Adam Bełcikowski

PATRYARCHA T I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KAWALER MALTAŃSKI.

ODŻYWIONE WSPOMNIENIA PRZESZŁOŚCI.

ZAMIAST PANI SŁUŻĄCA.

MIODOWE MIESIĄCE.

SPOWIEDŹ DZIEWCZYNY W PERKALIKOWEJ SUKNI.

INTERWENCJA TRZECIEJ OSOBY.

LEW ZRANIONY.

ZBRODNIE ANIELSKIE.

POCIECHA RELIGIJNA.

AKT OSKARŻENIA.

ZJAWISKO W LESIE.

PIERWSZY PROCES WYGRANY.

ODWROTNA STRONA MEDALU.

CO RANI, PRZEBUDZA.

OBCE PRAWA NIE OBOWIĄZUJĄ.

VOX POPULI, VOX DEI.

ODEZWA DO WIERNYCH CHRZEŚCJAN.

PRZYSZEDŁ DO SWOICH, A SWOI GO NIE POZNALI.

DWÓR W KARCZMIE.

WYPRAWA NA NIEDŹWIEDZIA.

DWA NIC NIEZNACZĄCE WYDARZENIA,

NAJAZD.

LEGOWISKO NIEDŹWIEDZIA.

Z JASKINI DO LOCHU.

NOWY GOŚĆ.

PRZY KIELISZKU WÓDKI.

TRAGEDJA I WODWIL.

KOCHANEK.

MĄŻ.

OJCIEC I SYN.

POŻEGNANIE ZE ŚWIATEM.

ŻONA BEZ MĘŻA.

JEST JESZCZE KTOŚ.

NEMEZIS.

DOWÓD, JAKĄ BYŁA MIŁOŚĆ.

TRZECI GRÓB.

... MENTES MORTALIA TANGUNT.

PATRYARCHA

Tom II

Adam Bełcikowski

KAWALER MALTAŃSKI.

W okolicach Dubna kasztelanic Zakroczymski miał niewielki majątek. Prowadził on gospodarstwo na własną, rękę, chociaż w majątku stale nie mieszkał i tylko dwa lub trzy razy do roku do niego dojeżdżał. Wtenczas rozpatrywał czynności rządców, załatwiał sprawy sądowe, jeżeli jakie były, a nadewszystko kontrolował ściśle rachunki, zabierał pieniądze i to załatwiwszy, wracał na wielki świat, do Warszawy lub za granicę.

Tam rozpoczynało się dopiero właściwe jego życie, w którem kasztelanic miał tylko jeden cel — kochać się w pięknych kobietach i być przez nie kochanym.

To ostatnie udawało mu się dotychczas jak najzupełniej. Kasztelanie nie mógł się nigdy uskarżać na okrucieństwo serc kobiecych i miał do nich ogromne szczęście. Szczęście zresztą całkiem zasłużone, bo był bardzo pięknym mężczyzną i co więcej, umiał się kobietom podobać i z niemi postępować.

Tryumfy jego zaczęły się bardzo wcześnie. Mając lat kilkanaście, został paziem króla Stanisława Augusta i wtenczas już stał się ulubieńcom płci pięknej. Ówczesne damy lubiły się z nim pieścić, głaskać go po rumianej twarzy i bawić się włosami, które w gęstych, złocistych kędziorach okrywały jego głowę. Powszechnie też był nazywany od nich Cherubinkiem.

Praktyka miłości przychodziła mu w takich warunkach bardzo łatwo; młodziutki Cherubinek ani wiedział o tem, jak doszedł do doskonałości w sztuce podobania się i zyskiwania sobie względów. Przez ciągłe towarzystwo z kobietami , przez rozmaite a częste doświadczenia, jakie przechodził, nabył także niepospolitej znajomości tej rzeczy, która dla innych przez całe życie nieraz pozostaje Sfinksem tajemniczym — do znajomości serca kobiecego. Mając ten klucz w ręku, dobywał się z łatwością do najtajniejszych kryjówek i do fortec jak najmocniej obwarowanych.

W czasie, w którym zapoznajemy się z nim, kasztelanic miał już lat trzydzieści pięć, a więc i długi, bardzo długi szereg rozmaitych wspomnień za sobą. Pomimo to, ani na żart nawet nie przeszło mu przez myśl, aby sposób życia odmienić, ustatkować się i zakończyć swoję karjerę romansową. — I owszem, czuł się dotąd tak swobodnym, tak lekkim na umyśle i tak ochoczym do rzucania się w wir przygód i uczuć miłosnych, jak gdyby miał zawsze lat ośmnaście.

Najlepszy to dowód, że dotychczas nie wyekspensował ze siebie wiele uczucia, że miłość nie wstrząsała nigdy gwałtownie i głęboko jego duszą. W istocie tak było. Natura, atmosfera wieku, wreszcie i doświadczenie, bardzo wcześnie go oświeciły, że najszczęśliwszym jest w miłości, kto sam najmniej kocha i uczuciu porwać się nie daje. Kasztelanic kochał się ciągle, bez ustanku, bez przerwy, ale zawsze rozumnie. Ani raz się nie zapomniał, ani raz nie zapędził się tak daleko, ażeby się nie mógł wrócić albo powstrzymać. Nigdy nie doznał prawdziwego i głębokiego uczucia, nigdy namiętność nie zamąciła mu spokoju i nie odebrała dobrego humoru. Poznawszy, że miłość jest równie kapryśną boginią, jak fortuna, był zawsze przygotowany na wszystkie jej zmiany i grymasy. Swoim kochankom nie robił nigdy scen i żadnej nie narażał na najmniejszy skandal. Oddawała mu która swoje serce, była dla niego dobrą i łaskawą, ubóstwiał ją i padał przed nią na kolana; zapominała o nim, albo sprzeniewierzyła mu się, on jej nie robił wyrzutów, nie przeklinał jej, nie czuł nawet zazdrości, ale powoli i nieznacznie usuwał się od niej, aż całkiem z oczu go nie straciła. Najczęściej na drodze swojej w tym wstecznym marszu napotykał inną jakąś piękność, przy której pocieszał się po stracie i wkrótce zapominał zupełnie, że kiedykolwiek kochał inną a nie tę, którą miał właśnie przed oczami.

Był to sposób postępowania bardzo wygodny dla stron obu. Czasowi kochankowie pozostawali potem na zawsze przyjaciołmi i o nic nawzajem obwiniać się nie mogli. Spotykając się w świecie, witali się z sobą słodkim uśmiechem, który niby pokazywał wdzięczność, jaką obopólnie byli sobie winni za uprzyjemnienie kilku chwil życia.

Kasztelanic zresztą jak ognia bał się prawdziwej lub namiętnej miłości. Jeżeli przypadkiem tę gdzie spostrzegł, jak można było najprędzej zrywał stosunki i oddalał się od przedmiotu, który wydawał mu się tak niebezpieczny, jak jaki palny materjał, w bliskości którego całość i zdrowie człowieka nie jest nigdy pewne. Ale i w podobnych wypadkach umiał bardzo zręcznie postępować i tak ważne i wyraźne wynaleźć do rozstania się powody, że rozmarzona i roztkliwiona piękność żegnała go ze łzami w oczach i z tem najgłębszem przekonaniem, że tylko nienawistne losy i okoliczności stanęły im na drodze do szczęścia. Przy tem ostatniem pożegnaniu kasztelanic zdobywał się też na największą, jaką mógł sentymentalność i dla jej uwydatnienia nie wahał się nawet dodać sporą dozę patetyczności.

Nic mu to nie przeszkadzało, że równocześnie śmiał się w duchu, i układał sobie plany do przyszłego i łatwiejszego romansu.

Prawdziwa miłość wkłada na człowieka obowiązki, namiętność czyni go swoim niewolnikiem i przykuwa kajdanami do przedmiotu, który ją wzbudził. Kasztelanie wiedział o tem, i chciał zawsze być wolnym.

Nikt tym sposobem nie miał do niego żalu. Kokietki i istoty lekkiego usposobienia wdzięczne mu były za jego dyskrecją i takt nieporównany; kobiety zaś z głębszem uczuciem, i dla tego zwykle mniej przebiegłe, podziwiały w nim jego wstrzemięźliwość i delikatność, widziały w tem nieraz nawet do wysokiego stopnia posuniętą, szlachetność. Był więc ulubieńcem wszystkich i stawiany był zarówno za wzór galanterji jakoteż uczuciowości.

Przy tym trybie życia, przy tem oszczędzaniu swoich uczuć i stałem unikaniu głębszych wzruszeń, nie dziw, że kasztelanic zakonserwował się bardzo dobrze. Mając lat trzydzieści pięć, wyglądał o dziesięć lat młodszym, i był zawsze nietylko młodym ale i świeżym. Pomagała mu do tego także bardzo wiele natura, bo dała mu wielo sił i zdrowie żelazne. Kasztelanic był kształtnie, ale silnie zbudowany. Pierś miał wysoką, w ramionach był szeroki, a głowę nosił na grubym karku. Przy całej delikatności i wykwintności manier, postawa jego miała zarazem jakąś powagę i coś imponującego w sobie. Jego twarz dosyć szeroka i duża wyglądała szlachetnie i majestatycznie, a orli nos, z lekkiem i delikatnem zakrzywieniem , czynił go podobnym do sławnych w wieku XVIII zdobywców serc kobiecych: do Ludwika XV i Stanisława Augusta. Ale największym może jego wdziękiem był uśmiech słodki, nęcący i nieco ironiczny zarazem. Kasztelanic miał go prawie zawsze na ustach, a usta te były tak pięknie zarysowane, jakby ich przeznaczeniem było składać pocałunki na najpiękniejszych rączkach i licach.

Kasztelanic otrzymał swój tytuł w spadku po ojcu, bo sam o żaden urząd ani godność nigdy się nie ubiegał. Ambicja jego miała inne cele, i zupełnie się ich osiągnięciem zadawalniała. W młodych jednakowoż już latach postanowiwszy nigdy się nie żenić, został kawalerem maltańskim. Ten stan chronił go od wszelkich matrymonjalnych zachcianek ze strony płci pięknej. Czerwony frak maltański ze złotym haftem na piersiach i z grubemi złotemi szlifami ubierał bardzo pięknie męską postać kasztelanica, a prócz tego był rodzajem szyldu, który na pierwszy rzut oka opowiadał: żenić się nie mogę, ale mam serce i mogę się kochać.

Pomimo lekkości swego usposobienia i awanturniczego życia, rzucającego się z przygody w przygodę, kasztelanic miał jednak bardzo wiele zmysłu praktycznego i w codziennych stosunkach był nader systematyczny. Miał on płoche serce, ale stateczną głowę. Majątkiem zarządzał jak najlepiej, i miał z niego większe dochody niż niejeden z sąsiadów z daleko większych posiadłości. Dla spraw sercowych nigdy nie zapominał o interesach. Zdarzało się, że niejedna piękność długo wyczekiwała go z utęsknieniem, list za listem posyłała za nim na wieś, a on tymczasem z najzimniejszą krwią, odpisując w najczulszych słowach, ale ledwie na list dziesiąty, kończył rachunki z oficjalistami i załatwiał swoje gospodarskie interesa. Rozumie się także, iż nie lubił stosunków, któreby go wyciągały na koszta. Tłomaczył on to przed sobą tym aksiomatem, że miłość jest dobrowolnym darem serca, i że opłacać ją nie wzajemnością, ale jakimkolwiek materjalnym środkiem, byłoby to jej uwłaczać. Jego kochanki otrzymywały też w upominku od niego bukiety, które można było na czas dłuższy zasuszyć, pukle jego pięknych włosów, sylwetki, które sam wycinał, albo miniatury, które własną ręką malował, ale nigdy nie dostawały złota i djamentów.

Bardzo skrupulatnie obliczał się także z czasem. Stosunki, wymagające długich zachodów, porzucał od razu, nie lubił oddawać długich wizyt, i nie dopuszczał do tego, aby ubóstwiany przedmiot miał go przez cały dzień na swoje usługi. Schadzki, które mu wyznaczano, umiał tak urządzić, aby nie przypadały w porze obiadowej i nie przeszkadzały mu w udaniu się na bal albo do teatru.

Miłość miała być dla niego najsłodszą przyprawą życia, nie powinna więc była narażać na kłopoty, albo sprawiać niewygody.

ODŻYWIONE WSPOMNIENIA PRZESZŁOŚCI.

Kasztelanic właśnie przyjechał do siebie na wieś na kilka tygodni. Interesa już po największej części ukończył, ale nie miał jeszcze zamiaru powracać do Warszawy. W obecnej porze nic go tam tak gwałtownie nie ciągnęło. Księżna Helena, w tej epoce przedmiot jego uwielbienia, bawiła za granicą i było umówione, że równocześnie mieli powracać do Warszawy: on ze wsi, a ona z obcych krajów. Kasztelanic postanowił skorzystać z tego czasu i na łonie natury i w ciszy wiejskiej wypocząć po zgiełkliwem i ruchliwem życiu stolicy. Podobnego rodzaju far niente, wolne od zajęć sercowych odświeżały go; zauważył, że po każdej takiej pauzie, w której jego serce spoczywało, muzyka miłości pełniejszemi się odzywała akordami. Z wyrachowania więc, jako prawdziwy smakosz , dla zaostrzenia apetytu, robił podobno pauzy.

Było to w porze wieczornej i w tym czasie w naszym klimacie niebardzo przyjemnym, kiedy zima jeszcze się na dobre nie skończyła, a wiosna nie zaczęła. Chłodno, posępnie i deszczowo było na świecie. Kasztelanic w swoim samotnym dworze, którego był jedynym mieszkańcem, siedział w pokoju umeblowanym gustownie i elegancko, jak buduar młodej kobiety. Miał na sobie jedwabny, jasnoniebieski szlafrok, lekko watowany i bardzo wygodny. Siedział na fotelu miękkim i szerokim. Niedaleko od niego palił się na kominku ogień, a na stoliku płonęła lampa. W całym dworze panowała cisza i spokój, najmniejszym hałasem niezamącony.

Kasztelanic kołysał się lekko na swoim fotelu założywszy nogę na nogę i przewracał powoli kartki w jakiejś książce in quarto, którą trzymał na kolanach. Książka ta był to rodzaj pamiętnika. Zapełniona była w trzech czwartych swojej objętości rozmaitemi rysunkami jego własnej ręki, a do każdego z tych rysunków przywiązane było jakieś wspomnienie, każdy zrobiony był z powodu tej albo owej okoliczności. Żadnego systemu w tych rysunkach nie można się było dopatrzeć; na jednej karcie były tam obok siebie jakieś arabeski, zwierzęta i ptaki, drzewa, kwiaty, jakieś fantastyczne figury , krajobrazy i domki lub pałace, a wreszcie nierzadko także głowy kobiece w najrozmaitszym guście, a jedne od drugich piękniejsze.

Nasz samotnik z zadowolnieniem, z uśmiechem na twarzy przeglądał ten pamiętnik. Widocznie budził on w nim same przyjemne wspomnienia. — Naraz nad jedną z tych kart zrobił minę więcej serjo i zmarszczył czoło między brwiami, jakby sobie chciał coś przy-

Na tej karcie wyrysowany był koszyczek z jagodami, a poniżej niego młoda dziewczynka, której ubiór i fizjognomja pokazywały, że bynajmniej do wielkiego świata nie należała.

Pomiędzy portretami w albumie kasztelanica był to unikat pod tym względem.

Dziewczynka ta jednak była bardzo piękna. Miała czoło wspaniałe, oczy tryskające ogniem, usta dumnie zaciśnięto i przepyszne włosy.

Kasztelanic jakaś chwilę zamyślił się, jak powiedzieliśmy, jakby nie pamiętał, kogo ten rysunek wyobraża. Uśmiechnął się potem z jakiemś dobrodusznem lekceważeniem. Przypomniał sobie, widać, kto jest ta dziewczyna, i bliższe okoliczności towarzyszące przeniesieniu jej rysów na karty tego albumu.

— To było jednak piękne dziecko! — pomyślał sobie w tej chwili. — Tylko szkoda, że jakaś dzika i straszna parafjanka!.... Ale zawsze oryginalna.... prawdziwa córka natury!...

Przyglądał się jeszcze chwilę portretowi dziewczyny, a potem przewracał kartki następne, zawsze z tąż samą spokojną i zadowolnioną, miną.

Jeszcze nie przejrzał całego albumu, gdy do pokoju wszedł lokaj i stanął przy drzwiach.

Kasztelanic może go odrazu nie spostrzegł, a może nie chciał jeszcze odrywać się od swego zajęcia, bo dopiero po chwili podniósł głowę i patrząc się na lokaja, zapytał:

— A co tam?

— Poczta — odpowiedział lokaj i zbliżył się do stolika, położył na nim spory pakiet listów.

— Dobrze — rzekł kasztelanic i zrobił skinienie ręką.

Lokaj wyszedł w tej chwili.

Kasztelanic odłożył album i wziął się do przeglądania korespondencji. Były tam listy w różnych formatach, na ordynarnym i eleganckim papierze i w różnorodnych także interesach.

Kasztelanic systematycznie, jeden po drugim jak je przyniesiono, przeglądał wszystkie. Niektóre czytał uważniej, na inne zaledwie rzucił okiem kiwając głową, jakby się domyślał ich treści. List od księżnej Heleny naturalnie znajdował się także między innemi.

Pozostawały może jeszcze dwie lub trzy korespondencje do przejrzenia, kiedy kasztelanic wziął do ręki jakiś mały liścik elegancko złożony i zaadresowany ręką kobiecą. Zdziwił się, bo pisma tego zupełnie nie znał i z ciekawością list rozłożył.

List zawierał te słowa:

„Już bardzo dawno, trzy lata blisko, jak pana nie widziałam.

Przez ten czas zaszła w mojem życiu ważna zmiana: wyszłam za mąż.

Jeżeliś pan nie zapomniał o dawnej znajomości, zapraszam go najuprzejmiej do naszego domu. Mieszkamy obecnie bardzo blisko pana.

Wanda z Nideckich hr. Ochocka.

P. S. Wypisuję moje nazwisko w całej rozciągłości, abyś pan wiedział, kto do ciebie pisze i kto cię zaprasza."

List datowany był z Dubna.

— Odnowienie znajomości całkiem niespodziewane! — powiedział do siebie kasztelanic odkładając list na bok — widać, że kobiety lepsze są odemnie i nie zapominają tak łatwo jak ja. Szczególne wydarzenie, że ja także o niej dziś sobie przypomniałem.

To pomyślawszy sobie, wziął napowrót album do ręki i przypatrywał się z uwaga portretowi młodej dziewczyny, nad którym przed chwilą, jakiś czas rozpamiętywał.

— Ładna, bardzo ładna! — mówił dalej do siebie — przypominam sobie, że oczy miała czarujące i prześliczną figurę. Teraz musiała jeszcze wypięknieć. Wyszła za mąż, a na tem młode kobiety bardzo wiele,zyskują. Weszła także w wyższy świat.... Proszę, nigdybym się był tego nie spodziewał, że to dzikie stworzenie z pod słomianej strzechy, będzie kiedyś hrabiną. Świat dla kobiet bardzo łaskawy; gdy im natura da piękność, świat im gotów dać wszystko.... Poszła za Ochockiego... Czy przypadkiem ten stary dziwak z nią. się nie ożenił ? Może być, starość często szaleje... dziewczyna była biedna... ot, jest i marjaź gotowy! Ale syn był bardzo przystojny chłopiec. Spotykałem ich, zdaje mi się, u starościny Wolbromskiej coś przed dwoma laty w Warszawie.

Odłożył album, a potem dodał:

— Do Dubna mamy tylko ośm wiorst... można pojechać.

Zrobiwszy to postanowienie, kończył przegląd pozostających jeszcze listów.

ZAMIAST PANI SŁUŻĄCA.

Na drugi dzień po południu kasztelanic kazał zaprządz cztery konie do kocza, a w godzinę potem stanął w Dubnie przed domem, w którym mieszkali 0choccy.

Powiedziano mu na dole, że państwa nie ma w domu, że wyjechali na spacer i niedługo powrócą.

Poszedł na pierwsze piętro, które Ochoccy od właściciela najmowali. Otworzył drzwi do przedpokoju, potem od przyległego saloniku, i jeszcze od jednego pokoju, nie spotykając nikogo.

Mieszkania nie zrobiło na nim bardzo przyjemnego wrażenia. Na ścianach malowanie było dawne, miejscami poczerniałe, miejscami znów mocno porysowane i podrapane. Meble miały może kiedyś pretensją do elegancji, ale dzisiaj były już mocno zużyte i nadszarzane. Porządku, jaki w pokojach panował, nie można było także nazwać wzorowym.

Kasztelanic przywykły do systematyczności , posuwający zamiłowanie w porządku do pedanterji i mający gust bardzo delikatny, wielce był zgorszony tem co widział, i nie mógł pojąć, dlaczego

Ochocki zajmuje od kilku tygodni (bo o tem już na dole się dowiedział) pomieszkanie, które mogło być dobre dla mieszczanina Dubieńskiego, albo dla szlachcica na jednej wiosce, ale nie dla wielkiego pana.

Nie spotkawszy dotąd nikogo, szedł dalej. Otworzył czwarte już z porządku drzwi i stanął na progu pokoju, który daleko korzystniej od innych mu się przedstawił.

Na pierwszy rzut oka poznał, że to był pokój kobiecy. Czuć w nim było atmosferę buduarową; tu i owdzie na poręczach krzeseł, na kanapie leżały porzucone przedmioty do garderoby kobiecej należące, wreszcie w jednym kącie stała wielkich rozmiarów toaleta ze zwierciadłem i innemi właściwemi jej przyborami.

Tutaj także spostrzegł pierwszą ludzką istotę w mieszkaniu.

Przy toalecie siedziała młoda dziewczyna zajęta poprawianiem swojego stroju i włosów. Zajęciu temu oddawała się widocznie całą duszą i z wielkiem upodobaniem. Zwierciadło, w które patrzyła, odbijało w sobie jej twarz uśmiechającą się do siebie i szczęśliwą z siebie.

Dziewczyna podobała się samej sobie, ale mogła się podobać także każdemu innemu. Miała drobniutką i rumianą, twarzyczkę, po obu stronach dołki w pulchnych policzkach, czarne, bystre i filuternie spoglądająca oczy i nosek cokolwieczek zadarty. Włosy ukryte były pod małą jedwabną chusteczką, bardzo zgrabnie zawiązaną, pod brodę.

Takie chusteczki zwykle bardzo korzystnie ubierają każdą kobietę; jest w tem ubraniu wiele fantazji i malowniczości, ale najlepiej wyglądają na małych główkach i przy oczkach, w których siedzi „mały szatanek".

Biała jak śnieg koszula, czarny aksamitny gorsecik i suknia jasna w kwiaty, zpod której widać było maleńkie trzewiczki i pończoszki obciśnięte na ślicznie utoczonej nóżce.

Kasztelanic domyślił się od razu, kogo widzi przed sobą, i my także nie widzimy potrzeby robić z tego tajemnicę, że to była Anusia, od kilku miesięcy pełniąca obowiązki garderobiany przy Wandzie.

Anusia nie spostrzegła wejścia drugiej osoby do pokoju, i najswobodniej w świecie robiła dalej toaletę, nucąc sobie po cichu jakąś piosnkę.

Takie chwile, gdzie pani nie ma w domu, są bardzo przyjemne dla służących; wtedy choć na czas krótki one zajmują miejsce pań w domu, i biorą na siebie ich role. A ponieważ największem szczęściem pań w oczach służących, jest ich toaleta, nie dziw zatem, że i Anusia skorzystała z nadarzonej sposobności.

Kasztelanic jakiś czas obserwołał ją. zdaleka, a obserwować mógł dobrze, bo widział ją ze wszystkich stron, i w zwierciadle i siedzącą przed zwierciadłem.

Co było rzeczą całkiem naturalną, — Anusia spodobała mu się; była tak zgrabna, tak kształtna, wyglądała tak wdzięcznie i dowcipnie! Dla tego to zapewne podszedł ku niej po cichu na palcach.

Kiedy już był tuż przy niej, Anusia podniosła w zwierciadle oczy do góry, i zobaczyła stojącego za sobą pięknego, nieznajomego mężczyznę. Zdziwiła się ale nie przestraszyła, i zostając w swojej pozycji czekała, co on dalej zrobi.

Tym sposobem dawała mu zupełną swobodę postępowania. Mógł robić, co mu się podoba aż do punktu, w którymby Anusia uznała za stosowne stawić opór.

Kasztelanic pochylił się nad nią, tak, że mogła słyszeć jego oddech ... Ale jeszcze go nie widziała. Objął ją wpół i wtedy dopiero, wyśliznąwszy się zręcznie z jego rąk, zerwała się szybko i w jednej chwili stanęła o trzy kroki od niego ze spuszczonemi oczami.

— Jezus Marja!... zawołała nie mogąc tchu złapać.

— Przepraszam... uspokajał ją kasztelanic z uśmiechem.

— Jakżem się przestraszyła — mówiła dalej rumieniąc się — skąd pan się tu wziąłeś ?

— Przyszedłem, tak jak wszyscy, drzwiami.

— Jak można tak niespodzianie nachodzić ludzi....

— Upewniam, nie chciałem nastraszyć. Ale proszę się nie gniewać — i kasztelanic zbliżył się znów do niej, i wziął ją za rękę.

— Cóź, jeszcze się gniewamy? Anusia nie podnosiła głowy i spojrzała na niego nieśmiało.

— Nie gniewam się — rzekła cicho.

— To mi się podoba.

Jedną ręką ścisnął ją za rękę, a drugą położył na jej kibici,

— Ale mój panie, bo pan znowu zaczyna mię gniewać. Teraz się pogniewam na prawdę — odpowiedziała na te karesy dziewczyna i znowu zgrabnie mu się wywinęła. — Siadaj pan lepiej i powiedz, kim jesteś, do kogo i poco przychodzisz.

— Ah, ah, moja piękna panienko, za bardzo jesteś ostra i rezolutna! A gdybym ja tego wszystkiego nie chciał powiedzieć, — gdybym ja wolał pocałować ciebie...

— O, z tego nic nie będzie....

— Na serjo ?...

— Jak mamę kocham...

— Zobaczymy...

— To zobaczymy.

Anusia stojąc o kilka kroków od kasztelanica czuła się dosyć bezpieczną. — Założyła więc ręce na fartuszek i patrzyła mu w oczy z minką nawpół filuterną nawpół niewinną.

Kasztelanicowi tak bardzo znów o całus nie chodziło, ale chciał postawić na swojem. Trochę go drasnął ton rezolutny dziewczyny i jej pewność. Poskoczył więc do niej prędko, ale Anusia jeszcze prędzej dała susa i stanęła za fotelem.

— Czy pana chętka jeszcze nie opuściła?.... zapytała śmiejąc się złośliwie ....

— Przecież ja cię schwycę — odpowiedział kasztelanic.

— Nie tak prędko!

Zaczęła się gonitwa po pokoju. Anusia uciekała tak zręcznie, tak dobrze umiała korzystać ze stołków, stolików i innych sprzętów w pokoju zasłaniając się niemi albo przewracając je pod nogami kasztelanica, że na żaden sposób nie mógł jej dopaść.

Oboje śmieli się jak szaleni w czasie tej gonitwy.

Nagle Anusia przestała się śmiać i stanęła jak wryta.

— Jezus Marja! — zawołała — państwo idą....

Rzeczywiście w przyległych pokojach dały się słyszeć kroki kilku nadchodzących osób.

Kasztelanic podniósł jeden stołek i usiadł na nim, Anusia podniosła drugi, cofnęła się jeszcze o kilka kroków dalej, poprawiła swoją, chusteczkę, i wszelkie ślady niedawnej utarczki zostały zatarte.

Wtedy ochłonęła z przestrachu i dobry humor jej powrócił. Patrząc na kasztelanica z ukosa, dusiła się od śmiechu, że to pierwsze spotkanie tak niefortunnie dla niego wypadło. Kasztelanic zaś siedział z miną jak najobojętniejszą.

Drzwi się otwarły, i na progu ukazała się Wanda. Reszta przybyłych, to jest Henryk, Zawiła i kilku młodych mężczyzn zostali w przyległym pokoju.

Wanda zobaczywszy niespodzianie kasztelanica, nie mogła kroku postąpić. — Wszystka krew uderzyła jej do głowy, oniemiała z radości, i byłaby chciała biegnąć do niego z wyciągniętemi rękami, oczy jej wyrażały zachwycenie i szczęście nieopisane.

Kasztelanic na jej widok powstał i powoli postępując zbliżali się oboje do siebie. Wanda podała mu rękę nie mówiąc ani słowa, a on poniósł ją do ust z wyrazem najgłębszego uszanowania.

Anusia ciągle jeszcze nie mogła się upamiętać ze swego śmiechu.

MIODOWE MIESIĄCE.

Nowożeńcy nasi od dnia szlubu skazani byli na życie koczownicze. Wyrok hrabiego pozbawił ich dachu i środków do życia.

Przez kilka pierwszych dni, nie wiedząc co ze sobą począć, mieszkali w dworku doktora. To nie mogło jednak trwać długo. Przenieśli się więc do Pobujny, jednej z odleglejszych wiosek klucza ostrowieckiego. Był tam stary dwór niegdyś zamieszkiwany przez dzierżawców, a obecnie pusty. Henryk urządził go w krótkim czasie jak mógł najwygodniej, i dał swojej żonie rezydencję jeźli nie wspaniałą, to bardzo poetycznie i sielankowo wyglądającą. Stare domostwo przemieniło się w śliczne, powabne gniazdeczko, w którem miodowe miesiące młodej pary mogły swobodnie i rozkosznie upływać.

Nie mieli przepychu ani zbytku, ale nie zbywało im też na niczem. Rządca tego folwarku dawał pieniądze na każde zażądanie. Stary hrabia nie zakazał tego bynajmniej, a synowi, nawet bez wyraźnego pozwolenia pana, trudno było odmawiać.

Henrykowi było wprawdzie przykro żyć w ten sposób, byłby wolał własną pracą zarabiać na utrzymanie, ale Wanda i Zawiła umieli mu wytłómaczyć, że bierze tylko to, co mu się należy, i że tylko szaleństwu hrabiego ma zawdzięczyć, jeźli nie ma tyle, ile mieć powinien. Zresztą w jaki sposób mógłby zapracować!

Zawiła od pierwszej chwili należał nietylko do ich towarzystwa, ale do ich domu. Wiedząc, że nie może już dłużej popasać u hrabiego, opuścił zamek z niemałym smutkiem panny Klotyldy, która jeszcze raz musiała się rozstać z nadzieją małżeństwa.

Oddawszy pewne przysługi nowożeńcom, czuł że ma prawo żyć na ich koszcie, i oczekiwać lepszej jeszcze przyszłości, kiedy Henryk w jakikolwiek sposób przyjdzie do majątku, którego mu teraz ojciec odmawiał.

Trzeba przyznać, że stary hrabia tem, co uczynił, omylił wszelkie rachuby i przypuszczenia. Nie spodziewano się, ażeby syna wydziedziczył i swój dom przed nowożeńcami zamknął. Najmniej czegoś podobnego spodziewała się Wanda. Wiedziała o tem, że hrabia z przyczyny samowolnego kroku syna będzie cierpieć, ale nie myślała, ażeby za to chciał się zemścić. Była tego pewną, że będzie się gniewać, że syna ze swego serca wykluczy, ale nie przeszło jej przez myśl, ażeby go chciał zostawić bez dachu. Zdawało jej się, że tajemny jej związek z Henrykiem może tylko mieć złe skutki dla hrabiego, ale nie dla nich. Liczyła na przebaczenie, na pobłażliwość nie tyle przez wzgląd na syna, ile przez wzgląd na nię. Ufała bardzo wiele w ślepą, i głęboką miłość hrabiego.

Zawód jej był przeto wielki. Hrabia pokazał się nieczułym na los jaki ją może spotkać, na cierpienie i zgryzoty, jakich z tego powodu dozna. Równocześnie wszystkie jej nadzieje naraz runęły. Chciała dostać się na wielki świat, za granicę, do Warszawy, gdzie ciągnęły ją rozmaite zamiary i pragnienia — a na to wszystko nie było środków. Musiała osiąść w starym dworze, na wsi odciętej od świata i ludzi.

W pierwszych chwilach pobytu w sielankowej rezydencji nie brakowało jej wprawdzie na towarzystwie. Historja nowożeńców nabrała wielkiego rozgłosu w okolicy. Stali się oni interesującymi jako prześladowane ofiary. Powstał wielki krzyk oburzenia na hrabiego, i niby z kondolenoją a właściwie przez ciekawość i na złość nieubłaganemu ojcu, zjeżdżano się do nich ze wszystkich stron.

Wandę po największej części po raz pierwszy wówczas widziano. Unoszono się więc nad jej pięknością, ubolewano nad jej losem i obrzucano ojca wyrzutami i skargami.

Ale ten zapał wkrótce ustał. Wszelkie wyjątki od reguły i wyjątkowe położenia podobają się ludziom, ale nie na długo. Lepsze towarzystwo nasyciwszy swą ciekawość i złośliwość, usunęło się od wydziedziczonych i niepobłogosławionych przez ojca małżonków, a to co pozostało, należało nie do śmietanki ale do szumowin tamtejszego towarzystwa.

Prawie bez wyjątku byli to młodzi mężczyzni, którzy oprócz kart i pijatyki nie mieli dotąd innego zajęcia i prawdopodobnie nigdy go nie mieli znaleźć. Szczególnie Zawiła przynęcał podobne indywidua, bo z niemi najlepiej się bawił. Wanda również dosyć przychylnie patrzyła na to towarzystwo. Młodzi utracjusze i hulaki od pierwszej zaraz chwili podnieśli na jej cześć wielki okrzyk uwielbienia, i na każdym kroku składali jej hołdy jako królowej wdzięków. W braku czegoś lepszego, próżność Wandy i tem się musiała zadawalniać. Bądźjakbądź miała swoich wielbicieli i zwolenników. Nie mając dworu z lokajów za pieniądze, miała dwór z adoratorów, których płaciła uśmiechem i spojrzeniem. Więcej też nie ceniła ich bynajmniej.

Stary dwór w Pobujny dziwną nieraz z tego powodu przybierał fizjognomję. W ogóle nie wyglądał na dom familijny, ale na dom kawalerski. Wanda była jedyną kobietą w tym domu i w gronie kilkunastu, a czasem i więcej młodych mężczyzn. Bezustanku tam grano w karty, polowano i pito. Zgiełk, hałas, wrzawa i jakiś awanturniczy nieład nie kończyły się prawie nigdy. Gdy jedni odjeżdżali, często już w bramie spotykali się z drugimi; gdy wrócono z polowania, zasiadano do kart, które nieraz dopiero w biały dzień wypadały z rąk znużonych graczy.

Henryk brał w tem wszystkiem udział. Podobne życie nie miało dla niego powabu ani interesu, i owszem budziło w nim często niesmak i przesycenie. Poświęcał się dla Wandy, która chciała koło siebie jakiegokolwiek towarzystwa i jakiejkolwiek wrzawy; ulegał także Zawile, który swoją bezczelnością i arrogancją potrafił mu imponować. Na prawdę też Zawiła był gospodarzem w Pobujny nie on.

Niekiedy jednak i Henryk rzucał się całą duszą w wir tego szalonego i bezmyślnego życia. Zdawało mu się, że mu to przynosi ulgę.

Od dnia swego ślubu cierpiał on więcej niż kiedykolwiek. Czuł się na świecie zupełnie osamotniony, bez współczucia i bez miłości. Czuł, że postradał serca, które dotychczas, w gronie rodziny, otaczały go przywiązaniem i czułością, a innego serca na to miejsce nie pozyskał.

Ten raj miłości, o jakim niegdyś marzył, do którego chciał się dostać z poświęceniem wszystkiego, nie spełnił jego oczekiwań, nie urzeczywistnił się. U Wandy nie znalazł tej miłości, jakiej pragnął. Mimo to nie przestał jej kochać równie silnie i namiętnie, jak przedtem, nie mógł nawet pojąć, ażeby to ustąpić kiedy mogło. Cierpiał więc i gryzł się, widząc w Wandzie nieukrywaną bynajmniej obojętność, słysząc często jej skargi i wyrzuty, na każdym kroku niemal spotykając oznaki jej niezadowolenia.

On poświęcił dla niej wszystko: swój los, swoją przyszłość, swój spokój, a ona to wszystko za nic uważała i czyniła mu wyrzuty o rzeczy, które nie zależały od jego woli i nie były w jego mocy.

Henryk popadł w pewien rodzaj apatycznej rozpaczy. Zrobił się. cierpkim, ponurym i zgryźliwym. Uczuwał często litość nad samym sobą i ulżywał sobie wybuchami szalonej radości albo piekącym sarkazmem. Żartował i szydził sam ze siebie i ze swych uczuć, ale gdy na ustach miał pogardę dla wszystkiego, co dotąd za święte uważał, w sercu czuł okropny ból i nieugaszone pragnienie tych uczuć i tęsknotę za tym światem, który był potrzebą jego duszy.

W namiętnej grze i w winie znajdował czasem zapomnienie, i szukał go w nich coraz czyściej, ale tem srożej cierpiał, kiedy chwilowe oszołomienie minęło.

Wanda w krótkim czasie zdeptała jego delikatne serce. Postępowała z nim jak kobieta niekochająca, a to wystarczyło, ażeby znicestwić człowieka, który pragnął miłości i nią, tylko żył. Nigdy jednakże nie zrobił jej najmniejszego wyrzutu, nie poskarżył się na nic, i przyjmował wszystko z tą bierną rezygnacją, która naprzód zgadza się nawet na najgorsze, i powiadając sobie, że inaczej być nie może, ugina głowę przed wyższą wolą.

Kto dawniej znał Henryka, teraz nie byłby go może poznał. Ten młodzieniec o słodkim uśmiechu, o czystem i niewinnem spojrzeniu, sposępniał, spochmurniał i postarzał się o lat kilka. Świeżość zginęła z jego lic, i wyglądał jak człowiek, który przeszedł ciężką chorobę albo wielkie nieszczęścia. Zniknęła także i świeżość jego duszy, jak delikatny pył kwiatu za dotknięciem się ręka. Jakaś nieczysta pomroka zaćmiła ten szlachetny umysł, a bolesne doświadczenia złamały jego lot w wyższe sfery.

Wiadomości o tem życiu awanturniczem i hulaszczem, jakie prowadzono w dworze w Pobujny dochodziły także z boku do starego hrabiego. Słuchał ich obojętnie, i ani jednem słowem nie dał poznać co o tem pomyśli. Ale jednego razu rządca tego folwarku, który dotąd Henrykowi dostarczał pieniędzy, oświadczył mu, że hrabia stanowczo zakazał dalszego wydawania pieniędzy.

W takich okolicznościach dłuższy pobyt w Pobujny był niemożebny. Młoda para przeniosła się do Dubna i tu zaczęto żyć na weksle i rewersy. Trybu życia jednak nic niezmieniono, owszem towarzystwo bywało tu zwykle liczniejsze, odwiedziny i zabawy częstsze, długi więc wraz z ogromnemi procentami w przeciągu kilku tygodni doszły do znakomitej sumy.

Wanda i Zawiła nic sobie z tego nie robili, będąc przekonani, że hrabia to wszystko powinien zapłacić i bez wszelkiej wątpliwości zapłaci.

Po kilku także tygodniach pobytu w Dubnie Wanda dowiedziała się, ze kasztelanic przybył do swego majątku w tych okolicach. W skutek czego odebrał on niedługo ów list zapraszający.

SPOWIEDŹ DZIEWCZYNY W PERKALIKOWEJ SUKNI.

Wanda przedstawiła kasztelanica mężowi i zapoznała ich ze sobą.

Henryk był już o tem uprzedzony, że ich mogą spotkać te odwiedziny, bo z jego wiedzą Wanda napisała zaproszenie, a nim to jeszcze nastąpiło mówiła mu o kasztelanicu, jako o swoim znajomym z dawniejszych czasów.

Henryk przypomniał sobie również, że spotykał się z kasztelanicem w Warszawie, kiedy tam bawił z ojcem, i obaj uścisnęli sobie przyjaźnie dłonie.

Kasztelanic zrobił na nim dobre wrażenie. Jego gładkie maniery, delikatność i grzeczność pozyskały mu przychylność Henryka, szczególnie kiedy porównał z nim to rubaszne towarzystwo młodych bałagułów, którymi od niejakiego czasu był prawie ciągle otoczony.

Przez kilka godzin bawiono się rozmową, w której żywszy udział brali jednak tylko Wanda, kasztelanic i Henryk. Zawiła i kilka młodych mężczyzn składających resztę towarzystwa widocznie byli w kwaśnym humorze i do konwersacji nieusposobieni. Kasztelanic nie grał w karty, i przez grzeczność dla niego nie zasiadano do zielonego stolika. Przez to popsuł im się zwyczajny porządek.

Dość już  późno pożegnała najprzód Wanda towarzystwo, a wkrótce także i kasztelanic udał się do przeznaczonego dlań pokoju.

Zauważył on, że Wanda naumyślnie przeciągała do późna rozmowę i domyślił się tak z tego jakoteż z jej całego zachowania się, że pragnęła, ażeby tego dnia jeszcze nie odjechał. Chociaż więc wybrał się tylko na kilka godzin, dał się łatwo nakłonić uprzejmym gospodarzom do tego, że miał wyjechać dopiero nazajutrz po śniadaniu.

Skoro tylko ci „zawadzający" się oddalili, rozjaśniły się twarze reszty gości. Wniesiono stoliki i rozpoczęto grę, która nie wcześniej jak rano miała się ukończyć. Henryk zasiadł także do stolika.

Kasztelanic przyszedłszy do siebie, rzucił się na fotel, i po głowie zaczęły mu krążyć wrażenia dnia dzisiejszego.

Po trzech latach dziś znów widział Wandę. Przed trzema laty była piękną, ale dzisiaj wydawała mu się jeszcze piękniejszą. Kasztelanic nie należał do ludzi, którzyby się zaślepiali i był pewny, że spostrzeżenie jego jest jak najprawdziwsze.

Śmiało więc mógł sobie powiedzieć, że równie piękne kobiety rzadko spotykał, a piękniejszej nigdy.

To przekonanie łechtało jego dumę. Ta kobieta albowiem sama odnawiała z nim znajomość, która nigdy długą ani tak bardzo ścisłą nie była. Ta kobieta mówiąc wyraźniej „zaczepiała" go.

Nie czyniła tego zapewne na próżno, dla samej przyjemności widzenia go i pomówienia z nim kilka godzin. Musiała mieć go żywo w pamięci i w sercu.

Jeżeli tak było, a kasztelanic nie przypuszczał, ażeby się mylił, czekał go raj nowych rozkoszy.

Obraz ich na raz jeden rozlał się w kształcie powietrznego obłoku po jego fantazji, i ani spostrzegł, jak się nim błogo rozmarzył i myślą w nim utonął.

Nagle lekkie pukanie do drzwi przebudziło go z tych marzeń.

Nie odzywał się, nie będąc pewny, czy mu się to tylko nie zdaje.

Drzwi się otwarły i pokazała się w nich Anusia z swoją figlarną minką.

Kasztelanic zerwał się z fotelu, przyskoczył do niej i chwycił ją w pół.

— Daj pan pokój! daj pan pokój!.... Ja tu nie od siebie przychodzę — rzekła dziewczyna i złośliwie rozśmiała mu się w oczy. Moja pani prosi pana do siebie.

— A to co innego — odpowiedział kasztelanic puszczając ją.

— Rozumie się, pan pójdziesz....

— Rozumie się.

— Proszę więc za sobą. Poprowadzę pana.

Wyskoczyła szybko z pokoju, zostawiając za sobą drzwi otwarte.

Kasztelanic wyszedł za nią i zastał ją w sieni. Przez sień i przez ganek zaprowadziła go do pokoju Wandy, w którym kasztelanic już raz był w pierwszej chwili swego przybycia. Tym razem jednak dostał się do niego innemi drzwiami.

Skoro przy drzwiach stanęli, Anusia wskazała palcem i rzekła po cichu:

— Tu — poczem znowu nagle zniknęła w ciemności.

Kasztelanic wszedł. Dwie świece na kominku stojące dosyć słabo oświecały pokój.

Naprzeciwko drzwi, siedziała Wanda na, kanapie w białym pudermantlu, nieruchoma i zatopiona w myślach, z rękami skrzyżowanemi na piersiach.

Powitała kasztelanica uśmiechem. Oboje spojrzeli po sobie, i znalazłszy się sam na sam uczuli w jednej chwili, że są. dawnymi znajomymi. Skoro kasztelanic usiadł, Wanda odezwała się:

— Możemy teraz swobodnie pomówić. Jesteśmy sami i nikt nam nie przeszkodzi. Henryk gra w czwartym pokoju.

Nachyliła się trochę do niego i przypatrzyła mu się bystro w oczy:

— Czy pan jesteś szczery? Kasztelanic się uśmiechnął:

— Niech pani o tem nie wątpi. Najprzód jestem szczery z natury, a jeśli nie do wszystkiego się przyznam, to nic nie skłamię. Potem jestem szczery jako mężczyzna. Nasze położenie tem się różni od położenia pań, że nie tak często potrzebujemy udawać i uciekać się do fałszu jako do najpewniejszej broni.

— Panie — odpowiedziała Wanda — jeżeli mamy z sobą, rozmawiać, wymaż pan najprzód z rejestru wad czy zalet kobiecych: fałsz. Dzisiaj bowiem w naszej rozmowie on nie powinien odgrywać żadnej roli.

— Uczynię według woli pani — odpowiedział kasztelanic uroczyście pochylając głowę.

Wanda podała mu rękę:

— Będziemy zatem mówić szczerze i po przyjacielsku?....

— Zgoda.

— Czy pan kiedy myślałeś o mnie? rzekła po chwili ze wzruszeniem, które starała się ukryć.

— Myślałem nieraz o pani — odpowiedział kasztelanic stanowczym tonem.

Według jego teorji o prawdomowności, nie kłamał. W ostatnim razie mógł się powołać na wczorajsze swoje rozpamiętywanie nad portretem Wandy.

Ona spojrzała na niego z tkliwością. Spojrzeniem tem wyrażała mu swoją wdzięczność. Potem zaczęła mówić powoli, cichym i drżącym głosem:

— Przypominasz sobie pan naszą znajomość przed trzema laty. Zobaczyłam pana po raz pierwszy w kościele. Potem nieraz pana tam widywałam, a później także spotykaliśmy się w lesie. Pan wychodziłeś tam z sąsiedniej wsi na polowanie albo na przechadzkę; ja pierwszy raz poszłam w tamto miejsce zbierać jagody, bez żadnej innej myśli; później przychodziłam dla tego, że ciebie spodziewałam się tam zastać. Najczęściej zastawałam w istocie, i to cieszyło mię niezmiernie, bo mi się zdawało, że dla mnie tam przychodzisz...

— W rzeczy samej, nie inaczej było — przerwał kasztelanic z lekkim uśmiechem.

— Nie uwierzysz pan, jak wspomnienie tych chwil jest dla mnie roskoszne. Najmniejsze wydarzenie z tych czasów wyryło mi się głęboko w pamięci. Przypominam sobie, jak wielka była moja radość, kiedy odrysowałeś mój koszyczek z jagodami. Byłam szczęśliwą i dumną z tego, że coś, co do mnie należało, pójdzie z tobą do twego domu i ciągle będzie przy tobie. Kiedy potem mnie sarnę odrysowałeś, byłam zachwycona, zdawało mi się, że żadna kobieta nie odniosła podobnego tryumfu, płakałam z radości i chciałam umrzeć... tak wielkie było moje szczęście!

Podczas gdy Wanda z wzrastającym zapałem kreśliła obraz swoich wspomnień, kasztelanic przypominał sobie także owe czasy, i mimowolnie stanął mu na pamięci wielki zawód, jakiego wówczas doznał. Przez pół roku bawił bowiem w sąsiedztwie Niemiryczów u chorej swojej ciotki w nadziei rychłej po niej sukcesji. Po sześciu miesiącach ciotka ozdrowiała, kasztelanic odjechał; niedługo zachorowała powtórnie, w kilka dni umarła i komu innemu majątek zapisała.

— A jednak — mówiła dalej Wanda po krótkiej chwili wytchnienia — przypominasz pan sobie, że ja pierwsza zerwałam naszą znajomość i przestałam się z tobą widywać. Wiesz pan, dla czego to zrobiłam?

Kasztelanic potrząsnął głową:

— Nie. Domyśliwałem się tylko, że ktoś, co się o tem dowiedział, zakazał pani.

— Myliłeś się pan, ja sama sobie zakazałam, bom poznała, że źle czynię...

— Źle?... nasza znajomość była bardzo niewinna, nie uczyniłaś pani nic, coby można złem nazwać...

— Ale pan chciałeś to uczynić. Czułam, że ja kocham, a pan mnie nie kochałeś...

— Jednak...

— Daj pan pokój. Ekskuzy tu zbyteczne, zwłaszcza że ja pana o to nie obwiniam. Robiłeś tak, jak mogłeś, jak musiałeś. Czy mogłeś mię prawdziwie kochać? Nie... i to nie było twoją; winą. Jak mogłeś kochać — ty człowiek z wielkiego świata — prostą wiejską dziewczynę w perkalikowej sukni, z włosami niedbale zaczesanemi, która nie mogła ciebie zrozumieć i która swoich myśli i uczuć nie umiała zrozumiale dla ciebie wyrazić? To być nie mogło. Więc chciałeś się mną bawić, chciałeś mnie uwieść

Kasztelanic był w kłopocie. Chciał się usprawiedliwić, ale Wanda żywo mu przerwała :

— Ja pana nie oskarżam o to!... Cóż mogłeś więcej ze mną wtenczas zrobić? czy ja byłam zdolna na serjo zająć twoje serce?... Ale pomimo to czułam się wtedy obrażoną... płakałam nad swoją niskością i powiedziałam sobie, że wtenczas cię chyba znowu zobaczę, kiedy będę mogła zażądać od ciebie w zamian wszystkich tych uczuć, które we mnie obudziłeś. Nie chciałam ci się poddać, choć całem sercem byłam ci oddana, bo ty nie dawałeś mi serca... Wolałam cierpieć, niż czuć się upokorzoną!.. Poniżenie moje byłoby tem większe, że byłam mocno przekonaną, iż wszystko złe pochodzi tylko z mej winy. Widziałam, że byłbyś mnie kochał, gdybym była zdolna rozbudzić w tobie uczucie. Podobałam ci się, ale to była zasługa natury, mojej twarzy; miałeś dla mnie niejaką przyjaźń, byłeś dla mnie uprzejmy i pobłażliwy, a to zawdzięczałam znowu poczęści niektórym moim wrodzonym przymiotom, poczęści zaś twojej dobroci. Wszystko więc, na co stać mię było, pozyskałam od ciebie... tylko miłości twojej nie miałam czem sobie zjednać.

Na chwilę przestała mówić i oczy spuściła w ziemię. Chciała się uspokoić.

Kasztelanic przypatrywał jej się tymczasem i wydawała mu się zachwycającą. Wzruszenie wywołało żywy rumieniec na jej twarz alabastrową, a koronki pudermantlu chwiały się jak   liście, poruszane szybkiem podnoszeniem się i opadaniem jej łona.

Trzeba przyznać słuszność kasztelanicowi.

Kobieta wzruszona — to jeden z najpiękniejszych widoków na świecie.

— To był najgłówniejszy powód mojego usunięcia się — mówiła znowu dalej Wanda głosem stłumionym. — Potem rozważyłam bliżej wszystkie okoliczności i położenie stron obu. Wiedziałam, że nietylko ze mną, ale z żadną kobietą nie możesz się żenić. Mogłam więc być tylko twoją metressą... Nigdy, nigdy, nie byłabym na to pozwoliła, nie dlatego, abym się obawiała opinji ludzkiej, ale dlatego, ażeby nie upaść w oczach własnych. Gdybym była bogatą, mogłabym być twoją kochanką... Pojechałabym za tobą w świat, byłabym zawsze i wszędzie przy tobie... To dobrze!... Ale byłam biedną, musiałabym brać od ciebie pieniądze, sprzedawać się tobie!... Jabym wiedziała, że tego nie czynię; ale tak myślałby cały świat, tak i tybyś zapewne myślał. Każda chwila mojej miłości wydawałaby ci się kupioną , byłbyś pewien, że dlatego tylko cię pokochałam, że dlatego udawałam miłość, aby się narzucić człowiekowi z imieniem i majątkiem, i choć nie bez hańby wyrwać się ze swego niskiego stanu...

Gdyby cały świat był tak myślał, byłoby mi obojętnie, ale byłam przekonana, że i ty myślałbyś tak samo!

W cóżby się była obróciła moja miłość?...

Otrzymać w zamian za nią twoją pogardę — tego nie byłabym przeniosła...

Powstała i kilka razy w milczeniu przeszła po pokoju powolnym krokiem. Jej wspaniała postać, w miarę zbliżania się lub oddalania od światła, raz mocniej oświecona, to znowu niknąca w cieniu, wydawała się kasztelanicowi jakiemś zjawiskiem z Olympu, przedzierającem się przez obłok albo też niknącem w nim.

Pomimo całej swojej trzeźwości umysł jego się rozmarzył.

Nareszcie Wanda zatrzymała się i stanęła nad nim.

— To, co mówiłam — odezwała się cichym i spokojnym głosem — było spowiedzią owej dziewczyny w perkalikowej sukience. Jak się panu zdaje, czy ta dziewczyna dobrze postąpiła?

— Ta dziewczyna postąpiła bardzo szlachetnie — odpowiedział poważnym tonem , który pokazywał, że czuł to, co mówił.

Wanda chwyciła go za rękę. Kasztelanic powstał.

— Eustachy! — odezwała się zmienionym nagle i wzruszonym głosem — ja ciebie dzisiaj kocham tak jak wtenczas... Kochałam cię zawsze... myślałam zawsze o tem,  ażeby wcześniej czy później zbliżyć się do ciebie... Wyszłam za mąż, nie kochając tego człowieka, będąc pewna, że nigdy go nie pokocham... w tym celu jedynie, że on mi da imie, majątek i wszystko, co mię zbliży do ciebie, co mię wprowadzić może do twego świata... Dziś jestem równą tobie kobietą... świat nas nie przedziela, dzisiaj nie mógłbyś powiedzieć, że wyrachowanie mną kieruje, bo od ciebie nie potrzebuję nic żądać, a wszystko, cobym uczyniła, byłoby dobrowolnem darem mojego serca... W mej miłości dzisiaj nie mógłbyś innej podejrzywać sprężyny, prócz uczucia.... Dziś także ja mogłabym od ciebie żądać tyle, ile ja ze siebie daję, całego twego serca, wszystkich twych uczuć....

Nagle urwała, a po chwili rzekła jakimś cierpkim tonem:

— Ale ty może kochasz kogo?.. jestem nierozsądna...

Spuściła głowę, pochylając ją lekko na bok.

Kasztelanic ukląkł na jedno kolano, i ściskając jej rękę w swych dłoniach, odezwał się z zapałem:

— Nie, Wando, moje serce jest wolne!.. Ale źle mówię... od lat trzech należy ono do ciebie... Choć mię tak surowo osądziłaś, byłem i jestem zawsze pod urokiem twych czarów i czuję, że mogę cię kochać najgorętszą w świecie miłością... Jesteś przecudowna, zachwycająca, boska... przed chwilą wpatrując się w ciebie , mniemałem, że widzę jakieś nadziemskie zjawisko... Jestem oczarowany tobą.... uwielbiam cię... kocham...

Czy kasztelanic mówił prawdę, czy kłamał?

Mówił prawdę, wyznawał szczerze, co czuł w chwili obecnej. O księźnie Helenie zapomniał, a jeśli pamiętał, to w tej chwili pewnie wyrugował ją ze swego serca. Nie wynikało z tego bynajmniej, ażeby świeży urok po niejakim, może bardzo krótkim czasie, znowu nie zniknął; ale gdy to mówił, był i czuł się pod jego wpływem.

Kto ma serce tak wrażliwe, może wiecznie z prawdą się mijać, a nigdy nie być o fałsz oskarżony.

Wanda pochyliła się nad nim. Z jej oczu spadały powoli ciężkie łzy jak perły. On jednę jej rękę przyciskał do piersi, drugą, obsypywał pocałunkami. Wanda drżała na całem ciele, czuła się bliską omdlenia.

W pokoju zrobiła się cisza, którą przerywał tylko ciężki, przyspieszony oddech Wandy.

Uczucie przez długi czas tłumione wylało się nagle i gwałtownie. Wanda pomimo tej silnej woli, której nie mało w sobie miała, nie spostrzegła, jak się dała unieść jego prądowi... prędzej i dalej aniżeli sama chciała...

INTERWENCJA TRZECIEJ OSOBY.

W tej niebezpiecznej chwili za drzwiami, które łączyły buduar z innemi pokojami , odezwało się głuche kaszlnięcie raz i drugi.

Wanda wzdrygnęła się i cofnęła krok.

Na drzwiach wisiała gruba portjera, co zapewne sprawiało, że kaszlnięcie tylko niewyraźnie słyszeć było można w buduarze, kasztelanic jednak poznał głos Anusi, i domyślił się, że to jest ostrzeżenie. Powstał prędko, pocałował drżącą rękę Wandy, i pożegnawszy się z nią spojrzeniem pełnem uczucia, wyszedł z pokoju.

Zaledwie wydostał się z sionki na ganek, zabiegła mu z drugiej strony Anusia.

— Przerwałam panu — rzekła złośliwie.

— To był mąż?... — zapytał kaszte lanic.

— Nie.

— Któż więc?

— Nikt. To ja sobie tak zrobiłam...

— Filutka jesteś!... a to dlaczego?

— Znudziło mi się tak długo wartować przy drzwiach. Myślisz pan, że to tak zabawne? Postawiłabym pana raz na czatach, tobyś zobaczył...

— No proszę, to ty jak widzę, bardzo nie lubisz się fatygować — odpowiedział kasztelanic i wziął ją za rękę.

— Nie lubię. A przytem... -- Cóż jeszcze więcej?

— Gniewało mię to, że pan tam tak długo siedzi.. . Choć panu może było bardzo przyjemnie. . . — dodała z przekąsem.

— To cię gniewało?... a z jakiej racji?...

— No tak, to mnie gniewało i dosyć...

— Muszę cię za to ukarać... — i kasztelanic przyciągał ją do siebie jakby ją chciał pocałować, ale Anusia wyrwała mu się jeszcze prędzej, i będąc już o kilka kroków od niego ukłoniła mu się nisko i powiedziała ze śmiechem:

— Dobranoc!

Kasztelanic po tem niespodzianem intermezzo przyszedłszy do siebie, powrócił do przerwanej akcji głównego dramatu, i na temat wrażeń odebranych u Wandy snuł sobie bardzo piękne sceny, dopóki nie zasnął.

Wanda po jego wyjściu, jak się możemy domyślić, napróźno przez chwilę oczekiwała przybycia Henryka, które zapowiadało kaszlnięcie Anusi, stojącej według jej rozkazu w przyległym pokoju na, czatach.

Widząc, że nikt nie przychodzi, odsunęła portjerę, która wisiała na drzwiach, otworzyła drzwi i zajrzała do przyległego pokoju. Pokój ten nie był oświetlony, ale mogła widzieć, że nie ma w nim nikogo nawet i Anusi. Zdziwiła się, wzruszyła ramionami i wróciła do siebie.

W duszy jednak była wdzięczną Anusi czy też przypadkowi za niespodziane przerwanie tego sam na sam. Przyszedłszy do przytomności, poznała dopiero, jak groźnem i niebezpiecznem było jej położenie. Przypomniała sobie,że utraciła moc nad sobą, że była prawie bez przytomności.

Wzdrygnęła się na tę myśl. Jej duma i poczucie swej godności obudziły się... Jakże nisko mogła była upaść w oczach tego człowieka, i może jednym krokiem narazić cały swój dalszy stosunek na to, że byłby ciągle pospolity i plugawy... Pragnęła wypić czarę miłości aż do dna, ale chciała ją pić tak jak bogowie piją nektar, nie zaś jak pijacy gorzałkę. Chciała przejść całą skalę uczucia, we wszystkich jego tonach i odcieniach, zanimby wstąpiła na ten szczyt albo zeszła do tej głębiny, gdzie już nie pozostaje nic do życzenia i gdzie się traci już nadzieję otrzymania czegoś więcej...

Ten gwałtowny skok, który mogła była uczynić mimowiednie, wbrew swej woli, przestraszył ją więc i przeraził... Ostrzeżenie Anusi lubo zawcześne, i jak wiemy dane bez żadnego powodu, pokazało się jednakże i z innego względu bardzo pożytecznem i potrzebnem. W kilka minut bowiem po wyjściu kasztelanica, kiedy Wanda jeszcze wzruszona, z okiem rozpłomienionem chodziła szybkim krokiem tam i napowrót po pokoju, wszedł do niej niespodzianie Henryk blady i jakby zmęczony.

— Jeszcze nie spisz?.. jeszcześ ubrana?. . — zapytał zdziwiony, bo było już więcej niż dwie godziny temu jak się rozeszli.

— Nie — odpowiedziała krótko Wanda, ale Henryk poznał, że głos jej drży.

— Czy ci się co stało ?. . czy tu co zaszło?.. — zapytał znowu nawpół z obawą, nawpół z troskliwością, i przypatrzył się bystro Wandzie, która właśnie koło światła przechodziła.

— Ależ nie bynajmniej!..  Jesteś dziecinny z twojemi pytaniami.

Wziął ją za rękę. Ręka ta drżała. Uśmiechnął się gorzko, z rezygnacją, jakby chciał powiedzieć, że wir, że Wanda nie mówi prawdy, ale musi poprzestać na jej tłómaczeniu.

Prawdziwy powód ani mu przez myśl nie przeszedł. Domyślał się jakiejś niepomyślnej wiadomości, jakiegoś zmartwienia lub kłopotu, i choć do nieufności Wandy był przyzwyczajony, bolała go ona zawsze.

— Ale ty skąd się tu wziąłeś? Czyście już skończyli grać? — zapytała Wanda, odzyskawszy zimną krew na chwilę.

— Przyszedłem cię prosić o pieniądze.

— Przegrałeś?

— Przegrałem wszystko com miał. W połowie gry nie mogę odstępować — odpowiedział, jakby się przed nią usprawiedliwiał ze swej przegranej i ze swej namiętności.

— Dobrze — rzekła Wanda najobojętniej w świecie.

Zbliżyła się do biórka, wyjęła rulon dukatów — ostatni, który jeszcze był w domu — i podała go Henrykowi.

Z tą samą obojętnością byłaby mu dała krocie na stracenie, aby ją tylko jak najprędzej opuścił i zostawił sarnę ze swemi myślami...

Na drugi dzień, ubierając panią, Anusia usprawiedliwiała się ze swego postępku. Mówiła, że jej się zdawało, że pan nadchodzi, albo raczej że szedł z pewnością do pani, tylko musiał się wrócić. Ona sama zaś, dopełniwszy polecenia, uciekła coprędzej.

Wanda od pierwszej chwili, jak wiemy nie gniewała się na nię o to, i całemu także jej opowiadaniu zupełnie uwierzyła. Przecież niedługo potem Henryk w istocie do niej przyszedł.

Filuci mają. szczęście, ale filutki jeszcze większe.

LEW ZRANIONY.

Na zamku Belmont tymczasem było pusto i głucho — jeszcze więcej niż przedtem.

Stary hrabia zamknął się przed ludźmi i cofnął od świata zupełnie. W zamku z obcych ludzi nikt nie bywał; najczęściejsi goście, państwo konsyljarstwo, jak się można domyślać, zaprzestali także od szlubu Henryka odwiedzać zamek. Nawet oficjaliści rzadko się tam pokazywali. Hrabia, dawniej bardzo czynny i akuratny w interesach, przestał się niemi prawie zajmować. Ludzie robili sami co chcieli, a że więcej na świecie niepoczciwych niż szlachetnych, więc majątek cierpiał na tem niemało.

Po całych dniach hrabia się nie pokazywał, nie widziano go w szkółkach i szpitalach jak dawniej, zaprzestał odwiedzać wieśniaków po ich chatach, nie jeździł po folwarkach i polach, aby doglądać gospodarstwa.

Z początku wieśniacy jak przedtem przychodzili do zamku po radę, po pociechę, z zaproszeniem na chrzciny lub pogrzeb — i dziwili się nie mało, ze hrabia widzieć się z nimi nie chciał, i z niczem odprawiał. Powoli przyzwyczaili się do tego i przestali zaglądać do zamku.

Ale on czyliż mógł im dawać rady, gdy sam nie mógł sobie poradzić, czy mógł ich cieszyć, gdy sam pociechy potrzebował, albo się weselić, gdy był smutny i zbolały?

Hrabia zrobił się na wszystko obojętny: na własne interesa i na dobro innych. W szczęściu tylko źli ludzie robią się egoistami, nieszczęście zmusza do tego każdego.

I on też całą, duszę utopił w swojem cierpieniu; oprócz tego, nic go na świecie nie obchodziło. Ono pochłonęło w siebie wszystkie siły jego życia, i stało się odtąd jedynem jego życiem.

Hrabia mówił prawdę, powiadając kiedyś Wandzie, że jedyną przyczyną jego gniewu było nieposłuszeństwo syna. Przynajmniej ono samo byłoby wystarczyło, aby go skłonić do kroku, który uczynił, i aby go napełnić niczem nieuleczoną

boleścią. Według jego wyobrażeń było to przestępstwo tak wielkie, że zasługiwało na podobną karę, i musiało rozerwać wszelkie nietylko serdeczne związki między ojcem a dzieckiem.

Nieszczęśliwy zbieg okoliczności chciał, że niewdzięczny i nieposłuszny syn był także rywalem. . . Hrabia byłby mu to zapewne przebaczył, gdyby nie był przekonany, że syn kochając tęż samę co i on osobę, dążył do celu swych życzeń z największa świadomością, ile cierpień jego szczęście będzie kosztować ojca.

Tego nie mógł darować synowi. Ile razy pomyślał o nim, stawał mu zaraz przed oczami obraz, jak ten syn w cichości układa swoje plany, tajemnie widuje się ze swoją kochanką, rozmawia z nią i pieści się, cieszy się w duszy, że podszedł czujność ojca, śmieje się z niego, że go oszukał, i tryumfuje, że był zręczniejszym i szczęśliwszym od niego, a przytem wie i czuje, że gdyby ojciec o tem się dowiedział, sprawiłoby mu to straszną boleść, a jak kiedyś o tem się dowie, będzie to ostatnia chwila jego szczęścia.

Ten syn kupujący swoje szczęście za cierpienia ojca, wydawał mu się wyrodkiem natury — napełniał go przerażeniem, zgrozą i rozpaczą. Nie mógł pojąć podobnej istoty i myśl o niej mózg mu wysuszała.

Co zaś uczuwał dla Wandy?... To, co czuje zawsze człowiek, który mocno kocha, dla kobiety, która go zwiedzie. Widział w niej kobietę przewrotną, fałszywą, złą, zepsutą; wydawała mu się istotę, tak nędzną, że niegodną była iskierki uczucia; pogardzał nią i dziwił się sam sobie, jak mógł nie poznać w niej tak nikczemnej duszy ; nienawidził ją , jako tę, która była przyczyną jego nieszczęścia i boleści — ale z tem wszystkiem nie mógł o niej zapomnieć, kochał ją.

Ze wszystkich myśli, które mu o niej przychodziły, jedna była dla niego najnieznośniejszą, najcięższą, to jest ta, że Wanda jest szczęśliwa, że się bawi, śmieje i używa wszelkich przyjemności życia i miłości... Wydawało mu się to wielką, niesprawiedliwością losu, bo równocześnie on cierpiał, rozpaczał i w życiu widział tylko nicość....

Byłoby mu sprawiło wielką radość, gdyby ją zobaczył wybladłą i ze łzami w oczach, byłby się cieszył, gdyby się

dowiedział, ze jej serce dotknął także jakiś cios...

Wtedy byłby jej zapewne przebaczył to złe, które ona mu wyrządziła.

Tak więc zawiedziona miłość, gniew, obraza, żal rodzicielski, upokorzenie i tęsknota trawiły naprzemian jego serce.

Całemi godzinami siadywał w swoim samotnym pokoju, nieruchomy i jakby martwy, wodząc błędnem spojrzeniem po ścianach, albo utkwiwszy wzrok bez myśli w jeden punkt. Czego dawniej nigdy nie czynił, teraz zawsze zamykał się na klucz, nawet we dnie. Gdy kto przypadkiem nadszedł, nie zawsze hrabia spostrzegł jego wejście; często długo trzeba było się do niego odzywać, zanim odpowiedział jednem słowem. Zdarzało się także, że podobna natrętność wprawiała go w szalony gniew; wtedy hrabia, nagle z swych dumań przebudzony, rzucał się, krzyczał głośno i zaciskał pięście... Po krótkiej chwili przepraszał potem, jeżeli przybyły, jeszcze wcześniej, przeląkłszy się, nie uciekł.

Hrabia w istocie wyglądał wtedy przerażająco. Wybladła i wychudła twarz jego zieleniała, a głęboko zapadłe oczy martwe i bezmyślne, rozszerzały się i jak nagle otworzony piec hutniczy, rzucały ze siebie strugami płomienia.

Niekiedy przez całą dobę nie było hrabiego u siebie; gdzie wtedy był, nie wiedziano.

Nie dziw, że jeżeli przedtem uchodził powszechnie za dziwaka, teraz nazywano go szaleńcem.

I my musimy przyznać, że nawet w najspokojniejszych chwilach jego życia było coś anormalnego w ustroju duchowym tego człowieka. Z wyobrażeniami ogólnemi, przyjętemi za normę w życiu towarzyskiem i społecznem , on się nie zgadzał. Zamiast rzeczywistości, miał zawsze przed oczami ideały, zamiast codziennego życia, życie takie, jakie w najszczytniejszych przykładach przedstawiały mu dzieje. Przykłady te brał on z rozmaitych wieków i narodów: z starego testamentu i z pierwszych wieków chrześćjaństwa, ze starożytnego Rzymu i Grecji, jak i z ksiąg Russa i Fenelona. Pragnął widzieć na świecie prostotę i czystą religję patrjarchów, surowość i gorący patrjotyzm Rzymian i Spartan, wolność ateńską i społeczeństwo urządzone według zasad społecznego kontraktu.

Mieszając tak rozmaite epoki, nie popełniał jednak anachronizmu i jego zasady z różnych źródeł czerpane nie sprzeciwiały się sobie nawzajem. W jego umyśle godziły się one wszystkie, tak, jak w gruncie rzeczy, choć pod rozmaitą formą i róźnemi drogami, dążą, one do jednego celu. Przecież wszyscy ci jego wielcy nauczyciele, wszystkie szlachetniejsze umysły, które wyżej się wznosiły w jakimkolwiek żyli czasie, mieli zawsze na oku tylko jedno: prawdę i podniesienie ludzkości.

To łączy Mojżesza z Konfucjuszem, Sokratesa z Russem, twórcę Joba z Dantem.

Hrabia chciał sobie stworzyć taki świat na wzór tych przykładów przynajmniej w swoim domu, w obrębie swojego wpływu i władzy. Utworzył go więc i to nietylko wprowadzając do niego zasady i wyobrażenia, które w minionych wiekach uwielbiał, ale także ich zwyczaje i formy tamtejszego życia.

Rozumie się, że ta strona formalna musiała nawet wziąć górę i przeważyć ducha rzeczy. Ci, którzy naśladowali hrabiego , którzy naginali się do jego woli lub rozkazu, nie mieli tych pojęć co on, o tem, czego on chciał, nie mieli wyobrażenia. Z kogóż bowiem mógł on utworzyć ten swój świat patrjarchalny i postępowy zarazem ? Z oficjalistów, służących i wieśniaków. Wszyscy ci ludzie wzrośli w innych pojęciach i zwyczajach, a ich prosty umysł nie mógł zrozumieć tego, czego pragnął hrabia; widział tylko formy i symbole, które on mu kładł przed oczy i nie domyślał się nic już więcej poza niemi.

Hrabia był prorokiem, którego rzesze nie rozumiały, po największej części z jego własnej winy , bo się do ich pojęć nie zniżył i nie zbliżył. Był reformatorem, który myśląc o wielkich i pięknych rzeczach, zanadto także zwracał uwagę na błahe i powierzchowne. Dlatego ten jego świat ze swemi zwyczajami i obyczajami wyglądał często fantastycznie i dziwacznie, tak jak jego twórca, który odczuwał wszystko co szlachetne i dobre, ale nie miał dość mocnej głowy, aby w swoich zasadach nie przesadzić i umieć je zastosować do czasu i okoliczności.

Dodajmy do tego, że serce hrabiego stawało często w sprzeczności z jego głową. Serce to z natury było dobre i szlachetne, ale także niekiedy gwałtowne, popędliwe i kapryśne. Ze spokojem i umiarkowaniem filozofa staczała z nim nieraz walkę krewkość dawnego szlachcica polskiego , wybryki fantazji, jakieś przesądy lub urojenia, odziedziczone z tradycji, odnosiły często górę nad zasadami, które zaczerpnął z ksiąg i mądrości dawnych wieków. Był to wychowaniec Russa, zaszczepiony na potomku sejmikowiczów i tych, których znakomity jeden nasz historyk tak trafnie nazwał „królewiętami polskimi." Z pod jego rzymskiej togi, spokojnie się drapującej, wyglądała często zamaszystość i rzutkość szlachecka.

Druga połowa XVIII wieku, w której hrabia wyrósł i wychował się, natworzyła u nas dosyć takich dwustronnych, dwulicowych charakterów, będących mięszaniną rozumu i dziwactwa, wielkich cnót i dziecinnych przywar, szczytności i śmieszności. Wielkie przewroty polityczne oddziaływały także na umysły, nagłe kataklizmy spadały na nich jak pioruny i albo zabijały w nich moralną istotę, albo też ogłuszały ich i odurzały. To co się działo, wydawało się niejednemu niepodobieństwem, przechodziło jego wiarę i taki człowiek albo nie uznawał czynów spełnionych, albo też jak hrabia cofał się z pośrodka tego rozbitego społeczeństwa i łudził się tą nadzieją, że w swojej włości albo na swoim zaniku założy sobie oddzielną rzeczpospolitą, która nie będzie potrzebowała uznawać innych praw i zwierzchności, oprócz jego własnych.

O ile podobne usiłowania nie wychodziły z zakresu urojenia i fantazji i istniejącemu porządkowi w niczem nie. zagrażały, tolerowano je, zwłaszcza, że w owych czasach, przy końcu przeszłego, a w początkach obecnego stulecia uwaga rządów na ważniejsze była zwróconą rzeczy.

ZBRODNIE ANIELSKIE.

Oprócz hrabiego była w zamku Belmont jeszcze jedna istota równie samotna i równie cierpiąca — Julja.

W ostatnich dniach przed ślubem Henryka powzięła ona postanowienie przenieść się do brata, skoro się tylko ożeni. i przy nim zamieszkać. Pobyt w zamku z powodów nam już znajomych stał się dla niej przykry i bolesny. Tutaj wszystko zdawało jej się przypominać matkę i tutaj także żył ojciec, dla którego nie wiedziała, czem ma być teraz, czy córka, czy obcą osobą, bo czuła, że miłość dla niego gaśnie w jej sercu.

Ten zamiar spełzł na niczem. Wanda oparła mu się stanowczo. Nie chciała mieć przy swym boku Julji, której nie lubiła i która (jak się Wandzie przynajmniej wydawało) mogła się mięszać w jej sprawy i kontrolować je.

Julja została więc w domu. Z pewną radością spostrzegła ona, od pierwszej chwili po ślubie Henryka, że ojciec o niej zupełnie zapomniał. W istocie stary hrabia oddał ją pod opiekę Małgorzaty, czując, że jak wszystko tak i córka dla niego zobojętniała.

Odtąd córka i ojciec bardzo rzadko się widywali, a rozmowy ich były bardzo krótkie i obojętne.

Hrabia jakby odurzony swojem cierpieniem nie spostrzegał, że jak w nim tak i w córce zaszła ogromna zmiana.

Julja męczyła się tymczasem i gryzła nieszczęściami rodziny. Jakkolwiek czuła, że nie kocha już ojca, miała jednak litość dla starca, który widocznie złamany był i upadał pod ciężkiem brzemieniem. Bolała także nad losem Henryka, najprzód kiedy opuszczał dom rodzinny z przekleństwem ojcowskiem, potem kiedy słyszała o jego tułactwie i życiu awanturniczem. Z tego wszystkiego domyślała się, że nie jest szczęśliwy, że Wanda go nie kocha, i że jego nieporządne życie w hulaszczem towarzystwie jest tylko skutkiem rezygnacji i rozpaczy.

Ale więcej jeszcze dręczyła się Julja wyrzutami własnego sumienia.

Ta niewinna dusza nie miała chwili spokoju, będąc przekonana, że w myślach swoich popełnia co dzień, co godzina wielką zbrodnię.

Cóż było tą zbrodnią? Ta myśl, że ojciec jej jest wielkim grzesznikiem.

Do tego rezultatu doszła ona rozbierając jego postępki i czyny. Miłość jego dla Wandy rozwiała najprzód tę aureolę majestatu i świętości, jaką był w jej oczach odziany. Śmierć Jewdokima, śmierć matki, postawiły go niżej od najniższego z śmiertelników... Julja, ile razy o tem pomyślała, wzdrygała się z oburzenia i zgrozy, że człowiek, który to popełnił, może być jej ojcem. Nie chciała takiego ojca gdyby była mogła, byłaby go się wyparła. Ten człowiek był winien tych dwóch śmierci.., nie chciała powiedzieć tych dwóch zbrodni!..

To co ojciec uczynił z Henrykiem, dorzuciło jeszcze nowy ciężar na szalę jego win.

Julja byłaby chciała, ażeby był przebaczył. Wyobrażała sobie, że powinien to uczynić; spodziewała się, że to uczyni. Tymczasem on potępił syna, a potępienie to czem było? Dowodem zawziętości nie ludzkiej, nie ojcowskiej; dowodem zaślepienia się i zabrnięcia w niegodną, jego wieku i stanu namiętność.

Julja dowiadywała się zawsze skąd mogła bardzo troskliwie o los Henryka, a niepomyślne wiadomości, jakie ją dochodziły, powiększały także jej żal do ojca i zwiększały liczbę jego win. Jeżeli Henryk zmarnuje swoją młodość i życie, jeżeli puści się na bezdroża, cóż go na tę drogę najprzód wprowadziło, czyjąż to będzie winą,?

Znowu tego ojca, który wypędził go zpod swego dachu, skazał na życie tułacze bez jutra i napełnił zgryzotą i rozpaczą,.

Tak, nieinaczej, ten człowiek wiele popełnił grzechów, wiele nieszczęść ludzkich miał na sumieniu.

Ale skoro Julja do tego przekonania przyszła, wzdrygnęła się przed jego okropnością,... Dziecko sądzi sprawy swojego ojca, oblicza jego grzechy, dopatruje plam na jego sumieniu...

Coś podobnego wydawało się jej największem bluźnierstwem, sponiewieraniem wszelkiej świętości, niesłychaną na ziemi zbrodnią.

Sumienie wyrzucało Jej tę zbrodnię, ale myśli bluźniercze i bezbożne powracały cięgle.

Zaczęła się w jej duszy straszna walka, przechodziła przez okropne katusze.

Cały świat wydawał jej się stekiem zbrodni, a własne serce kałem i naczyniom szatana. Świat jej obmierzł, a samą sobą się brzydziła.

O tych jej walkach i cierpieniach nikt nie wiedział. Z wyjątkiem starej Małgorzaty nie miałaby też przed kim się wynurzyć. Ale nie byłaby tego nigdy i przed nikim uczyniła. To wszystko, co jej sprawiało boleść, wydawało jej się tak szpetne i tak okropne, że uczuwała wstyd, że drżała ze zgrozy na samą myśl, ażeby jakie oko ludzkie zajrzało do tej otchłani w jej sercu, w które] to wszystko spoczy wało.

Ulgi potrzebowała jednak koniecznie. Modliła się, ale to nie pomagało. W modlitwie słyszała znowu tylko samą siebie; jakkolwiek chciała się duchem podnieść do Boga, oderwać od trapiących ją myśli, z głębi jej duszy odzywały się zawsze też same głosy przerażające ją i sprawiające katusze.

Nie słyszała nikogo zresztą obok siebie, ktoby ją pocieszył, ktoby jej dał radę.

Pewnego dnia przyszła jej myśl, że jest jeszcze jedna pociecha — przy konfesjonale, z ust kapłana.

Zasady religijne, jakie miała, były w nią wpojone przez ojca, i od zwykłych zasad katechizmu pod niejednym względem się różniły. Julja bardzo rzadko modliła się w kościele, praktyk religijnych nie odprawiała, i nie chodziła nigdy do spowiedzi. Wiedziała jednak, że inni ludzie to wszystko robią, choć długo była pewną, że i to co ona robi jest dobrem, bo tak ją nauczał i tak jej polecił ojciec.

Teraz przypomniała sobie o tem, i ta myśl ją uszczęśliwiła.

Postanowiła poszukać tej pociechy, której inni ludzie doznawali.

Równocześnie przyszła jej także druga myśl: iść do klasztoru.

Rozjaśniło jej się w duszy, kiedy przed oczami stanął jej obraz samotnej, cichej i ubogiej celki klasztornej, w której nie słychać było nic o zbrodniach tego świata, i gdzie serca wyzuwały się z namiętności ludzkich...

Tam byłoby jej lepiej niż w tym okropnym zamku, na którym ciążyła krew i w którym szalały naprzemian występki i nieszczęścia.

POCIECHA RELIGIJNA.

Julja długo nosiła się z temi myślami, ale do spełnienia ich brakowało jej odwagi.

Przyzwyczajona nic nie czynić bez wiedzy i woli ojca, nawet i teraz zachowała instynktowy dla niego szacunek, i obawiała się zrobić coś takiego, o czem wiedziała, żeby mu się nie podobało.

Przytem czuła to także dobrze, że jej spowiedź miała być zarazem oskarżeniem ojca przed obcymi ludźmi. Wprawdzie ten człowiek, który miał ją słyszeć, nosił na sobie charakter sługi bożego, miał ją  wysłuchać nie w imieniu swojem ale

Boga, mimo tego na to wspomnienie czoło jej oblewało się śmiertelnym potem, ogarniał ją przestrach, wahała się i znowu ze sobą walczyła.

Pewnego dnia jednak, a było to mniej więcej w tym czasie, kiedy Wanda zapraszała kasztelnnica do Dubna, uczuła Julja, że tego niepokoju i tej burzy, które nią miotały, już dłużej nie wytrzyma. W głowie jej się mąciło, i czuła jakby jakieś krzyki rozpaczy w swem sercu. Z gorączkowa szybkością zarzuciła na siebie ubranie i powiedziała do siebie:

— Muszę iść!

Wyszła z pokoju i z zamku niespostrzeźona i niezagadnięta przez nikogo. Któż ją miał zatrzymać i zapytać ? Czuwała nad nią tylko niedołężna staruszka, a w zamku było pusto i bezludno.

Szła do miasteczka.

Na samym kraju miasteczka w pewnem oddaleniu od innych domostw stał mały dworek z ganeczkiem, w którym mieszkał wikary.

Juija stanęła w sieni tego dworku, zatrzymała się chwilę przed drzwiami do pokoju jakby dla nabrania oddechu i odwagi, i wreszcie drżącą ręką lekko zapukała.

— Kto tam?— odezwał głos z pokoju. Julja nie wiedziała co odpowiedzieć i milczała.

Drzwi się uchyliły i wikary wyjrzał do sieni. Zdziwił się niezmiernie zobaczywszy przed drzwiami Julję niedbale otuloną i ze spuszczonemi oczami.

— Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus! Proszę wejść, — odezwał się słodkim głosem otwierając szerzej drzwi.

Córka hrabiego przybywająca do jego domu była dla niego niespodzianem zjawiskiem ! W jednej chwili zrozumiał jednak, że to przybycie jest dla niego tryumfem, a porażką dla nienawistnego patrjarchy.

Julja przeszła przez próg i w pokoju zobaczyła jeszcze drugą osobę.

Był to Zawiła, który siedział na kanapie z fajką w ustach. Po twarzach gościa i gospodarza było znać, że obaj przed chwilą prowadzili żywą i interesującą rozmowę. Zawiła był cały zaperzony i oczy mu się błyszczały.

Julja poznała go odrazu, chociaż nie nosił już munduru tylko cywilne ubranie, i zdziwiła się bardzo zobaczywszy go tutaj. Wiedziała bowiem o tem, że Zawiła bawił przy jej bracie, a Henryk w tym czasie bawił w Dubnie.

Nie wiedziała jednak tego i wiedzieć nie mogła, że Zawiła od niejakiego czasu zaglądał dosyć często potajemnie do Ostrowca, i tu przebywał to u wikarego, to u doktora, to wreszcie u księdza dziekana.

Zapewne nie bez celu odbywał on te dość dalekie przejażdżki.

Na widok Julji Zawiła zerwał się prędko z kanapy, odrzucił fajkę i ukłonił się ceremonjalnie.

— Cóż hrabiankę do mnie sprowadza?— odezwał się znowu wikary.

Ale Julja nie odpowiadała i nie podniosła nawet oczu do góry. Niespodziana obecność trzeciej osoby i to znanej i tak bardzo wmięszanej w sprawy domowe, jeszcze bardziej ją przestraszyła.

Spostrzegł to wikary i mrugnął na Zawiłę, który w tej chwili pożegnawszy Julję ukłonem wyszedł z pokoju.

— Jesteśmy już sami. Niech pani usiędzie i odpocznie, bo widzę po niej wielkie zmęczenie, — rzekł wikary i przysuwał jej krzesło z wielką uprzejmością.

Julja nie siadała, ale upadła na kolana i składając ręce przed wikarym, zawołała z boleścią:

— Panie pociesz mię!.. panie ratuj mię!...

— Co ci jest moje dziecko?.. — pytał wikary skwapliwie podnosząc ją z ziemi. — Jakiej pociechy potrzebujesz ?

— Jestem bardzo nieszczęśliwa!., jestem bardzo wielka grzesznica!..

Wikary uśmiechnął się w duszy: to dziecko niewinne mogłożby mieć rację podobnie się oskarżać ? — ale odezwał się uroczystym głosem:

— Dusza twoja nie jest jeszcze stracona, jeżeliś uznała potrzebę przyjść do sługi bożego i za jego pośrednictwem szukać miłosierdzia Stwórcy. Usiądź moje dziecko, uspokój się i zrzuć ze swego sumienia ciężar, który je przygniata.

Julja usiadła i zalała się gorącemi łzami. To jej ulżyło i uspokoiło ją. Wikary przysunął sobie krzesło blisko niej i usiadł, gotując się do słuchania.

Po chwili, ukoiwszy się ze swego płaczu, Julja zaczęła mówić. Oskarżała się, że jest niewdzięcznem dzieckiem, że ojca swego nie kocha, że nie ma dla niego tego szacunku i czci, które Bóg położył dzieciom za pierwszy obowiązek, wreszcie, że ośmieliła się rozbierać jego czynności, sądzić je i wynajdywać w nich grzechy i winy.

Wikary słuchał z niezmierną ciekawością tej spowiedzi. To wszystko co słyszał, cieszyło go i napełniało radością,. Czuł prawdziwą, rozkosz, że własne dziecko obwinia tego człowieka, którego sam nienawidził i potępiał.

Gdy Julja skończyła drżąc jeszcze cała, wikary zmarszczył czoło, jakby nad czemś rozmyślał, a potem obracając się do niej, spojrzał na nią łagodnie i mówił:

— Moja córko, widzę z tego, że masz najgorętszą chęć kochać twojego ojca i spełniać względem niego wszystkie swoje obowiązki. Tylko nie możesz tego czynić. Nie jest to więc żadnym grzechem i z twojej strony nie ma winy. Musisz mieć do tego jakieś powody, zapewne widzisz w swoim ojcu coś takiego, co cię gorszy i twój niewinny umysł oburza. Powiedz mi więc wszystko moje dziecko, abym mógł twoje serce osądzić.

Julja zawahała się.

— Nie lękaj się moja córko — rzekł wikary spostrzegłszy jej wahanie — gdy mówisz z kapłanem, rozmawia z tobą Bóg przez jego usta.

To zapewnienie dodało Julji siły, i wyjawiła to, co jej serce odwróciło od ojca. Z historji matki zataiła jednak wszystkie szczegóły, i powiedziała tylko, że surowe obchodzenia się ojca z nieboszczką matką, przyczyniło się także do wygaśnięcia jej miłości.

Wikary wysłuchawszy jej wziął jej głowę w obie swoje ręce, i pocałował ją w czoło.

— Biedne ty jesteś dziecko! — odezwał się rozczulonym głosem — Bóg nie dozwolił ci mieć ojca, któregobyś mogła kochać i szanować. Nad tem wszystkiem, o czem mi mówiłaś, dawno już ubolewamy. Ale hrabia zatwardziały jest i uparty. Odstąpił od Boga i prawdziwej religji, i za to też Bóg go karze, bo go zaślepił, że brnie coraz dalej w grzechy, i gorszy niemi nawet dusze swoich dzieci.

— Więc ja nie grzeszę, ojcze, jeżeli potępiam jego czyny?. . .

— Złe czyny każdy powinien potępiać, jeżeli sam złym być nie chce.

— A jeśli ojca nie kocham z tej przyczyny ?.. .

— Jeżeli z tej przyczyny nie kochasz, nie grzeszysz. Takich ludzi należy żałować, należy się modlić za nich, ale trudno mieć dla nich miłość, jaką mamy dla cnotliwych.

Oczy Julji zajaśniały radością.

— Ojcze duchowny — zawołała przyciskając rękę do piersi — czuję, że jestem spokojniejszą, że mi lżej tutaj!...

— Bóg zawsze udziela pociechy— odpowiedział z namaszczeniem wikary.

Julja pochyliła głowę i zamyśliła się. Wikary nie przerywał jej i siedział w milczeniu, spodziewając się, że nowe jej skrupuły dadzą mu znowu sposobność do utwierdzenia jej w przekonaniu, które chciał w niej jak najwięcej umocnić.

Nareszcie Julja zapytała go:

— A posłuszeństwo czy jestem winna mojemu ojcu ?

— Tylko w rzeczach dobrych, w złych nigdy. Najpierwsze posłuszeństwo należy się zawsze Bogu.

— Gdybym więc miała jakie dobre postanowienie, a ojciec nie chciał na nie pozwolić... — Nie powinnaś go słuchać.

— Ojcze duchowny, powiedz mi, czy to jest dobre postanowienie, że ja chcę iść do klasztoru?...

— To jest święta myśl, natchnienie z nieba! Tylko w wybranych duszach Bóg wznieca podobne postanowienia. Córko moja, idź za tym głosem twego serca, Bóg widocznie chce cię wyrwać z domu, który jest domem grzechów i bezbożności. Upodobał sobie ciebie jako Noego w czasie potopu i chce cię wybawić, kiedy innych skaże na zgubę. I cóż ty stracisz moje dziecko, co porzucisz? Porzucisz dom, w którym nie ma religji, Boga i cnoty, porzucisz ojca, który nie myślał nigdy o dobru duszy twojej i wychowywał cię w błędach, w których sam zastarzał, porzucisz wreszcie ten świat nędzny i marny, na którym wszystko jest ułudę,, znikomością i złem. Za takie to straty pozyskasz zaś miłość niebieskiego oblubieńca, wieczną szczęśliwość i niebo!...

— Ah, jak to błogo musi być tam, gdzie panuje wieczny spokój, i gdzie się nie widzi grzechów ludzkich i cierpień za niemi idących — mówiła Julja z zachwyceniem jakby sama do siebie.

— Wytrwaj więc córko w swem postanowieniu i nie zważaj na żadne przeciwności. Jestem gotów dać ci zawsze radę i pomoc. Gdy tylko będziesz ich potrzebowała, albo gdy w duszy twojej powstaną, jakie wątpliwości, przybądź do mnie, do kapłana, który ma przeznaczenie pośredniczyć między duszami a Bogiem, a Bóg cię pocieszy i pokrzepi.

Niedługo Julja pożegnała wikarego, dziękując mu z rozrzewnieniem za ulgę, jakiej doznała.

W istocie wracając do domu czuła, jakby jej kto kamień zdjął z serca.

Po wyjściu Julji Zawiła powrócił do pokoju. Wikary opowiadał mu co zaszło.

— A to wybornie się wszystko układa! — zawołał ucieszony Zawiła. Tym sposobem cały majątek matki, który nieboszczka hrabina zapisała Julji zaraz po jej urodzeniu się, przejdzie z siostry na Henryka.

— Przepraszam — odparł wikary — ten majątek należy się klasztorowi i instytucjom duchownym.

— Ależ księże dobrodzieju, co wam po tej mamonie, po tych marnościach świata! — mówił Zawiła nawpół serjo, nawpół żartem. Dla nas ludzi świeckich to co innego...

— To nie dla nas — odpowiedział z powagą, wikary — to na chwałę bożą...

— No, no, jakoś się tam pogodzimy — zakonkludował Zawiła, i śmiejąc się uderzył swoją szeroką dłonią o rękę wikarego. A teraz pójdźmy do księdza dziekana.

— Rzeczywiście, już czas — odpowiedział wikary spoglądając na zegar.

Zbliżył się do biurka i wyjął z niego jakieś papiery; włożył je w zanadrze i wziąwszy czapkę i pokrzywioną sękatą laskę, wyszedł z Zawiłą.

KAPŁAN Z URZĘDU.

Ksiądz dziekan i proboszcz Ostrowiecki mieszkał tuż obok kościoła. Probostwo było największym i najokazalszym domem w całem miasteczku. W ogrodzie rosły bardzo piękne kwiaty nawet i zagraniczne, jarzyny udawały się wybornie, a owoce z sadu dziekańskiego miały sławę na cała okolicę.

Wewnętrzne urządzenie domu pokazywało także na każdym kroku dostatek, zamiłowanie w wygodzie i pewien gust estetyczny.

Wikary i Zawiła weszli do gabinetu księdza dziekana, jak im to wskazał lokaj, zameldowawszy najprzód przybyłych.

Ksiądz dziekan wrócił niedawno z wotywy, którą odprawiał. Spory talerz winnej polewki z grzankami mocno korzeniami zaprawnej stał przed nim. Dziekan z zawiązaną pod brodę serwetą siedział przy stole i smaczno zajadał.

Jego postać cała świadczyła wyraźnie,

że przez całe życie musiał mieć zawsze równie dobry apetyt. Niezbyt wysokiego wzrostu był okrąglutki i pulchny jak pączek. Policzki rumiane i czerstwe świeciły się od zdrowia, dwa podbródki mocno pofałdowane opierały się o gardło, a jasne, niebieskie oczy, wiecznie uśmiechnięte i ruchliwe pokazywały, że był zawsze wesół i w dobrym humorze. Takiż sam uśmiech zadowolenia ze siebie i świata, jowjalny i sarkastyczny zarazem, rozlany był po wszystkich mięśniach jego twarzy, a miał się gdzie rozpościerać, bo twarz ta była duża i starannie wygolona.

O kilka kroków od niego siedział na stołku w długiej sutannie chudy, wywiędły na twarzy i trochę przygarbiony staruszek. Na głowie miał ledwie kilka kosmyków siwych włosów, i pokrywał ją małą aksamitną czapeczką. Wyraz potulności, pokory i gołębiej dobroci przebijał się na jego twarzy i w całej jego postaci. Ksiądz dziekan nazywał go żartem „poczciwość chodząca."

Czy dla tej poczciwości czy z innej przyczyny, ksiądz Wincenty nie miał szczęścia i nie zrobił karjery. Przez całe życie nie mógł zostać nawet proboszczem, i prawdopodobnie miał umrzeć drugim wikarym parafji ostrowieckiej. 

Dziekan zobaczywszy Zawiłę wyciągnął do niego lewą rękę (w prawej trzymał łyżkę) i witał go jakby miłego i upragnionego gościa:

— Jak się mamy, jak się mamy, kochany panie Stefanie... Więc znowu u nas?.. . Bardzo dobrze, że jegomość o nas nie zapomina... I jakże tam zdrowie?... A dawnoście przybyli ?

— Wczoraj wieczorem — odpowiedział Zawiła na ostatnie pytanie — stanąłem u księdza wikarego.

— No siadajcie, siadajcie — mówił dalej dziekan. — No, i cóż tam nowego?... A możebyście co przekąsili, hę ?

— Dziękuję — odpowiedział Zawiła — ale jeśli ksiądz dziekan łaskaw...

— Już wiem, już wiem, o co jegomości chodzi! Przypomniał ci się węgrzynek. .. a co nieprawda?... myszką trąci, a do głowy nie idzie.. . (mlasnął ustami) Zaraz, zaraz będzie...

Obrócił się na krześle i zawołał do drzwi prowadzących do pokoju obok:

— Wikciu!

— Co ksiądz dziekan rozkaże?— odpowiedział dźwięczny głosik niewieści.

— Daj nam tu buteleczkę, tylko wiesz tego...

— Z pod okna.

— To, to, to właśnie.

Pod oknem w piwnicy stało najulubieńsze wino księdza dziekana, które już parę dziesiątek lat sobie liczyło. Z powodów łatwo zrozumiałych ksiądz dziekan, jeśli sam do piwnicy nie szedł, nie powierzał kluczów nikomu oprócz Wikci. Co było zapewne dowodem wielkiego do niej zaufania.

Wydawszy rozkazy, ksiądz dziekan odwrócił się znowu do gości:

— No i cóż tam nowego?... Jegomość zapewne napróżno tu nie przyjechał?... cóż porabiacie?...

— Ot, chciałem odwiedzić dobrych przyjaciół, i jeśliby się dało wydusić co pieniędzy u rządców dla młodego hrabiego — odpowiedział Zawiła — ale podobno z tego nic nie będzie, bo jak mi ksiądz wikary powiedział, dostali wszyscy znowu surowy zakaz.

— Stary się zawziął i nie myśli spuścić z tonu — rzekł dziekan — trudna z nim sprawa...

— Zwyczajnie jako zły chrześcijanin — wtrącił wikary.

— I do tego nie myśli jeszcze umierać — rzekł Zawiła — choć niby martwi się i gryzie.

— Przeżyje on nas wszystkich, przeżyje — odezwał się dziekan machając ręką — to człowiek z żelaza...

— Biedny człowiek! — dorzucił cichym głosem ks. Wincenty — na starość nie wielkiej doczekał się pociechy.

— Ksiądz dobrodziej bo go zawsze bronisz — odparł na to z oburzeniem wikary — nie pojmuję, jak można ujmować się za nieprzyjacielem kościoła.

Ksiądz Wincenty pokiwał tylko głową. Nie miał odwagi dalej się sprzeciwiać.

— Dlatego my też myślimy wziąć się do niego na serjo. Po dobroci nicbyśmy z nim nigdy nie wskórali. Wytoczymy mu po prostu proces i rzecz skończona — mówił Zawiła.

— Bardzo słusznie, bardzo słusznie — potakiwał mu ksiądz dziekan — przecież to się nie godzi, żeby syn dla fantazji ojcowskiej poszedł z torbami.

— Tylko panowie powinniście równocześnie także na niego natrzeć. Gdy go weźmiemy we dwa ognie, może nareszcie mu podołamy. Na tem wszystko zależy, aby wszystkie jego sprawki jak najprędzej i ile możności na raz jeden na wierzch wyszły. To otworzy ludziom oczy na jego postępowanie i zdyskredytuje go w świecie.

— No , no, my także gruszek w popiele nie zasypiamy — odpowiedział dziekan. — Miara cierpliwości już się przebrała. Długo czekałem na poprawę i upominałem hrabiego w cztery oczy, nie chcąc mu robić wstydu. Ale skoro on trwa w swojem i nam urąga, trzeba go upomnieć publicznie i pokazać, że my także coś możemy i znaczymy. O, pan hrabia bardzo nisko nas sobie cenił!

Po tych słowach zwrócił się do wikarego :

— A co? czy dobrodziej pamiętałeś o tem, com polecił?

— Nietylko pamiętałem, księże dziekanie, ale już i wykonałem — odpowiedział wikary i wyjął z zanadrza przyniesione z sobą papiery.

— Ksiądz wikary pokazywał mi te dokumenta; doskonale wszystko ułożone — wtrącił Zawiła.

— To dobrze, to dobrze, dajno mi to dobrodziej — powiedział dziekan.

— Eh, dalibyście waćpanowie spokój temu człowiekowi, już on i tak ciężki krzyż dźwiga — wmieszał się znowu ks. Wincenty, kiwając głową.

Ale na jego słowa nikt nie zważał.

Wikary położył papiery na stole przed dziekanem, kiedy równocześnie weszła Wikcia, niosąc cztery opleśniałe butelki na tacy.

Wikcia miała może lat dwadzieścia pięć; była biała, rumiana, krew z mlekiem jak to mówią. Miała minę skromną, a pewną siebie; obecność gości widocznie nic ją nie żenowała, i zgrabnie, z pewnym wdziękiem, albo jakby dziś powiedziano, z „szykiem" przyniosła wino i postawiła je na stole. Uśmiechała się przytem niby z uprzejmością, niby z kokieterją, i przy tej sposobności tworzyły się po obu stronach jej twarzy roskoszne dołki i pokazywały się dwa rzędy zębów jak z kości słoniowej.

Tej nadobnej córze natury, a obecnie gospodyni księdza dziekana, świeżej i czerstwej jak woda źródlana, dodawał jeszcze powabu jej strój malowniczy, nawpół wiejski, nawpół mieszczański. Świeżutka koszulka z najcieńszego płótna, zgrabny gorsecik i gęsto fałdowana spodnica — to wszystko bardzo pięknie odziewało kształty jej ciała, które każdy rzeźbiarz byłby z wielką ochotą modelował.

Jednem słowem była to ładna, czerstwa i chwacka kobietka.

Zawiła ile razy ją zobaczył, aż zęby zaciskał. Tak bardzo Wikcia wydawała mu się smaczną,.

I tym razem nie mógł się obejść bez komplementu:

— Niech mię djabli porwą, ale ksiądz dziekan masz gosposię... aj gosposię! — i potrząsł głową, na znak podziwu i zachwytu, a może i zazdrości.

— Dajno jegomość spokój, bo mi popsujesz duszyczkę — odpowiedział dziekan, mrużąc oczy i uśmiechając się filuternie.— U was ludzi światowych zawsze tylko figle w głowie.

Wikcia nie podniosła nawet oczu na Zawiłę, uśmiechnęła się tylko lekko, jakby łaskawie przyjmowała komplement, i dygnąwszy wyskoczyła z pokoju jak sarna.

Nalano wino, trącono się w szklanki i

— Daj nam Boże zdrowie! — powiedziano sobie nawzajem prawie chórem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT OSKARŻENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZJAWISKO W LESIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIERWSZY PROCES WYGRANY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODWROTNA STRONA MEDALU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CO RANI, PRZEBUDZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBCE PRAWA NIE OBOWIĄZUJĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VOX POPULI, VOX DEI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODEZWA DO WIERNYCH CHRZEŚCJAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYSZEDŁ DO SWOICH, A SWOI GO NIE POZNALI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWÓR W KARCZMIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYPRAWA NA NIEDŹWIEDZIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWA NIC NIEZNACZĄCE WYDARZENIA,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAJAZD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LEGOWISKO NIEDŹWIEDZIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z JASKINI DO LOCHU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOWY GOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZY KIELISZKU WÓDKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRAGEDJA I WODWIL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOCHANEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MĄŻ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OJCIEC I SYN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POŻEGNANIE ZE ŚWIATEM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻONA BEZ MĘŻA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JEST JESZCZE KTOŚ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NEMEZIS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOWÓD, JAKĄ BYŁA MIŁOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRZECI GRÓB.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

... MENTES MORTALIA TANGUNT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej