sprawę. Ale most de la Concorde był tak zatłoczony, że koń musiał dreptać krok za krokiem. I tam, na chodniku, raz jeszcze zobaczył Dutheila, który, poprawny i uroczy, z cygarem w ustach, śmiał się do tłumu w swej miłej beztrosce ptaka, szczęśliwy, że ogląda suchy bruk i niebieskie niebo po wyjściu z budzącego lęk posiedzenia Izby. Widząc go tak wesołym, tak zwycięskim, Piotr pod wpływem nagłego natchnienia pomyślał, iż mógłby zdobyć, zjednać sobie tego chłopca, którego raport wywarł tak katastrofalne skutki. Właśnie w tej chwili dorożka musiała się zatrzymać, deputowany poznał Piotra i uśmiechnął się do niego.

— Dokąd pan idzie, panie Dutheil?

— Niedaleko, na Pola Elizejskie.

— Jadę tamtędy, a ponieważ chciałbym z panem chwilę porozmawiać, może byłby pan łaskaw usiąść tutaj, koło mnie. Zawiozę pana, dokąd pan sobie życzy.

— Ależ z największą chęcią, drogi księże. Czy ksiądz pozwoli, że skończę cygaro?

— Oczywiście, bardzo proszę.

Dorożka wyplątała się z tłoku, minęła plac i wjechała na Pola Elizejskie. Piotr pomyślał, że ma zaledwie parę minut czasu, zwrócił się więc niezwłocznie do Dutheila, gotów walczyć, byle go przekonać. Pamiętał o wystąpieniu młodego człowieka przeciwko staremu Laveuve u barona Duvillarda. Toteż zdziwił się słysząc, że Dutheil przerywa mu, aby rzec uprzejmie, z miną pojaśniałą od promieni słońca, które znowu zaczęło świecić:

— Ach tak, ten księdza stary pijak! A więc nie załatwił ksiądz sprawy z Fonsègiem? O cóż zatem chodzi? Ażeby go tam przyjęto dzisiaj?... Co do mnie, księże, nie mam nic przeciwko temu.

— Ale jest ten pański raport!

— Mój raport, ech, mój raport; sprawy zmieniają się zależnie od punktu widzenia... A jeżeli księdzu tak bardzo chodzi o tego Laveuve, ja nie odmawiam swojej pomocy.

Piotr patrzył na niego zaskoczony, w głębi duszy bardzo szczęśliwy. Nie musiał już nic więcej dodawać.

— Ksiądz źle się zabrał do rzeczy — mówił dalej Dutheil nachylając się ku niemu z poufną miną. — Baron jest u siebie w domu panem, dla przyczyn, których ksiądz się domyśla, które księdzu na pewno są wiadome; baronowa robi wszystko, czego on sobie życzy, bez żadnej dyskusji; i dziś rano zamiast puszczać się w tę bezowocną wędrówkę, trzeba było jedynie zyskać jego poparcie, tym bardziej że wydawał się doskonale usposobiony. Ona byłaby natychmiast ustąpiła. Roześmiał się.

— A wie ksiądz, co ja zrobię? Oto pozyskam barona dla tej sprawy. Tak, właśnie idę do domu, gdzie on jest teraz, gdzie można być pewnym, że zastanie się go codziennie o tej porze... — Zaśmiał się głośniej.

— Zresztą może i ten dom jest księdzu również znany. Gdy baron tam bawi, można być pewnym, że nie odmówi żadnej prośbie... Przyrzekam księdzu: każę mu przysiąc, iż jeszcze dziś wieczorem zażąda od żony przyjęcia tego człowieka do Schroniska. Tylko że nastąpi to dosyć późno. — Potem, pod wpływem jakiejś nowej myśli, dodał: —. Ale dlaczego nie miałby ksiądz pójść razem ze mną? Dostanie ksiądz słówko na piśmie od barona i natychmiast, nie tracąc ani chwili, uda się ksiądz na poszukiwania baronowej... No, oczywiście, dom ten jest dla księdza trochę żenujący, rozumiem to. I może chciałby ksiądz mówić z samym tylko baronem? Więc zaczeka ksiądz na niego w małym salonie na dole, przyprowadzę go tam.

Ten projekt ostatecznie go rozweselił, a tymczasem Piotr, oszołomiony, wahał się jeszcze na myśl, że w ten sposób zostanie wprowadzony do Sylwiany d'Aulnay. Nie było to miejsce dla niego. Ale w tej chwili poszedłby nawet do samego diabła, a zresztą był już u Sylwiany parokrotnie z księdzem Rose, w nadziei, że pozwoli mu to przyjść z pomocą nędzy.

Dutheil, mylnie sobie tłumaczył jego milczenie; zniżył jeszcze głos, aby powiedzieć coś najbardziej poufnego:

— Wie ksiądz, że on tam za wszystko zapłacił? O, może ksiądz pójść bez obawy.

— Ależ oczywiście, pójdę z panem — rzekł ksiądz, który z kolei nie mógł powstrzymać uśmiechu.

Pałacyk Sylwiany d'Aulnay, nadzwyczaj luksusowy, a był to luksus subtelny i mający w sobie coś z frywolnej świątyni, położony był przy alei d'Antin w pobliżu alei Pól Elizejskich. Kapłanka tego sanktuarium, gdzie lamówki starych dalmatyk lśniły w sinawym świetle witraży, skończyła właśnie lat dwadzieścia pięć, była drobną i szczupłą uroczą brunetką; i cały Paryż znał jej śliczną twarz dziewicy o słodkim, pociągłym owalu, subtelnym nosku, małych ustach, niewinnych policzkach i naiwnym podbródku, okoloną pasmami czarnych włosów, grubych i ciężkich, ukrywających niskie czoło. Przyczyną jej sławy była właśnie ta mina zdziwiona i wdzięczna, ta niezmierna czystość niebieskich oczu, cała wstydliwa niewinność, w jaką umiała się stroić, gdy zechciała, a która stanowiła kontrast z tym, czyim była w istocie ta ohydna dziewka ze swą potworną perwersyjnością, której nie ukrywała, lecz nawet popisywała się nią, dziewka, jakie wyrastają na glebie wielkich miast. Niezwykłe rzeczy opowiadano o jej upodobaniach i pomysłach. Jedni mówili, że jest córką dozorcy, inni, że córką lekarza. W każdym razie musiała zdobyć sobie jakieś wychowanie i wykształcenie, bo kiedy to było potrzebne, nie brakło jej ani dowcipu, ani umiejętności wysławiania się, ani manier. Kręciła się po teatrach od dziesięciu lat, wychwalana za swoją urodę, i zaczęła nawet w końcu uzyskiwać ładne sukcesy w rolach młodych dziewcząt, bardzo niewinnych, oraz młodych kobiet, kochających i prześladowanych. Ale z chwilą gdy wyłoniła się sprawa jej wstąpienia do Komedii Francuskiej, gdzie miałaby zagrać rolę Pauliny w Polieukcie, jedni oburzali się, inni bawili, tak bardzo pomysł ten wydawał się dziwaczny, uchybiający majestatowi klasycznej tragedii. Ona, spokojna i uparta, chciała tego, chciała stanowczo, pewna, że jej się uda, z bezczelnością dziewki, której mężczyźni nie mogli nigdy niczego odmówić.

- Tego dnia o godzinie trzeciej Gerard, który nie wiedział, jak zabić czas, zanim pójdzie oczekiwać na Ewę przy ulicy Matignon, wpadł na myśl, aby wstąpić i posiedzieć w sąsiedztwie, u Sylwiany. Była ona jego dawnym kaprysem, bywał w pałacyku jako jeden z bliskich przyjaciół, czasem jeszcze nawet szukał tam zapomnienia, gdy właśnie ta piękna dziewczyna nudziła się. Ale teraz zastał ją wściekłą i pozostał u niej jak zwyczajny znajomy; wyciągnął się w jednym z głębokich foteli w salonie barwy starego złota i przysłuchiwał się jej skargom. Stała przed nim w białej toalecie, zupełnie białej, jak Ewa podczas śniadania; mówiła namiętnie i wreszcie przekonała go, pozyskała wielką urodą i młodością, gdyż porównywał ją podświadomie z tamtą, już znużony spotkaniem, które go oczekiwało, i opanowany takim lenistwem moralnym i fizycznym, że wolałby zostać tutaj, w głębi tego fotela.

— Słyszysz, Gerardzie! — zawołała w końcu, tak się zapominając, że mówiła mu „ty". — Nic z tego! Nic z tego, dopóki nie przyniesie mi mojej nominacji!

Wszedł baron Duvillard. Nagle zimna jak lód, przyjęła go jak obrażona młoda królowa, która oczekuje wyjaśnień. Tymczasem baron, przewidując burzę i w dodatku przynosząc nowiny katastrofalne, uśmiechał się zażenowany. Ona była skazą tego człowieka tak silnego jeszcze i potężnego, mimo iż ród jego chylił się do upadku. Była też zapowiedzią wymiaru sprawiedliwości i kary, odbierała pełnymi garściami nagromadzone złoto, mściła się przez swoje okrucieństwo za tych, którzy cierpieli zimno i głód. I żałosny był ten groźny, obsypywany pochlebstwami człowiek, przed którym drżały państwa, a który tutaj bladł z niepokoju, giął się pokornie, zdziecinniały w starczym i sepleniącym pożądaniu.

— Ach, droga przyjaciółko, gdybyś wiedziała, jak tutaj biegłem! Cała masa nudnych interesów, spotkanie z przedsiębiorcami, ważna sprawa reklamy do załatwienia! Już mi się zdawało, że nigdy nie uda mi się tu przyjść i ucałować pani rączek.

Pocałował ją w rękę, ale ona opuściła ramię zimne i nieczułe i tylko patrzała na niego, czekała, co jej powie, przyprawiając go tym o takie zmieszanie, że pocił się, jąkał, nie znajdując słów.

— Oczywiście, zajmowałem się również pani sprawą, poszedłem do Ministerstwa Sztuk Pięknych, gdzie dano mi formalną obietnicę... Ach, oni tam są zawsze niezwykle pani życzliwi, w tym ministerstwie!... Tylko, proszę sobie wyobrazić, ten dureń minister, ten Taboureau, stary belfer z prowincji, nie mając zielonego pojęcia o stosunkach paryskich, kategorycznie sprzeciwił się nominacji pani, oświadczając, że za jego rządów nigdy nie zadebiutuje pani w Komedii.

Sztywna i wyprostowana wyrzekła jedno tylko słowo:

— Więc?

— A więc, droga przyjaciółko, cóż mam, pani zdaniem, uczynić?... Me można przecież obalać rządu, aby mogła pani zagrać Paulinę.

— A dlaczego by nie?

Zaśmiał się nienaturalnie, ale twarz mu poczerwieniała, całe jego duże ciało trzęsło się ze strachu.

— Widzi pani, moja mała Sylwiano, nie trzeba się tak upierać. Jest pani tak rozsądna, kiedy pani chce... Więc niech pani wyrzeknie się tego debiutu. Sama pani także wiele tutaj ryzykuje, bo jakież to spotkałyby panią przykrości, gdyby się pani nie powiodło... Zapłakałaby się pani na śmierć... A poza tym. może pani żądać ode mnie tylu innych rzeczy, które dam pani z prawdziwą rozkoszą. No, nie zwlekajmy, proszę wyrazić jakieś życzenie, a wypełnię je natychmiast.

Żartując usiłował znów wziąć ją za rękę, ale cofnęła się, bardzo godna. I zwróciła się do niego przez „ty", jak poprzednio do Gerarda:

— Słyszysz, mój drogi, nic, nic z tego, dopóki nie zagram Pauliny!

Zrozumiał, oznaczało to zamknięcie sypialni, wzbronienie nawet drobnych pieszczot, lekkich pocałunków w kark; i znał ją na tyle, aby wierzyć, że bezwzględnie odepchnie go od siebie. Ze ściśniętego gardła wydostało mu się tylko coś w rodzaju pomruku, gdy dalej usiłował obrócić sprawę w żart.

— Ależ ona dziś niedobra! — zaczął znowu, obracając się do Gerarda. — Co też. pan jej zrobił, że ją zastaję w podobnym nastroju?

Ale młody człowiek, który milczał, w obawie, że i jemu coś się dostanie, dalej siedział leniwie wyciągnięty i nic nie odpowiedział.

Wtedy gniew Sylwiany wybuchł.

— To mi zrobił, że użalił się nade mną, bo jestem na łasce człowieka takiego jak pan, takiego egoisty, nieczułego na obelgi, jakimi ludzie mnie obrzucają! Czy pan pierwszy nie powinien był zatrząść się z oburzenia? Czy pan nie powinien był zażądać przyjęcia mnie do Komedii jako zadośćuczynienia moralnego dla siebie? Bo ostatecznie jest to klęska dla pana, i jeżeli uznano mnie za niegodną, pan został napiętnowany wraz ze mną...

A zatem dziewka, prawda? Proszę od razu powiedzieć, że jestem dziewką, którą wypędzają z szanujących się domów!

Mówiła dalej, posunęła się do słów ordynarnych, do wyrazów ohydnych, które zawsze w końcu, gdy wpadła w gniew, zjawiały się na jej wargach, tak niewinnych. Daremnie baron, dobrze wiedząc, że zazwyczaj jego odezwania wywoływały jeszcze plugawszy potok słów, błagał hrabiego wzrokiem o interwencję. Gerard, który nade wszystko cenił święty spokój i nieraz ich godził, siedział nieruchomo, zbyt senny, aby się wmieszać. I nagle ona zaczęła znowu mówić baronowi „ty", zadając mocny, ostateczny cios, co oznaczało odebranie wszelkich faworów.

— Wobec tego, mój drogi, załatw to, postaraj mi się o debiut albo koniec ze wszystkim, słyszysz, nie zobaczysz nawet końca mojego palca!

— Dobrze, dobrze — mruknął Duvillard, szyderczo i z rozpaczą — załatwimy to.

Ale w tej chwili wszedł służący z oznajmieniem, że na dole jest pan Dutheil i prosi pana barona do palarni. Baron zdziwił się, gdyż Dutheil zazwyczaj przychodził tu jak do siebie. Potem pomyślał, że na pewno deputowany przynosi mu z Izby ważne wiadomości, które chce mu oznajmić natychmiast, bez świadków. Poszedł więc za służącym, pozostawiając Gerarda z Sylwianą.

W palarni, pokoju, który łączył się bezpośrednio z hallem szklaną przegrodą, w której podniesiono szybę, Piotr stojąc czekał wraz ze swym towarzyszem, rozglądając się ciekawie dokoła. Uderzył go niemal religijny nastrój tego przedsionka, ciężkie draperie, mistyczne błyski witraży, meble antyki skąpane w cieniu jak w kaplicy, wśród snujących się zapachów mirry i kadzidła. Dutheil, w wybornym humorze, uderzał końcem laski w niską sofę, która była łożem zarówno miłości, jak wypoczynku.

— A co? Ładnie się umeblowała! O, ta dziewczyna umie dbać o swoje interesy!

Wszedł baron, jeszcze wzburzony, z niespokojną miną. I nie dostrzegłszy nawet księdza, chciał usłyszeć nowiny.

— Co oni tam zrobili? Więc wiadomości są niedobre?

— Mège interpelował, domagając się trybu nagłego, aby obalić Barroux. Może się pan łatwo domyślić, co mówił.

— Tak, tak, przeciwko burżuazji, przeciwko ranie, przeciwko panu. Zawsze to samo... I co więcej?

— A więc nagłość wniosku nie została uchwalona; ale Bar-roux, pomimo bardzo pięknej obrony, uzyskał większość zaledwie dwoma głosami.

 — Dwoma głosami, do licha! Zatem on leży, a w następnym tygodniu będziemy mieli gabinet Vignona.

— Tak mówili wszyscy w kuluarach.

Baron, ze zmarszczonymi brwiami, jak gdyby osądził, co wypadek ten mógł przynieść światu dobrego lub złego, gestem wyraził niezadowolenie.

— Gabinet Vignona... Do diabła, nie oznaczałoby to nic lepszego! Ci młodzi demokraci starają się pozować na cnotę, a w dodatku gabinet Vignona nie wprowadzi Sylwiany do Komedii Francuskiej!

W pierwszej chwili to tylko dostrzegł w katastrofie, ad której drżało wszystko w świecie politycznym. Deputowany również nie mógł się opanować, aby nie zdradzić się z własną obawą.

— No tak, a co stanie się w tej całej historii z nami?

To pytanie przywołało Duvillarda do rzeczywistości. Nowym gestem, tym razem dumnym, wyraził swoją niezachwianą, bezczelną ufność.

— Co z nami? Ależ zostaniemy tym, czym jesteśmy, zdaje mi się, że nam w ogóle nigdy nic nie groziło. Och, jestem zupełnie spokojny! Sanier może sobie ogłaszać swoją sławetną listę, jeżeli mu to sprawia przyjemność. Nie kupiliśmy dotąd Saniera i jego listy dlatego tylko, że Barroux jest człowiekiem bezwzględnie uczciwym i że ja nie lubię wyrzucać na byle co moich pieniędzy... Powtarzam panu, że nie boimy się niczego.

Następnie, ponieważ baron poznał wreszcie, że ma przed sobą księdza Froment, który trzymał się w cieniu, Dutheil wyjaśnił mu, jakiej to przysługi oczekuje od niego Piotr. I baron w podnieceniu, w jakim się znajdował, z sercem jeszcze udręczonym srogością Sylwiany, widocznie powziął głuchą nadzieję, że dobry uczynek przyniesie mu szczęście; zgodził się natychmiast interweniować w sprawie przyjęcia Laveuve'a do Schroniska. Wyjął z notatnika bilet wizytowy i ołówek i podszedł do okna.

— Ależ zrobię wszystko, czego ksiądz sobie życzy, będę szczęśliwy biorąc w połowie udział w tej dobrej sprawie. Proszę posłuchać, co piszę: „Moja droga! Uczyń, o co prosi ksiądz Froment dla tego nieszczęśliwego człowieka, bowiem nasz przyjaciel Fonsègue oczekuje tylko na słówko od Ciebie, aby działać."

W tej chwili Piotr przez otwarte szklane drzwi zobaczył Gerarda, którego Sylwiana odprowadzała aż do przedsionka, już spokojna, zapewne ciekawa, po co przyszedł Dutheil. I zdziwił się na widok młodej kobiety, tak wydawała mu się naturalna i łagodna, niepokalanie dziewicza i czysta. Pomyślał, że nawet w ogrodzie niewinności nie mogła rozkwitnąć lilia śliczniejsza i bardziej subtelna.

— A zatem — mówił dalej Duvillard — jeżeli ksiądz chce natychmiast doręczyć ten bilet mojej żonie, trzeba by pójść do księżny de Harth, gdzie odbywa się przedstawienie.

— Pójdę tam, panie baronie.

— Doskonale... Zastanie tam ksiądz na pewno moją żonę, miała tam odprowadzić nasze dzieci.

Tu przerwał, bo właśnie zobaczył Gerarda i przywołał go.

— Gerardzie, niech pan powie, prawda, moja żona mówiła, że pójdzie na to przedstawienie; czy jest pan pewien, że ksiądz tam ją zastanie?

Młody człowiek, który miał już pójść na ulicę Matignon, aby tam czekać na Ewę, odpowiedział bardzo naturalnie:

— Jeżeli ksiądz się pospieszy, jestem pewien, że ją zastanie, bo istotnie miała tam być przed miarą u Salmona.

Ucałował rękę Sylwiany i wyszedł, z tą swoją miną pięknego mężczyzny, gnuśnego i nieszkodliwego, który nuży się nawet rozkoszą.

Trochę zakłopotany, Piotr poprosił Duvillarda, aby go przedstawił pani domu. Skłonił się w milczeniu, ona zaś również bez słowa oddała mu ukłon ze skromną powściągliwością, ze stosownym do okoliczności umiarem, na jaki nie zdobyłaby się żadna naiwna, nawet z samej Komedii Francuskiej. I podczas gdy baron odprowadzał księdza aż do drzwi, ona z Dutheilem wróciła do salonu. Zaledwie znaleźli się za portierą, objął ją wpół i chciał pocałować w usta. Ale ona broniła się jeszcze, bo wiedziała, jak bardzo jest niepoważny, a poza tym powinien był wpierw sobie na to zasłużyć.

Gdy Piotr, pewien teraz powodzenia, przyjechał pod pałac księżny de Harth, przy Avenue Kléber, wciąż w swej dorożce, znowu znalazł się w. wielkim kłopocie. Na ulicy tłoczyły się powozy, które przywiozły tutaj gości na koncert, i brama pałacu, ozdobiona czymś w rodzaju namiotu z lambrekinami z czerwonego aksamitu, wydała mu się niedostępna, taka cisnęła się tam ciżba przybywających. Jak się tam dostanie? A przede wszystkim, jak, w tej sutannie, zdoła zobaczyć się z księżną i prosić, aby umożliwiła mu chwilę rozmowy z baronową Du-villard? Ogarnięty gorączką, nie pomyślał wprzód o tych trudnościach. Postanowił podejść do bramy pieszo i zastanawiał się, jakim sposobem niepostrzeżenie wśliznąć się pomiędzy tłum, gdy usłyszał jakiś wesoły głos; obejrzał się.

— Och, ksiądz! Czy to możliwe? A więc tu znowu się spotykamy?

Był to mały Massot. Chodził wszędzie, oglądał dziesięć spektakli dziennie, bywał na posiedzeniach w parlamencie, pogrzebach, ślubach, na uroczystościach żałobnych, stale szukając tematu do kroniki. — Jak to, ksiądz zjawia się u naszej miłej księżny, aby popatrzeć na taniec Mauretanek?

Pokpiwał sobie, bo Mauretanki były trupą złożoną z sześciu tancerek hiszpańskich, które ściągały wówczas cały Paryż do „Folies-Bergères" swą namiętną zmysłowością, z jaką kołysały biodrami. Plotka głosiła, iż dziewczęta te miały w repertuarze dla salonów tańce jeszcze swobodniejsze, tchnące takim rozpasaniem, że na pewno nie pozwolono by na nie w teatrze. I wykwintne towarzystwo cisnęło się u śmiałych pań domu, ekscentryczek i cudzoziemek, takich jak księżna, które nie cofały się przed żadną atrakcją.

Gdy Piotr wyjaśnił małemu Massot, że trudzi się wciąż w tej samej sprawie, ten, bardzo uprzejmie, natychmiast ofiarował się mu za przewodnika. Znał rozkład domu, przeprowadził go drugim wejściem, potem korytarzem aż do zakątka w westybulu, tuż u wejścia do dużego salonu. Wysokie zielone rośliny zdobiły westybul, było się tu prawie niewidocznym.

— Proszę się stąd nie ruszać, drogi księże. Jeżeli mi się uda, wydobędę księdzu tę księżnę choćby spod ziemi. I dowie się ksiądz, czy baronowa Duvillard już przyjechała.

Piotr ze zdziwieniem spostrzegł, że cały pałac jest szczelnie zamknięty, okna pozasłaniane, najmniejsze szczeliny utkane, aby nie przedostała się jasność dnia, natomiast wszystkie pokoje jarzą się od lamp elektrycznych o nadzwyczajnej mocy. Było już bardzo gorąco, mocny zapach kwiatów i kobiecych perfum obciążał powietrze i Piotrowi, oślepionemu, duszącemu się, wydało się, że wszedł w rozpustną głąb jednej z tych spelunek ciała, których wizję urzeczywistnia bawiący się Paryż. Teraz, stanąwszy na palcach, zobaczył przez otwarte drzwi salonu plecy kobiet już siedzących, rzędy karków blondynek i brunetek. Widocznie Mauretanki tańczyły pierwszy numer. Nie widział ich, ale mógł śledzić rozwiązły żar ich tańca w drżeniu tych wszystkich karków, które kołysały się jak na mocnym wietrze. Potem rozległy się śmiechy, burza braw, pełen zachwytu gwar.

— Niepodobna  znaleźć  księżny, musi ksiądz trochę poczekać — z tymi słowami wrócił Massot. — Spotkałem Janzena i on przyrzekł mi tu ją przyprowadzić... Ksiądz nie zna Janzena?

I zaczął plotkować, z fachu i dla przyjemności. Księżna była jedną z jego dobrych przyjaciółek. On właśnie napisał sprawozdanie z jej pierwszego przyjęcia, jakie urządziła przed rokiem, gdy zamieszkała w tym pałacu po przyjeździe do Paryża. Znał o niej najprawdziwszą prawdę, o ile można ją było w ogóle znać. Możliwe, że była bogata, gdyż wydawała ogromne sumy; zapewne była zamężna, i to za autentycznym księciem; była więc mężatką, chociaż opowiadała o swoimi wdowieństwie, mówiono bowiem, że jej mąż, piękny jak archanioł, wojażował z jakąś śpiewaczką. Jedno natomiast nie ulegało najmniejszej wątpliwości, jako rzecz pewna i oczywista, że była postrzelona i narwana. Bardzo poza tym inteligentna, miała ciągłe a niespodziane fantazje. Niezdolna do dłuższego wysiłku, wędrowała od jednej osobliwości do drugiej, nigdzie się dłużej nie zatrzymując. I tak, zająwszy się niesłychanie malarstwem, zapaliła się potem do chemii. A teraz dała się porwać poezji.

— Jak to, ksiądz nie zna Janzena? Przecież to Janzen pchnął ją ku chemii, a przede wszystkim ku studiom nad materiałami wybuchowymi, bo dla niej, jak się ksiądz domyśla, chemia o tyle tylko jest interesująca, o ile służy anarchii... Ona, jak sądzę, jest z pochodzenia Austriaczką, chociaż należy wątpić w daną rzecz z chwilą, gdy ona ją stwierdza. Co do Janzena, on głosi, że jest Rosjaninem, ale to chyba Niemiec... O, to człowiek bardzo powściągliwy, ogromnie zagadkowy, bez miejsca zamieszkania, może bez nazwiska, groźny jegomość o nieznanej przeszłości, o nieznanym życiu. Osobiście rozporządzam dowodami, które pozwalają mi przypuszczać, że brał udział w strasznym zamachu w Barcelonie. W każdym razie już przeszło rok spotykam go w Paryżu i zapewne policja ma go już na oku.

I stanowczo twierdzę, że tylko dlatego został kochankiem naszej zwariowanej księżny, aby zmylić policję. Udaje, że żyje tu sobie wesoło, wprowadził do księżny przedziwnych jakichś ludzi, anarchistów wszelakich narodowości i odcieni; ot, proszę, choćby taki Raphanel, ten niski, pulchny i wesoły jegomość, albo tamten, Francuz, któremu towarzysze słusznie odmówiliby swego zaufania, czy znowu Bergaz, Hiszpan, jak mi się zdaje, mętny spekulant giełdowy, którego grube, lubieżne usta robią tak niepokojące wrażenie, i wielu innych awanturników i bandytów, co się tutaj zbiegli z czterech stron świata... Ach, te kolonie cudzoziemców u nas: parę pięknych nazwisk bez zmazy, parę prawdziwych wielkich fortun, a poza tym, cóż za zgraja!

Tak właśnie przedstawiał się salon Rozamundy: wspaniale brzmiące tytuły, prawdziwi miliarderzy, a dalej, poniżej, najbardziej dziwaczna mieszanina kłamstw i międzynarodowych szumowin. I Piotr zastanawiał się nad tymi internacjonalizmem, nad tym kosmopolityzmem, myślał o chmarze cudzoziemców, która, wciąż gęstniejąca, spada na Paryż. Oczywiście przybywali tu, aby używać, jak do miasta przygód i radości, i demoralizowali je jeszcze bardziej. Czy jednak konieczne było owo zepsucie wielkich miast, które rządziły światem, ten napływ wszelkich namiętności, pożądań, zaspokojeń, ten nawóz nagromadzony, przyniesiony z całego świata, na miejsce, gdzie rozkwita pięknem i inteligencją kwiat cywilizacji?

Ale nadszedł Janzen, wysoki, szczupły młodzieniec lat około trzydziestu, bardzo jasny blondyn, o szarych oczach, bladych i zimnych, ze spiczastą brodą, o włosach krętych i długich, wydłużających jeszcze jego twarz bladą, jak gdyby skąpaną we mgle. Mówił dość źle po francusku, głosem cichym, bez jednego gestu. I powiedział, że księżny niepodobna odnaleźć, choć szukał jej wszędzie. Możliwe, że ktoś się jej nie spodobał, więc poszła na górę zamknąć się w swoim pokoju i położyć do łóżka, porzucając gości, aby bawili się u niej swobodnie, jak im przyjdzie ochota.

— Ale otóż i ona! — rzekł nagle Massot.

Istotnie Rozamunda stała w westybulu, jak gdyby na kogoś czekała. Nieduża, drobna, raczej oryginalna niż ładna, z subtelną twarzą, oczyma koloru, morskiej wody, noskiem delikatnym i wrażliwym, o wargach trochę zbyt wydatnych i krwistych, ukazujących wspaniałe zęby, miała tego dnia suknię bladoniebieską naszywaną srebrnymi blaszkami, srebrne bransolety, srebrną opaskę w popielatoblond włosach, których runo spływało w puklach, w lokach, w niesfornych kosmykach, jak gdyby fruwały pod ciągłym tchnieniem wiatru.

— Ależ wszystko, czego ksiądz sobie tylko życzy — rzekła do Piotra, gdy się dowiedziała, o co mu chodzi. — Jeżeli nie wezmą księdzu tego starca do naszego Schroniska, w takim razie proszę przysłać go do mnie, ja go przyjmę i położę tutaj.

Wciąż była podniecona i nieustannie patrzyła na drzwi. A gdy ksiądz zapytał ją, czy pani baronowa Duvilland już przyjechała, księżna zawołała:

  — Jeszcze nie! Widzi mnie ksiądz ogromnie tym zdziwioną. Ma przywieźć z sobą córkę i syna... Hiacynt wczoraj uroczyście przyrzekł mi, że przyjdzie.

Był to jej nowy kaprys. Pomimo namiętności do chemii znalazła jeszcze czas i miejsce na rodzące się zamiłowania do poezji dekadenckiej i symbolicznej, a to dlatego, że pewnego dnia, rozmawiając o okultyzmie z Hiacyntem, odkryła w nim nadzwyczajne piękno, astralne piękno wędrującej duszy Nerona. Przynajmniej ona utrzymywała, że istnieją niewątpliwe oznaki tego faktu.

Nagle porzuciła Piotra.

— Ach, nareszcie! — szepnęła z ulgą, szczęśliwa.

I szybko podbiegła. Hiacynt wchodził wraz z siostrą Kamilą. Ale już w progu spotkał przyjaciela, dla którego tu przyszedł, młodego lorda Elson, efeba gnuśnego i bladego, o dziewczęcej czuprynie, toteż zaledwie raczył dostrzec czułe przywitanie Rozamundy; głosił bowiem, że kobieta jest zwierzęciem nieczystym i podłym, kalającym zarówno inteligencję, jak ciało. Zrozpaczona tą oziębłością, księżna, towarzysząc dwóm młodym ludziom, weszła znów w intensywną woń i oślepiający żar salonu.

Massot był tak uprzejmy, że zatrzymał Kamilę, aby przyprowadzić ją do Piotra, który od pierwszych słów stracił wszelką nadzieję..

— Jak to, proszę pani, szanowna matka pani nie przyjechała tutaj wraz z panią?

Dziewczyna, ubrana swoim zwyczajem w ciemną suknię pawiego koloru, była zdenerwowana, miała złe oczy, głos świszczący. I gdy ze wściekłością prostowała drobną figurkę, jej kalectwo stawało się jeszcze bardziej widoczne, lewe ramię było wyższe od prawego.

— Nie, nie mogła... Miała miarę u krawca. Zamarudziliśmy na wystawie, więc zmusiła nas, abyśmy ją zawieźli pod drzwi Salmona i przyjechali tutaj.

Właśnie ona, Kamila, zręcznie przeciągnęła ich bytność na wystawie, mając jeszcze nadzieję, że uda się jej przeszkodzić schadzce przy ulicy Matignon. Powodem jej wściekłości była zręczność, z jaką matka mimo wszystko pozbyła się jej za pomocą kłamstwa, że ma zamówioną miarę.

— Ale — rzekł naiwnie Piotr — gdybym natychmiast poszedł do owego Salmona, może udałoby mi się doręczyć jej ten bilet?

Dziewczyna ostro się zaśmiała, tak zabawny wydał się jej ten pomysł.

— Ach, nie wiadomo, czyby ją ksiądz tam zastał. Miała jeszcze inne pilne spotkanie i na pewno już się tam udała.

— A zatem, mój Boże, będę jej tutaj oczekiwał. Na pewno przyjedzie do państwa, prawda?

— Po nas, o, nie, mówię przecież księdzu, że ma coś do załatwienia, jakieś inne jeszcze, bardzo ważne spotkanie. Powóz ma nas zabrać samych, mego brata i mnie.

I jej bolesna ironia przepajała się coraz większą goryczą. Ten ksiądz, zadający naiwne pytania, które jak nóż drążyły w jej sercu, nic nie rozumiał.. A przecież musiał wiedzieć, bo wszyscy o tym wiedzieli!

— Ach, jakaż to dla mnie przykrość — mówił dalej, istotnie tak zmartwiony, że łzy napływały mu do oczu. — Wciąż chodzi o tego biednego starca, którego sprawę usiłują załatwić już od rana. Mam tutaj parę słów od ojca pani, a pan Gerard powiedział mi...

Tutaj zamieszał się, bo w swej boskiej niedbałości o sprawy świata, mając umysł opanowany jedną tylko namiętnością, żądzą miłosierdzia, teraz dopiero nagle przejrzał.

— Tak, niedawno znów .widziałem się z ojcem pani oraz z panem de Quinsac...

— Wiem, wiem — rzekła z bolesną i szyderczą miną jak dziewczyna, która wie wszystko. — A więc, jeżeli ksiądz znowu zwrócił się do mego ojca i ma od niego parę słów do mamy, powinien ksiądz poczekać, aż ona załatwi swoje sprawy... Czasami trwa to długo. Mógłby ksiądz przyjść do nas około godziny szóstej, ale wątpię, czy ją ksiądz zastanie, bo tamta sprawa może się przeciągnąć.

Jej mordercze oczy błyszczały, słowa jej miały w sobie dzikość straszliwej drwiny, były jak noże, którymi miała ochotę przebić wciąż jeszcze uroczą szyję matki. Na pewno nigdy jeszcze nie czuła do niej tak wielkiej nienawiści, zazdrosna o jej urodę, o jej radość, o szczęście, jakiego zażywała będąc kochaną. Ironia wyrażona jej dziewiczymi wargami wobec tego czystego kapłana była jak fala utajonego błota, w którym chciała utopić tamtą.

Ale powróciła do nich Rozamunda, gorączkowo ożywiona, jakby nieustannie unoszona podmuchem wichru. Zabrała z sobą Kamilę.

— Ależ, moja droga, chodź już wreszcie. One są nadzwyczajne, urocze, upajające!

Janzen i mały Massot poszli za księżną. Wszyscy mężczyźni nadbiegali z sąsiednich pokoi, potrącając się i tłocząc do salonu, na wieść, że Mauretanki tańczą znowu. Tym razem, miały wykonać galop, głośny już w całym Paryżu, frenetyczną gonitwę, podczas której skakały i rżały jak klacze gnane pożądaniem; i Piotr zobaczył znów oscylujące i wykręcające się rzędy głów, karki jasnowłosych i ciemnowłosych kobiet, po których zdawał się przebiegać wicher. Przy zamkniętych oknach blask elektrycznych lamp niecił istny żar dymiący wonią ciał. I panował powszechny zachwyt, odzywały się brawa, śmiechy, wzbierające rozkoszą i wyuzdaniem.

Gdy Piotr znowu znalazł się na ulicy, przez chwilę stał osłupiały, mrugając powiekami, zdziwiony, że znów dokoła jest biały dzień. Dochodziło wpół do czwartej, miał przed sobą prawie dwie godziny oczekiwania, wcześniej nie mógł udać się do pałacu przy ulicy Godot-de-Mauroy. Co robić? Zapłacił woźnicy, bo wolał dojść do Pól Elizejskich pieszo, powoli, żeby jakoś zabić czas. Może to uspokoi gorączkę, od której płonęły mu ręce, a którą wywołała namiętność miłosierdzia, jaka od rana stopniowo opanowywała go na nowo, w miarę jak napotykał coraz nowe przeszkody. Teraz jednego tylko pragnął: ukończyć to dobre dzieło, które w tej chwili wydawało mu się już bliskie urzeczywistnienia. I starał się zwalniać kroku, iść jak na przechadzkę przez wspaniałą aleję, którą jasne słońce właśnie osuszyło, a tłum rozweselał pod znowu niebieskim niebem, pod jasnym wiosennym błękitem.

Należało jakoś wypełnić te dwie godziny, a tymczasem tam, na łachmanach, w lodowatej norze konał nieszczęsny Laveuve. Uczucie nagłego buntu, fale przemożnej niecierpliwości ogarniały Piotra, wstrząsały nim nakazując mu biec, natychmiast odnaleźć baronową Duvillard, uzyskać od niej zbawczy nakaz. Domyślał się, że była gdzieś w pobliżu, w jednej z tych zacisznych ulic, i jakież wzburzenie i rozpaczliwy gniew budziła w nim świadomość, że chcąc ocalić życie ludzkie musi tak czekać, aż ona załatwi wreszcie tę sprawę, O której córka jej mówiła z tak morderczym wyrazem oczu! Zdawało mu się, że słyszy ogromny łoskot, że to wali się mieszczańska rodzina: ojciec u dziewki, matka w ramionach kochanka, brat i siostra wiedzą o wszystkim, on skłania się do idiotycznych perwersji, ona, wściekła, marzy, aby wydrzeć matce kochanka i uczynić go swoim mężem. A tymczasem powozy mknęły triumfalną aleją, wystrojony tłum płynął bocznymi ulicami i cały ten świat był radosny i wspaniały, i nikt zdawał się nie myśleć o tym, że gdzieś tam istnieje kres, ziejąca przepaść, do której wszyscy mieli się stoczyć i zginąć.

Gdy Piotr znalazł się koło Cyrku Letniego, zdziwił się ujrzawszy znowu na jednej z ławek Salvata. Robotnik widocznie przyszedł tutaj usiąść po wielu daremnych poszukiwaniach, udręczony zmęczeniem i głodem. Ale pod jego bluzą wciąż widać było jakąś wypukłość, zapewne kawał chleba, który niósł do domu. Rozparty, z bezsilnie opadającymi ramionami, patrzał oczyma marzyciela na bawiące się małe dzieci, które tuż przed nim pracowicie usypywały łopatkami pagórki z piasku, a potem jednym kopnięciem je burzyły. Zaczerwienione powieki Salvata zwilżyły się łzami, bezmiernie łagodny uśmiech ukazał się na żałosnych, bezbarwnych wargach. Tym razem Piotr, ogarnięty niepokojem, chciał podejść do niego, wypytać go. Ale Salvat, nieufny, wstał i odszedł w stronę Cyrku, w którym kończył się jakiś koncert; i powlókł się pod bramę przybytku zabawy, gdzie dwa tysiące ciasno stłoczonych szczęśliwców słuchało muzyki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

O godzinie wpół do drugiej Piotr udał się na ulicę d'Ulm, gdzie Bertheroy zajmował dość obszerny dom, który otrzymał od państwa, aby mógł tam założyć laboratorium studiów i poszukiwań. I cały parter tak był urządzony, że stanowił jedną wielką salę, dokąd sławny chemik lubił czasem zapraszać szczupłe grono uczniów i wielbicieli; dla nich wykładał, przeprowadzał doświadczenia, demonstrował odkrycia i przedstawiał nowe teorie.

Tym razem ustawiono parę krzeseł przed długim i masywnym stołem, zatłoczonym słojami i aparatami. Głębiej mieścił się piec, a dokoła sali stały gabloty pełne wszelkiego rodzaju probówek. Goście zajęli już krzesła; byli to przede wszystkim koledzy uczonego, paru młodych ludzi, a nawet panie i dziennikarze. Panował nastrój rodzinny, witano mistrza i rozmawiano z nim serdecznie.

Gdy Bertheroy zobaczył Piotra, zaraz podszedł do niego, uścisnął mu rękę, zaprowadził do stołu i usadowił obok Franciszka Froment, który zjawił się jako jeden z pierwszych. Młodzieniec kończył właśnie trzeci rok w pobliskiej École Normale i miał dwa kroki, gdy chciał odwiedzić swego mistrza, którego szanował głęboko i uważał za najwybitniejszy umysł epoki. Piotr bardzo ucieszył się ze spotkania, bo ten wysoki chłopak o żywych oczach, o wąskiej twarzy intelektualisty, już podczas jego odwiedzin na Montmartre wydał mu się niezwykle sympatyczny. Bratanek zresztą przywitał stryja serdecznie, z młodzieńczą wylewnością, szczęśliwy również, że ma wiadomości o. ojcu.

Bertheroy zaczął. Mówił swobodnie, z wielką prostotą, odpowiednio dobierając słów. Streścił najpierw przebieg poszukiwań, prac już znacznych, jakie dotychczas przeprowadził nad materiałami wybuchowymi. Z uśmiechem opowiadał, że często manipulował prochem, którym można było wysadzić w powietrze całą dzielnicę. Ale uspokoił słuchaczy, był ostrożny. Następnie zajął się sprawą bomby przy ulicy Godot-de-Mauroy, którą pasjonował się cały Paryż od kilku dni. Resztki jej zostały starannie zbadane przez ekspertów, a jeden odłamek przyniesiono również i jemu, aby wypowiedział swoje zdanie. Ta bomba wydawała się dość niezręcznie- sfabrykowana, obciążona drobnymi kawałkami żelaza, a zapłon z knotem był naiwny, jak gdyby zrobiony ręką dziecka. Osobliwością jej była straszliwa moc ładunku, który, chociaż bardzo niewielkich rozmiarów, w skutkach okazał się piorunujący. Zastanawiające było, jaką nie dającą się obliczyć siłę zniszczenia można by uzyskać powiększając ładunek dziesięciokrotnie i stukrotnie. Ale kłopot zaczynał się i dyskusje zaciemniały problem, gdy chciano określić naturę użytego prochu. Na trzech rzeczoznawców jeden rozpoznał po prostu dynamit, dwaj inni zaś, nie doszedłszy wszakże do porozumienia, sądzili, że mają do czynienia z mieszaninami. Co do niego, z całą skromnością tłumaczył się, że odłamki, jakich mu dostarczono, noszą ślady istotnie zbyt lekkie, aby można było poddać je skutecznym badaniom. Nie potrafi, nie chce wyciągać wniosków. Ale jego zdaniem miało się tu do czynienia z jakimś nieznanym rodzajem prochu, z nowym środkiem wybuchowym, którego moc przewyższała wszystko, co można było dotąd sobie wyobrazić. Myślał o jakimś samotnym uczonym albo jednym z tych naiwnych wynalazców o szczęśliwej ręce, dokonujących odkryć, nieświadomych, jaką formułę chemiczną posiada otrzymany produkt, i do tego właśnie zmierzał, że istnieją liczne, nieznane jeszcze środki wybuchowe, odkrycia, których dokona przyszłość, a które on przeczuwał. Przeprowadzając swoje doświadczenia podejrzewał istnienie wielu takich substancji, ale nie miał możności ani czasu, aby kontynuować studia w tym kierunku. Wskazywał nawet teren poszukiwań, drogę, którą należałoby obrać. Wedle niego tam bez wątpienia była przyszłość. I w pełnym rozmachu, bardzo pięknym zakończeniu powiedział, że dotąd hańbiono środki wybuchowe, używając ich do bezrozumnych dzieł zemsty i klęski, podczas gdy w nich tkwiła na pewno wyzwalająca moc, jakiej szukała wiedza, dźwignia, która podniosłaby i zmieniła świat, gdyby te siły oswojono, ograniczono do roli posłusznych sług człowieka.

Piotr w czasie całego wykładu, trwającego zaledwie półtorej godziny, czuł, jak siedzący obok Franciszek zapala się, drży, podczas gdy mistrz roztaczał tak rozległe horyzonty. Sam Piotr także był gorąco zainteresowany, gdyż niepodobna mu było nie pochwycić pewnych aluzji, nie dostrzec pewnych podobieństw pomiędzy tym, co słyszał, a tym, co odgadł z obaw Wilhelma o tajemnicę, którą ten ostatni tak bardzo lękał się ujrzeć zdaną na łaskę sędziego śledczego. Toteż gdy przed wyjściem zbliżyli się obaj z Franciszkiem, aby uścisnąć rękę Bertheroya, Piotr powiedział znacząco:

— Wilhelm będzie bardzo żałował, że nie mógł wysłuchać wykładu tak wspaniałych idei.

Stary uczony ograniczył się do uśmiechu.

— A więc proszę mu streścić to, co mówiłem. On to zrozumie, wie o tych sprawach więcej ode mnie.

Na ulicy Franciszek, który w obecności znakomitego chemika zachowywał postawę pełnego czci ucznia, przeszedłszy parę kroków w milczeniu, odezwał się wreszcie:

— Co za szkoda, że człowiek o tak niezwykłej inteligencji, wyzwolony z wszelkich przesądów, gotowy przyjąć każdą prawdę, zgodził się, aby go sklasyfikowano, opatrzono etykietą i tytułami, zamknięto w akademiach! O ileż bardziej byśmy go kochali, gdyby był mniej urzędnikiem i gdyby ręce jego mniej były skrępowane wstęgami orderów!

— Cóż chcesz, — powiedział pojednawczo Piotr — trzeba żyć. Zresztą ja sądzę, że w gruncie rzeczy on jest wyzwolony ze wszystkiego.

A ponieważ właśnie w tej chwili przechodzili przed École Normale, ksiądz zatrzymał się myśląc, że jego młody towarzysz wejdzie do wewnątrz. Ale Franciszek podniósł oczy i przez chwilę patrzył na stary budynek.

— Nie, nie, dzisiaj czwartek, jestem wolny;.. O, mamy aż za dużo wolnego czasu! I jestem z tego zadowolony, bo pozwala mi to często zachodzić do domu na Montmartre i zasiadać do pracy przy moim uczniowskim stoliku. Tylko tam czuję, że mój mózg jest mocny i jasny.

Przyjęty równocześnie do École Polytèchnique i do École Normale, wybrał tę drugą i wstąpił jako pierwszy na wydział nauk ścisłych. Jego ojciec pragnął, aby zdobył sobie zawód, żeby został profesorem, co zapewniłoby mu niezależność i pozwoliło po ukończeniu Szkoły, w razie sprzyjających okoliczności, prowadzić badania naukowe na własną rękę. Bardzo wcześnie dojrzały, kończył właśnie trzeci rok studiów i przygotowywał się do ostatniego egzaminu, co zajmowało mu każdą chwilę. Jedynym wypoczynkiem były piesze przechadzki na Montmartre i długie spacery po Ogrodzie Luksemburskim.

Machinalnie Franciszek skierował się ku temu parkowi, a Piotr, rozmawiając, szedł razem z nim. Lutowe popołudnie miało w sobie wiosenną łagodność, blade słońce przeświecało przez czarne jeszcze drzewa, był jeden z tych pierwszych pięknych dni, które budzą do życia drobne zielone pędy bzów. Rozmawiali dalej o Szkole.

— Muszę ci się przyznać — rzekł Piotr — że wcale nie lubię panującego w niej ducha. Istotnie, pracuje się tutaj doskonale, a najlepszym sposobem wykształcenia nauczycieli jest oczywiście nauczyć ich tego fachu napychając ich głowy nabytą wiedzą. Najgorsze, że nie wszyscy kształceni i przygotowywani do nauczania zostają, w zawodzie nauczycielskim. Wielu rozprasza się po świecie, chwyta się dziennikarstwa, bierze się do kierowania sztuką, literaturą i społeczeństwem. I ci właśnie są najczęściej nie do zniesienia... Najpierw przysięgają na Woltera, a potem wracają do spirytualizmu, mistycyzmu, który obecnie jest ostatnią modą w Salonach. Dołącza się do tego dyletantyzm i kosmopolityzm. Odkąd zdecydowana wiara w naukę stała się czymś brutalnym, nieeleganckim, wydaje im się, że oczyszczają się od pedanterii, manifestując przyjemne zwątpienie, zamierzoną ignorancję, nabytą niewinność. Obawiają się bardzo, że będzie od nich zalatywać Szkołą, i są ogromnie paxyscy, stają na głowie, i mówią gwarą, robią wszystkie wdzięczne grymasy tresowanych niedźwiadków, trawieni chęcią podobania się. Stąd sarkastyczne strzały, którymi godzą w wiedzę oni, którzy pretendują do wszechstronnej wiedzy, i w imię wytworności wracają do wiary prostaczków, naiwnego i uroczego idealizmu małego Jezusa w żłobku.

Franciszek zaśmiał się.

— Na, portret jest trochę przejaskrawiony, ale to jest tak, właśnie tak...

— Znałem ich wielu — mówił dalej Piotr ożywiając się i zapalając — i u wszystkich znajdowałem ten strach, że zostaną wystrychnięci na dudków, strach dochodzący do potępienia wszelkiego wysiłku, całej pracy stulecia: zniechęcenie do wolności, nieufność wobec wiedzy, negacja przyszłości. Pan Homais jest dla nich straszakiem, szczytem śmieszności i właśnie obawa, że staną się do niego podobni, pcha ich ku temu; aby wytwornie w nic nie wierzyć albo wierzyć tylko w to, co jest nie do wiary. Bez wątpienia pan Homais jest śmieszny, ale on przynajmniej trzyma się solidnego gruntu. I dlaczego właściwie nie miałby urągać godności ludzkiej wypowiadając prawdy, chociażby samemu panu de Lapalisse, skoro tylu innych jej urąga, czyniąc sobie nawet z tego chlubę, i korzy się przed absurdem? Twierdzenie, że dwa a dwa jest cztery, jest banalne, ale zgodne z prawdą. Mówienie tych rzeczy jest mniej głupie i mniej szalone niż na przykład wiara w cuda dziejące się w Lourdes.

Franciszek ze zdziwieniem patrzył na księdza. Ten spostrzegł to i pohamował się. Ale mimo wszystko wielki ból i gniew biły od niego, gdy mówił o młodzieży intelektualnej, takiej, jaką mu się wydawała w chwili rozpaczliwego kryzysu. O ile znalazł był litość dla robotników umierających z głodu, tam, w dzielnicy nędzy, tutaj pełen był bolesnej pogardy dla młodych umysłów, które zawodziła odwaga w obliczu wiedzy, szukali więc pociechy w kłamliwym spirytualizmie, w obietnicy szczęśliwej wieczności, w śmierci upragnionej, wynoszonej pod niebiosa. Czyż nie było to istne mordowanie życia ta tchórzliwa myśl, aby nie przeżyć go dla niego samego, w imię prostej powinności istnienia i wniesienia cząstki swojego wysiłku? Zawsze „ja" czyniło się ośrodkiem, zawsze jednostka chciała być szczęśliwa dla siebie i w sobie... Ach, ta młodzież, którą pragnął widzieć mężną, podejmującą trud stałego dążenia do coraz większej prawdy, studiującą przeszłość tylko po to, aby się od niej uwolnić i dążyć ku przyszłości, jakże dręczył się, sądząc, że ona znów utonęła w mętnej metafizyce, ze zmęczenia i lenistwa, a może również na skutek wyczerpania kończącym się stuleciem, na którym ciążył zbyt wielki ludzki trud. Franciszek znowu się uśmiechnął.

— Ależ — powiedział — ksiądz się myli, nie wszyscy w Szkole jesteśmy tacy... Zdaje mi się, że ksiądz zna tylko naszych studentów z wydziału humanistycznego- i że zmieniłby ksiądz zdanie, gdyby znał studentów École Normale z wydziału nauk ścisłych... Prawda, że nasi koledzy humaniści buntują się przeciwko pozytywizmowi, że prześladuje ich myśl o sławetnym bankructwie wiedzy. Jest to w pewnej mierze dziełem ich mistrzów, neospirytualistów i dogmatycznych retoryków, w których ręce się dostali. A także jest to wynik mody, atmosfery epoki, która głosi, jak ksiądz bardzo słusznie powiedział, jakoby prawda naukowa była przykra do zniesienia, bez wdzięku, nieznośnie brutalna dla inteligencji wykwintnej i subtelnej. Chłopiec o jakiej takiej wrażliwości i chcący się podobać musi ulec temu nowemu duchowi.

— Ach, nowy duch! — przerwał mu Piotr okrzykiem, którego nie mógł pohamować. — Nie jest on tak nieszkodliwy jak jakaś przelotna moda, to groźna taktyka, prawdziwy powrót do ciemności walczących ze światłem, do niewolnictwa walczącego z wyzwoleniem umysłów, z prawdą i sprawiedliwością!

Umilkł, ponieważ młodzieniec spojrzał na niego po raz drugi, coraz bardziej zdziwiony. A Piotr ujrzał twarz monsignora Marthy, zdawało mu się, że słyszy jego głos z kazalnicy w Madeleine, jak stara się na nowo zdobyć Paryż dla polityki Rzymu, dla rzekomego neokatolicyzmu, który przyjmował od demokracji i wiedzy to, co mógł sobie przyswoić, aby to zniszczyć. Była to ostateczna walka; stąd pochodziła cała trucizna zadana młodzieży, znane mu były wysiłki podejmowane w instytucjach religijnych, aby wspomóc to odrodzenie mistycyzmu, którym przyświecała szaleńcza nadzieja, że przyspieszy ono upadek wiedzy. Mówiono, że monsignor Martha był wszechmocny na uniwersytecie katolickim i powtarzał swoim zaufanym, iż wystarczą trzy pokolenia studentów dobrze myślących i uległych, aby Kościół stał się znowu we Francji najwyższą władzą.

— Co do Szkoły, zapewniam księdza, że ksiądz się myli — powtórzył Franciszek. — Jest tam na pewno paru wierzących w ten ciasny sposób. Ale nawet na wydziale humanistycznym są to w gruncie rzeczy sceptycy, o miłej i dyskretnej przeciętności, belfry par excellence, jakkolwiek trochę się tego wstydzą, zdemoralizowani ironiczną postawą godną wyemancypowanych pedantów, spustoszeni przez ducha krytyki, niezdolni do twórczości oryginalnej. Oczywiście, że byłbym bardzo zdziwiony, gdybym zobaczył, że z ich szeregów wychodzi oczekiwany geniusz. A należałoby życzyć sobie, aby zjawił się jakiś geniusz barbarzyński, nieoczytany, bezkrytyczny, nie uznający równowagi i odcieni, i uderzeniem siekiery otworzył stulecie jutra oświetlone pięknym blaskiem prawdy i rzeczywistości... Co do moich kolegów z wydziału nauk ścisłych, zapewniam księdza, że neokatolicyzm, mistycyzm, okultyzm i te wszystkie modne fantasmagorie wcale nie mącą ich spokoju. Nie chcą czynić z wiedzy religii, zachowują mocną skłonność do wątpienia, ale w przeważnej części są to umysły bardzo jasne, bardzo trzeźwe i bardzo śmiałe, namiętnie spragnione pewności, ogromnie gorliwe w badaniu, a wysiłek ich kroczy konsekwentnie poprzez ogromne pole ludzkiej wiedzy. Nie zachwiali się, zostają nieugiętymi pozytywistami, ewolucjonistami, deterministami, którzy za zasadę przyjęli obserwacją i eksperyment, aby ostatecznie opanować świat.

On sam zapalał się, nie hamował już swojej wiary w tych cichych i nasłonecznionych alejach parku.

- Ach, młodzież! Czy ją ktoś zna?! Śmieszy nas, gdy widzimy te wszelkie odmiany apostołów, jak się o nią sprzeczają, ciągną do siebie, głoszą, że jest biała lub czarna czy też szara, zależnie od tego, jaka barwa najbardziej sprzyja triumfowi ich idei. Prawdziwa młodzież jest na uniwersytetach, w laboratoriach, w bibliotekach. Ta właśnie młodzież, która pracuje, stworzy jutro, a nie rzekoma młodzież elitarnych kapliczek, manifestów, ekstrawagancji. Oczywiście, ta druga czyni wiele hałasu, słyszy się tylko o niej. Ale gdyby ksiądz znał nieustanny, namiętny wysiłek tych innych, tych, którzy milczą, pogrążeni w pracy! I spośród tych znam wielu; idą oni z epoką, nie odrzucają żadnej z jej nadziei, kroczą ku epoce następnej, zdecydowani kontynuować pracę swoich poprzedników, aby było coraz więcej światła, coraz więcej sprawiedliwości. Proszę z nimi pomówić o bankructwie nauki: wzruszą ramionami, bo dobrze wiedzą, że nigdy nauka nie płonęła W tylu sercach i nie dokonała tylu cudownych podbojów. Niech więc zamkną uniwersytety, laboratoria, biblioteki, niech do głębi zmienią podłoże społeczne, a dopiero wtedy można by się obawiać, że zakiełkuje tam na nowo ciemnota, tak miła słabym sercom i ciasnym umysłom!

Ale przerwano mu ten piękny wybuch entuzjazmu. Wysoki jasnowłosy młodzieniec zatrzymał się, aby uścisnąć rękę Franciszka. I Piotr ze zdziwieniem poznał w nim syna barona Duvillarda, Hiacynta, który zresztą skłonił mu się bardzo uprzejmie. Młodzi ludzie mówili do. siebie  per ty.

— Jak to? Zaszedłeś do naszej starej dzielnicy, na naszą prowincję?

— Mój drogi, idę aż do Obserwatorium, do Jonasa... Nie znasz Jonasa? Ależ, mój kochany, to genialny rzeźbiarz, któremu udało się niemal pokonać materię. Wyrzeźbił Kobietą, figurę wielkości palca, która jest już tylko duszą wolną od niegodnej przyziemności form, a jednak całkowitą, całą Kobietą w jej zasadniczym symbolu. I to jest wielkie, przytłaczające, to piękno, religia!

Franciszek patrzył z uśmiechem na Hiacynta obciśniętego w surdut, na jego nienaturalną minę, na ostrzyżone włosy i brodę, nadające nur wystudiowany wygląd istoty dwupłciowej.

— A ty? Zdaje mi się, że nad czymś pracujesz, że masz wkrótce ogłosić niewielki poemat?

— Ach, mój kochany! Tworzenie budzi we mnie taką odrazą! Jeden wiersz kosztuje mnie całe tygodnie... Tak, napisałem niewielki poemat: Koniec Kobiety. I wierz mi, że nie jestem, jak się to mówi, ekskluzywny, bo na przykład uwielbiam Jonasa, który wierzy jeszcze w nieodzowność Kobiety. Jego tłumaczy rzeźba, sztuka tak prostacka, tak materialna. Ale w poezji, mój Boże, jakże nadużywano Kobiety. Czyż nie przyszedł już właściwy czas, aby ją stamtąd wygnać, aby oczyścić trochę przybytek ze śmieci, jakimi go zbrukały jej występki samicy? Jakież brudne jest płodzenie, macierzyństwo i cała reszta! Gdybyśmy wszyscy byli dość czyści, dość wytworni i odczuwali tyle niesmaku, aby żadnej z nich nie tknąć, i gdyby wszystkie wymarły bezpłodnie, wówczas skończyłoby się to raz na zawsze, nieprawdaż?

Błysnąwszy tym efektownym zdaniem, wypowiedzianym z omdlewającą miną, odszedł lekko kołysząc się w biodrach, szczęśliwy z osiągniętego wrażenia.

— A więc znacie się? — zapytał Piotr.

— To mój kolega z liceum Condorceta, przeszliśmy razem wszystkie klasy. Och, to bardzo zabawny typ, leń, który nawet w zakresie krawatów błyszczał miliomami papy Duvillarda, a jednocześnie udawał, że nimi gardzi, pozował na rewolucjonistę, twierdził, że od własnego cygara zapali ładunek, który wysadzi w powietrze cały świat. Schopenhauer, Nietzsche, Tołstoj i Ibsen, wszyscy razem! I widzi ksiądz,, jakie są rezultaty: chory i nicpoń!

— Straszny symptom — szepnął Piotr — gdy synowie szczęśliwców, ludzi uprzywilejowanych, z nudów, zarażeni destruktywnym szaleństwem, biorą się do pracy burzycieli!

Franciszek znów zaczął iść, kierując się ku basenowi, gdzie dzieci kierowały całą eskadrą okrętów.

— Hiacynt jest tylko dziwakiem... I jakże, proszę księdza, ten ich mistycyzm, przebudzenie się spirytualizmu, poparte przez doktrynerów, którzy ogłaszają sławetne, bankructwo wiedzy, brać na. serio, gdy po tak krótkiej ewolucji dało to tak obłędne wyniki w sztuce i w literaturze? Parę lat tych wpływów wystarczyło, i oto kwitnie satanizm, okultyzm, wszelkie aberracje, nie mówiąc o Sodomie i Gomorze, pogodzonych, jak mówią, z nowym Rzymem. Czyż drzewa nie sądzimy po jego owocach? A czyż nie jest oczywiste, że zamiast odrodzenia, zamiast głębokiego ruchu społecznego, nawracającego do przeszłości, patrzymy po prostu na przejściową reakcję, którą wyjaśnić można licznymi przyczynami? Stary świat nie chce umierać, broni się w ostatnich konwulsjach, zdaje się zmartwychwstawać na godzinę, zanim porwie go wezbrana rzeka wiedzy ludzkiej, której fala wciąż narasta. I to jest przyszłość, świat nowy, jaki przyniesie z sobą prawdziwa młodość, ta, która pracuje, ta, której się nie zna i nie słyszy... Ale proszę tylko nadstawić ucha, a może ją ksiądz dosłyszy, bo jesteśmy tu u niej, w jej dzielnicy, i wielkie milczenie, które nas otacza, rodzi się właśnie z trudu mnóstwa młodych mózgów pochylonych nad biurkami, nad czytaną książką, nad zapisywaną kartą, nad prawdą zdobywaną z każdym, dniem.

Szerokim gestem, ponad Ogrodem Luksemburskim, Franciszek wskazywał instytucje, licea, szkoły wyższe, fakultety prawa i medycyny, Instytut z jego pięcioma Akademiami, niezliczone biblioteki i muzea, całą tę krainę pracy intelektualnej, która zajmuje sporą część ogromnego Paryża. I Piotr, wzruszony, zachwiany w swojej negacji, miał wrażenie, że istotnie słyszy, jak z klas, z amfiteatrów, laboratoriów, z sal wykładowych i skromnych pracowni wznosi się wielki głuchy szmer wszystkich tych wprawionych w ruch inteligencji. Nie było to urywane, gorączkowe drganie, huczący zgiełk pracujących fabryk, gdzie męczy się i buntuje trud fizyczny. Ale tutaj oddech był równie zmęczony, wysiłek równie morderczy, znużenie równie płodne. Było więc prawdą, że młodzież intelektualna przebywa w swej milczącej kuźni, że nie wyrzeka się żadnej nadziei, nie opuszcza żadnej zdobyczy, wykuwając prawdę i sprawiedliwość jutra w atmosferze zupełnej swobody ducha, niezwyciężonymi młotami obserwacji i doświadczenia?

Franciszek właśnie podniósł wzrok, . aby spojrzeć na zegar Pałacu Sprawiedliwości.

— Idę na Montmartre, może więc część drogi odbędziemy razem?

Piotr zgodził się, zwłaszcza gdy młodzieniec dodał, że wstąpi do Muzeum Luwru po swego brata Antoniego. W jasnym popołudniowym świetle sale muzeum malarstwa, niemal puste, po gwarze i tłoku ulic miały w sobie ciepły i szlachetny spokój. Byli tam tylko kopiści pracujący w głębokim milczeniu przerywanym jedynie krokami paru cudzoziemców. Znaleźli Antoniego w kącie sali Prymitywów; zatopiony w pracy, rysował akt wedle Mantegni, z drobiazgową starannością, w jakimś nabożnym skupieniu. W prymitywach pasjonował go nie mistycyzm, nie idealny polot, jakich dopatrywała się w nich moda, lecz przeciwnie — i bardzo słusznie — szczerość naiwnych realistów, ich szacunek i skromność wobec natury, drobiazgowa lojalność, z jaką starali się tłumaczyć ją możliwie najwierniej. Spędzał tutaj całe dni na zaciekłej pracy, kopiował ich i studiował, zgłębiał ich surowość, uczciwość rysunku, całą tę wzniosłość, jaką zawdzięczają swojej czystości rzetelnych artystów.

Piotra uderzył czysty płomień, jaki ta chwila, uczciwej pracy zapaliła w bladoniebieskich oczach Antoniego. Ta twarz jasnowłosego olbrzyma, zazwyczaj tchnąca łagodnością i marzeniem, była teraz jak gdyby rozgrzana, zgorączkowana; i wielkie czoło podobne do wieży, dziedzictwo po ojcu, nabierało wyrazistości, stawało się jak cytadela uzbrojona na podbój prawdy i piękna. W osiemnastym roku życia cała jego historia streszczała się w tym, że zniechęcił się w trzeciej klasie do studiów klasycznych, a jego namiętność do rysunku skłoniła ojca do pozwolenia mu na opuszczenie liceum, gdzie praca jego nie zdawała się na wiele; potem mijały dni na szukaniu samego siebie, na wyzwalaniu w sobie głębokiej oryginalności, której władcza świadomość przemówiła tak głośno. Spróbował rytowania na miedzi, akwaforty. Ale potem bardzo szybko przeszedł do drzeworytnictwa i w nim utknął, mimo że podupadło ono na skutek zastosowania różnych metod przemysłowych. A czyż nie była to cała dziedzina sztuki, którą należało odbudować, rozszerzyć? Marzył, aby ryć w drzewie swoje własne rysunki, być jednocześnie mózgiem, który rodzi, i ręką, która wykonuje, co pozwoliłoby otrzymać dzieła nowe, które cechowałaby wielka siła wizji i wyrazu. Posłuszny ojcu, który żądał od synów, aby zdobyli sobie jakiś fach, zarabiał na życie jak wszyscy rytownicy, wykonując ryciny dla wydawnictw ilustrowanych. Ale obok tych bieżących prac stworzył już parę plansz tchnących nadzwyczajną dynamiką i życiem; były to obrazy rzeczy realnych, sceny z życia codziennego, ale pogłębione, rozszerzone dzięki uchwyceniu tego, co zasadnicze, z mistrzostwem naprawdę zadziwiającym u tak młodego chłopca.

— Czy chcesz to rytować? — zapytał Franciszek, gdy Antoni chował kopię Mantegni do teczki.

— O, nie, to tylko kąpiel niewinności, skuteczna lekcja skromności i szczerości... Dzisiaj życie jest zupełnie inne.

Idąc ulicą Piotr tak się zagadał z dwoma młodzieńcami, że towarzyszył im aż na Montmartre, czuł bowiem dla nich coraz większą sympatię; Antoni, który szedł tuż obok, zwierzył mu się ze swoimi marzeniami o sztuce, widocznie również -pociągnięty utajonym pokrewieństwem czułego i poświęcającego się serca.

— Barwa istotnie ma potężną siłę oddziaływania, nieodparty urok i można powiedzieć, że bez niej wrażenie jest niepełne. Jednakże, rzecz szczególna, dla mnie nie jest ona konieczna. Zdaje mi się, że mogę za pomocą czerni i bieli odtworzyć życie równie intensywnie, równie zdecydowanie; i wyobrażam sobie nawet, że uczynię to w sposób bardziej surowy, bardziej treściwy, nie troszcząc się o przelotną ułudę, zwodniczą pieszczotę odcieni... Ale cóż za trud! Proszę spojrzeć na ten ogromny -Paryż, przez który idziemy! Chciałbym z niego utrwalić obecną chwilę w paru scenach, w paru typach, które mogłyby pozostać jako nieśmiertelne świadectwo. I to bardzo dokładnie, bardzo naiwnie, gdyż rys nieśmiertelności zawiera się tylko w prostej naiwności artysty ogromnie pokornego i mocno wierzącego wobec zawsze pięknej natury. Mam już parę rycin, pokażę je księdzu... Ach, gdybym miał odwagę zabrać się do drzewa wprost za pomocą rylca, gdybym nie musiał wpierw sporządzać rysunku, co hamuje zapał! Zaznaczam zresztą ołówkiem tylko szkic, rylec może następnie dokonywać własnych odkryć, w nieoczekiwanych porywach energii i subtelności. Dzięki temu właśnie rysownik i rytownik we mnie stapiają się z sobą do tego stopnia, że sam mogę wykonywać swoje drzeworyty, których rysunki, rytowane przez kogoś innego, byłyby bez życia. Gdy jest się twórcą istnień, życie rodzi się równie dobrze z palców, jak z mózgu.

Gdy wszyscy trzej znaleźli się u stóp Montmartre i Piotr powiedział, że wsiądzie do tramwaju, aby wrócić do Neuilly, Antoni, wciąż w swoim uniesieniu artysty, zapytał go, czy zna rzeźbiarza Jahana, który tam na górze pracuje dla Sacré-Coeur. Usłyszawszy odpowiedź przeczącą rzekł:

 — A więc proszę wejść na chwilę, to chłopak z wielką przyszłością. Zobaczy ksiądz makietę anioła, którego mu odrzucono.

Franciszek również zaczął wychwalać tego anioła, tak że wreszcie Piotr dał się namówić. Na górze, pomiędzy barakami potrzebnymi przy budowie bazyliki, Jahan założył sobie oszkloną pracownię w szopie, dość obszerną, aby w niej wykonać na zamówienie wielkich rozmiarów anioła. Trzej przybysze zastali go ubranego w bluzę, jak czuwał nad pracą dwóch pomocników obciosujących właśnie kamienny blok, z którego miał się narodzić anioł. Był to dobrze zbudowany mężczyzna lat trzydziestu sześciu, silny brunet, z brodą, o dużych świeżych listach i pięknych błyszczących oczach. Pochodził z Paryża, ukończył szkołę, ale miał wybuchowy temperament, który ściągał ma. niego ciągłe kłopoty.

— Ach, tak, ksiądz przychodzi obejrzeć mego anioła, tego, co to nie spodobał się arcybiskupowi... Proszę, oto jest!

Figura długości jednego metra, na której glina już wyschła, miała jakąś wspaniałą polotność, a dwa ogromne rozpostarte skrzydła nabrzmiewały szaloną tęsknotą do nieskończoności. Nagie ciało, które osłaniała tylko draperia, było ciałem efeba, z obliczem promieniejącym radością, smukłe a silne, jak gdyby zachwycone rozległym niebem.

 — Osądzili, że mój anioł jest nazbyt ludzki. I słowo daję, że mieli słuszność... Bardzo; trudno wyobrazić sobie anioła. Nie wiadomo, jaką ma płeć, czy to chłopiec, czy dziewczyna? Poza tym, kiedy brak nam wiary, musimy wziąć pierwszy lepszy wzór i kopiować psując go... Ja, robiąc tego anioła, starałem się wyobrazić sobie pięknego chłopca, któremu, wyrosły skrzydła i którego upojenie lotem poniosło w radość słońca... To ich zaszokowało, oni chcieli czegoś bardziej religijnego i wtedy zrobiłem tamto świństwo. Bo przecież trzeba z czegoś żyć.

Ręką wskazał inną makietę, tę, do której właśnie zabierali się jego pomocnicy — poprawnego anioła, z symetrycznymi gęsimi skrzydłami, z ciałem ni to dziewczyny, ni chłopca, z banalną twarzą wyrażającą głupią ekstazę, jakiej wymaga tradycja.

— Trudno — mówił dalej. — cała ta sztuka religijna wpadła w najobrzydliwszą banalność. Ludzie nie wierzą już, budują kościoły jak koszary, ozdabiają je takimi wizerunkami Boga i Najświętszej Panny, że płakać się chce. A to dlatego, że geniusz jest wykwitem podłoża społecznego, wielki artysta zapłonąć może jedynie od wiary swojej epoki... Na przykład ja jestem wnukiem chłopa z Beauce, wyrosłem w domu mego ojca, który przybył do Paryża i osiadł tu jako kamieniarz, na końcu ulicy de la Roquette. Zacząłem jako robotnik, całe moje dzieciństwo upłynęło wśród ludu, na ulicznym bruku, ale nigdy nie przyszło mi na myśl, aby wstąpić do kościoła... Czym więc stanie się sztuka w epoce, która nie wierzy już w Boga ani nawet w piękno? Trzeba koniecznie dojść do nowej wiary, a jest to wiara w życie, w pracę, w płodność, we wszystko, co trudzi się i płodzi... — Przerwał sobie nagle, aby zawołać: — Ale widzi ksiądz, z tej mojej rzeźby Płodność, nad którą znów pracuję, jestem dosyć zadowolony... Proszę pójść i zobaczyć!

Postanowił koniecznie zaprowadzić ich do swojej prywatnej pracowni, która mieściła się niedaleko, poniżej domku. Wilhelma. Wchodziło się tam od ulicy du Calvaire, będącej tylko nie kończącymi się schodami, stromymi jak drabina. Drzwi prowadziły do małej sionki i po paru schodach wchodziło się do obszernej izby zalanej światłem padającym przez wielkie okna, w której pełno było makiet, gipsów, szkiców, figur, mnóstwa rzeczy dobrych i mocnych. Ustawiona na kozłach figura, nad którą właśnie pracował, Płodność, owinięta była wilgotnymi płachtami. Gdy ją od nich uwolnił, ukazała swoje tęgie uda, brzuch, z którego miał się narodzić nowy świat, piersi małżonki i matki, wezbrane odżywczym i zbawczym mlekiem.

— No i co? — zawołał z radosnym uśmiechem. — Wydaje mi się, że jej syn będzie zuchem, a nie takim chudzielcem jak dzisiejsi bladzi esteci, i że z kolei nie będzie się bał płodzić dzieci!

Ale kiedy Antoni i Franciszek patrzyli na rzeźbę z  podziwem, Piotr zainteresował się przede wszystkim młodą dziewczyną, która otworzyła im drzwi pracowni, po czym ze znużonym wyrazem twarzy wróciła, aby znów usiąść przy niewielkim stole, gdzie czytała jakąś książkę. Była to Liza, siostra Jahana. Młodsza od niego o dwadzieścia lat, miała dopiero szesnaście lat i od śmierci rodziców mieszkała przy starszym bracie. Wiotka, słabego zdrowia, miała twarz nadzwyczaj łagodną, okoloną uroczymi popielatymi włosami, zwiewnymi jak drobny pył bladego złota. Niemal kaleka, dotknięta lekkim bezwładem nóg, chodziła z trudem; inteligencja jej również wydawała się opóźniona, pozostała surowa, dziecinnie naiwna. Brat jej z początku ogromnie się tym martwił. Potem przywykł do jej prostoduszności i apatii. Bardzo zajęty, zawsze w ruchu, z głową pełną pomysłów, mocno ją zaniedbywał, pozwalał jej istnieć obok siebie, więc żyła po swojemu, jakby była wciąż jeszcze małą dziewczynką, prostą i pieszczotliwą.

Piotr zauważył, z jak braterską serdecznością powitała Liza Antoniego. I wkrótce zobaczył, jak Antoni, pogratulowawszy Jahanowi Płodności, podszedł, usiadł koło dziewczyny, okazując jej wiele zainteresowania, wypytywał, oglądał książkę, którą czytała. Od pół roku najczystszy, najczulszy węzeł zawiązał się pomiędzy nimi. On widywał ją z ogrodu przy. ojcowskim domu, z góry, z placu du Tertre, zaglądał do tej pracowni, gdzie ona pędziła życie niewinnej dziewczyny. I naprzód, gdy widział ją zawsze samą, niemal opuszczoną, obudziła w nim ciekawość; później, gdy ją poznał, zachwycony jej naiwnością i wdziękiem, gorąco postanowił, że obudzi ją do inteligencji, do życia, że będzie ją kochał i będzie dla niej zapładniającym duchem i sercem. I stał się dla niej tym, czyni brat nie umiał być dla tej wątłej rośliny Wymagającej subtelnych starań, słońca i miłości. Udało mu się już nauczyć ją czytać, trud, któremu nie sprostały liczne nauczycielki. Słuchała go, rozumiała. Jej piękne jasne oczy w nieregularnej twarzy ożywiały się powoli szczęśliwym płomieniem. Był to cud miłości, stwarzanie kobiety pod tchnieniem młodego kochanka, składającego w darze całą swoją istotę. Oczywiście, że zawsze była bardzo wątła, tak słabego zdrowia, że stale drżeli, aby nie odeszła kiedyś wydając lekkie westchnienie; nie wychodziła jeszcze, gdyż nogi jej wciąż były chore. Ale w każdym razie nie była już mała, dzikuską, cierpiącym kwiatkiem ostatniej wiosny. Jahan, który podziwiał rodzący się cud, zbliżył się do obojga młodych.

— No i do? Uczennica przynosi panu zaszczyt. Wie pan, że czyta bardzo biegle i rozumie te wszystkie piękne książki, które pan jej przynosi... Prawda, Lizo, że teraz wieczorem ty czytasz mi na głos?

Podniosła niewinne ,oczy, spojrzała na Antoniego z uśmiechem bezgranicznej wdzięczności.

— Nauczę się, zrobię wszystko, czego on zechce mnie nauczyć. Wszyscy cicho się zaśmiali, a gdy trzej goście zabierali się już do odejścia, Franciszek stanął przed jakąś makietą, która pękła przy wysychaniu.

— Projekt poroniony — powiedział rzeźbiarz. — Chciałem zrobić Miłosierdzie, zamówienie dla Przytułku. Ale na próżno się starałem; wszystko, co mi przychodziło do głowy, było tak banalne, że pozwoliłem, żeby glina się zmarnowała... Ale jeszcze zobaczę, muszę się znowu do tego zabrać.

Gdy wyszli, Piotr postanowił dojść aż do bazyliki Sacré-Coeur, w nadziei, że spotka tara księdza Rose. Piotr i obaj bracia obeszli dokoła ulicę Gabrielle, aby znów znaleźć się na piętrowych zboczach ulicy Chappe, którą poszli w górę. Na górze, przed kościołem, gdzie piętrzył się las rusztowań pod jasnym niebem, spotkali Tomasza, który wracał ulicą Lamarcka z fabryki, gdzie chodził z zamówieniem do pewnego gisera.

— Ach, jakże się cieszę! — zawołał rozpromieniony, on tak zwykle powściągliwy i milczący. — Zdaje mi się, że teraz skonstruuję ten nasz motorek... Proszę powiedzieć ojcu, że sprawa dobrze idzie i żeby prędko wyzdrowiał!

Na te słowa Tomasza obaj jego bracia, Franciszek i Antoni, w nagłym odruchu, powodowani jednym impulsem, stanęli tuż obok niego. I trwali tak wszyscy trzej, tworząc dzielną grupę o jednym już tylko sercu, bijącym tą samą radością na myśl, że ojciec ucieszy się, a przesłana przez nich dobra nowina pomoże mu stanąć na nogi. Piotr, który już poznał i zaczynał kochać tych młodych ludzi, doceniając ich niezwykłe wartości, zachwycony był tymi trzema olbrzymami, którzy byli tak wrażliwi, tak uderzająco do siebie podobni, tak od razu sobie bliscy, złączeni w bohaterską falangę, gdy zapłonęła w nich synowska miłość.

— Proszę mu powiedzieć, że czekamy na niego i że na pierwszy znak staniemy przy nim.

Wszyscy trzej mocno uścisnęli rękę księdza. I gdy Piotr patrzył, jak się oddalali w kierunku małego domu, którego ogród był stąd widoczny ponad murem na ulicy Świętego Eleuteriusza, wydało mu się, że dostrzegą smukłą sylwetkę, białą twarz rozweseloną słońcem pod hełmem czarnych włosów — to zapewne Maria doglądała rozkwitających pędów bzów. Ale rozproszone światło było tak złociste w tej przedwieczornej godzinie, że wizja roztapiała się ginąc jakby w jasności. Oślepiony blaskiem, odwrócił głowę i widział już tylko na drugim krańcu nieba masyw Sacré-Coeur. Kredowy, przytłaczający, gdy patrzyło się nań z bliska, zamykał tę część widnokręgu swoim nowo narodzonym ogromem.

Piotr długo stał nieruchomy w miejscu; nurtowały go najsprzeczniejsze uczucia i myśli, był tak podniecony, że nie mógł jasno zdać sobie sprawy, co się w nim dzieje. Potem obrócił się w stronę miasta. Olbrzymi Paryż roztaczał się u jego stóp, Paryż przejrzysty i lekki, w różowej jasności tego wieczoru przedwczesnej wiosny. Bezkresne morze dachów rysowało się ze szczególną wyrazistością, tak że można było policzyć kominy i miliony drobnych, czarnych konturów okien. W spokojnym powietrzu budynki wydawały się okrętami na kotwicy, zatrzymaną w marszu morską eskadrą, której wysokie omasztowanie błyszczało w pożegnalnym słońcu. I nigdy jeszcze Piotr nie widział odcinających się tak wyraźnie wielkich odrębnych połaci tego ludzkiego oceanu. Z miasta pracy rąk, tam, na zachodzie i na północy, docierał głośny oddech d dymy fabryk; miasto nauki, pracy intelektualnej, ciche, tchnęło wielką pogodą ducha. — na południu, na drugim brzegu rzeki; wszędzie zaś panowała namiętna pasja handlu, wzbijając się z dzielnic centralnych, dokąd waliły tłumy przy stałym odgłosie toczących się kół. I miasto szczęśliwców, potentatów, walczących o posiadanie władzy i bogactwa, rozpościerało się ku zachodowi masą stłoczonych pałaców w czerwieniejącej z wolna pożodze zachodzącego słońca.

I wtedy Piotr, z dna negacji i nicości, w którą wtrąciła go utrata wiary, poczuł nadpływający uroczy chłód, niejasne jeszcze zbliżanie się nowej wiary. Nie umiał określić nawet tej nadziei. Ale już wśród szorstkich robotników fabrycznych praca rąk objawiła mu się jako siła niezbędna i zbawcza, mimo nędzy i ohydnej niesprawiedliwości, do jakiej doprowadziła człowieka. A teraz młodzież intelektualna, O której zwątpił, to pokolenie jutra, które uważał za zepsute, uwikłane w dawnych błędach i zgniliźnie, stanęło przed nim pełne męskich obietnic, zdecydowane prowadzić dalej dzieło starszej generacji, zdobywać przy pomocy samej tylko wiedzy całą prawdę i całą sprawiedliwoa id="filepos400361">ć.

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA TRZECIA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA CZWARTA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA PIĄTA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Ślub miał się odbyć w południe; i oto od pół godziny zaproszeni wypełniali kościół, udekorowany z niezwykłym zbytkiem, ozdobiony zielenią, pachnący kwiatami. W głębi główny ołtarz płonął tysiącem świec, a ogromne drzwi otwarte na oścież ukazywały w jasnym słońcu perystyl przystrojony krzewami, schody pokryte wielkim dywanem i ciekawy tłum cisnący się na placu, a nawet na ulicy Royale.

Dutheil, który właśnie znalazł jeszcze trzy krzesła dla spóźnionych dam, odezwał się do Massota, zapisującego w notatniku nazwiska:

— Słowo daję, że te panie, które teraz nadejdą, będą już musiały stać.

— A jak się nazywają te trzy? — spytał dziennikarz.

— To księżna de Boisemont i jej dwie córki.

— Do licha, cała arystokracja Francji i cała finansjera, i cała polityka. To już coś więcej niż elegancki ślub paryski.

Istotnie wszystkie światy połączyły się tutaj, z początku skrępowane tym spotkaniem. Duvillard ściągnął władców pieniądza, ludzi przy władzy; panią de Quinsac i jej syna otoczyły najświetniejsze arystokratyczne nazwiska. Sam już wybór świadków mówił o tej dziwacznej mieszaninie: ze strony Gerarda występował generał de Bozonnet, jego wuj, i margrabia de Morigny; ze strony Kamili — wielki bankier Louvard, jej kuzyn, i Monferrand, minister finansów i premier. Spokojna brawura Monferranda, który, skompromitowany niedawno w aferze barona, występował dzisiaj jako świadek na ślubie jego córki, dodawał jego triumfowi blasku bezczelności. I jak gdyby chciano jeszcze bardziej podnieść ogólną ciekawość, związek małżeński pobłogosławić miał monsignor Martha, biskup Persepolisu, agent polityki papieskiej we Francji, apostoł zjednoczenia i republiki zdobytej dla katolicyzmu.

— Co tam elegancki ślub paryski — powtórzył szyderczo Massot. — To małżeństwo jest symbolem, jest apoteozą burżuazji, mój drogi: stara szlachta poświęca jednego ze swoich synów na ołtarzu złotego cielca, a to w tym celu, aby dobry Bóg i żandarmi, stawszy się znowu panami Francji, uwolnili nas od tych łotrów socjalistów. — I poprawił się: — A zresztą nie ma już socjalistów, ucięto im głowę wczoraj rano.

Dutheil, rozbawiony, uważał, że to ogromnie dowcipne. Po chwili rzekł poufnie:

— Pan wie, że nie odbyło się to bez trudności... Czytał pan dzisiaj rano podły artykuł Saniera?

— Tak, tak, ale wiedziałem już wcześniej, wszyscy wiedzieli. I półgłosem, rozumiejąc się w lot, rozmawiali dalej. U Duvillardów matka oddała wreszcie kochanka córce, ale wśród łez, po rozpaczliwej walce; ustąpiła jedynie pragnieniu, aby widzieć Gerarda bogatym i szczęśliwym, ale zachowała do Kamili straszną nienawiść pokonanej rywalki. U pani de Quinsac stoczono walkę równie bolesną; hrabina mimo wewnętrznego buntu dała zezwolenie, chcąc ratować syna od katastrofy, która, jak wiedziała, groziła mu od dzieciństwa, a tak była. wzruszająca w swym macierzyńskim wyrzeczeniu, że sam margrabia de Morigny zgodził się, mimo wewnętrznego oburzenia, służyć za świadka, składając w ten sposób tej, którą zawsze kochał, ofiarę najwyższą, ofiarę ze swego sumienia. I to była ta obrzydliwa historia, jaką tego ranka Sanier opowiedział w „Głosie Ludu", nadając jej bohaterom przejrzyste pseudonimy; znalazł nawet sposób, aby spotęgować jej ohydę; jak zawsze źle poinformowany, rozmiłowany w kłamstwie, dbał, aby codziennie przez niego przepełniony rynsztok przyciągał mu czytelników, tocząc nieustannie gęstniejącą i coraz jadowitszą falę nieczystości. Od kiedy zwycięstwo Monferranda zmusiło go do zostawienia w spokoju afery Afrykańskich Kolei Żelaznych, przerzucił się na skandale prywatne, bezcześcił i obnażał rodziny.

Nagle wpadł Chaigneux, smutny i zaaferowany, w niedbale zapiętym surducie podejrzanej czystości.

— I jakże, panie Massot, co z pańskim artykułem o naszej Sylwianie? Został uzgodniony, przejdzie?

Duvillard wpadł na pomysł, aby z Chaigneux, który zawsze gotów był wysługiwać mu się jak lokaj, uczynić naganiacza, wyrobnika bliskiego już sukcesu Sylwiany. I przydzielił go aktorce, która obarczała nieszczęśnika wszelkiego rodzaju niskimi posługami, kazała mu uganiać po Paryżu, organizować jej klakę i zapewniać triumfalną reklamę. Jego najstarsza córka nie była jeszcze zamężna, nigdy jego „cztery kobiety" nie ciążyły mu tak bardzo na barkach; i czekałoby go piekło, a nawet cięgi, jeżeli na początku każdego miesiąca nie przyniósłby tysiącfrankowego banknotu.

— Mój artykuł — odrzekł Massot — o nie, mój drogi panie deputowany, nie przejdzie na pewno. Fonsègue uważa go za zbyt pochwalny jak na „Glob". Zapytał mnie, czy urągam znanej surowości jego dziennika.

Chaigneux pobladł. Był to artykuł z góry przygotowany, omawiający z punktu widzenia towarzyskiego sukces, jaki Sylwiana miała odnieść wieczorem w Komedii w Polieukcie. Dziennikarz, chcąc okazać się uprzejmy, nawet już ją o tym zawiadomił, tak że Sylwiana, szczęśliwa, była pewna, że przeczyta ów artykuł w jednym z najpoważniejszych, dzienników.

— Wielki Boże co, teraz zrobimy — szepnął nieszczęsny deputowany. — Ten artykuł musi przejść za wszelką cenę.

— Do licha, ja sam bardzo bym sobie tego życzył. Niech pan sam pomówi z szefem... O, właśnie tam stoi, pomiędzy Vigno-nem a ministrem oświaty, Dauvergne.

— Oczywiście, pogadam z nim... Ale nie tutaj. Za chwilę, w zakrystii, gdy będzie przechodził orszak. I spróbuję również pomówić z Dauvergne'em, bo nasza Sylwiana koniecznie chce, aby on zasiadł dziś wieczorem w loży Ministerstwa Sztuk Pięknych. Będzie tam Monferrand, przyrzekł Duvillardowi.

Massot roześmiał się, powtarzając powiedzonko, które po zaangażowaniu aktorki, obiegło Paryż:

— Gabinet Sylwiany... Winien to jest swojej chrzestnej matce. Ale w tej chwili mała księżna de Harth, która właśnie nadciągnęła jak wicher, wpadła pomiędzy trzech mężczyzn.

— Czy uwierzycie, panowie, że nie ma dla mnie miejsca? Dutheil sądził, że chodzi o to, aby tutaj, w kościele, znaleźć dla niej krzesło w dogodnym miejscu.

— Proszę nie liczyć na mnie, zmuszony jestem odmówić. Właśnie z największym trudem udało mi się usadowić księżnę de Boisemont i jej dwie córki.

— Ależ ja mówię o dzisiejszym wieczornym przedstawieniu... Mój drogi Dutheil, musi pan absolutnie postarać się, aby mi dano jakiś kącik w którejś z lóż, po prostu nie przeżyłabym tego, gdybym nie mogła oklaskiwać naszej niezrównanej, naszej uroczej przyjaciółki.

Od wczoraj, od chwili gdy po egzekucji Salvata odwiozła Sylwianę pod drzwi jej domu, głosiła dla niej płomienny podziw.

— Nie znajdzie już pani ani jednego miejsca, księżno — oświadczył Chaigneux. z ważną miną. — Wszystkośmy rozdali, ofiarowywano mi właśnie przed chwilą trzysta franków za fotel.

— To prawda, ludzie wydzierali sobie nawet najdalsze straponteny — powiedział Dutheil. — Jest mi ogromnie przykro, ale proszę nie liczyć na mnie... Jeden tylko Duvillard mógłby wziąć panią do swojej loży. Mówił mi, że rezerwuje dla mnie jedno miejsce. Ale wydaje mi się, że będziemy tam tylko w trójkę, z jego synem włącznie... Niech więc pani poprosi natychmiast Hiacynta, aby postarał się o zaproszenie dla pani.

Rozamunda, która padła w ramiona pełnego wdzięku deputowanego w pewien wieczór, gdy Hiacynt o mało jej na śmierć nie zanudził, odczuła jego ironiczną intencję. Mimo to zawołała z zachwytem:

— Ach, to prawda! Hiacynt nie może mi tego odmówić... Dziękuję za wskazówkę, mój mały Dutheil! Jest pan bardzo miły, bo traktuje pan wesoło wszystko, nawet rzeczy smutne... I proszę nie zapominać, że przyrzekł pan wtajemniczyć mnie w politykę. Och, mój drogi, co do polityki, czuję, że nic jeszcze nie pasjonowało mnie tak jak ona!

Zostawiła ich, roztrąciła tłum ludzi i w końcu udało się jej umieścić w pierwszym rzędzie.

— To naprawdę wariatka! — szepnął z rozbawioną miną Massot.

Następnie, ponieważ Chaigneux rzucił się na spotkanie sędziego śledczego Amadieu, aby go uniżenie zapytać, czy otrzymał swój fotel, dziennikarz nachylił się do ucha deputowanego.

— A propos, drogi panie, czy to prawda, że Duvillard ma puścić w ruch swoją słynną Kolej Transsaharyjską? Gigantyczne przedsięwzięcie, setki i setki milionów tym razem... Wczoraj wieczór, w redakcji, Fonsègue wzruszał ramionami, mówił, że to szaleństwo, że on w to nie wierzy.

Dutheil mrugnął i zaśmiał się.

— Sprawa jest ubita, mój miły. Fonsègue rzuci się do stóp szefa przed upływem czterdziestu ośmiu godzin.

I beztrosko dał do zrozumienia, że złota manna spadnie znowu na prasę, na wiernych przyjaciół, na wszystkich ludzi dobrej woli. Burza minęła, więc ptak otrzepuje skrzydła. Wymuskany i gadatliwy, w radosnej pewności oczekiwanych zysków, zdawał się nie pamiętać, ile przeżył tarapatów, ile najadł się strachu z powodu opłakanej afery Afrykańskich Kolei Żelaznych.

— Do diaska! — rzekł Massot, który spoważniał. — A więc jest to więcej niż triumf, to zapowiedź nowego żniwa. Nie dziwię się już tej ciżbie.

W tej chwili organy buchnęły potężnym śpiewem triumfalnego powitania. Orszak wchodził wreszcie do kościoła. Na zewnątrz, gdy wstępował uroczyście po stopniach w jasnym słońcu, wśród tłumu, którego fala, rozlana aż na jezdnię ulicy Royale, hamowała ruch dorożek i autobusów, przyjęto go przeciągłymi okrzykami. A teraz wchodził pod wysokie, grzmiące sklepienia, zbliżał się do głównego ołtarza jarzącego się od świec, wśród dwóch stłoczonych mas ludzkich, wśród mężczyzn w surdutach i kobiet w jasnych toaletach. Wszyscy powstali, twarze wyciągały się, uśmiechnięte, płonące ciekawością.

Naprzód, za majestatycznym szwajcarem, szła Kamila wsparta na ramieniu ojca, barona Duvillard, który miał swoją dumną, wspaniałą minę zwycięskich dni. Ona, spowita we wspaniałą alensońską koronkę, przytrzymaną wieńcem z pomarańczowego kwiatu, W sukni z jedwabnego plisowanego muślinu na białym atłasowym spodzie, była tak szczęśliwa, tak promieniała triumfem, że stawała się niemal ładna, a trzymała się tak prosto, że zaledwie można było dostrzec, iż lewe ramię ma wyższe od prawego. Dalej szedł Gerard prowadząc matkę, hrabinę de Quinsac; on, bardzo urodziwy, bardzo elegancki, wyglądał nadzwyczaj poprawnie, ona, w sukni z jedwabiu w kolorze pawim, haftowanej paciorkami stalowymi i złotymi, miała w sobie niewzruszoną szlachetność i dostojeństwo. Ale oczekiwano przede wszystkim na Ewę, głowy wyciągnęły się, gdy ukazała się u ramienia generała de Bozonnet, jednego ze świadków, najbliższego krewnego nowożeńca. Miała suknię z tafty w kolorze vieux rose, przybraną bezcennymi walansjenkami, i nigdy nie wydawała się młodszą, rozkoszniejszą blondyną. A jednak oczy jej mówiły o wylanych łzach, chociaż siliła się na uśmiech, i w bolesnym wdzięku całej postaci wyczuwało się jakieś wdowieństwo, żałosną ofiarę, jaką uczyniła z ukochanego mężczyzny. Monferrand, margrabia de Morigny, bankier Louvard, trzej pozostali świadkowie, szli za nimi, prowadząc należące do rodziny panie.

Zwłaszcza Monferrand, bardzo wesoły i beztroski, żartując swobodnie z damą, której towarzyszył, drobną brunetką o zalotnej mince, wzbudził wielką sensacją. W długim i uroczystym orszaku szedł jeszcze brat panny młodej, Hiacynt, na którym zauważono przede wszystkim frak nie znanego kroju, z połami układanymi w duże, symetryczne fałdy.

Gdy oblubieńcy zajęli miejsca przy czekających na nich klęcznikach, a obie rodziny i świadkowie — za nimi, w dużych fotelach z czerwonego aksamitu i złoconego drzewa, zaczęła się niezwykle uroczysta ceremonia. Proboszcz parafii Madeleine sam odprawiał nabożeństwo, śpiewacy z Opery wraz z chórem kościelnym wykonywali wielką śpiewaną mszę, której organy towarzyszyły nieustanną pieśnią chwały. Rozwinięto cały przepych, całą wspaniałość świecką i religijną, jak gdyby chciano z tego głośnego małżeństwa uczynić święto publiczne, zwycięstwo, datę oznaczającą apogeum jednej klasy społecznej. I nawet bezwstyd i bezczelność potwornego dramatu rodzinnego, które znali wszyscy i z którym tak się afiszowano, dodawały jeszcze ceremonii blasku ohydnej wielkości. Ale potęgę tego butnego panowania odczuto zwłaszcza, gdy ukazał się monsignor Martha, w zwykłej komży i stule, aby udzielić błogosławieństwa. Wysoki, rześki i różowy, uśmiechał się lekko z miną uprzejmej władczości; i z dostojnym namaszczeniem wypowiedział sakramentalne słowa, jak kapłan szczęśliwy, że doprowadza do zgody dwie wielkie potęgi, kojarzy ich spadkobierców. Z ciekawością oczekiwano jego przemówienia do nowożeńców. Okazał się istotnie wspaniały, toteż on odniósł tutaj największy triumf. Czyż nie odbywało się to w kościele, w którym udzielił chrztu matce, tak jeszcze pięknej, jasnowłosej Ewie, tej żydówce nawróconej przez niego na wiarę katolicką ku rozczuleniu całej śmietanki paryskiego towarzystwa? I czyż nie tutaj wygłosił swoje trzy słynne konferencje o nowym duchu, które — jego zdaniem — dały początek upadkowi wiedzy, przebudzeniu się spirytualizmu chrześcijańskiego, polityce sojuszu, mającego zakończyć się podbojem republiki? I miał pełne prawo, aby w subtelnych aluzjach winszować sobie dzieła, skojarzenia syna zubożałej starej szlachty z pięcioma milionami mieszczańskiej heritiery, w której odnosili triumf zwycięzcy z roku 1789, dziś mający władzę w swoich rękach. Jedynie czwarty stan, lud, oszukany, okradziony, nie uczestniczył w święcie. Monsignor Martha pieczętował w tej parze małżonków nowe przymierze, urzeczywistniał politykę papieża, uparte dążenie jezuickiego oportunizmu, łączącego się z demokracją, władzą i pieniądzem, aby nimi zawładnąć. Przemawiając, monsignor Martha zwrócił się ku Monferrandowi, który uśmiechał się, i do niego zdawał się mówić życząc nowo zaślubionym chrześcijańskiego życia w pokorze i posłuszeństwie, w bojaźni Boga, wspominając bożą rękę, żelazną pięść żandarma, którego zadaniem jest utrzymywać pokój na świecie. Wszyscy wiedzieli o dyplomatycznym przymierzu biskupa i ministra, o tajemnym pakcie, w którym obaj zaspokajali swoją namiętność władzy, chęć podboju i panowania; i gdy obecni spostrzegli, że Monferrand uśmiecha się ze swą dobroduszną, nieco kpiącą miną, sami również zaczęli się uśmiechać.

— Ach — szepnął Massot, który pozostał przy Dutheilu — gdyby stary Justus Steinberger zobaczył, że jego wnuczka wychodzi za ostatniego z rodu Quinsac, toż by się ubawił!

— Ależ, mój drogi — odrzekł deputowany — takie małżeństwa są w bardzo dobrym guście. Są w modzie. Żydzi, chrześcijanie, mieszczaństwo, szlachta, wszyscy mają interes w tym, aby się porozumieć, aby stworzyć nową arystokrację. Bo arystokracja jest potrzebna, w przeciwnym razie lud nas pochłonie.

Niemniej Massot szyderczo dowcipkował na temat, jaką minę miałby Justus Steinberger słuchając monsignora Marthy. I rzeczywiście krążyła wieść, że stary żydowski bankier od czasu nawrócenia się jego córki Ewy, z którą zerwał był stosunki, interesował się wszystkim, co jej dotyczyło, traktował ją z czułą ironią, jak gdyby miał w niej bardziej niż kiedykolwiek skuteczne narzędzie zemsty i klęski przeciwko chrześcijanom, których jego rasa, jak utrzymywano, pragnęła zniszczyć. O ile, wbrew swoim rachubom, dając ją za żonę Duvillardowi nie zdołał podporządkować sobie zięcia, teraz bez wątpienia pocieszał się, widząc niezwykłe wyniesienie swojej krwi zmieszanej z krwią swoich twardych niegdyś panów, których udało mu się wreszcie zdemoralizować. Czyż nie był to ów ostateczny żydowski podbój, o którym tyle mówiono?

Ostatni triumfalny śpiew organów zakończył ceremonię. Obie rodziny i świadkowie przeszli do zakrystii, gdzie podpisano akt ślubu. I zaczęła się ogromna procesja gratulujących.

W wysokiej sali o dębowych boazeriach, trochę ciemnawej, małżonkowie, wreszcie połączeni, stali obok siebie. I jakąż radością promieniała Kamila, że się to już dokonało, jak triumfowała zaślubiając to wielkie nazwisko, tego urodziwego - mężczyznę, którego z takim trudem wyrwała z ramion wszystkich kobiet, a przede wszystkim z ramion własnej matki! Wydawało się, że urosła;. jej drobna postać kalekiej dziewczyny, czarna i brzydka, prostowała się radośnie, gdy nieprzerwaną falą kobiety, przyjaciółki i zwykłe znajome, tłoczyły się, podbiegały, ściskały jej ręce lub całowały ją z zapałem, ze słowami zachwytu. Gerard, któremu sięgała zaledwie do ramion, o tyle szlachetny i silny, o ile ona wydawała się nikła, przyjmował uściski rąk, oddawał je, uśmiechał się jak królewicz z bajki, szczęśliwy, że pozwolił się pokochać, że przez swą dobroć i słabość dał jej tyle szczęścia. Stojąc równolegle do siebie, rodziny nowożeńców tworzyły dwie grupy, które zachowały swoją odrębność pośród tłumu, który je oblegał, który bez końca defilował przed nimi z wyciągniętymi rękoma. Duvillard przyjmował ukłony niczym król rad ze swego ludu, natomiast Ewa, pragnąc do końca pozostać czarującą, wytężyła resztki sił, aby pięknie wyglądać i odpowiadać na wszystkie hołdy, i tylko nieznacznie drżała od łez, którymi wybuchało jej serce. Po drugiej stronie młodej pary stała pani de Quinsac, pomiędzy generałem de Bozonnet a margrabią de Morigny, bardzo godna, nieco wyniosła; poprzestając najczęściej na skinieniu głową, podawała drobną, suchą dłoń tylko osobom sobie znanym; i tonąc w powodzi nieznanych twarzy wymieniała z margrabią wejrzenia o niewypowiedzianym smutku, gdy fala stawała się błotnista i przynosiła jej z sobą ludzi ociekających wszystkimi zbrodniami pieniądza. Blisko przez pół godziny strumień ten płynął, uściski rąk padały gęsto jak grad, młodym małżonkom i ich rodzinom omdlewały już ramiona.

Ludzie nie wychodzili, tworzyli grupy, rozmawiali i śmiali się. Monferrand natychmiast został otoczony. Massot kazał Dutheilowi przyjrzeć się, z jaką skwapliwością prokurator generalny Lehmann zbliżył się, chcąc zaskarbić sobie względy ministra. Niemal natychmiast przyłączył się do nich sędzia śledczy Amadieu; również pan de Larombardière, wiceprezes sądu, chociaż boczył się jako jeden z wiernych salonu hrabiny, zjawił się tutaj we własnej osobie. Byli to urzędnicy, pochlebcy z konieczności, posłuszni, zaprzedani władzy, która rozporządza awansami, mianuje i usuwa z urzędu. Przypuszczano, że Lehmann oddał Monferrandowi wielkie usługi w związku z aferą Afrykańskich Kolei Żelaznych, postarawszy się, aby zniknęły pewne akta. A jeśli chodziło o uśmiechniętego Amadieu, paryżanina w każdym calu, czyż nie jemu zawdzięczano głowę Salvata?

— Widzi pan — szepnął Massot — że wszyscy trzej przychodzą prosić o nagrodę za wczorajszą egzekucję. Monferrand powinien ofiarować piękną świecę temu nieszczęśnikowi, który najpierw swoją bombą uratował gabinet od upadku, a później sprawił, że Monferrand otrzymał premierostwo, gdy potrzebowano człowieka dość silnej ręki, aby zdusił anarchię. Bo i jakaż to walka: z jednej strony Monferrand, a taki Salvat z drugiej! Musiała się zakończyć ucięciem głowy, ta głowa była konieczna... O proszę, niech pan posłucha, oni właśnie o tym mówią.

Istotnie, sadowników, którzy właśnie przywitali wszechmocnego ministra, zasypywały pytaniami znajome damy; ciekawość ich podnieciły sprawozdania w dziennikach. I Amadieu, który z obowiązku asystował przy egzekucji, odpowiadał, szczęśliwy z tej ostatniej swej przewagi, gotów zniszczyć to, co nazywał legendą o heroicznej śmierci Salvata. Wedle niego, ten zbrodniarz nie miał ani krzty prawdziwej odwagi, podtrzymywała go tylko pycha, był tak blady, tak przerażony, martwy, zanim jeszcze dostał się pod nóż.

— Och, to prawda! — zawołał Dutheil. — Byłem tam! Massot, chociaż kpił sobie ze wszystkiego, oburzony pociągnął go za ramię.

— Nic pan nie widział, mój drogi! Salvat umarł bardzo dzielnie, to głupio znieważać tego biedaka nawet po śmierci.

Ale myśl o podłej śmierci Salvata sprawiała przyjemność zbyt wielu ludziom. Była to jakby ostatnia ofiara całopalna, którą składano u stóp Monferranda, chcąc mu się przypodobać. On wciąż uśmiechał się z miną spokojną, jak zacny człowiek, który ustępuje tylko w obliczu konieczności. Okazał się szczególnie uprzejmy wobec trzech sądowników, chcąc im w swoim imieniu podziękować za dzielność, z jaką wypełnili aż do końca swój ciężki obowiązek. Poprzedniego dnia, po egzekucji, uzyskał w Izbie, w ryzykownym głosowaniu, ogromną większość. Panował porządek, wszystko we Francji szło jak najlepiej. I gdy Vignon, który — jak przystało zręcznemu graczowi — również pokazał się na ślubie i podszedł do ministra, on zatrzymał go i przywitał uroczyście, zarówno przez chęć podobania się, jak ze względów taktycznych, w obawie, czy mimo wszystko najbliższa przyszłość nie będzie należała do tego młodego człowieka, tak inteligentnego i tak zrównoważonego. Potem, gdy pewien wspólny znajomy oznajmił im smutną wiadomość o złym stanie zdrowia Barroux, któremu lekarze wróżyli rychły koniec, obaj dali wyraz swemu współczuciu. Ten biedny Barroux! Od posiedzenia, na którym go obalono, nie mógł wrócić do równowagi, marniał z każdym dniem, raniony w serce niewdzięcznością kraju, umierał pod ohydnym oskarżeniem o przekupstwo i kradzież, on, tak prawy, tak lojalny, on, który życie oddał republice! Bo, powtórzył Monferrand, po co się było przyznawać? Opinia publiczna nigdy tego nie wybacza.

W tej chwili Duvillard, porzucając na chwilę rolę ojca, przyłączył się do nich; i teraz triumf ministra podwoił się o jego triumf. Czyż Duvillard nie był władcą, czyż nie reprezentował pieniądza, jedynej stałej władzy, wiecznej, ponad władzami przelotnymi, ponad tekami ministerialnymi, które tak szybko przechodziły z rąk do rąk? Monferrand rządził i przemijał. Vignon mógłby rządzić i przeminąłby, ten Vignon, którego Duvillard już miał u swoich stóp, który wiedział, że nie można rządzić bez milionów finansjery. Czyż więc nie on jeden tylko był triumfatorem, on, który za pięć milionów kupił syna arystokratycznej rodziny, który wcielał burżuazję, co przemieniła się we władczynię i rządziła jak król absolutny, przesądzała o losach państwa, zdecydowana nic nie wypuszczać z ręki, nawet pod grozą bomb. Ta uroczystość stawała się jego świętem, on sam zasiadał do uczty, nie dopuszczając do nowego podziału dóbr, teraz gdy zdobył wszystko, wszystko posiadł, z żalem rzucając okruchy ze swego stołu małym ludziom z dołów, tym biedakom robotnikom, których rewolucja niegdyś oszukała.

Afera Afrykańskich Kolei Żelaznych była już starą historią, pogrzebaną w jednej z komisji, umorzoną. Wszyscy, którzy w niej byli skompromitowani, jak na przykład Dutheil, Chai-gneux, Fonsègue i tylu innych, ocaleni przez mocną pięść Monferranda, śmiali się wesoło i też uczestniczyli w triumfie Duvillarda. I nawet haniebny artykuł Saniera, opublikowany w „Głosie Ludu", pełen skandalicznych rewelacji, też się już nie liczył, wywoływał zaledwie wzruszenie ramion, tak bardzo publiczność, karmioną błotem, przesyconą donosami i kalumniami, zmęczyły już głośne skandale. Jedna już tylko wieść wywoływała gorączkę, a mianowicie plotka o bliskim puszczeniu w ruch wielkiej imprezy, słynnej Kolei Transsaharyjskiej, która miała poruszyć miliony i jak deszczem obsypać nimi wiernych przyjaciół.

Podczas gdy Duvillard przyjacielsko rozmawiał z Monferrandem i Dauvergne'em, ministrem oświaty, który się do nich przyłączył, Massot natknął się na redaktora naczelnego i rzekł mu półgłosem:

— Dutheil przed chwilą zapewnił mnie, że przygotowali już tę swoją Kolej Transsaharyjską i że spróbują wystąpić z tym w Izbie. Twierdzą, że powodzenie jest pewne.

Ale Fonsègue odniósł się do jego słów sceptycznie.

— Niemożliwe, nie odważą się zaczynać na nowo po upływie tak krótkiego czasu.

Jednakże nowina nastroiła go poważnie. Niedawno, gdy tak lekkomyślnie zachował się w sprawie Afrykańskich Kolei Żelaznych, przeżył tyle strachu, że przysiągł sobie na przyszłość być ostrożny. Ale nie posuwał się tak daleko, aby w ogóle wycofać się z interesów. Należało tylko nie spieszyć się, bacznie przypatrywać się wszelkim interesom, jednakże brać w nich udział, i to nie pomijając żadnego.

Gdy przyglądał się grupie, jaką tworzyli Duvillard i obaj ministrowie, stał się świadkiem agitacji, jaką rozwijał Chaigneux, który nie przestawał po całej zakrystii werbować ludzi na wieczorne przedstawienie. Wychwalał Sylwianę, podniecał ciekawość, zapowiadał niebywały sukces. I zbliżywszy się do Dauvergne'a zgiął we dwoje swój długi grzbiet.

— Drogi ministrze, polecono mi przedstawić panu prośbę pewnej pięknej damy, której zwycięstwo nie będzie zupełne dziś wieczór, jeżeli pan nie raczy przyłączyć doń swojego głosu.

Dauvergne, przystojny mężczyzna o niebieskich oczach, które uśmiechały się zza binokli, słuchał z życzliwą miną. Wiodło mu się doskonale w Ministerstwie Oświaty, chociaż nie miał pojęcia o sprawach uniwersyteckich. Ale jako „prawdziwy paryżanin z Dijon", jak mówiono, nie był pozbawiony ani taktu, ani złośliwości, wydawał przyjęcia, w których celowała jego młoda i urocza żona, uchodził za. światłego przyjaciela pisarzy i artystów. I zaangażowanie Sylwiany do Komedii Francuskiej, jak dotąd najwybitniejsze jego posunięcie, które zgubiłoby każdego innego ministra, jemu, dzięki szczególnemu zbiegowi okoliczności, zjednało popularność. Uważano to za rzecz oryginalną, zabawną.

Gdy dowiedział się, że Chaigneux pragnie tylko uzyskać pewność, iż on wieczorem zasiądzie w swojej loży w Komedii, podwoił uprzejmość.

—Ależ oczywiście, drogi panie deputowany, stawię się. Gdy się ma tak czarującą pupilkę, nie opuszcza się jej w niebezpieczeństwie.

Monferrand, który słuchał jednym uchem, nagle się odwrócił.

— I proszę jej powiedzieć, że ja również postaram się przyjść, dzięki czemu będzie miała na sali o dwóch przyjaciół więcej.

Duvillard, uradowany, z oczyma błyszczącymi od wzruszenia i wdzięczności, skłonił się, jak gdyby dwaj ministrowie jemu osobiście wyświadczyli niezapomnianą łaskę.

Wtedy Chaigneux również nisko się skłonił, a ponieważ dojrzał Fonsègue'a, pobiegł ku niemu i odprowadził go na bok.

— Ach, drogi panie kolego, koniecznie trzeba załatwić tę sprawę. Ja uważam, że jest ogromnie ważna.

— Jaką sprawę? — spytał zdziwiony Fonsègue.

— Ależ ten artykuł Massota, którego pan nie chce przepuścić. Bez ogródek dyrektor „Globu" oświadczył, że ten artykuł nie przejdzie. Bronił godności, powagi swego dziennika; a takie pochwały oddawane dziewce, zwyczajnej dziewce, byłyby czymś potwornym, haniebnym w dzienniku, który z takim trudem uczynił organem surowym, o nieposzlakowanej moralności. On zresztą kpił sobie z całej sprawy, o Sylwianie wyraził się w brutalnych słowach, że może sobie zadzierać spódnicę przed publicznością i że on sam na to pójdzie. Ale „Glob" to rzecz święta! Chaigneux, zmieszany, żałosny, jeszcze nastawał:

— Ależ, drogi kolego, niech pan dla mnie zrobi to małe ustępstwo. Jeżeli artykuł nie przejdzie, Duvillard pomyśli, że to moja wina. A pan wie, że ja go potrzebuję, bo właśnie zamążpójście mojej najstarszej córki znów się odwleka i ja nie wiem już, co robić. — Następnie, widząc, że jego osobiste niedole wcale Fonsègue'a nie wzruszają, dodał: — A także dla własnego dobra, drogi kolego, dla własnego dobra... Bo ostatecznie Duvillard zna ten artykuł i tym bardziej zależy mu, aby ukazał się w „Globie", im więcej jest w nim pochwał. Niech się pan zastanowi, bo on na pewno zerwałby z panem.

Fonsègue przez chwilę milczał. Czy myślał o wielkiej imprezie Kolei Transsaharyjskiej, czy powiadał sobie, że ciężko byłoby poróżnić się w takiej chwili, nie otrzymać swojej części przy najbliższym podziale dochodów pomiędzy wiernych przyjaciół? Ale widocznie zwyciężyła myśl, aby czekać i być ostrożnym.

— Nie, nie, nie mogę, to sprawa sumienia.

Tymczasem gratulacje ciągnęły się dalej, zdawało się, że defiluje cały Paryż — wciąż te same uśmiechy, te same uściski rąk. Bardzo zmęczeni, młodzi małżonkowie i ich krewni, stojąc pod ścianą, do której wreszcie tłum ich przyparł, musieli zachowywać uszczęśliwione miny.

Upał stawał się nie do zniesienia, drobny pył unosił się jak po przejściu ogromnego stada.

Mała księżna de Harth, spóźniona nie wiadomo jak i dlaczego, ukazała się nagle, rzuciła się na szyję Kamili, ucałowała Ewę, zatrzymała dłoń Gerarda w obu swoich rękach, prawiła im oryginalne komplementy. Potem, dostrzegłszy Hiacynta, zagarnęła go i odprowadziła do kąta.

— Chcę pana o coś prosić!

Hiacynt tego dnia był milczący. Małżeństwo siostry wydawało mu się ceremonią godną pogardy, nie do opisania wulgarną. Jeszcze jedna i jeszcze jeden, którzy poddawali się temu brudnemu i prostackiemu prawu płci, uwieczniając ludzką absurdalność świata. Toteż postanowił, że będzie w tym uczestniczył milcząco, z miną wyniosłego potępienia.

Niespokojnie popatrzył na Rozamundę, gdyż był szczęśliwy, że z nią zerwał, i bał się, że jakiś kaprys znowu ją mu przyprowadzi. Po raz pierwszy tego dnia przemówił:

— Jako kolega, moja droga, wszystko, czego sobie pani życzy... Roześmiała się i oznajmiła mu, że umrze, jeśli nie będzie na debiucie Sylwiany, której jest przyjaciółką, namiętną wielbicielką; i błagała go o interwencję u ojca, żeby wziął ją do ich loży, gdzie, jak wiedziała, jest jeszcze jedno wolne miejsce.

Wówczas i on się uśmiechnął, pomyślał bowiem, że byłoby to niezwykłe, pełne symbolicznej piękności zakończenie: Sylwiana uwalniająca go od Rozamundy, bezpłodna miłość wcielona w te dwie kobiety. Jako wielbiciel piękna był zwolennikiem związków jednopłciowych, nie wydających potomstwa.

— To rzecz załatwiona, moja droga, uprzedzę ojca, znajdzie się miejsce dla pani.

I wreszcie, defilada zwolniła tempa, zakrystia trochę opustoszała, młoda para i obie rodziny mogły przemknąć pomiędzy gwarnym tłumem, który rozchodził się powoli, zwlekał, przystawał, aby ich pożegnać i raz jeszcze na nich spojrzeć.

Gerard i Kamila zaraz po lunchu mieli wyjechać do majątku barona Duvillard w departamencie Eure. I podczas owego lunchu, podanego o dwa kroki od Madeleine, w królewskim pałacu przy ulicy Godot-de-Mauroy, rozwinięto znowu niebywały przepych. Na pierwszym piętrze sala jadalna została przemieniona w bufet o bajecznej obfitości i bogactwie, ale dopiero w ogromnym czerwonym salonie, w małym niebiesko-srebrnym salonie i innych luksusowych pokojach, pomiędzy którymi otwarto wszystkie drzwi, przyjęcie mogło rozwinąć się w całej swej wystawności. Pomimo zapowiedzi, iż zaproszono tylko przyjaciół obu rodzin, tylko najbliższych, zeszło się przeszło trzysta osób. Ministrowie wymówili się, tłumacząc się nawałem spraw publicznych. Ale zjawili się dziennikarze, sądownicy, deputowani, cała wezbrana rzeka, która poprzednio przepłynęła przez zakrystię. I zapewne wśród tej wygłodniałej rzeszy rzucającej się na czekającą ją strawę najbardziej obco czuli się nieliczni goście pani de Quinsac, którą generał de Bozonnet i margrabia de Morigny usadowili na kanapie w wielkim czerwonym salonie i nie odstępowali jej ani na chwilę.

Ewa, upadając ze zmęczenia, u kresu sił fizycznych i moralnych, usiadła w niebiesko-srebrnym saloniku, który jej namiętność do kwiatów zmieniła w wielki bukiet róż. Z trudem trzymała się na nogach, posadzka usuwała się jej spod stóp, a jednak jeszcze się uśmiechała, czyniła wysiłki, aby być piękna i czarująca, gdy podchodził do niej ktoś z gości. Niespodzianej ulgi doznała na widok monsignora Marthy, który raczył uświetnić śniadanie swoją obecnością. Zajął fotel obok niej, zaczął rozmowę z właściwą sobie pieszczotliwą, miłą wesołością. Na pewno nie był mu obcy straszny dramat, bezskutecznie zwalczana trwoga pustosząca tę biedną duszę, gdyż okazał się ojcowski, nie szczędził jej pociechy. Ona mówiła jak niepocieszona wdowa, która wyrzeka się świata, dawała do zrozumienia, że tylko w Bogu znaleźć może ukojenie. Po chwili rozmowa zeszła na Schronisko dla Inwalidów Pracy i Ewa oznajmiła, iż postanowiła odtąd bardzo na. serio traktować swoją rolę przewodniczącej, oddać się jej teraz bez reszty.

— Proszę mi pozwolić, abym w tej sprawie zasięgnęła rady Waszej Ekscelencji... Potrzeba mi kogoś do pomocy i myślałam, aby wciągnąć do tej pracy pewnego kapłana, którego podziwiam, bo to prawdziwy święty; mam na myśli księdza Piotra Froment.

Biskup spoważniał, zmieszał się, ale w tej chwili mała księżna de Harth, która właśnie przechodziła trzymając się ramienia Dutheila i dosłyszała to nazwisko, zbliżyła się do nich ze zwykłą swoją żywiołowością.

— Ksiądz Piotr Froment... Nie mówiłam pani jeszcze, moja droga, że spotkałam go ubranego w marynarkę i spodnie, a poza tym mówiono mi, że jeździ na rowerze po Lasku Bulońskim z jakąś kreaturą... Prawda, panie Dutheil, żeśmy go spotkali?

Deputowany skłonił się z uśmiechem, a przejęta i wzburzona Ewa aż złożyła ręce.

— Czy to możliwe? Taki płomień miłosierdzia, tyle wiary i apostolskiego zapału!

Wreszcie zabrał głos monsignor Martha:

— Tak, tak, na Kościół spadają niekiedy bolesne ciosy. Wiedziałem o szaleństwie tego nieszczęśnika, o którym państwo mówicie, uważałem nawet za swój obowiązek napisać do niego, ale zostawił mój list bez odpowiedzi. Tak bardzo pragnąłem uniknąć podobnego zgorszenia! Ale istnieją obmierzłe siły, których wciąż jeszcze nie udaje się nam pokonać, i arcybiskupstwo w tych dniach ogłosiło interdykt... Trzeba wybrać kogo innego, pani baronowo.

Była to klęska. Ewa patrzyła na Rozamundę i Dutheila, nie mając odwagi pytać o szczegóły, myśląc o tej kreaturze, która ośmieliła się uwieść księdza. Na pewno jakaś bezwstydna dziewka, jedna z tych wykolejonych istot, które dały się uwieść szaleństwu swego ciała! I wydało się jej, że ta zbrodnia dopełniła miary jej własnego nieszczęścia.

Z gestem wzywającym na świadka otaczający ją luksus, balsamiczne róże, w których tonęła, i tłum gości cisnących się przy bufecie, szepnęła:

— Ach, to prawda, wszędzie tylko zepsucie, nie można już liczyć na nikogo!

W tej samej chwili Kamila, która miała zaraz wyjechać z Gerardem, była sama w swoim panieńskim pokoju, gdy wszedł jej brat Hiacynt.

— Ach, mój mały, jesteś!... Pospiesz się, jeżeli chcesz mnie uściskać. Wyjeżdżam i jestem bardzo szczęśliwa.

Pocałował ją. Potem rzekł mentorskim tonem:

— Myślałem, że jesteś silniejsza. Od rana okazujesz radość, która przejmuje mnie niesmakiem.

Zadowoliła się rzuceniem mu spojrzenia spokojnej pogardy. On mówił dalej:

— Zjadasz oczyma tego swojego Gerarda, a wiesz dobrze, że ona ci go odbierze, gdy tylko wrócicie.

Policzki jej zbladły, oczy zapłonęły. Podeszła do brata z zaciśniętymi pięściami.

— Ona! Mówisz, że ona mi go odbierze? Mówili o swojej matce.

— Posłuchaj, mój mały, ja bym ją zabiła. O nie! Niech ona nie liczy na taką podłość, bo mężczyznę, który należy do mnie, potrafię zachować dla siebie... A ty dobrze zrobisz, jeżeli dasz mi spokój z twoimi złośliwościami, bo wiesz, co ja o tobie myślę. Jesteś tylko dziewką i bydlakiem.

Cofnął się, jak gdyby to żmija uniosła swoją ostrą i czarną głowę; i wolał uciec, gdyż zawsze drżał przed nią.

Podczas gdy ostatni goście z zaciekłością kończyli pustoszyć bufet, nadeszła chwila rozstania, nowożeńcy mieli się pożegnać, wsiąść do powozu i pojechać na dworzec kolejowy. Generał de Bozonnet przyłączył się do którejś z grup i raz jeszcze dawał wyraz swojej trosce i rozpaczy z powodu obowiązkowej służby wojskowej i dopiero margrabia de Morigny przyprowadził go w chwili, gdy hrabina de Quinsac całowała na pożegnanie syna i synową; ręce jej drżały, była tak wzruszona, że margrabia ośmielił się z szacunkiem ją podtrzymać. Hiacynt rzucił się na poszukiwanie ojca, którego nigdzie nie można było znaleźć. Odkrył go wreszcie we framudze okna, pogrążonego w wielkiej naradzie z przygnębionym Chaigneux, którego gwałtownie beształ, wściekły na wiadomość o skrupułach moralnych Fonsègue'a, bo jeżeli artykuł nie ukaże się, Sylwiana gotowa rozgniewać się na niego i ukarać go, znowu zamykając mu drzwi przed nosem. Natychmiast musiał znowu przybrać triumfalną minę i pobiegł, aby ucałować córkę w czoło, uścisnąć rękę zięcia; żartował, życzył im wesołego pobytu. A wreszcie nastąpiło pożegnanie z Ewą, przy której pozostał uśmiechnięty monsignor Martha. Ewa zdobyła się na wzruszającą odwagę, wytężyła całą swoją wolę, aby wyglądać pięknie aż do końca, i w tym czerpała siły, które pozwoliły jej być wesołą i macierzyńską.

Ujęła trochę drżącą dłoń zmieszanego Gerarda, odważyła się zatrzymać ją przez chwilę w swoich rękach, była bardzo dobra, naprawdę bohaterska w swym wyrzeczeniu.

— Do widzenia, Gerardzie, miej się dobrze, bądź szczęśliwy.

Następnie zwróciła się do Kamili, pocałowała ją w oba policzki, a monsignor przyglądał się obu kobietom z miną pobłażliwej sympatii.

— Do widzenia, córko!

— Do widzenia, matko!

Ale głosy drżały, spojrzenia skrzyżowały się z błyskiem mieczy i obie uczuły zęby pod pocałunkiem. Ach, ta wściekłość na widok matki jak zawsze pięknej, jeszcze ponętnej, mimo lat i tylu wylanych łez! A dla Ewy jakimż obródłem męczarni była ta dziewczyna, ta młodość, która ją wreszcie pokonała i która porwała na zawsze jej ukochanego mężczyznę! Wzajemne przebaczenie było niemożliwe, nienawidziłyby się nawet w grobowcu rodzinnym, gdzie pewnego dnia miały spocząć obok siebie.

Wieczorem jednak baronowa Duvillard wymówiła się od obecności na przedstawieniu Polieukta. Była zmęczona, chciała się wcześnie położyć; i z głową w poduszce przepłakała całą noc. Lożę prosceniową na balkonie zajęli więc tylko baron, Hiacynt, Dutheil i mała księżna de Harth.

O dziewiątej sala była pełna — gwarna i wspaniała sala wielkich uroczystości teatralnych. Cały Paryż, który rano przedefilował przez zakrystię kościoła Madeleine, znalazł się tutaj, w tej samej gorączce ciekawości, z tym samym pragnieniem, aby zaznać niespodzianki, nadzwyczajności; widziano te same twarze, te same uśmiechy, kobiety pozdrawiały się drobnymi, znaczącymi ruchami, mężczyźni rozumieli się od jednego słowa, jednego gestu. Wszystkie i wszyscy wiernie stawili się na spotkanie: nagie ramiona, kwiaty w butonierkach, w olśniewającej, odświętnej gali. Fonsègue siedział w loży „Globu" z dwiema zaprzyjaźnionymi parami małżeńskimi. W jednym z pierwszych rzędów parteru mały Massot zajmował swój zwykły fotel. Można tam było również dostrzec sędziego śledczego Amadieu, jednego z wiernych bywalców Komedii Francuskiej, a także generała Bozonnet i mecenasa Lehmanna. Ale przede wszystkim przyciągał spojrzenia Sanier, straszliwy Sanier, ze swą gębą apoplektycznego grubasa, a to z powodu swego skandalicznego artykułu, jaki ukazał się rankiem. Chaigneux, który zachował dla siebie zaledwie skromny straponten, biegał po korytarzach, uwijał się po wszystkich piętrach, rzucając ostatnie hasło entuzjazmu. I gdy w loży prosceniowej położonej vis-a-vis loży Duvillarda ukazali się dwaj ministrowie, Monferrand i Dauvergne, salę przebiegł lekki dreszcz, uśmiechy stały się intymniejsze i bardziej ironiczne, gdyż wszystkim wiadomo było, jaki był ich udział w sukcesie debiutantki.

A przecież jeszcze w przeddzień krążyły niepomyślne wieści. Sanier głosił, że debiut Sylwiany, notorycznej dziewki, w Komedii Francuskiej, i to w roli Pauliny, postaci o tak czystej duszy, był prawdziwym wyzwaniem rzuconym moralności publicznej. Ta dziwaczna zachcianka ładnej dziewczyny od dawna zresztą oburzała prasę. Ale mówiono już o tym pół roku i Paryż, który w końcu oswoił się z tą myślą, zbiegł się tutaj, gnany jedynym pragnieniem: aby dostarczano mu coraz nowych rozrywek. Zanim podniesiono kurtynę, w samym już powietrzu sali czuło się ów Paryż, dobroduszny, skory do śmiechu i chciwy użycia, kpiący po kątach, gotów do oklasków, jeśli spotka go tutaj coś przyjemnego.

I ujrzał naprawdę coś nadzwyczajnego. Gdy Sylwiana ukazała się w pierwszym akcie w skromnej drapowanej szacie, zdziwiła salę czystym owalem swojej dziewiczej twarzy o dziecinnych ustach, o niewinnych, niepokalanych oczach. Później przede wszystkim sposób, w jaki ujęła rolę, zdumiał najpierw, a potem oczarował salę. Od sceny zwierzeń czynionych przed Stratoniką, od opowiadania o śnie uczyniła z Pauliny postać mistyczną, owianą marzeniem, jakąś świętą z witraża, którą Wagnerowska Brunhilda, galopująca w chmurach, porwała, usadowiwszy ją za sobą na końskim grzbiecie. Było to całkiem niedorzeczne, sprzeczne z wszelkim zdrowym rozsądkiem i wszelką prawdą. Lecz publiczność zdawała się właśnie zainteresowana, nie tylko idąc za modą, ale niewątpliwie podniecona przede wszystkim kontrastem, jaki zachodził pomiędzy tą niewinną lilią a dziewką o haniebnych skłonnościach. Od tej chwili sukces narastał od aktu do aktu, w drugim podczas jej wyjaśnień z Sewerem, w trzecim w scenie z Feliksem, aby osiągnąć, w czwartym, w scenie z Polieuktem, a następnie z Sewerem szlachetność przejmującą, tragiczną. Cichy gwizd, o który posądzono Saniera, przypieczętował zwycięstwo. Monferrand i Dauvergne, jak podały później dzienniki, dali sygnał do oklasków; i cała sala pozwoliła się porwać; Paryż klaskał w dłonie, częściowo z rozbawienia, częściowo zapewne przez ironię, oddając w ten sposób równocześnie hołd bogactwom Duvillarda i silnej pięści gabinetu Sylwiany, z którego żartowano w antraktach.

W prosceniowej loży barona zapanował ruch i namiętne uniesienie.

— Wie pan — przyszedł oznajmić Dutheil — że nasz wpływowy krytyk, ten, którego przyprowadziłem panu pewnego wieczora na kolację, jest wściekły. Upiera się przy twierdzeniu, że Paulina jest małą mieszczką, na którą dopiero przy końcu utworu oddziałał cud, i że ujęcie tej postaci od początku jako świętej równa się jej uśmierceniu.

— Ba — rzekł dumnie Duvillard — niech dyskutuje, to narobi hałasu!... Ważne jest, abyśmy jutro mieli artykuł Massota w „Globie".

Ale w tym względzie nowiny wciąż nie były pomyślne. Chai-gneux, który znowu próbował wpłynąć na Fonsègue'a, oświadczył, że ów jeszcze się waha mimo sukcesu, który uważa za idiotyczny. Baron się rozgniewał.

— Proszę mu powiedzieć, że ja chcę tego i że tego mu nie zapomnę.

W głębi prosceniowej loży Rozamunda szalała z entuzjazmu.

— Mój kochany Hiacyncie, błagam pana, proszę mnie zaprowadzić do . garderoby Sylwiany. Nie mogę czekać, muszę ją ucałować.

— Ależ wszyscy tam pójdziemy! — zawołał Duvillard, który usłyszał jej słowa.

W korytarzach było pełno, ludzie tłoczyli się aż na scenie. Dalej natknięto się na przeszkodę, gdyż drzwi garderoby okazały się zamknięte i gdy baron zapukał, garderobiana odpowiedziała, że pani prosi, aby zechcieli zaczekać.

— Ach, ale ja, jako kobieta, mam wstęp wolny — rzekła Rozamunda i szybko się wśliznęła. — A pan, panie Hiacyncie, też może wejść, to przecież nic nie szkodzi.

 Sylwiana, półnaga, właśnie kazała sobie wytrzeć ramiona i szyję, tak jej było gorąco. Rozentuzjazmowana Rozamunda rzuciła się ku niej, pocałowała ją. Rozmawiały niemal z ustami na ustach, w upale płonącego gazu, w upajającej woni kwiatów, których pełno było w ciasnej garderobie. I Hiacynt usłyszał, jak wśród okrzyków podziwu i czułości przyrzekały sobie, że spotkają się przy wyjściu, i jak Sylwiana zaprosiła Rozamundę do siebie na szklankę herbaty. Uśmiechnął się pobłażliwie i rzekł do aktorki:

— Powóz pani czeka w ulicy Montpensier, nieprawdaż? A więc podejmuję się zaprowadzić tam księżnę. Tak będzie najprościej, wrócą panie razem.

— Ach, jakiż pan miły! — zawołała Rozamunda. — A zatem rzecz umówiona!

Otwarto drzwi, weszli mężczyźni i rozpłynęli się w pochwałach. Ale wnet trzeba było wracać na salę, na piąty akt. I był to triumf, sala zatrzęsła się od oklasków, gdy Sylwiana wypowiedziała słynne: „Widzę, wiem, wierzę, poznałam już prawdę", z uniesieniem świętej męczennicy wstępującej do nieba. Zachwyt był ogólny. Gdy wywołano artystów, Paryż urządził ostatnią owację tej teatralnej dziewicy, która wedle słów Saniera tak dobrze grała dziewki w życiu.

Duvillard natychmiast pomknął z Dutheilem za kulisy, aby zabrać Sylwianę, a tymczasem Hiacynt odprowadził Rozamundę do powozu czekającego na rogu ulicy Montpensier, a sam stanął na czatach. I zdawał się niezwykle ubawiony, gdy zjawił się jego ojciec z Sylwianą, która wstrzymała go jednym gestem, gdy z kolei i on chciał wsiąść do powozu.

— Nie, mój drogi, nie dziś. Zaprosiłam do siebie przyjaciółkę.

Roześmiana twarzyczka Rozamundy mignęła w głębi. Duvillard pozostał z otwartymi ustami, gdy powóz uwożący dwie kobiety ruszył z miejsca. A on od tylu dni się trudził, aby powrócić do łask!

— Mój drogi, nie dziw się — wyjaśnił Hiacynt Dutheilowi, bo i on nawet był trochę oburzony. — Miałem jej po uszy i dałem ją Sylwianie.

Duvillard, zdumiony, stał na chodniku, pod opustoszałą już kolumnadą, gdy wyszedł zmordowany Chaigneux i zobaczywszy go przybiegł, aby mu oznajmić, że Fonsègue w końcu namyślił się i że artykuł Massota ukaże się. W kuluarach mówiono też wiele o słynnej Kolei Transsaharyjskiej.

Hiacynt pociągnął ojca, przemawiał do niego jak rozsądny kolega, jak człowiek, dla którego kobieta jest zwierzęciem nieczystym i podłym.

— Chodź spać... Ponieważ ten artykuł ma się ukazać,    zaniesiesz go jej jutro rano, a na pewno otworzy ci drzwi.

I dwaj mężczyźni, chcąc się trochę przejść, poszli przez Ave-nue de l'Opéra, pustą i posępną o tej porze, paląc, wymieniając skąpe słowa, a tymczasem na uśpiony Paryż spa id="filepos1004494">ywał niezmierny lament, agonia świata.

III

Od czasu egzekucji Salvata Wilhelm pogrążył się w wielkim milczeniu. Zdawał się czymś pochłonięty, nieobecny. Godzinami pracował, sporządzał ów proch tak niebezpieczny, o formule znanej tylko jemu jednemu, wymagający manipulacji niezmiernie delikatnych, przy których nie życzył sobie niczyjej pomocy. Potem wychodził z domu, wracał zmęczony długimi, samotnymi przechadzkami. Wśród domowników był jak dawniej łagodny, starał się uśmiechać, lecz stale wyglądał, jak gdyby myślami był gdzieś daleko, i drżał, ilekroć go zagadnięto.

Wówczas Piotr doszedł do wniosku, że jego brat zbytnio liczył na heroizm swego wyrzeczenia i że strata Marii jest mu zbyt ciężką do zniesienia. Może ta myśl prześladowała go, może to bolało go coraz więcej, w miarę jak zbliżała się wyznaczona data ślubu? I pewnego wieczora odważył się szczerze z nim porozmawiać, raz jeszcze zaproponować, że wyjedzie, że zniknie.

Na pierwsze słowa Wilhelm powstrzymał go pełnym czułości okrzykiem:

— Maria! Ach, mój braciszku, zbyt kocham ją, zbyt kocham ciebie, aby żałować tego, com uczynił... Nie, nie, wy darzycie mnie tylko szczęściem, wy jesteście moim męstwem, całą moją siłą, teraz gdy wiem, że oboje czujecie się szczęśliwi... I zapewniam cię, że się mylisz, nic absolutnie mi nie jest, to tylko praca trochę mnie pochłania.

Tego wieczora postanowił opanować się, był wesoły i czarujący. Przy obiedzie zapytał, czy już wkrótce zjawi się tapicer, aby urządzić dla młodej pary dwa małe pokoiki, które Maria zajmowała nad pracownią. Maria, która, spokojna i uśmiechnięta, bez pośpiechu lub zakłopotania oczekiwała swego ślubu od dnia, gdy małżeństwo zostało postanowione, zaczęła mu wtedy radośnie opowiadać o swoich planach; chce mieć pokój czerwony, obity perkalikiem po dwadzieścia su za metr; meble z lakierowanej sosny, tak aby się jej wydawało, że jest na wsi, a wreszcie na podłodze musi być dywan, gdyż dywan był dla niej szczytem luksusu. I śmiała się, a on śmiał się z nią, z twarzą rozjaśnioną i ojcowską, Piotr zaś, któremu ta dobroduszna wesołość przyniosła ulgą, nabrał przekonania,  że  niepotrzebnie się martwił.

Ale nazajutrz Wilhelm znowu zapadł w zadumę. I niepokój Piotra odżył, gdy zauważył, że i Babka jest niezwykle małomówna, pogrążona w jakimś wyniosłym i surowym milczeniu. Nie mając odwagi zwrócić się wprost do niej, zastanawiał się najpierw, czyby nie wypytać trzech dorosłych synów Wilhelma; ale uznał, że byłoby to bezskuteczne, gdyż ani Tomasz, ani Franciszek, ani Antoni nie wiedzieli nic, nie chcieli nic wiedzieć. Spędzali dnie każdy przy swoim zajęciu, z pogodnym uśmiechem na twarzy; dla ojca żywili szacunek, a nawet uwielbienie. Żyjąc obok niego, nie zadawali mu nigdy żadnych pytań na temat jego prac, jego zamierzeń, uważając, że to, co on czynił, mogło być tylko słuszne i dobre, i gotowi byli czynić to wraz z nim, bez namysłu, na każde skinienie. Ale widocznie on ich odsuwał od wszelkiego niebezpieczeństwa, narażał jedynie siebie i jedyną jego powiernicą była Babka, ją pytał o zdanie, jej rad może słuchał. Toteż Piotr doszedł do wniosku, że niczego nie dowie się od synów, i myślał już tylko o jej pełnej napięcia powadze, zwłaszcza odkąd spostrzegł, że odbywa ona teraz częste rozmowy z Wilhelmem w swoim pokoju na górze, obok mieszkania Marii. Zamykali się tam, widocznie długo nad czymś pracowali, a pokój wydawał się wtedy martwy, jak gdyby nie było w nim żywego ducha.

Następnie, pewnego dnia Piotr zobaczył, jak Wilhelm wyszedł stamtąd z małą walizką, która wyglądała na bardzo ciężką. Natychmiast przypomniały mu się zwierzenia brata, to, co mówił o prochu, którego funt wystarczyłby do wysadzenia w powietrze katedry, o niszczycielskiej machinie, którą chciał podarować Francji walczącej, aby zapewnić jej zwycięstwo nad innymi narodami, a następnie uczynić z niej inicjatorkę i wybawicielkę. I przypomniał sobie, że prócz niego jedynie Babka dopuszczona była do tajemnicy, że długo sypiała na nabojach ze straszliwym materiałem wybuchowym, w okresie gdy Wilhelm obawiał się najścia policji. Dlaczegóż więc teraz wynosił tak wielkie ilości tego prochu, który od pewnego już czasu fabrykował? Podejrzenie, a potem głuchy lęk dodały mu sił i wreszcie niespodzianie zapytał brata:

— Czy obawiasz się czegoś, że nie chcesz nic trzymać tutaj w domu? Jeżeli te rzeczy sprawiają ci kłopot, wiesz, że mógłbyś wszystko złożyć u mnie, bo tam nikt szukać nie będzie.

 Zdziwiony, Wilhelm bacznie na niego spojrzał.

— Tak, dowiedziałem się, że aresztowania i rewizje zaczęły się na nowo po straceniu tego nieszczęśliwca, gdyż boją się, aby jakiś desperat nie zechciał go pomścić... A poza tym nieostrożnością byłoby trzymać tutaj materiały wybuchowe o takiej mocy niszczycielskiej. Wolę przenieść je w bezpieczne miejsce... Do Neuilly? Ach, nie, braciszku, nie byłby to stosowny podarunek dla ciebie!

Mówił z twarzą spokojną i tylko wstrząsało nim lekkie drżenie.

— A więc — rzekł jeszcze Piotr— wszystko jest gotowe i w najbliższym czasie przekażesz twoją machinę ministrowi wojny?

W szczerych oczach Wilhelma ukazało się wahanie, już gotów był skłamać. Ale po chwili rzekł spokojnie;

— Nie, rozmyśliłem się. Mam inny zamiar.

Powiedział to z twarzą wyrażającą tak groźną decyzję, że Piotr nie śmiał już dalej pytać, dowiadywać się, jaki jest ów inny zamiar. Lecz od tej chwili żył w niespokojnym oczekiwaniu; z wyniosłego milczenia Babki, z coraz bardziej heroicznego i wyzwolonego wyrazu twarzy Wilhelma wyczuwał, że z godziny na godzinę rodzi się, rośnie i ogarnia cały Paryż coś ogromnego i przerażającego.

Pewnego, popołudnia, gdy Tomasz miał pójść do fabryki Grandidiera, dowiedzieli się, że Toussaint, stary robotnik, miał właśnie nowy atak paraliżu. I Tomasz obiecał, że po drodze wstąpi do biednego człowieka, dla którego miał wiele szacunku, i zobaczy, czy nie można by mu przyjść z jakąś pomocą. Piotr postanowił mu towarzyszyć. Obaj wyszli około godziny czwartej.

W jedynej izbie, którą zajmowali Toussaintowie, służącej im za jadalnię i sypialnię, dwaj przybysze zastali mechanika siedzącego przy stole, na niskim krześle; wyglądał jak rażony gromem. Był to paraliż połowy ciała, który atakując cały prawy bok, rękę i nogę dosięgnął również twarzy, tak że pozbawił go i mowy. Wydawał tylko niezrozumiałe gardłowe dźwięki. Usta wykrzywione były na prawą stronę, cała poczciwa, okrągła twarz o skórze ogorzałej, z jasnymi oczyma, ściągnęła się w maskę przerażającego lęku. W pięćdziesiątym roku życia był to człowiek zupełnie złamany, o zaniedbanej, siwej, starczej brodzie, o żylastych rękach i nogach, zżartych przez pracę, teraz niezdolnych już do żadnego wysiłku. I jedynie oczy żyły, okrążały pokój, przenosiły się z jednego przybysza na drugiego; i tylko pani Toussaint, zawsze otyła, nawet gdy nie miała czym zaspokoić głodu, była po dawnemu energiczna i nie tracąc głowy w nieszczęściu uwijała się dokoła męża.

— Toussaint, patrz, jacy mali goście, przyszedł pan Tomasz, aby cię odwiedzić, z księdzem. — I bez zmieszania poprawiła: — Z panem Piotrem, swoim stryjem... Widzisz, że nie wszyscy cię opuścili!

Toussaint chciał coś powiedzieć, ale ten bezowocny wysiłek wywołał tylko dwie duże łzy w jego oczach; i patrzył na nowo przybyłych z wyrazem niewypowiedzianego przygnębienia, a szczęki mu drżały.

— Nie przejmuj się tak — mówiła dalej kobieta. — Lekarz powiedział, że to się na nic nie przyda.

Piotr wchodząc zauważył, że jakieś dwie osoby wstały i usunęły się trochę na bok. Ze zdziwieniem poznał panią Teodorową i małą Celinę; obie były porządnie ubrane, twarze ich wyrażały spokój. Przyszły odwiedzić, jedna brata, druga — wuja, gdy dowiedziały się o wypadku, powodując się dobrocią smutnych istot, które same zaznały już najcięższych cierpień. Teraz zdawały się już zabezpieczone od skrajnej nędzy i Piotr przypomniał sobie, co mu mówiono o nadzwyczajnych dowodach sympatii, jaką okazywano dziewczynce po egzekucji jej ojca, o licznych darach, o istnej walce szlachetnych ludzi, którzy chcieli ją adoptować, a wreszcie o tym, że uczynił to pewien dawny przyjaciel Salvata, który zapisał ją znowu do szkoły, a potem zamierzał ją oddać na naukę jakiegoś zawodu; panią Teodorową umieszczono jako pielęgniarkę chorych w domu zdrowia. Tak więc obie były ocalone.

Gdy Piotr podszedł, aby uściskać małą Celinę, pani Teodorowa kazała jej raz jeszcze serdecznie księdzu podziękować. Wciąż jeszcze tak go nazywała, przez uszanowanie.

— To ksiądz przyniósł nami szczęście. Takich rzeczy nie za- . pomina się, ja co dzień powtarzani jej, że nie wolno jej opuścić przy pacierzu imienia księdza.

— A więc, moje dziecko, będziesz znów chodziła do szkoły?

— Ach tak, proszę księdza, jestem taka uradowana. A poza tym niczego nam teraz nie brakuje. — Wzruszenie zdławiło ją, wyjąkała z płaczem: — Ach, gdyby biedny tatuś mógł nas widzieć!

Pani Teodorowa uprzejmie żegnała się z panią Toussaint.

— A więc do widzenia, pójdziemy już. Naprawdę smutne to, co was spotkało, i chciałyśmy wam wyrazić, jak bardzo wam współczujemy. Kiedy przyjdzie nieszczęście, najgorsze jest to, że sama dzielność mimo wszystko nic tutaj nie pomoże... Celino, chodź uściskać wujka... Mój biedny bracie, życzę ci, abyś jak najprędzej odzyskał władzę w obu nogach.

Ucałowały paralityka w policzek i wyszły. A Toussaint, który słuchał i patrzył, odprowadził je wzrokiem żywym, inteligentnym jeszcze, jak gdyby płonącym od żalu i tęsknoty za życiem, za działaniem, do którego one powracały.

Mimo stale dopisującego jej dobrego humoru panią Toussaint ukąsiła zazdrosna myśl.

— Oj, mój biedny stary! — rzekła wsuwając poduszkę pod mężowskie plecy. — Tym dwom powiodło się lepiej niż nam. Od kiedy ucięli głowę temu zwariowanemu Salvatowi, wszystko im się wiedzie. Ich sprawy są uregulowane, mają zapewniony chleb na przyszłość. — Następnie dodała zwracając się do Piotra i Tomasza: — A tymczasem my już przepadliśmy z kretesem, tkwimy po uszy, bez nadziei, że się z tego wykaraskamy... Trudno, musimy umrzeć z głodu, mego biednego męża nie posłali na gilotynę, on tylko pracował przez całe życie i widzą go panowie, jest gotów, jak stara szkapa nikomu już niepotrzebna.

Usadowiła ich, odpowiadała na pełne współczucia pytania. Lekarz był już dwukrotnie i przyrzekł im, że przywróci choremu mowę, że może pozwoli mu przejść się po pokoju o lasce. Nie należało jednak spodziewać się, aby miał jeszcze kiedy naprawdę powrócić do pracy. Więc po co to wszystko? Oczy Toussainta mówiły, że wolałby umrzeć od razu. Gdy robotnik nie pracuje, gdy nie może wyżywić żony, dojrzał już, aby go pochować w ziemi.

— Oszczędności! — mówiła dalej. — Niektórzy ludzie pytają mnie, czy mamy oszczędności. Było tego z tysiąc franków w Kasie, gdy Toussaint miał swój pierwszy atak. I nikt nie wie, ile to trzeba trudów, aby odłożyć sobie taką sumę; bo ostatecznie z nas nie jakieś dzikusy, od czasu do czasu człowiek urządzi małą uroczystość, zje coś smacznego, zakropi to butelką trochę lepszego wina... Przez pięć miesięcy przymusowego bezrobocia, kiedy trzeba było kupować lekarstwa, robić surowe befsztyki z polędwicy, przejedliśmy tysiąc franków i, Boże się zlituj, teraz, kiedy się to znowu zaczyna, nie możemy nawet pomyśleć o butelce wina albo o smaku baraniny z rożna.

Ten okrzyk łakomej kumoszki, jaką zawsze była, wymowniej świadczył o jej trwodze przed jutrem niż powstrzymywane łzy. Trzymała się, dzielna mimo wszystko; ale co za ruina, istny koniec świata, jeżeli nie mogła już nawet utrzymać w porządku mieszkania, upiec na niedzielę kawałka cielęciny w piecyku, oczekiwać na męża co wieczór, gawędząc z sąsiadkami? Czuli się, jak gdyby wrzucono ich do rynsztoka i wywieziono w wózku na śmietnik!

Przerwał jej Tomasz.

— A czy nie istnieje Schronisko dla Inwalidów Pracy i czy nie można by tam umieścić męża pani? Wydaje mi się, że to się mu słusznie należy.

— A jakże —  odrzekła kobieta — mówili mi ludzie o tym, już się dowiadywałam. Nie przyjmują chorych do tego domu. Gdy poszłam, odpowiedzieli, że dla chorych są szpitale.

Piotr gestem zniechęcenia potwierdził bezowocność jej starań. W nagłej wizji znów zobaczył siebie, jak przemierza Paryż, biegnie do baronowej Duvillard, przewodniczącej, do zarządcy generalnego Fonsègue'a, aby w końcu uzyskać przyjęcie biednego Laveuve wtedy, gdy ten już nie żył.

Ale w tej chwili rozległo się dziecinne kwilenie i dwaj goście zdumieli się widząc, że pani Toussaint biegnie do ciasnej izdebki, gdzie przez długi czas sypiał jej syn Karol, i wychodzi stamtąd z półtorarocznym malcem na rękach.

— Mój Boże, tak — tłumaczyła — to malec Karola. Spał tam, w dawnym łóżku swego ojca, i teraz, słyszą panowie, obudził się. Proszę sobie wyobrazić, że w zeszłą środę, akurat w przeddzień tego, jak Toussaint dostał swego ataku, poszłam odebrać go od mamki, do Saint-Denis; odgrażała się, że wyrzuci go na ulicę, bo Karol, który zaczyna się źle prowadzić, nic jej nie płacił. Ja myślałam jeszcze wtedy, że mąż będzie miał znowu dosyć pracy i że zawsze jakoś zdołamy wyżywić taką odrobinę. No i teraz wszystko się wali... Ale co robić, kiedy już tutaj jest, nie mogę go przecież wyrzucić na bruk!

Mówiąc to nie przestawała chodzić d kołysać dziecko, aby je uspokoić. Usta się jej nie zamykały, wracała do swojej głupiej historii, do tej służącej od kupca winnego z naprzeciwka, z którą Karol lekkomyślnie sypiał nie zachowując żadnych ostrożności, a która zostawiła mu ten piękny prezent, a sama uciekła z innym chłopem, postąpiła jak ostatni wyciruch. Gdyby jeszcze Karol pracował tak jak dawniej, zanim poszedł do wojska, kiedy, nie marnował ani godziny i przynosił do domu cały zarobek! Ale powrócił mniej chętny do roboty, rezonuje, chodzą mu po głowie różne myśli; i teraz wprawdzie jeszcze nie rzuca bomb, jak ten wariat Salvat, ale połowę dniówek traci na łażenie po socjalistach i anarchistach, którzy całkiem go otumanili. To prawdziwe zmartwienie patrzeć, jak taki mocny, taki porządny chłopak schodzi na złe drogi. I ludzie z sąsiedztwa mówią, że dużo jest takich jak on, że najlepsi, najinteligentniejsi mają dość już nędzy, pracy, która nie może wyżywić człowieka, i że w końcu oni raczej wszystko przewrócą do góry nogami, niż pogodzą się z myślą, że na starość nie będą mieli co do ust włożyć.

— Ach, synowie nie są już wcale podobni do ojców! Te chłopaki nie będą mieć tej cierpliwości co mój biedny stary Toussaint, który pozwolił się zrujnować do szczętu, aż zostały z niego te smutne resztki, które panowie tu widzą... A wiecie panowie, co powiedział Karol, gdy któregoś wieczora zobaczył ojca tu na krześle, nie mogącego ruszyć ręką ani nogą, z martwym językiem? Wpadł w pasję, krzyczał, że ojciec przez całe życie był beznadziejną szkapą, że niepotrzebnie tak harował dla burżujów, którzy dziś nie podaliby mu nawet szklanki wody... Potem, bo w gruncie rzeczy on nie jest zły, rozbeczał się, że aż strach!

Dziecko już nie płakało, ale kobieta chodziła wciąż po pokoju, kołysząc je i tuląc do serca, jak przystało kochającej babce. Ich syn Karol nie mógł im w niczym pomóc, czasem da pięć franków, ale i to nie zawsze. Ona odwykła od pracy, więc nie próbowała nawet powrócić do dawnego fachu, do bieliźniarstwa. Zresztą teraz trudno było nawet szukać jakiejś posługi, skoro miała tego malca na głowie i musiała się opiekować tym drugim dużym dzieckiem, niedołężnym, które trzeba było myć i karmić. Więc co robić? Co stanie się z nimi trojgiem? Nie wiedziała, i to przejmowało ją dreszczem strachu, mimo że chciała się wydawać tak opiekuńcza i dzielna.

Piotr i Tomasz uczuli głęboką litość, gdy w tej smutnej izbie pracy i nędzy, tak jeszcze czystej, ujrzeli na policzkach sparaliżowanego, nieruchomego Toussainta toczące się wielkie łzy. Słuchał słów żony, patrzył na nią, spoglądał na małą istotę uśpioną w jej ramionach; a ponieważ nie miał już głosu, aby wykrzyczeć swoją skargę, wszystko to wzbierało w nim gorzką, nie wysychającą falą: i jego długie pracowite życie, z którego wyszedł zmarnowany i oszukany, i straszliwa niesprawiedliwość wysiłku prowadzącego do takiego cierpienia, i gniew bezsilności, i to, że widział swoich bliskich, równie jak on niewinnych, cierpiących jego cierpieniem, umierających jego śmiercią. Ach, ten stary człowiek, ten inwalida pracy ginął jak ochwacony koń, co padł na ulicy! I myśl ta była tak oburzająca, tak potworna, że chciał ją koniecznie wypowiedzieć, lecz jego ból wyraził się tylko przerażającym chrapliwym pomrukiem.

— Milcz lepiej, bo to ci tylko zaszkodzi! — zakończyła pani Toussaint. — Będzie to, co musi być.

Poszła, aby znów położyć małego do łóżka. Gdy wróciła, Tomasz i Piotr właśnie mieli z nią pomówić o panu Grandidier, pracodawcy Toussainta, gdy wszedł nowy gość. Zostali więc jeszcze chwilę.

Była to pani Chrétiennot, żona drobnego urzędnika, druga siostra Toussainta, młodsza od niego o lat osiemnaście. Piękna Hortensja, dowiedziawszy się o katastrofie, chciała być w porządku, więc przyszła z wyrazami współczucia, chociaż mąż kazał jej był zerwać wszystkie niemal stosunki z rodziną, której się wstydził. Przyszła w sukni z taniego jedwabiu, w kapeluszu z czerwonymi makami, który dawała już trzykrotnie przerabiać. Ale mimo tego zbytku czuła się skrępowana, kryła swoje stopy w przydeptanych trzewikach. Po ostatnim poronieniu mocno zbrzydła; dokończyło ono dzieła zniszczenia jej tak szybko zwiędłej urody blondynki.

Już w progu wydała się zmrożona przejmującym wyglądem brata, ubóstwem tej izby cierpienia, do której miała wejść. Gdy ucałowała chorego i wyraziła ubolewanie, że znajduje go w takim stanie, natychmiast zaczęła żalić się na swój los, opowiadać o własnych kłopotach, w obawie, ażeby jej o coś nie proszono.

— Ach, moja droga, wy oczywiście zasługujecie na współczucie, ale gdybyś wiedziała! Wszyscy mamy swoje troski... Na przykład nie wyobrażasz sobie, z jakim trudem ja, która muszę chodzić w kapeluszu i mieć jakieś przyzwoite suknie z uwagi na pozycję mego męża, wiążę koniec z końcem! Co tu począć z trzema tysiącami pensji, zwłaszcza gdy trzeba z tego zapłacić siedemset franków komornego. Powiesz mi na to, że moglibyśmy mieszkać skromniej; ależ nie, moja kochana, muszę mieć salon, bo przyjmuję gości. A więc policz... A mam przecież dwie córki, które trzeba posyłać na lekcje, Lucynka zaczęła naukę gry na fortepianie, Marcela ma zdolności do rysunku... O właśnie, chętnie byłabym je przyprowadziła z sobą, ale bałam się, że mogłyby się zanadto przejąć. Wybaczycie mi to, prawda?

Opowiedziała jeszcze, ile wycierpiała od męża w związku z nieszczęsną sprawą Salvata. Chrétiennot, próżny, małoduszny i zajadły, czuł się zhańbiony tym, że ma teraz w rodzinie żony zgilotynowanego przestępcę; i dręczył biedną kobietę, oskarżał ją, że jest sprawczynią ich biedy; z każdym dniem bardziej gorzkniejąc w beznadziejnym życiu biurowym, czynił ją odpowiedzialną za własną przeciętność. W niektóre wieczory dochodziło między nimi do kłótni, ona broniła się, przypominała, że w czasie gdy jeszcze była kasjerką u cukiernika przy ulicy des Martyrs, mogła wyjść za lekarza, który uważał, że jest dość ładna, aby zostać jego żoną. I teraz, gdy żona brzydła, gdy mąż czuł się skazany na wieczną biedę, gdyby nawet otrzymał wymarzoną pensję — cztery tysiące franków — para ta coraz głębiej grzęzła w ponurej egzystencji, niespokojnej i kłótliwej, równie nieznośnej przy tak drogo opłacanej iluzji, że są państwem, jak czarna nędza rodzin robotniczych.

— Ale w gruncie rzeczy, moja kochana — rzekła pani Toussaint, znużona tą litanią utrapień, jakie recytowała jej szwagierka — mieliście szczęście, że udało się wam uniknąć trzeciego dziecka.

Hortensja westchnęła z miną głębokiej ulgi.

— Ach, to prawda, bo na próżno łamałam sobie głowę, jak zdołalibyśmy wychować to trzecie dziecko. Nie mówiąc już o obrzydliwych scenach, jakie wyprawiał mi Chrétiennot; krzyczał, że nie z jego winy jestem w odmiennym stanie i że w dniu, gdy zjawi się trzecie dziecko, on porzuci mnie i wyprowadzi się z domu... Wiesz, że o mało życiem nie przypłaciłam tego poronienia, ach, to było straszne, do dziś jeszcze jestem do niczego! Teraz lekarz powiada, że odżywiam się zbyt marnie, że muszę mieć dobry wikt. Ale to nic, i tak byłam bardzo zadowolona.

— Ma się rozumieć, moja kochana, przecież o to wam tylko chodziło.

— Oczywiście, o to nam tylko chodziło... Chrétiennot wciąż powtarzał, że będzie tańczyć z radości... A jednak, a jednak... — Głos Hortensji zadrżał od nagłego wzruszenia: — Gdy doktor popatrzył i powiedział nam, że to miał być chłopiec, zrobiło mi się tak żal, że mało mi serce nie pękło; spostrzegłam też, że Chrétiennot odwrócił się, aby nikt nie widział jego skrzywionej twarzy... Mamy dwie córki i bylibyśmy tacy uradowani, gdyby się nam urodził syn! — Łzy zalały jej oczy, dokończyła z trudem wymawiając słowa: — No, ale ponieważ nie możemy sobie pozwolić na taki zbytek, aby mieć syna, to i lepiej, że się nie urodził. Dobrze się stało i dla niego, i dla nas, że wrócił, skąd przyszedł... Trudno, niewesołe to sprawy, naprawdę życie jest tak ciężkie!

Wstała i chciała wyjść, uściskawszy wpierw raz jeszcze brata, gdyż bała się nowej sceny, gdyby mąż wrócił i nie zastał jej w domu. Potem, stojąc już, zwlekała jeszcze; wspomniała, że odwiedziła siostrę, panią Teodorową, i małą Celinę; obie są teraz porządnie ubrane i zadowolone. I ona z kolei zakończyła z pewnego rodzaju zazdrością:

— Mój mąż poprzestaje na chodzeniu codziennie do biura i ślęczeniu tam nad pracą; nigdy nie zrobi nic takiego, aby mieli uciąć mu głowę; i nikt na pewno nie zatroszczy się o to, aby kiedyś zapewnić rentę Marceli i Lucynce... No, moja droga, nie trać odwagi, trzeba zawsze wierzyć, że wszystko dobrze się zakończy.

Gdy wyszła, Piotr i Tomasz, zanim i oni z kolei pożegnali się, aby pójść do fabryki, wypytywali jeszcze, czy pan Grandidier, właściciel, uprzedzony o nieszczęściu, jakie spotkało Toussainta, zobowiązał się przyjść mu z pomocą. Usłyszawszy, że na razie uczynił tylko niejasną obietnicę, postanowili, że gorąco przemówią do niego w sprawie starego mechanika, który od dwudziestu pięciu lat pracował w firmie. Najgorsze było, że dawny projekt kasy pożyczkowej, a nawet kasy dla emerytów, opracowywany niegdyś, przed kryzysem, z którego fabryka się teraz dźwigała, ugrzązł pośród wszelkiego rodzaju komplikacji i trudności. W przeciwnym razie może Toussaint miałby teraz prawo być kaleką, nie umierałby dosłownie z głodu. Gdyby pracodawca okazał się niesprawiedliwy, jedyną nadzieją sparaliżowanego robotnika byłaby dobroczynność.

Mały Karol znów zaczął płakać, więc pani Toussaint znowu wzięła go na ręce i zaczęła niańczyć, a tymczasem Tomasz uścisnął dłoń paralityka w obu rękach.

— Wrócimy tutaj, nie opuścimy pana. Wie pan dobrze, że wszyscy pana lubimy jako dzielnego i solidnego robotnika... Proszę liczyć na nas, zrobimy wszystko, co będzie w naszej mocy.

I zostawili go w ponurym pokoju, z oczyma we łzach, powalonego jak zwierzę, zdatne już tylko do rzeźni; żona krzątała się przy nim, kołysząc płaczące dziecko, jeszcze jednego nieszczęśliwca, który dziś był ciężarem dla starego stadła, a w przyszłości też miał umierać z nędzy, w jarzmie niesprawiedliwej pracy.

Gdy Piotr i Tomasz przyszli do fabryki, wrzała tam praca, wszystko aż dyszało od wysiłku. Smukłe kominy na dachach rytmicznie wyrzucały strugi pary, jak gdyby uregulowały nawet oddech wspólnego trudu. W różnych warsztatach rozlegał się nieustanny hałas, cały tłum robotników uwijał się, kuł, piłował, wiercił, śmigały rzemienie i drżały maszyny. Dzień roboczy dobiegał końca w zwykłej gorączce, zanim głos dzwonu miał dać hasło do rozejścia się.

Gdy Tomasz zapytał o pana Grandidier, odpowiedziano mu, że szef nie pokazał się od śniadania. Usłyszawszy tę niezwykłą wiadomość, zrozumiał, że znowu jakaś żałosna scena musiała rozegrać się w milczącym pawilonie o stale zamkniętych żaluzjach, gdzie fabrykant mieszkał na uboczu, z młodą żoną, od dwu lat. obłąkaną, zawsze prześliczną i tak gorąco kochaną, że nigdy nie zdobył się na rozłąkę z nią. Z małego oszklonego warsztatu, gdzie Tomasz zazwyczaj pracował i dokąd poszli z Piotrem, aby tam zaczekać, widać było pawilon, spokojny, pozornie tak szczęśliwy wśród bujnych kęp bzu; aż prosiło się, aby rozweseliły go jasne suknie młodej kobiety i śmiechy bawiących się dzieci. I nagle wydało im się, że słyszą wielki, rozdzierający krzyk; później rozległy się skargi bitego zwierzęcia, śmiertelny jęk zarzynanego stworzenia. Przeraźliwe wycie na tle gwaru pracującej fabryki, jak gdyby zrytmizowane wybuchami pary, przy wtórze głuchego warkotu maszyn! Po ostatniej inwentaryzacji dochody fabrykanta wzrosły w dwójnasób, zakład rozwijał się z miesiąca na miesiąc, zwycięsko przetrwawszy złe dni. Grandidier był na drodze do ogromnego majątku, co zawdzięczał słynnej Lizetce, popularnemu rowerowi, który jego brat, jeden z dyrektorów firmy „Bon Marché", sprzedawał po sto pięćdziesiąt franków za sztukę, nie mówiąc o ogromnych zyskach, jakie wróżyło mu bliskie już powodzenie wozów automobilowych, miał bowiem przystąpić do fabrykacji małych motorów, nowych, długo poszukiwanych i prawie już opracowanych. A tymczasem w posępnym pawilonie o zamkniętych zawsze żaluzjach straszliwe krzyki nie ustawały, rozgrywał się jakiś przerażający dramat, którego tym razem pracowity i pogodny rumor fabryki nie zdołał zagłuszyć.

Piotr i Tomasz słuchali, patrzyli na siebie bladzi i drżący. Potem, gdy okrzyki nagle ustały i pawilon pogrążył się w wielkim milczeniu śmierci, Tomasz rzekł cicho:

— Zazwyczaj ona jest podobno bardzo łagodna, całymi dniami siedzi na ziemi, na dywanie, jak małe dziecko. On kocha ją nawet taką, układa ją do snu i nosi, pieści ją i zabawia. Ileż w tym smutku!... Ona bardzo rzadko miewa ataki, a wtedy wpada w furię, chce gryźć i próbuje się zabić, bije głową o ściany; i wtedy on musi z nią walczyć, gdyż nikt prócz niego jej nie dotyka. Usiłuje ją pohamować, trzyma ją w ramionach, uspokaja... Ale dziś... ta groza, ten lament! Słyszałeś? Nigdy chyba jeszcze nie miała tak straszliwego ataku.

Po upływie kwadransa, wśród wielkiej ciszy, Grandidier wyszedł z pawilonu, z gołą głową, jeszcze sinoblady. Gdy mijał małą oszkloną pracownię i ujrzał w niej Tomasza i Piotra wszedł, oparł się o imadło, jak człowiek roztargniony, dręczony jakimś koszmarem. Jego łagodna a energiczna twarz zachowała maskę trwogi, bezmiernego cierpienia. Koło lewego ucha krwawiła mu niewielka ranka.

Natychmiast zaczął mówić, chciał się opanować, powrócić do swego pracowitego życia.

— Cieszę się, że pana widzę, drogi Tomaszu. Myślałem o tym, co mi pan mówił o naszym motorze. Trzeba jeszcze o tym porozmawiać.

Widząc go tak wzburzonym, młody człowiek doznał miłosiernego natchnienia; pomyślał, że nagłe odwrócenie uwagi, cudze nieszczęście oderwałoby go może od własnej myśli prześladowczej.

— Oczywiście, przyszedłem i jestem do pańskiej dyspozycji... Ale przedtem pozwolę sobie wspomnieć panu, że właśnie byliśmy u Toussainta, tego sparaliżowanego biedaka, i że serca się nam krajały na widok tak straszliwej niedoli i skrajnej nędzy; po tylu latach pracy znalazł się na bruku.

Przypomniał, że stary robotnik przepracował w fabryce dwadzieścia pięć lat, że sprawiedliwość wymagałaby, aby policzyć mu ten długoletni trud, któremu poświęcił całe swoje życie uczciwego człowieka. Zapytał, czy firma mogłaby przyjść mu z pomocą w imię słuszności, a także w imię miłosierdzia.

— Ach, panie — ośmielił się z kolei dodać Piotr — chciałbym pana chociaż na chwilę zaprowadzić do tej smutnej izby, do tego nieszczęsnego człowieka, który, postarzały, zniszczony, złamany, nie może już nawet dobyć głosu, aby wykrzyczeć swoje cierpienie. Nie ma większego nieszczęścia jak umierać w takich okolicznościach, zwątpiwszy o wszelkiej dobroci i wszelkiej sprawiedliwości.

Grandidier słuchał ich w milczeniu, a po chwili wielkie, nie powstrzymane łzy napłynęły mu do oczu. Jego głos zadrżał, gdy rzekł bardzo cicho:

— A czyż my wiemy, co jest największym nieszczęściem?    Czy ktoś może mówić, co jest największym nieszczęściem, skoro nie cierpiał nieszczęścia innych ludzi?... Tak, tak, biedny ten Toussaint, to smutne w jego wieku nie wiedzieć, czy jutro będzie się miało na kawałek chleba! Ale znam smutki równie ciężkie, okropności, które jeszcze bardziej zatruwają życie... Ach, ten kawałek chleba! Jakież to naiwne: wierzyć, że szczęście zapanuje, gdy wszyscy na świecie będą mieli zapewniony kawałek chleba.

W jego drżeniu wyrażał się cały bolesny dramat tego życia. Był właścicielem, zwierzchnikiem, człowiekiem na drodze do majątku, który dysponuje kapitałem i któremu robotnicy zazdroszczą; miał przedsiębiorstwo, które znowu zaczynało kwitnąć, którego maszyny po prostu biły pieniądze, tak że pozostawało mu chyba tylko chować zyski do kieszeni; a jednocześnie był najnieszczęśliwszym z ludzi, każdy dzień zatruwała mu serdeczna męka, wracając do domu znajdował za całą nagrodę i otuchę tylko najokrutniejszą torturę dla duszy! Za wszystko trzeba płacić! Ten triumfator, ten ulubieniec pieniądza szlochał w rozpaczy na stertach banknotów, rosnących od inwentarza do inwentarza.

Okazał wielką życzliwość, przyrzekł, że zajmie się Toussaintem. Ale co mógł uczynić? Żadną miarą nie zgodziłby się na przyznanie emerytury, gdyż godziłoby to w samą istotę obowiązującego aktualnie systemu pracy najemnej. Grandidier z wielką energią bronił swoich praw pracodawcy, powtarzał, że zaciekłość konkurencji zmusza go do egzekwowania ich bez żadnych ustępstw, odpowiednio do wymagań obecnego ustroju. I wyraził żal, że robotnicy nie starali się zrealizować swego projektu kasy emerytalnej, a nawet dawał do zrozumienia, że będzie ich nakłaniał, aby do niego powrócili.

Rumieniec powrócił na jego policzki, życie i codzienna walka zagarniały go znowu, stawiały na nogi.

— A wracając do naszego motoru, chciałem panu powiedzieć, że...

I wdał się w długą rozmowę z Tomaszem, a tymczasem Piotr czekał, z sercem ściśniętym, strwożony tym powszechnym pragnieniem szczęścia. Z rozmowy chwytał tylko poszczególne słowa, gubił się wśród technicznych określeń. Niegdyś fabryka produkowała małe motory parowe. Ale praktyka zdawała się je odrzucać, szukano jakiejś innej energii. Elektryczność, przypuszczalna królowa jutra, nie wchodziła jeszcze w rachubę, gdyż wymagała zbyt ciężkich aparatów. Pozostawała więc tylko ropa naftowa ze swymi niedogodnościami tak. poważnymi, że zwycięstwo i majątek przypadłyby na pewno konstruktorowi, który potrafiłby ją zastąpić jakimś nowym źródłem energii, dziś jeszcze nie znanym. Rozwiązanie problemu polegało na tym, aby tę siłę odkryć i zastosować w praktyce.

— Tak, obecnie już mi się spieszy — powiedział Grandidier z bardzo ożywionym wyrazem twarzy. — Pozwoliłem panu prowadzić poszukiwania w spokoju, nie przeszkadzałem natrętnymi pytaniami. Ale teraz już pośpiech jest konieczny.

Tomasz uśmiechnął się.

— Jeszcze trochę cierpliwości; zdaje mi się, że jestem na dobrej drodze.

I Grandidier uścisnął ręce im obu, po czyim udał się na zwyczajny obchód swoich warsztatów, gdzie wrzała praca, a tymczasem, w milczeniu śmierci, zamknięty i drżący od nieustannego, nieuleczalnego cierpienia oczekiwał go pawilon, do którego musiał codziennie powracać.

Dzień miał się już ku końcowi, gdy Piotr i Tomasz, wróciwszy na wzgórze Montmartre, skierowali się ku wielkiej oszklonej pracowni, którą zbudował sobie rzeźbiarz Jahan, aby w niej wykonać na zamówienie olbrzymiego anioła; stała ona wśród szop, warsztatów i baraków wszelkiego rodzaju, koniecznych do ukończenia budowy bazyliki Sacré-Coeur. Były tam rozległe puste tereny, zawalone materiałem budowlanym, niezmierny chaos ciosanego kamienia, rusztowań, maszyn; niedługo robotnicy ziemni mieli tutaj wykonać ostatnie prace, ale w tej chwili jeszcze ziały nie zasypane rowy, połamane schody biegły pod ziemię, drzwi zagrodzone zwykłymi palisadami prowadziły do fundamentów kościoła.

Tomasz, który zatrzymał się przed pracownią Jahana, wskazał ręką jedne z takich drzwi, którymi schodzili robotnicy pracujący przy fundamentach.

— Nigdy nie przyszło ci, stryju, na myśl, aby zwiedzić fundamenty bazyliki? To jest cały osobny świat, bardzo interesujący... Wiesz, że oni tam utopili miliony. Musieli szukać odpowiedniego gruntu w głębi wzgórza, wywiercili ponad osiemdziesiąt szybów, w które wlewali beton, aby postawić swój kościół na tych osiemdziesięciu podziemnych kolumnach... Nie widać ich, ale to właśnie one dźwigają ponad Paryżem tę absurdalną, znieważającą miasto budowlę.

Piotr zbliżył się do ogrodzenia i długo wpatrywał się w widoczne za nim otwarte drzwi i coś w rodzaju ciemnego korytarza, w którym majaczyły prowadzące w głąb schody. I myślał o tych niewidzialnych kolumnach, o całej upartej energii, o woli panowania, która wzniosła ten budynek.

Tomasz musiał go przywołać.

— Pospieszmy się, zaraz się ściemni. Potem nie będziemy mogli już nic zobaczyć.

Antoni miał na nich czekać u Jahana, który chciał im pokazać nową makietę. Gdy weszli, dwaj pomocnicy pracowali jeszcze przy monumentalnym aniele; stojąc na szczycie rusztowania, kończyli ociosywać mu symetryczne skrzydła; równocześnie rzeźbiarz, usadowiony na niskim krześle, z rękami obnażonymi po łokcie i poplamionymi gliną, zagłębiony był w kontemplacji figury wysokiej na metr, przy której właśnie pracował.

— Ach, to wy! Antoni już tu na was czeka więcej jak pół godziny. Zdaje mi się, że poszli z Lizą popatrzeć, jak słońce zachodzi nad Paryżem. Ale zaraz wrócą.

I zapadł znowu w milczenie, nieruchomy, z oczyma utkwionymi w swoje dzieło.

Był to posąg stojącej wysokiej, nagiej kobiety o majestacie tak królewskim przy jednoczesnej prostocie linii, że wydawała się olbrzymką. Rozbudzone i gęste włosy były jak gdyby promieniami jej twarzy, której wspaniała piękność jaśniała jak słońce. Stała z gestem wyrażającym wezwanie i gotowość, wyciągając ramiona i otwierając ręce ku wszystkim ludziom.

Jahan, pogrążony w swojej wizji, zaczął wolno mówić: — Przypominacie sobie rnoże, że chciałem stworzyć odpowiednik do Płodności, którą widzieliście, Płodności o bujnych biodrach, zdolnych nosić cały świat. I miałem już Miłosierdzie, ale pozwoliłem wyschnąć glinie, tak wydawało mi się błahe, banalne, szablonowe... Wtenczas przyszedł mi do głowy pomysł tej Sprawiedliwości. Ale nie z mieczem, z wagą, och nie! Nie pociągała mnie Sprawiedliwość w todze, w birecie na głowie! Nawiedziła mnie płomienna wizja innej Sprawiedliwości, tej, której oczekują mali, cierpiący, tej, która jedna tylko może zaprowadzić wśród nas trochę ładu i szczęścia... I zobaczyłem ją taką właśnie, całkiem nagą, pełną prostoty i bardzo dostojną. Jest ona słońcem, słońcem piękności, harmonii i siły, gdyż tylko słońce jest naprawdę sprawiedliwe, płonie na niebie dla wszystkich, darząc w swym ruchu zarówno bogacza, jak ubogiego, siejąc swoją wspaniałość, swoje światło, swoje ciepło, będące źródłem wszelkiego życia... Oto ją macie, ofiarowuje się ona wszystkim bez różnicy, do wszystkich wyciąga ramiona, przyjmuje całą ludzkość, czyni jej dar z wiecznego życia w wieczystym pięknie. Ach, największe marzenie to być pięknym, byś silnym, być sprawiedliwym! — Zapalił na nowo fajkę i wybuchnął dobrodusznym śmiechem. — Krótko mówiąc, wydaje mi się, że ta zacna kobiecina dzielnie sobie wygląda!... A co wy o niej sądzicie?

Obaj przybysze wyrazili mu gorące uznanie. Piotr bardzo się wzruszył odnajdując w tej wizji artysty myśl, która od dawna go nurtowała, myśl o bliskiej erze Sprawiedliwości na ruinach tego świata, którego Miłosierdzie po długich wiekach doświadczeń nie mogło uchronić od ostatecznej katastrofy.

Rzeźbiarz z humorem wyjaśniał, że robi tę makietę, aby pocieszyć się po wielkim manekinie anioła, którego narzucona mu banalność doprowadzała go do rozpaczy. Właśnie udzielono mu nowych napomnień, dotyczących fałdów szaty, które jakoby zbyt podkreślały linię ud; i musiał zmienić całą draperię.

— Zrobię, co tylko zechcą! — wykrzyknął. — Wykonuję już nie moje dzieło, lecz zamówienie, jak murarz buduje ścianę. Nie istnieje już sztuka religijna. Niedowiarstwo i głupota zabiły wszystko... Ale gdyby sztuka społeczna, sztuka ludzka zdołała się odrodzić, ach, jakimż zaszczytem byłoby stać się jednym z jej zwiastunów!

Przerwał sam sobie. Gdzie, u diabła, podziało się tych dwoje dzieciaków, Antoni i Liza?! Otworzył na oścież drzwi pracowni i na nie zabudowanym terenie, wśród gruzów, dojrzeli dwie smukłe, ozłocone pożegnalnymi promieniami słońca sylwetki, bardzo wysoką postać Antoniego i wątłą, drobną Lizy. Antoni podtrzymywał ją silnym ramieniem młodego olbrzyma, prowadził ją tak, że nie czuła zmęczenia; z miłym wdziękiem małej dziewczynki, która wreszcie rozkwitła i stała się kobietą, podnosiła do jego oczu wzrok pełen bezmiernej wdzięczności, pragnąc oddać się mu cała i na zawsze.

— No, już wracają... Wiecie, że cud dzisiaj się ostatecznie dokonał. Nie wiem, jak wyrazić moją radość. Liza doprowadzała tonie do rozpaczy, nie potrafiłem nawet nauczyć jej czytać, całymi dniami pozwalałem jej siedzieć samotnie w kącie, nogi i język miała skrępowane, jak gdyby nie była istotą rozumną... I oto przyszedł pański brat, zabrał się do dzieła, sam nie wiem, w jaki sposób. Ona słuchała go, rozumiała, wzięła się z nim do czytania, do pisania, stała się inteligentna i wesoła. Następnie, ponieważ nogi wciąż miała bezwładne i wciąż wyglądała jak wątła karliczka, zaczął ją wynosić tutaj na rękach, zmuszał ją, aby chodziła, podtrzymywana przez niego, tak że dziś chodzi już wreszcie sama... Naprawdę, że w ciągu paru tygodni wyrosła, stała się smukła i ładna... Tak, tak, zapewniam was, że dokonały się tutaj jak gdyby powtórne narodziny, prawdziwe dzieło stworzenia. Spójrzcie na nich!

Antoni i Liza wciąż się pomału zbliżali. I jak ożywczo owiewał ich wieczorny wiatr wstający znad wielkiego miasta, wspaniałego i ciepłego od słońca! Zapewne dlatego Antoni wybrał na naukę to miejsce, że roztaczał się stąd wspaniały widok, swobodny powiew niósł tyle zarodków życia, że nigdzie na świecie młodzieniec nie mógłby tchnąć w dziewczynę więcej ducha, więcej siły. Wreszcie kochanek ukształtował kochankę. Wziął kobietę uśpioną, bezwładną, bez myśli, obudził ją, stworzył, pokochał, ażeby z kolei ona go pokochała. Była jego dziełem, była nim samym.

— No jak, siostrzyczko, nie czujesz się już zmęczona?

Uśmiechnęła się niebiańsko.

—  Och, nie! Jak dobrze, jak pięknie... tak iść przed siebie... Z Antonim chciałabym zawsze już tak sobie chodzić. Wszyscy zaśmiali się, a Jahan rzekł z radosną twarzą:

— Miejmy nadzieję, że nie zaprowadzi cię za daleko. Doszliście teraz do celu i ja na pewno nie przeszkodzę wam, abyście czuli się szczęśliwi.

Antoni stanął przed posągiem Sprawiedliwości, któremu gasnący dzień zdawał się udzielać dreszczu życia. W tej szczególnej godzinie wrażliwość na sztukę przyprawiała go o takie uniesienie, że łzy ukazały się w jego oczach. I szepnął:

— O boska prostoto, boska piękności!

On sam niedawno ukończył drzeworyt przedstawiający Lizę z książką w ręce, obudzoną do życia umysłowego, do miłości; było to arcydzieło prawdy i uczucia. Tym razem urzeczywistnił swoje pragnienie: zabrał się wprost do drzewa mając model przed sobą. I przeżywał chwilę wspaniałej nadziei, marząc o dziełach wielkich i oryginalnych, w których uwieczni jak żywą całą swoją epokę.

Ale Tomasz chciał już wracać. Uścisnęli rękę Jahana, który ukończywszy dzień pracy włożył palto, aby odprowadzić siostrę do ich domu, na ulicę Calvaire.

— Do jutra, Lizo! — rzekł Antoni, który nachylił się, aby ją pocałować.

Podniosła się, podsunęła mu oczy, które on otworzył do życia.

— Do jutra, Antoni.

Na dworze ściemniało się. I Piotr, który wyszedł pierwszy, doznał w tym zapadającym zmierzchu wizji tak niespodzianej, że w pierwszej chwili osłupiał. Zobaczył wyraźnie swego brata Wilhelma wyłaniającego się z drzwi, z ziejącej jamy, która prowadziła w podziemia bazyliki. Szybko dojrzał, jak ów przeszedł palisadę, a potem udał, że znalazł się tam przypadkiem, jak gdyby właśnie przyszedł od strony ulicy Lamarck. Gdy znalazł się przy swoich dwóch synach, powiedział, z twarzą uradowaną ze spotkania, że wraca z miasta. Piotr zastanowił się, czy może mu się to wszystko przyśniło. Ale niespokojny wzrok, jakim brat go obrzucił, utwierdził go w podejrzeniach. A wtedy zrodziło się w nim jakieś skrępowanie w stosunku do tego człowieka, który dotąd nigdy nie kłamał, jakaś nieufna obawa, że jest wreszcie na tropie tego wszystkiego, czego się lękał, wszystkiego, co — jak przeczuwał od pewnego czasu — groźnie kłębiło się w małym, pracowitym i spokojnym domu.

Tego wieczora, gdy Wilhelm, jego dwaj synowie i brat wrócili do wielkiej pracowni, skąd roztaczał się widok na Paryż, tonęła ona w tak gęstym zmierzchu, że wydała im się pusta. Lamp jeszcze nie zapalono.

— Patrzcie — rzekł Wilhelm — nie ma tu nikogo.

Głos Franciszka, spokojny, trochę przyciszony, dobiegł z cienia:

— Ależ owszem, ja tu jestem.

Siedział przy swoim stole; nie mogąc już czytać, nie patrzył w książkę, lecz pogrążył się w myślach, z twarzą opartą na ręce, z oczyma zagubionymi daleko, w Paryżu coraz głębiej zanurzającym się w mroku. Pracował tu przez całe popołudnie, bez chwili wytchnienia. Termin jego egzaminu zbliżał się, żył w stałym napięciu umysłu, największym, na jaki mógł się zdobyć. I ta samotność, ten mrok przepojone były osobowością młodego człowieka, który siedział nieruchomo, pochylony nad książką.

— Jak to, siedzisz tutaj, pracujesz? — mówił dalej ojciec. — Dlaczego nie poprosiłeś, aby ci przyniesiono lampę?

— Nie pracowałem, patrzyłem na Paryż — rzekł powoli Franciszek. — Rzecz szczególna, jak noc schodzi na miasto stopniowo, jak gdyby wszystko rozumiała. Ostatnią oświetloną dzielnicą była Góra Świętej Genowefy, płaskowzgórze Panteonu, gdzie wyrosła cała wiedza i nauka. Szkoły, biblioteki, laboratoria złocą się jeszcze od promienia słonecznego, a dzielnice handlowe już toną w ciemnościach. Nie chcę przez to powiedzieć, że słońce kocha nas, z École Normale, ale zapewniam cię, ojcze, że ociąga się na naszych dachach jeszcze wtedy, gdy gdzie indziej całkiem już znikło.

Roześmiał się z tego żartu, a jednak czuło się w tym jego żarliwą wiarę w wysiłek umysłowy, całe życie oddane pracy intelektualnej, bo tylko ona jedna mogła, jego zdaniem, przynieść prawdę, ugruntować sprawiedliwość, obdarzyć świat szczęściem.

Zapanowało milczenie. Paryż coraz bardziej zanurzał się w ciemnościach, czarny, ogromny, tajemniczy. A wtedy jedna po drugiej zabłysły iskry.

— Zapałają lampy — dodał jeszcze Franciszek. — Praca wszędzie zacznie się na nowo.

Wilhelm, który z kolei też się zamyślił, opętany swoim urojeniem, zawołał:

— Praca, tak, na pewno! Ale jeżeli ma ona wydać cały swój plon, trzeba, aby zapłodniła ją wola... Jest coś wyższego niż praca.

Tomasz i Antoni podeszli bliżej. I Franciszek zapytał zarówno w ich, jak w swoim imieniu:

— Co takiego, ojcze?

— Działanie.

Trzej synowie zamilkli na chwilę, przejęci uroczystością tej chwili, drżący pod wielkimi, ciemnymi, nieokreślonymi falami, które podnosiły się z niewidocznego już oceanu miasta. Po chwili młody głos, nie wiadomo którego z nich, odpowiedział:

— Działanie to właśnie praca.

I Piotr uczuł, że jego niepokój jeszcze rośnie, bo brak mu pełnego czci spokoju, niemej wiary ożywiającej trzech dorosłych synów Wilhelma. Znowu stawała przed nim ogromna, przerażająca i zagadkowa wizja. W zapadłych już ciemnościach potężny dreszcz go ogarniał na myśl o tym czarnym. Paryżu, w którym zapalały sia id="filepos1052264"> lampy na całą noc zaciekłej pracy.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

W piętnaście miesięcy później, w piękny złoty, jesienny dzień, Bache i Teofil Morin jedli śniadanie u Wilhelma, w pracowni, w obliczu ogromnego Paryża.

Obok stołu stała kołyska z zaciągniętymi firaneczkami, za którymi spał Jaś, tęgi czteromiesięczny chłopak, syn Piotra i Marii. Młodzi, po prostu, aby zapewnić dziecku prawa społeczne, wzięli ślub cywilny w merostwie na Montmartre, zdecydowani zresztą obejść się i bez tego, gdyby nie znalazł się mer skłonny udzielić ślubu eks-księdzu. Później, czyniąc zadość życzeniu Wilhelma, który chciał zatrzymać ich przy sobie i mieć wokół siebie jak najliczniejszą rodzinę, zamieszkali tutaj, w małym mieszkanku nad pracownią, pozostawiając pustką dom w Neuilly, senny i cichy, na opiece starej służącej Zofii. I od czternastu miesięcy, od kiedy do siebie należeli, życie płynęło im szczęśliwie.

Wokół młodej pary panowała atmosfera spokoju, czułości i pracy. Franciszek, który ukończył École Normale, zaopatrzony we wszystkie, możliwe dyplomy i stopnie naukowe, miał wyjechać na rok do jednego z liceów w zachodniej części kraju i odbyć praktykę nauczycielską, zdecydowany potem porzucić szkołę i oddać się wyłącznie pracy naukowej. Antoni zdobył wielkie uznanie cyklem wspaniałych drzeworytów, przedstawiających widoki i sceny paryskie; i najbliższej wiosny miał poślubić Lizę Jahan, gdy tylko ona skończy siedemnaście lat. Ale spośród trzech synów Wilhelma największy triumf odniósł Tomasz, gdy wreszcie dzięki genialnemu pomysłowi swojego ojca wynalazł i zbudował słynny mały motor. Pewnego poranka, po rozpadnięciu się w proch wszystkich jego ogromnych i chimerycznych zamierzeń, Wilhelm, myśląc o odkrytym przez siebie materiale -wybuchowym, który teraz stał się bezużyteczny, doznał nagle olśnienia: postanowił użyć go jako siły napędowej — zamiast ropy naftowej — w motorze, nad którym jego najstarszy syn pracował od tak długiego czasu na zamówienie fabryki Grandidiera. Zabrał się do roboty wraz z Tomaszem i obmyślił nowy mechanizm; natknął się na niezliczone trudności, tak że cały rok upłynął mu na zaciekłej twórczej pracy. Wreszcie ojciec z synem ostatecznie obmyślili i wykonali ów cudowny motor, który znajdował się tutaj, pod wielkim oknem, przyśrubowany na sosnowym cokole, gotów ruszyć, gdy tylko zostaną przy nim ukończone ostatnie zabiegi.

W domu, tak teraz radosnym i spokojnym, Babka mimo podeszłego wieku dalej sprawowała w milczeniu swoje pracowite rządy, uznawane przez wszystkich. Była wszędzie, chociaż wydawało się, że nie rusza się ze swojego krzesła stojącego przed stołem do pracy. Od kiedy urodził się Jaś, mawiała, że go wychowa, jak wychowała poprzednio Tomasza, Franciszka i Antoniego. Pełna szlachetnej odwagi i ofiarności, zdawała się wierzyć, że nie umrze nigdy, bo tak bardzo potrzebna jest swoim najbliższym, aby ich prowadzić, kochać i strzec. Słowa te radowały Marię, odkąd bowiem karmiła dziecko, czasami pomimo doskonałego zdrowia i stałej pogody ducha czuła się zmęczona. W ten sposób Jaś miał dwie matki, które czuwały przy jego kołysce, a tymczasem Piotr, zostawszy pomocnikiem Tomasza, podsycał miechem ogień w palenisku, obrabiał z grubsza różne sztuki i bliski był ukończenia praktyki mechanika.

Tego dnia dzięki obecności Bache'a i Teofila Morin śniadanie upłynęło w jeszcze weselszym nastroju niż zwykle; zdjęto już ze stołu talerze, wniesiono kawę, gdy przyszedł mały chłopczyk, synek dozorcy z  ulicy Cortot, pytając o pana Piotra Froment.

Opowiedział jąkając się, że ksiądz proboszcz Rose jest bardzo chory, że pewnie wkrótce już umrze i że przysyła go z prośbą do pana Piotra Froment, aby przyszedł natychmiast, ale to natychmiast.

Piotr, bardzo przejęty, wyszedł wraz z nim. Przy ulicy Cortot, w małym wilgotnym, parterowym mieszkanku, o oknach wychodzących na niewielki ogródek, znalazł księdza Rose, który leżał w agonii, ale zachował jeszcze przytomność i swój łagodny i powolny sposób mówienia. Czuwała przy nim zakonnica, która zdawała się bardzo zaskoczona i zaniepokojona widokiem nie znanego jej przybysza. Piotr domyślił się, że pilnowano umierającego i że użył on podstępu posyłając po niego synka dozorcy. Jednakże gdy ksiądz ze swoją twarzą pełną poważnej dobroci poprosił zakonnicę, aby zostawiła ich samych, ona nie odważyła się sprzeciwić ostatniemu życzeniu umierającego i wyszła.

— Ach, mój drogi synu, jak bardzo pragnąłem rozmowy z tobą! Usiądź na tym krześle, jak najbliżej łóżka, abyś mógł mnie słyszeć, gdyż to jest koniec, nie przeżyję dzisiejszego wieczora. I chcę cię prosić o wielką przysługę!

Piotr, wstrząśnięty, że widzi go tak wynędzniałym, z kredową twarzą, w której tylko oczy zachowały blask niewinności i miłości, zawołał:

— Ależ byłbym przyszedł wcześniej, gdybym wiedział, że jestem księdzu potrzebny® Dlaczego ksiądz nie przysłał po mnie? Czy księdza pilnują?

Stary kapłan wydawał się zakłopotany, w uśmiechu jego było zawstydzenie i wyznanie.

— Trzeba, żebyś o tym wiedział, drogi mój synu: ja znowu porobiłem różne głupstwa. Tak, dawałem pieniądze nie wiedząc, że ci ludzie nie zasługiwali na jałmużnę. Wreszcie zrobił się cały skandal, udzielono mi nagany w arcybiskupstwie, oskarżono, że narażam na szwank powagę religii. Więc kiedy tam dowiedzieli się, że jestem chory, posadzili przy mnie tę poczciwą zakonnicę, twierdząc, że umarłbym na słomie, że rozdałbym prześcieradła z własnego łóżka, gdyby mi w tym nikt nie przeszkodził.

Umilkł, aby zaczerpnąć oddechu.

— Rozumiesz więc, że ta poczciwa siostra, och, to naprawdę święta osoba, jest tutaj, aby mnie pielęgnować i nie pozwolić, abym aż do końca robił same głupstwa. Toteż musiałem zmylić jej czujność, uciec się do małego podstępu, który, mam nadzieję, Bóg w swojej łaskawości mi wybaczy. Sprawa dotyczy moich biednych i właśnie dlatego tak gorąco pragnąłem cię ujrzeć, że o nich chcę z tobą pomówić. Łzy napłynęły Piotrowi do oczu.

— Proszę mówić, jestem na usługi księdza z całego serca, z całej duszy!

— Tak, tak, wiem o tym dobrze, moje dziecko. Właśnie dlatego pomyślałem o tobie, o tobie jedynym. Mimo wszystko, co się stało, mam zaufanie tylko do ciebie, tylko ty jesteś zdolny wysłuchać mnie i złożyć mi obietnicę, sprawić, że umrę spokojnie.

Pozwolił sobie na tę jedyną aluzję do ich okrutnego zerwania, kiedy to spotkał młodego księdza w świeckiej odzieży, zbuntowanego przeciw Kościołowi. Później dowiedział się o jego małżeństwie, wiadome mu było, iż Piotr na zawsze zerwał wszelkie więzy religijne. Ale w ostatniej godzinie wszystko to zdawało się nie liczyć w jego oczach, wystarczało mu, że znał żarliwe serce Piotra, trzeba mu było tylko tego człowieka, bo niegdyś widział go płonącym tak wielką namiętnością miłosierdzia.

— Mój Boże — mówił dalej znajdując jeszcze siłę, aby się uśmiechnąć — to bardzo prosta sprawa: chcę uczynić cię moim spadkobiercą. O, nie jest to wcale dar ponętny; przekazuję ci moich biednych, gdyż nic więcej nie posiadam i prócz nich nic innego pozostawić nie mogę.

Troje biedaków zwłaszcza budziło w nim wielki niepokój, gdy pomyślał, że przyjdzie mu pozostawić ich bez pomocy, bez tych okruchów, które on tylko im rozdzielał i dzięki którym jakoś żyli. Pierwszym z nich był Stary, ów wysoki starzec, którego na próżno poszukiwał pewnego wieczora, aby go skierować do Schroniska dla Inwalidów Pracy. Umieszczono go tam, ale uciekł po trzech dniach, bo nie chciał nagiąć się do regulaminu. Gwałtowny, szorstki, miał fatalny charakter, ale przecież trudno było pozwolić, aby umarł z głodu. Stary przychodził w każdą sobotę i dostawał dwadzieścia su; wystarczało mu to na cały tydzień. Następnie była pewna stara, niedołężna kobieta, gnieżdżąca się w norze przy ulicy du Mont-Cenis; trzeba jej było opłacić rachunek u piekarza, aby co rano przyniósł jej konieczną ilość chleba. Ale przede wszystkim była, na placu du Tertre, uboga młoda kobieta, niezamężna matka, umierająca na suchoty, niezdolna do pracy, szalejąca na myśl, że po jej śmierci jej córka znajdzie się na bruku; w tym więc wypadku dziedzictwo było podwójne, trzeba było pomagać matce aż do jej niedalekiej już śmierci, a następnie zająć się córką, umieścić ją przyzwoicie w jakiejś zacnej rodzinie.

— Daruj mi, drogi mój synu, że obarczam cię takim kłopotem... Usiłowałem zainteresować tym małym światkiem poczciwą siostrę, która mnie dogląda; ale kiedym jej wspomniał o tym wielkim Starym, ze strachu przeżegnała się. To tak jak z moim zacnym przyjacielem, księdzem Tavernier; nie znam szlachetniejszej duszy, a jednak gdybym zwrócił się do niego, nie miałbym spokoju, on ma takie zapatrywania... A więc powtarzam, drogi synu, pewien jestem jedynie ciebie i ty musisz przyjąć spadek po mnie, jeżeli chcesz, abym odszedł w spokoju.

Piotr miał Łzy w oczach.

— Ależ oczywiście, z całej duszy. Wola księdza będzie dla mnie święta.

— To dobrze, wiedziałem, że się zgodzisz... A zatem rzecz postanowiona: dwadzieścia su dla Starego co sobota, chleb dla niedołężnej staruszki, pomoc do chwili śmierci dla tej biednej młodej matki, a potem opieka nad dziewczynką... Ach, gdybyś wiedział, o ile lżej zrobiło mi się na sercu! Teraz może nadejść koniec, będzie dla mnie ukojeniem.

Jego zacna, bardzo blada, okrągła twarz rozjaśniła się ostatnią radością. Zatrzymał w obu rękach dłoń Piotra, przytrzymywał ją na skraju łóżka w pożegnaniu pełnym pogodnej serdeczności. Głos osłabł mu jeszcze bardziej; cicho wypowiedział swoją myśl do końca:

— Tak, jestem rad, że odchodzę... Nie mógłbym już dłużej... nie mógłbym już dłużej! Na próżno dawałem, czułem, że konieczne było dawać coraz więcej. I jakże smutne jest to bezsilne miłosierdzie: dawać bez nadziei, że się kiedyś ulży cierpieniu!... Myśl ta wywoływała we mnie bunt, pamiętasz? Mówiłem ci, że będziemy się zawsze kochać wzajemnie w naszych biedakach; i to była prawda, bo oto jesteś tutaj, taki dobry, taki serdeczny dla mnie i dla tych, których ci powierzam. Ale mimo wszystko nie mogę dłużej, nie mogę dłużej i wolę raczej odejść, ponieważ cudzy ból przepełnia mnie i wreszcie zrobiłbym wszystkie możliwe głupstwa, gorsząc wiernych, oburzając moich przełożonych, a w rezultacie zdołałbym uratować zaledwie jednego nieszczęśnika ze stale wzbierającej fali nędzy... Żegnaj, drogi synu. Moje biedne stare serce odchodzi stąd udręczone, moje stare ręce są zmęczone a pokonane.

Piotr uścisnął go z całej duszy i odszedł z oczyma pełnymi łez, w wielkim przygnębieniu. Nigdy jeszcze nie słyszał tak smutnego okrzyku jak owo wyznanie o bezsilności miłosierdzia, uczynione przez to niewinne stare dziecko, przez to proste serce pełne wzniosłej dobroci. Ach, cóż za klęska, skoro dobroć ludzka jest bezużyteczna, świat od tylu wieków toczy wiecznie tę samą falę smutków i cierpień, mimo że wylano tyle łez współczucia, mimo że tyle rąk wyciągało się udzielając jałmużny! Oto śmierć stawała się pożądana, chrześcijanin był szczęśliwy, że ucieka od ohydy tego padołu.

Gdy Piotr powrócił do pracowni, ze stołu dawno już uprzątnięto, Bache i Teofil Morin rozmawiali z Wilhelmem, a jego trzej synowie zabrali się znowu do zwykłych zatrudnień. Maria również zajęła swoje miejsce przy stole do robót, naprzeciw Babki; ale od czasu do czasu wstawała, zaglądała do małego Jana, aby się upewnić, że śpi spokojnie, przycisnąwszy drobne rączki do piersi. Piotr, jeszcze podniecony, zbliżył się i nachylił nad kołyską wraz z młodą kobietą, którą dyskretnie ucałował we włosy; potem przypasał fartuch i zaczął pomagać Tomaszowi, który po raz ostatni regulował swój motor.

A wtedy znikła mu sprzed oczu pracownia, nie widział już znajdujących się w niej osób, nie słyszał, co mówią. W tkliwym uniesieniu, w jakie wprawiły go odwiedziny u umierającego księdza Rose, istotnie jedynie zapach pięknych włosów Marii został mu na wargach. I odżyło w nim pewne wspomnienie, wspomnienie lodowatego poranka, kiedy stary kapłan podszedł do niego przed bazyliką Sacré-Coeur, aby nieśmiało prosić go o zaniesienie jałmużny staremu człowiekowi, owemu Laveuve, który potem umarł z nędzy, jak pies zdychający w rynsztoku. Jakiż smutny był ten odległy poranek, ileż przyniósł z sobą walk i męki, i jakie potem nastąpiło zmartwychwstanie! Tamtego dnia odprawił jedną ze swoich ostatnich mszy i teraz przypominał sobie z drżeniem ohydną trwogę, rozpacz wynikającą ze zwątpienia, z poczucia własnej nicości. Było to po dwóch żałośnie poronionych próbach: po Lourdes, gdzie gloryfikacja absurdu obudziła w nim politowanie dla próby cofnięcia się do prymitywnej wiary ludów młodych, uginających się pod ciężarem swojej ignorancji, i po Rzymie, który niezdolny do odnowy, bliski śmierci wśród ruin, podobny dostojnej marze, wkrótce już miał ulec zapomnieniu, rozpaść się w pył martwych religii. W duszy Piotra nawet miłosierdzie doszło do bankructwa, nie wierzył w uzdrowienie starej, cierpiącej ludzkości przez jałmużnę, oczekiwał już tylko straszliwej katastrofy, pożaru, masakry, której zamęt zmiótłby grzeszny i skazany świat z powierzchni ziemi. Jego sutanna przytłaczała go dumnym kłamstwem, w jakie schronił się, aby zachować ją na ramionach, aby utrzymać postawę niewierzącego księdza, który uczciwie, w czystości nie przestaje czuwać nad wiarą innych. Nie dawało mu spokoju zagadnienie nowej religii, nowej nadziei, niezbędnej dla spokoju demokracyj jutra, lecz nie umiał znaleźć żadnego rozwiązania, wybrać pomiędzy pewnikami wiedzy a pragnieniem czegoś boskiego, jakim zdaje się płonąć ludzkość. I skoro chrystianizm miał runąć wraz z ideą miłosierdzia, pozostawała tylko sprawiedliwość, okrzyk, jaki wydzierał się ze wszystkich piersi, walka sprawiedliwości przeciwko miłosierdziu, w której zmagać się miały jego serce i rozum w tym ogromnym Paryżu, tak zasnutym dymami, tak strasznym i nieznanym. W Paryżu miała się dokonać trzecia i decydująca próba, prawda miała olśnić go wreszcie jak słońce, powrócić miały zdrowie, siła i radość życia. Tu Piotr musiał otrząsnąć się ze swoich marzeń i poszukać jakiegoś narzędzia, o które prosił go Tomasz, a wtedy usłyszał słowa Bache'a:

— Dziś rano gabinet podał się do dymisji. Vignon ma tego dość, chce zachować siły na później.

— Utrzymał się ponad rok — zauważył Teofil Morin. — I to już nie byle co.

Po zamachu Wiktora Mathis, skazanego i straconego w niespełna trzy tygodnie, Monferrand utracił władzę. Po cóż był na czele gabinetu człowiek silnej ręki, skoro bomby dalej szerzyły panikę w kraju? Najgorsze było, że Monferrand naraził się Izbie przejawiając apetyt godny ludożercy, zbytnio naruszając udziały innych. Vignon tym razem odziedziczył po nim władzę, chociaż reprezentował program reform, przed którymi drżano od dawna. Ale jakkolwiek uczciwość jego nie budziła zastrzeżeń, mógł z owego programu zrealizować tylko reformy bez znaczenia, gdyż niewątpliwie miał ręce związane i potykał się o tysiące przeszkód. Zrezygnował więc i rządził jak inni, aż zrobiono odkrycie, że pomiędzy Vignonem a Monferrandem istnieją właściwie tylko różnice odcieni.

— Słyszeliście panowie, że znowu mówi się o Monferrandzie? — zapytał Wilhelm.

— Tak, on ma szansę. Jego ludzie prowadzą energiczną agitację.

Następnie Bache, który mocno drwił z Mège'a, oświadczył, że deputowany kolektywistów, obalając gabinety, był nieświadomym narzędziem, służącym na przemian ambicjom wszystkich stronnictw i nie miał najmniejszych widoków, aby kiedykolwiek samemu dojść do władzy. Wreszcie Wilhelm zakonkludował:

— Ba, niechże się więc wzajemnie pożrą! Zwalczają się tylko w sprawach dotyczących osób, powodowani zaciętą ambicją, aby panować, dysponować pieniądzem i władzą. Ale to nie przeszkodzi ewolucji, która i tak się dokona, ani ideom, które i tak się rozpowszechnią, ani wypadkom, do których i tak dojdzie. Ponad tym wszystkim jest ludzkość, która dąży naprzód.

Piotra mocno zastanowiły te słowa i znów zagłębił się we wspomnieniach. Groźna próba zaczęła się, rzucił się w ogromny Paryż. Paryż był niby olbrzymia kadź, w której kipiała cała ludzkość, najlepsza i najgorsza, wrzała straszliwa mikstura czarownic, cenne ingrediencje pomieszane z ekskrementami, mikstura, z której miał powstać napój miłosny i eliksir młodości. I w tej kadzi Piotr dostrzegł najpierw pianę świata polityki, Monferranda, który dławił Barroux, kupował wygłodniałych, jak Fonsègue, Dutheil, Chaigneux, wysługiwał się miernotami, jak Taboureau i Dauvergne, wygrywał nawet sekciarską namiętność Mège'a i inteligentną ambicję Vignona. Dalej zobaczył trucicielski pieniądz, ową aferę Afrykańskich Kolei Żelaznych, która skorumpowała parlament, a z Duvillarda, triumfującego burżuja, uczyniła gorszyciela publicznego, wrzód toczący świat finansów. Logicznym tego następstwem było domowe ognisko Duvillarda, które on sam zatruwał, okropna historia Ewy wydzierającej Gerarda własnej córce, i Kamila, porywająca matce kochanka, i syn Duvillarda, Hiacynt, stręczący swą kochankę, zwariowaną Rozamundę, Sylwianie, notorycznej nierządnicy, z którą jego ojciec afiszował się publicznie. Dalej ujrzał umierającą starą. szlachtę, blade oblicza pani de Quinsac i margrabiego de Morigny, ujrzał odprawiany przez generała de Bozonnet pogrzeb dawnego ducha militarnego i sądownictwo podporządkowane władzom, sędziego Amadieu, który robił karierę dzięki sensacyjnym procesom, Lehmanna układającego swoją mowę oskarżycielską w gabinecie ministra, którego polityki bronił, a wreszcie prasę, pożądliwą i kłamliwą, żyjącą skandalami, wieczysty nurt donosów i plugastwa zasilany przez Saniera, wesoły bezwstyd. Massota pozbawionego skrupułów i sumienia, Massota, który atakował wszystko, wszystkiego bronił, z racji zawodu i na zamówienie. I podobnie jak owady, które widząc, że jeden z nich złamał mogę i bliski jest. śmierci, dobijają go i pożerają, tak samo całe to rojowisko apetytów, interesów, namiętności rzuciło się na nieszczęsnego szaleńca, obalonego na ziemię, na tego żałosnego Salvata, którego bezrozumna zbrodnia zjednoczyła ach wszystkich, dotąd skłóconych, skupiła ich w żarłocznym pośpiechu, aby wyciągnąć wszelkie możliwe korzyści z nędznego trupa tego głodomora. I wszystko to kipiało w olbrzymiej kadzi Paryża — pragnienia, gwałty, rozpętana wola, ta trudna do nazwania mieszanina najjadowitszych fermentów, w kadzi, z której popłynąć miało wielkimi, czystymi falami wino przyszłości.

Teraz Piotr miał przed oczyma cudowną pracę, jaka dokonywała się na dnie owej kadzi; pod nieczystościami i odpadkami. Jego brat słusznie powiedział przed chwilą: cóż znaczyły w polityce ułomności ludzkie, pobudki egoizmu i użycia, jeżeli swoim powolnym i upartym krokiem ludzkość dążyła wciąż naprzód! Cóż znaczyła ta zdemoralizowana i goniąca ostatkami burżuazja, w tej chwili równie bliska końca jak arystokracja, której miejjsce zajęła, jeżeli poza nią wciąż narastały niewyczerpane rezerwy ludzi, wywodzących się ze wsi i z miast! Cóż znaczyła rozpusta, perwersja nadmiaru, pieniądza, nadmiaru władzy, życie wyrafinowane, rozwiązłe, czepiające się zboczeń seksualnych, skoro nie ulegało wątpliwości, że wszystkie stolice, władczynie świata, panować mogły jedynie za taką cenę, reprezentując najwyższą cywilizację, wyznając religię piękna i rozkoszy. I cóż znaczyła nawet nieunikniona sprzedajność, występki i głupota prasy, skoro jednocześnie była ona najcudowniejszym narzędziem wykształcenia, publicznym, zawsze czujnym sumieniem, rzeką, która wprawdzie dźwigała na swoich falach rzeczy ohydne, niemniej jednak dążyła naprzód, unosząc wszystkie ludy na ogromne braterskie morze przyszłych wieków! Osad ludzki opadał na dno kadzi i nie należało nawet życzyć sobie, aby każdego dnia dobro widomie odnosiło zwycięstwo; bowiem często potrzeba całych lat, aby z mętnej fermentacji powstała nadzieja, realizowana w tym przetwarzaniu wieczystej materii, którą wkładano raz jeszcze do tygla, aby ją jutro lepiej ukształtować. I jeżeli w zapowietrzonych fabrykach praca najemna pozostawała formą starożytnego niewolnictwa, jeżeli tacy jak Toussaint wciąż umierali z nędzy na barłogach, niby ochwacone szkapy, niemniej wolność wyłoniła się już z ogromnej kadzi w dzień burzy, aby zacząć swój lot po świecie. I dlaczego nie miałaby z niej wyjść z kolei i sprawiedliwość, złożona z tylu mętnych elementów, ale wolna od żużla, czysta jak łza i odradzająca ludy?

Znowu zabrzmiały głosy Bache'a a Teofila Morin, rozmawiających z Wilhelmem, i przerwały Piotrowi jego rozmyślania. Mówili o Janzenie, który, skompromitowany w nowym zamachu w Barcelonie, znikł stamtąd i zapewne powrócił do Paryża; Bache'owi zdawało się, że go wczoraj widział. Tak bystra inteligencja, tak niezłomna wola, tyle darów natury strwonionych dla tak ohydnej sprawy!

— I pomyśleć — rzekł Morin swoim rozwlekłym tonem — że wygnany Barthès wegetuje w małym ubogim pokoiku w Brukseli, w dreszczu nadziei, że wolność wreszcie zapanuje, Barthès, który nie ma na swoich rękach ani jednej plamki krwi i który dwie trzecie swego życia spędził w więzieniu, aby dać ludom wolność!

Bache lekko wzruszył ramionami.

— Wolność, wolność, oczywiście! Ale czymże ona jest bez organizacji?

I wieczna ich dyskusja rozpoczęła się na nowo, jeden powoływał się na Saint-Simona i Fouriera, drugi na Proudhona i Augusta Comte'a. Cała mglista religijność eks-członka Komuny, dziś radcy miejskiego, przemówiła w jego tęsknocie do pocieszycielskiej wiary; profesor zaś, dawny garybaldczyk, zachowywał mimo swojego znużenia pewien naukowy rygor myślenia, wiarę w matematyczny postęp świata.

Bache obszernie opowiedział o ostatnim obchodzie ku czci Fouriera, o grupie wiernych uczniów, którzy przynieśli wieńce, wygłosili przemówienia, o wzruszającym zebraniu apostołów, upartych w swojej wierze, spokojnych o przyszłość, o gorliwych zwiastunach nowej dobrej nowiny. Następnie Morin wyciągnął ze swoich zawsze wypchanych kieszeni małe broszurki propagandy pozytywistycznej, manifesty, odpowiedzi, stawiane i rozstrzygane kwestie, w których nazwisko Comte'a, a przede wszystkim jego doktryna, sławione były jako jedyny możliwy fundament wyczekiwanej przyszłej religii. Wówczas Piotr, który przysłuchiwał się ich rozmowie, przypomniał sobie ich dawne spory w jego domu w Neuilly, gdy on sam, zagubiony, szukając jakiejś pewności, usiłował przeprowadzić bilans idei swego stulecia. Wśród niemożliwych do pogodzenia sprzeczności wszystkich tych prekursorów on tracił grunt pod stopami. Cóż z tego, że Fourier wyszedł od Saint-Simona, skoro częściowo mu zaprzeczał; i o ile doktryna Saint-Simona kostniała w pewnego rodzaju mistycznym sensualizmie, doktryna Fouriera zdawała się znów przeradzać w niemożliwy do przyjęcia kodeks, który chciał wszystko reglamentować. Proudhon burzył nic nie budując. Comte, który tworzył metodę i przyznawał wiedzy należne jej stanowisko ogłaszając ją jedyną władczynią, nie podejrzewał nawet kryzysu społecznego, którego nurt zagrażał zatratą wszystkiego, i sam kończył jako iluminat miłości, pokonany przez kobietę. I ci dwaj również rzucili się do walki, występując przeciwko dwu pierwszym, aż doszło do takiego konfliktu i powszechnego zaślepienia, że prawdy, jakie wspólnie głosili, zaciemnione i zniekształcone, stały się niemożliwe do rozpoznania. Ale dziś, gdy dokonała się powolna ewolucja, która przetworzyła nawet jego samego, te wspólne prawdy wydawały się Piotrowi oślepiająco jasne, nieodpartą.

Ewangelie tych społecznych mesjaszów wśród chaosu sprzecznych twierdzeń zawierały podobne, wciąż powtarzające się hasła: obrona nędzarza, idea nowego i sprawiedliwego podziału skarbów ziemi wedle pracy i zasługi, a przede wszystkim poszukiwanie prawa pracy, które pozwoliłoby sprawiedliwie przeprowadzić ów nowy podział dóbr między ludźmi. Skoro więc ci wszyscy prekursorscy geniusze rozumieli się tak dobrze, gdy chodziło o prawdy ogólne, czyż nie oznaczało to, że owe prawdy były właśnie podstawą religii jutra, nieodzownej wiary, jaką jedno stulecie winno przekazywać następnemu, aby uczyniło z niej ludzki kult pokoju, solidarności i miłości.

Nagły skok dokonał się w rozmyślaniach Piotra; zobaczył się znowu w kościele Madeleine, jak słucha zakończenia konferencji monsignora Marthy na temat nowego ducha; monsignor Martha głosił, że Paryż stanie się na nowo chrześcijański i zawładnie całym światem za sprawą Najświętszego Serca. Nie, o nie! Paryż panował tylko dzięki swojej wolnej inteligencji. Kłamstwem było, że został ujarzmiony przez krzyż, przez mistyczne i brudne szaleństwo krwawiącego serca. Ale niech sobie próbują przygnieść Paryż budowlami pychy i władztwa, niech usiłują hamować wiedzę w imię martwego ideału, w nadziei, że uda się im znów położyć rękę na zbliżającym się stuleciu; wiedza zmiecie ostatecznie ich stare panowanie, ich bazylika runie pod wichrem prawdy, tak że nie trzeba będzie nawet tykać jej palcem. Próba została dokonana, ewangelia Chrystusa jest przestarzałym kodeksem społecznym, z którego ludzka mądrość utrzymać może zaledwie parę maksym moralnych. Stary katolicyzm wszędzie rozpada się w pył, Rzym katolicki jest już tylko miastem ruin, ludy odwracają się od niego, chcą religii, która nie byłaby religią śmierci. Niegdyś pognębiony niewolnik, płonąc nową nadzieją, wyrywał się ze swego więzienia, . marzył o niebie, gdzie jego nędza otrzymałaby zapłatę wiekuistej szczęśliwości. Teraz, kiedy wiedza zburzyła kłamliwe niebo, to oszukaństwo jutra śmierci, niewolnik, robotnik, udręczony tym, że musi wpierw umrzeć, aby być szczęśliwym, domaga się sprawiedliwości i szczęścia już na ziemi. To jest wreszcie ta nowa nadzieja, sprawiedliwość po osiemnastu wiekach bezsilnego miłosierdzia! Ach, za tysiąc lat, kiedy katolicyzm stanie się już tylko prastarym, martwym zabobonem, jakże zdumiewająca będzie myśl, że przodkowie nasi mogli ścierpieć tę religię udręki i nicości! Bóg-kat, człowiek wytrzebiony, żyjący pod stałą groźbą i torturowany, przyroda jako wróg, życie przeklęte — jedna śmierć tylko słodka i wyzwolicielska! Przez dwa tysiące lat na drodze ludzkości stawała jako przeszkoda nienawistna idea, że trzeba wyrwać z człowieka to wszystko, co jest w nim ludzkie, jego pragnienia, namiętności, niezależny rozum, wolę i działanie, całą jego potęgę. I radosne przebudzenie nastąpi wówczas, gdy dziewictwo zostanie wzgardzone, gdy wśród radosnego hymnu wyzwolonych sił natury płodność znowu uważana będzie za cnotę, gdy uszanowane zostaną pragnienia, spożytkowane namiętności, wywyższona praca, umiłowane życie, z którego bierze się wieczyste płodzenie w miłości.

Nowa religia, nowa religia! Piotr przypomniał sobie ów okrzyk; wydzierał mu się z piersi w Lourdes, powtarzał się w Rzymie w obliczu bankructwa starego katolicyzmu. Ale nie myślał już O niej z taką samą gorączkową niecierpliwością, z dziecinnym i chorobliwym uporem, nie domagał się, aby nowy Bóg objawił się natychmiast, aby ideał powstał od razu gotowy, z wszystkimi dogmatami i kultem.

Zapewne, boski pierwiastek jest chyba nieodzowny człowiekowi, jak chleb i woda, człowiek zawsze uciekał się do niego, spragniony tajemnicy, jak gdyby jedyną dla niego pociechą było unicestwić się w nieznanym. Ale któż może twierdzić, że wiedza nie potrafi pewnego dnia ugasić tego pragnienia zaświatów? Jeśli jest ona prawdą już zdobytą, jest również prawdą do zdobycia. Czyż nie pozostanie przed nią zawsze jakiś wolny teren dla żądzy wiedzy, dla hipotezy, która właściwie jest ideałem? A poza tym, czyż to pożądanie czegoś boskiego nie jest po prostu pragnieniem zobaczenia Boga; a jeżeli wiedza zadowalać będzie w coraz większym stopniu to pragnienie, aby wszystko wiedzieć i wszystko potrafić, czyż nie należy sądzić, że pragnienie owo zostanie nasycone, że w końcu zespoli się  z zaspokojoną miłością prawdy? Religia wiedzy będzie radykalnym, pewnym, nieuniknionym zakończeniem długiego pochodu ludzkości ku poznaniu.

Ludzkość dojdzie tam jak do naturalnego portu, jak do zagwarantowanego , wreszcie pokoju, gdy przezwycięży już wszelką ignorancję a wszelką trwogę. I ta religia już się zarysowuje; odrzucano ideę dualizmu, ideę Boga i wszechświata, zaś idea jedności, monizmu, staje się coraz bardziej oczywista, a jedność pociąga za sobą solidarność, która stanowi jedyne prawo życia rozwijającego się drogą ewolucji, postępującej od pierwszego punktu w eterze, który się zagęścił, aby utworzyć świat. Ale jeżeli prekursorzy, uczeni, filozofowie, jak Darwin, Fourier i inni, posiali religię jutra, powierzając przelatującemu wichrowi dobrą nowinę, na pewno trzeba będzie całych wieków, aby wzeszło to żniwo. Zapomina się stale, że katolicyzm potrzebował czterech wieków, aby się ukształtował, aby zakiełkował w długiej, podziemnej pracy, zanim wyrósł i zapanował w pełnym słońcu. Niechże więc dane będą wieki tej religii wiedzy, której bezgłośny wzrost oznajmia się nam ze wszystkich stron, a zobaczymy, jak utwierdzają się w nową ewangelię wspaniałe idee takiego Fouriera, jak pożądanie staje się znowu dźwignią świata, praca — akceptowana przez wszystkich, poważana — nabiera regularności stanowiąc sam mechanizm życia naturalnego i społecznego, jak siły namiętności ludzkich, podniecane, zaspokajane, użytkuje się wreszcie dla ludzkiego szczęścia. Powszechny krzyk sprawiedliwości, o którą coraz donośniej woła wielki niemowa, lud, tak długo oszukiwany i pożerany, jest po prostu krzykiem o szczęście, do którego dążą. istoty ludzkie, o całkowite zaspokojenie potrzeb, o życie przeżywane dla niego samego, w pokoju, w rozkwicie wszystkich sił i wszystkich radości. Przyjdą czasy, gdy królestwo Boże powstanie na ziemi, trzeba więc ów drugi, kłamliwy raj zamknąć, choćby nawet ubodzy duchem mieli przez chwilę cierpieć z przyczyny śmierci swojego złudzenia, bo konieczną jest rzeczą mężnie i okrutnie leczyć ślepych, wyrwać ich z nędzy, z długiej straszliwej nocy ich ciemnoty!

Piotra ogarnęła nagle ogromna radość. Cichy krzyk dziecka, krzyk budzącego się Jasia, jego syna, wyrwał go z zadumy; i nawiedziła go szybka myśl, że on jest już uratowany, że nie zagraża mu kłamstwo i przerażenie, że wrócił do zdrowej i dobrej natury. Z jakimż drżeniem mówił sobie, że niedawno jeszcze uważał się za. zagubionego, wykreślonego z życia, zatraconego w nicości Boga-kata i że uratował go stamtąd cud miłości, uratował jeszcze silnego, mimo lęku przed niezatartym piętnem, bo to ukochane dziecko zrodzone z niego przyszło na świat takie mocne, takie roześmiane. Życie spłodziło życie, prawda biła w oczy, triumfalna jak słońce. Była to trzecia próba; dokonał jej w Paryżu i tę udało mu się doprowadzić do końca, nie była, jak dwie poprzednie — w Lourdes, a potem w Rzymie — tragicznym poronieniem, zniknęły już ciemności i zniknął ból. Naprzód objawiło mu się prawo pracy, Piotr obrał sobie zajęcie nadzwyczaj skromne, pracę ręczną, której wyuczył się tak późno, ale której nie zaniedbywał ani na jeden dzień, która dawała mu pogodę dobrowolnie przyjętego zadania, wypełnionego obowiązku, bo czyż samo życie nie jest właśnie pracą, czyż świat nie istnieje tylko dzięki wysiłkowi? Następnie pokochał i jego ocalenie dokonało się przez kobietę i przez dziecko. Ach, jak długą okrężną drogę przebył, zanim doszedł do tego rozwiązania, tak naturalnego, tak prostego! Jak cierpiał, ile błędów i gniewów narosło wokół niego, zanim uczciwie uczynił to, co czynić powinni wszyscy ludzie! Jego żywiołowa uczuciowość, zmagająca się z rozumem, tkliwość, która krwawiła od absurdów cudotwórczej groty i którą z kolei zraniła pyszna zgrzybiałość Watykanu, została wreszcie nasycona, gdy stał się małżonkiem i ojcem, człowiekiem, który ufa pracy i pozostaje w zgodzie ze słusznym prawem życia I stąd płynęła nie podlegająca zwątpieniu prawda, szczęście oparte na zdobytej pewności.

Tymczasem Bache i Teofil Morin wyszli, jak zwykle ściskając wszystkim ręce, obiecując, że znów zajdą kiedyś wieczorem na pogawędkę — spokojni apostołowie, ufni w daleką przyszłość. A ponieważ Jaś zapłakał głośniej, Maria wzięła go na ręce i rozpięła stanik, aby go nakarmić.

— Ach, moje maleństwo, to jego pora, jak on o tym pamięta!... Piotrze, popatrz no, zdaje mi się, że on od wczoraj znów urósł!

Zaśmiała się, a Piotr zbliżył się, śmiejąc się także, i ucałował dziecko. Potem ucałował matkę i z ogromnym rozrzewnieniem patrzył na tę małą istotę, tak różową i żarłoczną przy pięknej, wezbranej mlekiem kobiecej piersi. Miła woń szczęśliwej płodności biła mu w twarz i upajała go radością życia.

— Ależ on zje ciebie całą — rzekł wesoła. — Jak to ciągnie!

— Och, nawet mnie lekko gryzie. Ale to jeszcze milej, bo dowodzi, że mu pokarm służy.

Na to Babka, zawsze poważna i milcząca, wmieszała się do rozmowy, z twarzą rozjaśnioną uśmiechem.

— Wiecie, zważyłam go dzisiaj rano. Znowu przybyło mu sto gramów. A gdybyście wiedzieli, jakie to kochane maleństwo mądre! Będzie bardzo inteligentny, bardzo rozsądny, jak ja to lubię. Kiedy ukończy pięć lat, nauczę go abecadła, a w piętnastym roku życia, jeżeli zechce, powiem mu, jak stać się człowiekiem... Prawda, Tomaszu, prawda, Antoni, prawda, Franciszku?

Trzej dorośli synowie Wilhelma z uśmiechem podnieśli głowy i przytaknęli gestem, wdzięczni za lekcje heroizmu, jakich im udzielała, i zdawali się nie wątpić, że będzie żyła jeszcze dwadzieścia lat, aby uczyć Jasia, jak ich uczyła.

Piotr, pod urokiem swojej miłości, nie odstępował Marii, gdy uczul, że stojący za nim Wilhelm kładzie mu obie ręce na ramionach. Odwrócił się i zobaczył go, również radosnego, szczęśliwego, że ich widzi tak szczęśliwymi. I pewność, że brat jego jest uleczony, że w pracowitym domu panuje już tylko zdrowie i nadzieja, jeszcze spotęgowała jego radość.

— Ach, braciszku — powiedział cicho Wilhelm — czy pamiętasz, jak mówiłem ci, że cierpisz jedynie dlatego, iż w tobie serce walczy przeciwko rozumowi, i że odzyskasz spokój, gdy pokochasz to, co zrozumiesz? Trzeba było, abyś pogodził w sobie naturę naszej matki i naturę naszego ojca, których spór i bolesne nieporozumienie ciągnęło się jeszcze poza grobem; i tak się stało, oto wreszcie śpią w spokoju, w twojej uciszonej istocie.

Słowa te wstrząsnęły Piotrem. Radość zapłonęła na jego twarzy, teraz tak jasnej, tak energicznej. Bo chociaż pozostało mu to czoło z kształtu podobne do wieży, do niezdobytej twierdzy rozumu, odziedziczone po ojcu, i miękki podbródek, pełne dobroci usta i oczy, jakimi obdarzyła go matka, to jednak wszystkie rysy wreszcie jak gdyby się upodobniły, stopiły w szczęśliwej harmonii, w tchnącej siłą pogodzie. Jego dwie poprzednie poronione próby były atakami odziedziczonej po matce łzawej tkliwości, zrozpaczonej, że nie może znaleźć ukojenia; trzecia zaś próba dlatego tylko zakończyła się szczęśliwie, że znalazł ratunek w kobiecie, w dziecku, w pracowitym i płodnym życiu, że. ugasił palący głód kochania, jednocześnie posłuszny władzy rozumu, ojcu, którego głos tak władczo w nim przemawiał. Rozum odnosił zwycięstwo. O ile przedtem cierpiał właśnie z przyczyny walk, jakie rozum prowadził z jego sercem, teraz stał się pełnym człowiekiem w nieustannej walce ze swoim rozumem i ze swoją namiętnością. I jakiż spokój dawało mu to, że je pogodził, że je równocześnie zadowolił, że czuł się istotą pełną, normalną i silną, że podobny był wysokiemu dębowi, który rozrasta się swobodnie i którego gałęzie w nieskończoność bujają nad lasem.

— Dokonałeś — mówił serdecznie Wilhelm.— dzieła pięknego i pożytecznego dla ciebie, dla nas wszystkich, dla naszych drogich rodziców, których cienie, ukojone teraz i połączone, śpią spokojnie w małym domku naszego dzieciństwa. Myślę często o naszym domu w Neuilly, którego strzeże dla nas stara Zofia, i wyobrażam sobie, że w mrokach wielkiego gabinetu nasi ukochani zmarli zażywają słodkiego odpoczynku i czekają na nas. Jakiż spokój znajdują w tym małym opuszczonym domu! I chociaż ja chciałem mieć was tutaj, powodowany egoizmem, spragniony szczęścia dokoła siebie, to jednak trzeba, aby twój Jaś tam kiedyś zamieszkał i przywrócił domowi całą jego młodość.

Z kolei Piotr ujął obie ręce brata. I z oczyma w jego oczach zapytał:

— Jesteś szczęśliwy?

— Tak, szczęśliwy, bardzo szczęśliwy, szczęśliwszy, niż byłem kiedykolwiek, szczęśliwy, że kocham cię tak, jak cię kocham, szczęśliwy, że ty kochasz mnie tak, jak nikt na świecie nie umiałby mnie kochać.

Serca ich zjednoczyły się w żarliwym braterskim uczuciu, najpełniejszym, najbardziej heroicznym, jakie może spoić człowieka z człowiekiem. I uścisnęli się;: a tymczasem Maria, z dzieckiem u piersi, wesoła i zdrowa, szczera i rzetelna, patrzyła na nich i uśmiechała się, a w oczach miała duże łzy.

W tej chwili Tomasz, ukończywszy, ostatnie prace przy swoim motorze, uruchomił go. Był to cud lekkości i siły, prawie nic nie ważący w stosunku do ogromnej energii, jaką wytwarzał. Funkcjonował z doskonałą precyzją, bezgłośnie, bez swądu. I właśnie cała rodzina otaczała go w zachwycie, gdy bardzo w porą zjawił się miły gość, uczony Bertheroy, którego Wilhelm oczekiwał, gdyż niedawno prosił go, aby wstąpił zajrzeć, jak funkcjonuje motor.

Wielki chemik od razu zakrzyknął z podziwu i gdy zbadał mechanizm, gdy zrozumiał zwłaszcza, że zastosowano tutaj jako źródło energii materiał wybuchowy, co stanowiło jedną z idei, które głosił od dawna, z uniesieniem pogratulował Wilhelmowi i Tomaszowi.

— Dokonaliście tutaj cudu, a zastosowanie tego w praktyce będzie miało nieobliczalne następstwa w życiu społeczeństw i jednostek! Tak, tak, w oczekiwaniu na motor elektryczny, którego jeszcze nie mamy, oto motor idealny; oznacza on trakcję mechaniczną dla wszelkich pojazdów, czyni możliwą nawigację powietrzną, rozwiązuje ostatecznie problem energii w gospodarstwie domowym. I stanowi on nowy krok olbrzyma, zapowiada ogromny postęp, dalsze zmniejszenie odległości; wszystkie drogi są teraz otwarte, ludzie wreszcie staną się braćmi... Moi drodzy przyjaciele; wyświadczyliście światu niezwykłe dobrodziejstwo, złożyliście mu piękny dar!

I zażartował na temat nowego materiału wybuchowego o straszliwej mocy, którego istnienie odgadł, a którego odkrycie dało w praktyce tak dobroczynne wyniki.

— A ja, Wilhelmie, widząc, jaką tajemniczością otaczasz swój wynalazek, myślałem, że ukrywasz przede mną formułę twojego prochu, bo chcesz wysadzić Paryż w powietrze!

Wilhelm spoważniał. Trochę pobladły wyznał:

— Przez chwilę o tym myślałem!

Ale Bertheroy śmiał się dalej, jak gdyby podkreślając, że widzi w tym tylko przechwałkę, chociaż lekki dreszcz zjeżył mu włosy.

— A zatem, mój drogi, lepiej zrobiłeś wyposażając ludzkość w ten. cud, choć praca na pewno nie była ani łatwa, ani bezpieczna. Oto proch, który miał wytępić ludzi, teraz podniesie ich dobrobyt. Ja stale powtarzam, że sprawy w końcu zawsze układają się pomyślnie.

Wilhelma wzruszyła ta niezwykła i tolerancyjna prostota. Istotnie, to, co miało burzyć, będzie służyło postępowi, oswojony wulkan oznaczał pracę, pokój, cywilizację. Wilhelm porzucił nawet myśl o machinie wojny i zwycięstwa, znalazł zadowolenie w tym ostatnim wynalazku, który przynosił ludziom ulgę w pracy, redukował ich trud do wysiłku niezbędnego i wystarczającego. I Wilhelm widział w tym pomnożenie sprawiedliwości, całą sprawiedliwość, jaką w swoim zakresie mógł zapewnić. I gdy odwracając się zobaczył przez wielkie okno bazylikę Sacré-Coeur, nie umiał wytłumaczyć sobie szaleństwa, które go na chwilę tak opanowało, że myślał o głupim, bezużytecznym niszczeniu. Przeciągnął zły wiatr, zrodzony przez nędzę, rozsiane fermenty gniewu i zemsty. Ale jakimż zaślepieniem było myśleć, że zniszczenie, że zabijanie mogłoby być aktem płodnym, posiewem, który zapewniłby szczęśliwe i obfite żniwo! Natychmiast doprowadziłoby to do największych gwałtów, a te mogą tylko zaostrzyć poczucie solidarności, nawet wśród tych, dla których się zabija. Lud, ogromny tłum, buntuje się przeciwko odosobnionej jednostce, która wyobraża sobie, że wymierza sprawiedliwość! Wulkan, tak, ale wulkan to cała skorupa ziemska, to masy ludowe; budzą się one pod nieodpartym impulsem wewnętrznego płomienia, aby wznosić łańcuchy górskie, aby na nowo kształtować wolne społeczeństwa. I jakikolwiek byłby heroizm ich szaleństwa, ich zaraźliwe pragnienie męczeństwa, mordercy zawsze są tylko mordercami, których działanie jest straszliwym posiewem. Jeżeli odradzali się ze swojej krwi, jeżeli Wiktor Mathis pomścił Salvata, to jednak on zabił go także, w powszechnym krzyku potępienia, jaki wywołał ten nowy zamach, jeszcze bardziej potworny i bezowocny.

Jednym ruchem Wilhelm, który z kolei się roześmiał, dał świadectwo swojemu całkowitemu wyzdrowieniu.

— Wszystko dobrze się kończy, ma pan słuszność, ponieważ mimo wszystko świat dąży do prawdy i sprawiedliwości. Tylko że czasem potrzeba na to tysiąca lat... Co do mnie, po prostu przekażę mój nowy materiał wybuchowy zakładom przemysłowym, ażeby ci, którzy dostaną na to upoważnienie, wzbogacili się fabrykując go. Odtąd należy on do wszystkich... I wyrzekam się zrewolucjonizowania świata.

Bertheroy żywo zaprotestował. I ten oficjalnie uznany wielki uczony, ten członek Instytutu, wyposażony w renty, obsypywany wszelkimi godnościami i zaszczytami, wskazał motorek, z zapałem, w którym wyrażała się krzepkość jego siedemdziesięciu lat.

— Ależ to to właśnie jest rewolucja, prawdziwa jedyna rewolucja! Za pomocą tego, a nie głupich bomb rewolucjonizmie się świat. Nie burząc, lecz tworząc dokonałeś oto rewolucyjnego czynu!... A ile razy mówiłem ci, że tylko wiedza jest rewolucjonistką, jedyną, która ponad mizernymi wydarzeniami politycznymi, ponad czczą propagandą sekciarzy i karierowiczów pracuje dla ludzkości jutra, wypracowuje jej zasady, sprawiedliwość, pokój... Och, drogi chłopcze, jeżeli chcesz przerabiać świat próbując dać mu trochę więcej szczęścia, wystarczy ci pozostać w swoim laboratorium, gdyż szczęście ludzkie może się narodzić jedynie w twoim tyglu uczonego.

Oczywiście trochę sobie żartował, ale wszyscy odczuli, jak głęboko ugruntowana w nim jest pogarda dla wszelkich spraw nie związanych z wiedzą. Nie zdziwił się w swoim czasie, że Piotr zrzucił sutannę; i widząc go teraz tutaj z żoną i dzieckiem, traktował to bardzo naturalnie, nie przestał okazywać wielkiej serdeczności.

Motor, przy swej cudownej szybkości, zaledwie brzęczał jak duża mucha w słońcu. Cała szczęśliwa rodzina otaczała go, śmiała się, uradowana z tego zwycięstwa. I wtedy mały Jaś, pan Jan, skończywszy wreszcie ssać, z wargami jeszcze umorusanymi mlekiem, dostrzegł maszynę, piękną zabawkę, która sama się poruszała. I oczy mu zabłysły, na -policzkach ukazały się dołeczki, z wesołym krzykiem wyciągnął niepewne rączki.

Maria, która swobodnym gestem zapinała stanik, zaśmiała się i podeszła z nim, aby sobie lepiej zabawkę obejrzał.

— No co, moje maleństwo, ładne to? Obraca się, jest mocne, jest żywe, popatrz tylko!

Dokoła niej wszyscy bawili się zdumioną i zachwyconą miną dziecka, które chciało dotknąć, aby lepiej zrozumieć.

— Tak — rzekł znowu Bertheroy — to jest żywe i mocne jak słońce, jak to wielkie słońce, które rozbłyska na niebie ogromnego. Paryża, pozwalając dojrzewać sprawom i ludziom; Paryż także jest motorem, jest kotłem, w. którym gotuje się przyszłość i pod którym my, uczeni, podtrzymujemy wieczny płomień... Ale, mój drogi Wilhelmie, dziś ty jesteś palaczem, rzemieślnikiem jutra, dzięki temu cudowi, który jeszcze zwielokrotni pracę naszego wielkiego Paryża, rozszerzy ją na cały świat.

Piotr wzruszył się ogromnie i znowu pomyślał o gigantycznej kadzi, o kadzi otwartej od widnokręgu do widnokręgu, w której z niezwykłej mieszaniny tego, co najlepsze, i tego, co najgorsze, narodzi się następne stulecie. Ale obecnie widział, jak spod namiętności, ambicji, spod skaz odpadków wyłania się ogromna, już dokonana praca, heroiczny wysiłek rąk w warsztatach i fabrykach, chlubny wysiłek młodzieży intelektualnej, która zabrała się do dzieła, studiowała w milczeniu, nie lekceważyła żadnych zdobyczy starszych generacji i płonęła chęcią ich pomnożenia. I oznaczało to wyniesienie Paryża; cała przyszłość wypracowywała się w jego ogromie i stamtąd szerzyła się na świat jasna jak. gwiazda poranna. Jak świat antyczny miał niegdyś Rzym, teraz już konający, tak Paryż rządził wszechwładnie epoką nowoczesną, stanowił dziś ośrodek dla ludów w tym nieustającym ruchu, który prowadzi je od cywilizacji do cywilizacji, wraz ze słońcem,od wschodu do zachodu. On był mózgiem, cała wielka przeszłość przygotowała go, aby stał się wśród miast inicjatorem, cywilizatorem, wyzwolicielem. Wczoraj rzucał narodom okrzyk wolności, jutro przyniesie im religię wiedzy, sprawiedliwość, nową wiarę, jakiej oczekują demokracje. Był on również dobrocią, pogodą ducha i łagodnością, żądzą poznania wszystkiego, hojnością dawania wszystkiego. W nim, w robotnikach z jego przedmieść, wśród chłopów z jego wsi znajdowały się niewyczerpane zasoby, rezerwy ludzkie, skąd przyszłość miała czerpać bez ograniczeń. Stulecie zakończy się pod jego znakiem i pod jego znakiem następne zacznie się i rozwinie, a cały zgiełk jego zdumiewającego trudu, cały jego blask, blask latarni morskiej dominującej nad ziemią, wszystko, co wśród burzy, huku piorunów i zwycięskich błyskawic rodzi się z jego wnętrzności, lśni tylko dzięki tej najwyższej wspaniałości, z której narodzi się ludzkie szczęście.

Maria z cichym okrzykiem podziwu wskazała ruchem ręki Paryż.

— Patrzcie, patrzcie! Cały Paryż w złocie, Paryż złoci się swoim plonem!

Wszyscy zakrzyknęli, gdyż istotnie widok był niezwykłej wspaniałości; zjawisko to Piotr raz już podziwiał: ogrom Paryża tonął w słonecznym, ukośnie padającym złotym pyle. Ale tym razem nie był to siew, chaos dachów i budowli nie wyglądał jak brunatna rola, zorana jakimś gigantycznym pługiem, w którą boskie słońce rzuca pełnymi garściami promienie podobne złotemu ziarnu padającemu ze wszystkich stron. I nie było to już miasto ze swoimi odrębnymi częściami, gdzie na wschodzie leżały dzielnice pracy zamglone od szarych dymów, na południu dalekie i pogodne dzielnice nauki, na zachodzie przestronne i jasne dzielnice bogaczy, a w centrum — dzielnice handlowe, o ponurych ulicach. Wydawało się, że to samo tętno życia, to samo kwitnienie objęło całe miasto, wprowadzając w nie harmonię, czyniąc z niego jedno jedyne bezkresne pole, pokryte tą samą bujną wegetacją. Zboże, zboże wszędzie, w nieskończoność, zboże, którego złota fala kołysze się od widnokręgu po widnokrąg. I ukośne słońce kąpało cały Paryż w jednakowym blasku; było już po siewach, teraz zbliżały się żniwa.

— Patrzcie, patrzcie! — mówiła dalej Maria. — Nie ma ani skrawka, na którym nie stałyby snopki, najuboższy nawet dach zrodził plony i wszędzie widać to samo bogactwo kłosów, jak gdyby wszystko to było jedno pole, spokojne i braterskie... Ach, Jasiu, mój mały Jasiu, patrz, patrz, jakie to piękne!

Piotr, drżący, podszedł, aby przytulić się do niej. Babka i Bertheroy uśmiechali się do tej przyszłości, której nie mieli już ujrzeć; a tymczasem za wzruszonym Wilhelmem stanęli trzej jego dorośli synowie, trzej olbrzymi, poważni, oddani pracy i pełni nadziei.

Wtedy Maria pięknym gestem entuzjazmu podniosła synka bardzo wysoko, na całą długość ramion, i ofiarowała go olbrzymiemu Paryżowi, dała mu go we wspaniałym podarunku.

 — Patrz, Jasiu, patrz, mój maleńki, to ty zbierzesz to całe żniwo i ty zwieziesz plony do spichrza.

Paryż płonął, boskie słońce zatapiało go światłem, niosąc w swoim blasku przyszłe żniwo prawdy i sprawiedliwości.