Guy De Maupassant

PIOTR i JAN

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

PIOTR i JAN

Guy de Maupassant

I

Ciszeeej! — krzyknął nagle stary pan Roland, siedzący nieruchomo już od kwadransa, z oczami utkwionymi w wodzie, unosząc co chwila lekkim i ostrożnym ruchem wędkę zanurzoną w głębi morza.

Pani Roland otrząsnąwszy się zupełnie ze snu spoglądała zaproszonej na wyprawę, zbudziła się i rzekła do męża:

— No i jak tam?... Jak tam?... Hieronimie... Dobroduszny człowieczek odpowiedział z wściekłością:

— Ryba wcale nie bierze. Od południa nic nie złapałem. Powinno się łowić ryby tylko w męskim towarzystwie, bo przez te kobiety zawsze się spóźniamy.

Jego dwaj synowie, Piotr i Jan, siedzący jeden na prawej burcie, a drugi na lewej, każdy ze sznurem wędki owiniętym wokół wskazującego palca, wybuchnęli zgodnie śmiechem, a Jan powiedział:

— Nie jesteś, papo, zbyt szarmancki wobec naszego gościa. Pan Roland zmieszał się i jął się usprawiedliwiać:

— Najmocniej panią dobrodziejkę przepraszam, ale taki już jestem. Zapraszam panie, bo lubię ich towarzystwo, a potem, jak tylko poczuję się na wodzie, myślę tylko o rybach. Pani Roland, drzemiąca w tyle łodzi obok pani Rosemilly rzewnie na szeroki horyzont. Z jednej strony rozpościerało się morze, z drugiej urwiste brzegi. Powiedziała cicho:

— A jednak miałeś piękny połów.

Lecz jej małżonek potrząsnął przecząco głową, zerkając z upodobaniem na kosz, w którym ryby złowione przez trzech mężczyzn drgały jeszcze słabo, a ich oślizgłe łuski i zadarte płetwy wydawały niewyraźny odgłos: były to daremne i słabe wysiłki — rozwarte paszcze łowiły zabójcze dla nich powietrze. Stary Roland schwycił kosz, przytrzymał go kolanami, pochylił i srebrzysta fala trysnęła na dno łodzi. Wzmogły się przedśmiertne drgawki, a z otwartego kosza buchnął rybi odór, zdrowy smród morskiej fauny.

Stary rybak wciągnął go łapczywie, jakby wąchał róże, i oświadczył:

— Rany boskie! — Ale świeże! Po czym spytał:

— Ile złowiłeś, doktorze?

Starszy syn, Piotr, trzydziestoletni mężczyzna o czarnych faworytach przystrzyżonych wzorem urzędników i wygolonych wąsach i brodzie, odpowiedział:

— O, nic nadzwyczajnego, trzy albo cztery. Ojciec zwrócił się do młodszego:

— A ty, Janie?

Jan, jasnowłosy dryblas o bardzo obfitym zaroście, wiele młodszy od brata, uśmiechnął się i mruknął:

— Prawie to samo co i Piotr — cztery, najwyżej pięć.

Było to umówione kłamstwo, które zawsze wprawiało starego w zachwyt. Owinął sznur wędki na dulce od wiosła i skrzyżowawszy ramiona obwieścił:

— Nie będę więcej wyruszał na połów po południu. Po dziesiątej — klapa. Nie chwyta, draństwo, tylko urządza sobie sjestę na słońcu.

Poczciwiec spoglądał na otaczające go morze z zadowoloną miną właściciela.

Był to dawny jubiler paryski, którego nieposkromiona namiętność do żeglarstwa i rybołówstwa oderwała od kontuaru, kiedy tylko uciułał tyle, aby żyć skromnie z renty. Wyprowadził się więc do Hawru, kupił łódź rybacką i stał się marynarzem-amatorem. Jego dwaj synowie, Piotr i Jan, pozostali w Paryżu dla  ukończenia studiów i od czasu do czasu przyjeżdżali na wakacje, aby dzielić z ojcem rozkosze żeglarstwa. Piotr, starszy o pięć lat od Jana, nie mógł po skończeniu gimnazjum obrać sobie od razu zawodu. Ciągnęły go najróżniejsze powołania, do każdego jednak zniechęcał się szybko; zmieniał studia sześć razy, zawsze z tą samą wiarą w przyszłość. Skusiła go na koniec medycyna. Zabrał się do pracy z takim zapałem, że po stosunkowo niedługich studiach, a także dzięki przychylności ministra, który skrócił mu czas nauki, otrzymał dyplom lekarza. Był egzaltowany, inteligentny, kapryśny, a zarazem wytrwały, w głowie roiło mu się od mrzonek i utopii filozoficznych. Jan, tak samo jasnowłosy, jak jego brat był brunetem, w tym samym stopniu zrównoważony, co jego brat był porywczy, i równie łagodny, jak Piotr był zawzięty, ukończył spokojnie prawo i otrzymał dyplom magistra w tym samym czasie, kiedy Piotr został lekarzem.

Obecnie postanowili obydwaj wypocząć trochę na łonie rodziny i obydwaj zamierzali osiąść w Hawrze, jeśliby tylko znaleźli sposobne po temu warunki.

Jednak nieuświadomiona nienawiść, jedna z owych drzemiących nienawiści, które wzrastają niepostrzeżenie pomiędzy rodzeństwem i wybuchają z okazji ożenku albo szczęścia, jakie bratu czy siostrze przypadnie w udziale, sprawiała, że obaj mieli się na baczności żyjąc w nieszkodliwej braterskiej nieprzyjaźni. Kochali się na pewno, ale szpiegowali się wzajemnie. Piotr, liczący pięć lat w chwili urodzenia Jana, spoglądał z wrogością rozpieszczonego zwierzątka na inne zwierzątko, które pojawiło się nagle w ramionach rodziców i było przez nich takie kochane i psute.

Jan był od dziecka wzorem łagodności, dobroci i miłego charakteru; Piotr irytował się coraz bardziej słuchając, jak mu zachwalano tego tłustego chłopysia, którego łagodność poczytywał za brak woli, dobroć za głupotę, a życzliwość dla świata za zaślepienie. Rodzice, ludzie z natury spokojni, marzący, aby obaj synowie zajęli kiedyś zaszczytne, aczkolwiek przeciętne stanowiska, mieli do Piotra pretensję o brak decyzji, młodzieńczy entuzjazm, poronione usiłowania, słowem, o daremne porywy ku wzniosłym celom i chlubnym zawodom.

Kiedy Piotr dorósł, nie mówiono mu więcej: „Popatrz na Jana i bierz przykład z niego", powtarzano mu natomiast do znudzenia: „Jan dokonał tego, Jan dokonał tamtego". Starszy brat rozumiał wybornie aluzje, które kryły się w tych słowach.

Matka, osoba systematyczna, oszczędna i po trosze sentymentalna mieszczańska gospodyni, obdarzona tkliwą duszą kasjerki, starała się zawsze łagodzić drobne rywalizacje, które przy każdej sposobności powstawały między dwoma dorosłymi synami. Przyczyną ich były powszednie wypadki, w jakie obfituje życie pod jednym dachem. Ostatnio błahe zresztą wydarzenie mąciło jej spokój. W zimie, gdy Piotr i Jan kończyli studia, poznała sąsiadkę, panią Rosémilly, wdowę po kapitanie dalekobieżnego statku. Pan Rosémilly zmarł przed dwoma laty na morzu; bardzo jeszcze młoda, gdyż zaledwie dwadzieścia trzy lata licząca wdowa była dzielną kobietą, ujmującą życie od strony instynktu, niczym wolne zwierzę, jakby już przewidziała i zrozumiała wszystko, co mogłoby ją spotkać, a także wszystkiego zaznała; umysł jej był ciasny, odznaczała się jednak przychylnym i trzeźwym sądem o rzeczach. Wieczorne odwiedziny u sympatycznych sąsiadów stały się jej zwyczajem. Państwo Roland częstowali ją filiżanką herbaty, a ona gawędziła z nimi pochylona nad robótką.

Stary Roland, niepokojony ustawicznie manią żeglarską, wypytywał nową przyjaciółkę o nieboszczyka kapitana, ona zaś opowiadała o nim, o jego podróżach i przygodach ze swobodą rozsądnej i zrezygnowanej kobiety, która kocha życie i szanuje śmierć.

Wróciwszy do rodziców obaj synowie zastali ładną wdowę dobrze już zadomowioną; rozpoczęli więc z miejsca zaloty, nie po to jednak, żeby zdobyć jej względy, lecz po to aby ją wygryźć.

Roztropna i praktyczna ich matka życzyła sobie szczerze, aby któryś z synów zatriumfował, gdyż młoda kobieta była majętna, obawiała się jednak, aby powodzenie jednego nie sprawiło zbytniej przykrości drugiemu.

Pani Rosémilly była niebieskooką blondyną. Czesała się w koronę. Niesforne loki, wymykające się za najlżejszym choćby powiewem, zuchwałe, zaczepne i wojownicze spojrzenie kontrastowały z jej statecznym sposobem myślenia.

Zdawała się już wyróżniać Jana, gdyż natury ich były pokrewne. Owa skłonność wyrażała się zresztą tylko nieuchwytnym prawie, cieplejszym odcieniem głosu lub spojrzenia i to jedynie wtedy, jeśli czasami w rozmowie podzielała zdanie młodszego z braci.

Odgadywała jakby, że poglądy wypowiadane przez Jana mogłyby umocnić ją w zasadach, podczas gdy przekonania Piotra, jego zapatrywania polityczne i poglądy artystyczne, filozoficzne i moralne były jej z gruntu obce. Toteż mówiąc o ideałach doktora wyrażała się często: „Pańskie banialuki". Wtedy on spoglądał na nią lodowato jak urzędnik wytaczający proces kobietom, wszystkim kobietom świata, tym pożałowania godnym stworzeniom!

Stary Roland nigdy przed powrotem synów nie zapraszał płci pięknej na ryby, tak samo zresztą, jak nie zabierał żony, gdyż lubił wyprawy o świtaniu w męskim towarzystwie, to znaczy z panem Beausire, emerytowanym kapitanem okrętu. Obaj panowie chodzili do portu, aby obserwować przypływ morza, tam się też poznali i zaprzyjaźnili serdecznie. Papagris, stary majtek przezwany Jean-Bartem, któremu powierzono pieczę nad łodzią, należał również do kompanii.

Otóż pewnego wieczoru, a działo się to zeszłego tygodnia, kiedy pani Rosémilly, zaproszona na obiad, rzekła: „Rybołówstwo musi być niezmiernie zajmującą rozrywką", dawny jubiler, mile połechtany w swojej namiętności, podchwycił niczym ksiądz pragnący zjednać nowych wiernych dla kościoła:

— Chciałaby pani wybrać się z nami?

— Ależ oczywiście!

— Może w przyszły wtorek?

— Dobrze, w przyszły wtorek.

— A należy pani do kobiet, które potrafią wstać o piątej rano?

Osłupiała z wrażenia:

— O, co to, to nie.

Rozczarował się, ochłódł i zwątpił nagle o jej powołaniu. Zapytał jednak:

— A na którą godzinę byłaby pani dobrodziejka gotowa?

— No... na dziewiątą.

— A może wcześniej ?

— Nie, przecież to i tak bardzo wcześnie!

Stary bałwan zawahał się. Wyjechać późno to znaczy wrócić z pustymi rękami. Kiedy słońce przygrzeje, ryba nie bierze przynęty — lecz obaj bracia ustalili czym prędzej wszystkie szczegóły, zorganizowali całą wyprawę i natychmiast doszli do porozumienia z urodziwą wdową.

Toteż następnego wtorku Perła zarzuciła kotwicę w cieniu białych skał przylądka Héve; łowiono aż do południa, po czym całe towarzystwo ucięło sobie drzemkę, a następnie znowu łowiono, bez żadnego jednak skutku; stary Roland zrozumiawszy cokolwiek za późno, iż pani Rosémilly lubiła tylko i ceniła sobie przejażdżkę po morzu, i widząc, że zapuszczone wędki ani drgnęły, wydał uległszy niedorzecznemu zniecierpliwieniu owo energiczne „ciszeeej!", zwrócone w tym samym stopniu do obojętnej wdowy co i do nieuchwytnych ryb.

A teraz wodził po złowionych rybach, swoich rybach, radosnym i niespokojnym okiem skąpca; później rozejrzał się po niebie i spostrzegłszy, że słońce się zniża:

— No cóż, moi chłopcy — powiedział — może byśmy zobaczyli, czy nas nie ma w domu?

Obaj synowie wyciągnęli wędki, zwinęli linki, oczyścili haczyki i wetknąwszy je w korkowe pływaki czekali.

Roland wstał i jął badać horyzont niczym kapitan okrętu:

— Wiatru ani śladu — oznajmił. — Musicie wziąć się do wiosła, chłopaki.

I dorzucił nagle wskazując ramieniem na północ:

— Patrzcie państwo! Statek z Southampton.

Ponad gładkim, napiętym jak błękitna tkanina morzem, niezmierzonym, migoczącym złotymi i płomiennymi błyskami, zwisała z różowego nieba czarniawa chmura. Tam to, we wskazanym kierunku, widniał pod nią statek i z daleka wydawał się bardzo mały.

Od południa zbliżały się jeszcze inne dymy, liczne, kierując się do portu w Hawrze, którego białe molo rysowało się ledwie dostrzegalne, z latarnią morską zatkniętą na końcu jak róg.

Roland zapytał:

— Czy Normandie nie powinna aby wejść dzisiaj do portu? Jan odpowiedział:

— Tak, papo.

— Daj mi lunetę. Zdaje mi się, że ona tam płynie. Ojciec rozciągnął mosiężną tubę, przytknął ją do oka, wyszukał punkt na widnokręgu i nagle wykrzyknął z zachwytem:

— Tak, tak, to ona! Poznaję ją po dwóch kominach. Chciałaby pani dobrodziejka zobaczyć? — zwrócił się do pani Rosémilly.

Wzięła lunetę, nastawiła ją w kierunku dalekiego statku transatlantyckiego nie mogąc, oczywiście, schwycić go w pole widzenia, bowiem nie rozróżniała nic, nic oprócz błękitu otoczonego barwnym kołem, okrągłą tęczą wirującą wokół osobliwych przedmiotów, które zjawiały się i nikły przyprawiając ją o zawrót głowy.

Powiedziała więc oddając lunetę:

— Nigdy nie umiałam posługiwać się tym instrumentem. Złościło to nawet mojego nieboszczyka męża, który godzinami wystawał przy oknie obserwując przeciągające statki.

Stary Roland odparł urażony:

— To zapewne na skutek jakiejś wady wzroku, bo moja luneta jest wyborna.

Następnie zaproponował ją małżonce.

— Chciałabyś popatrzeć?

— Nie, dziękuję, wiem z góry, że i tak nic nie zobaczę.

Pani Roland, kobieta lat czterdziestu ośmiu, na które zresztą nie wyglądała wcale, cieszyła się najbardziej chyba ze wszystkich tą wyprawą i pięknym, zmierzchającym już popołudniem. Wśród jej pięknych, kasztanowatych włosów wiły się prawie niedostrzegalne srebrne nici. Wyglądała na spokojną i rozsądną osobę, a szczęście i dobroć, przebijające z rysów jej twarzy, sprawiały miłe wrażenie. Piotr mawiał, że matka znała wartość pieniądza, co nie przeszkadzało jej gustować w zadumie. Lubiła czytywać, nie szukając w romansach i poezjach doznań artystycznych, lecz melancholijnego i łzawego rozmarzenia, któremu poddawała się chętnie. Wiersz, często banalny i zły, trącał, jak powiadała, istniejącą w niej czułą strunę, dając tym samym ułudę niepełnego wprawdzie, ale dostatecznego zaspokojenia tajemniczych pragnień. Była rozmiłowana w owych nieuchwytnych wzruszeniach, które zakłócały z lekka pogodę jej zacnej i przejrzystej niczym książka rachunkowa duszy.

Od kiedy sprowadziła się do Hawru, przytyła wyraźnie, wskutek czego jej bardzo niegdyś szczupła i wiotka kibić zrobiła się ociężała.

Zachwyciła ją ta wycieczka na morze. Roland nie był złym człowiekiem, ale traktował ją z owym pozbawionym wściekłości i nienawiści grubiaństwem, jakie cechuje despotów sklepowych, nie rozróżniających przekleństwa od rozkazu. Panował nad sobą przy obcych, ale w ścisłym kółku rodzinnym popuszczał sobie cugli, wrzeszczał i udawał tyrana, chociaż bał się każdego! Ona zaś, nie cierpiąc hałasu, gwałtownych scen i zbytecznych sporów, ustępowała zawsze i nic nigdy nie żądała; toteż od dawna już nie ośmieliła się poprosić męża, aby zabrał ją na morze. Skorzystała więc radośnie z okazji i syciła się teraz niepowszednią i nową rozkoszą.

Z chwilą gdy łódź odbiła od brzegu, pani Roland oddała się, duszą i ciałem, łagodnie unoszącym ją falom. Nie myślała o niczym, nie wspominała, nie roiła o przyszłości i zdawało jej się tylko, że zapadła całym swoim jestestwem w coś miękkiego, płynnego, rozkosznego, w coś, co ją kołysało i oszałamiało zarazem.

Kiedy ojciec nakazał powrót: „Do wioseł, panowie, do wioseł!", uśmiechnęła się patrząc, jak jej dwaj dorośli synowie zdjęli surduty i zakasali rękawy koszul.

Piotr, siedzący bliżej obu pań, ujął wiosło osadzone w lewej dulce, Jan chwycił wiosło prawe i czekali, póki komendant nie zawoła „naprzód!" — pan Roland przestrzegał surowo rygorów obowiązujących na pokładzie.

Zgodnie, tym samym silnym ruchem zanurzyli wiosła w wodzie i przegięli się w tył, ciągnąc je pracowicie; rozpoczęła się walka, dzięki której mogli popisać się tężyzną. Łódź posuwała się wolno, lekka bryza wydymała żagiel, ale wiatr ucichł i wtedy obudziła się nagle w obu braciach męska pycha: mieli sposobność zmierzyć się ze sobą.

W czasie samotnych wypraw z ojcem wiosłowali nie dozorowani przez nikogo, gdyż Roland, zajęty przygotowywaniem wędek, nadawał tylko kierunek łodzi gestem lub słowem: „Janku, nie tak mocno!" — „Pietrek, nie śpij!" Albo też powiadał: „Raz, dwa, rraz, dwa, naoliwić lepiej ramiona!" Ten z braci, który się zagapił, brał się energiczniej za wiosło, a ten, którego poniósł temperament, ostygał w zapale i łódź posuwała się równo.

Dzisiaj mieli sposobność pokazać swoje bicepsy. Ramiona Piotra były włochate, cokolwiek za szczupłe, ale jędrne; Jan miał ramiona tłuste i białe o różowawym odcieniu i widać było napięte muskuły przesuwające się pod skórą.

Piotr miał zrazu przewagę: z zaciśniętymi zębami, ze zmarszczonym czołem, zacisnął kurczowo palce na rękojeści i pracował tak zaciekle, że wiosło wyginało się przy każdym uderzeniu, a Perła przechylała się na bok. Stary Roland usadowiwszy się na dziobie łodzi, aby zostawić paniom najlepsze miejsce, komenderował do utraty tchu: „Lewa wolniej, prawa nie spać, rraz, dwa, rraz, dwa!" Piotr wiosłował coraz zapamiętałej, a Jan nie mógł się przystosować do jego bezładnych ruchów.

Nareszcie stary zarządził odpoczynek. Obaj bracia wyciągnęli jednocześnie wiosła z wody, tylko Jan na rozkaz ojca wiosłował jeszcze przez chwilę, biorąc tym samym górę nad Piotrem; obudziło w nim to jeszcze większy zapał, rozgrzał się, a tymczasem Piotr, wyczerpany nadmiernym wysiłkiem, osłabł i dyszał ciężko. Stary kazał im zatrzymywać się cztery razy, aby starszy syn mógł odsapnąć i aby nadać właściwy kierunek łodzi, która zboczyła z drogi. Doktor, spocony, blady, upokorzony i wściekły, wybełkotał:

— Nie wiem, co mi się stało, ale dostałem bicia serca. Wiosłowałem przecież doskonale, aż tu nagle ramiona jak z waty.

Jan zapytał:

— Może wiosłować za ciebie? Daj mi swoje wiosło...

— Nie, dziękuję, to przejdzie. Matka zmartwiła się:

— No i na co, Piotrusiu, to wszystko? Jak można się tak męczyć? Przecież nie jesteś dzieckiem.

Wzruszył ramionami i wziął się do wioseł.

Pani Rosémilly udawała, że nie widzi, nie rozumie i nie słyszy. Odchylała do tyłu jasną i zgrabną główkę wraz z każdymi posunięciem łodzi, wykonując nagły i wdzięczny ruch, który unosił delikatne włosy na skroniach.

Stary Roland zawołał: — Patrzcie państwo! Książę Albert nas dogania. — I wszyscy spojrzeli. Statek z Southampton długi, niski, o ukośnie nastawionych kominach i dwóch żółtych bębnach okrągłych jak policzki, nadciągał pełną parą. Na pokładzie pełno było pasażerów i otwartych parasolek. Obracające się szybko koła ubijały wodę na pianę, a dzięki ich ruchowi wydawało się, że statek mknie jak pociąg pośpieszny; dziób statku rozcinał fale, które podnosząc się tworzyły dwa przezroczyste i wąskie pasma prześlizgujące się wzdłuż kadłuba.

Kiedy statek zbliżył się do Perły, stary Roland zdjął kapelusz, a panie zaczęły machać chusteczkami. Na pokładzie zakołysało się żywo sześć parasolek odpowiadając na pozdrowienie i statek oddalił się zostawiając na gładkiej i błyszczącej przedtem powierzchni morza kilka leniwych i wysokich fal.

Pojawiły się inne statki, w koronach dymu, ściągające ze wszystkich stron świata i zmierzające w kierunku wejścia doportu, które bieliło się w dali, połykając je kolejno. Łodzie rybackie i wielkie żaglowce o lekkim omasztowaniu, przesuwające się na tle nieba, ciągnione przez niewidzialne holowniki, wpadały nieuchronnie w paszczę żarłocznego potwora, który od czasu do czasu, najedzony jakby, wypluwał na morze inną. gromadę okrętów, brygów, kutrów i rogatych trój masztowców. Parostatki jedne w prawo, a drugie w lewo umykały szybko po płaskim brzuchu oceanu, podczas gdy żaglowce, opuszczone przez holowniki, stały nieruchomo, odziewając się od najniższej rei aż po bocianie gniazdo w białe albo brunatne płótno, które w promieniach zachodzącego słońca wydawało się czerwone.

Pani Roland wyszeptała przymknąwszy powieki:

— O Boże, jakiż piękny jest ten ocean.

Pani Rosémilly odpowiedziała przeciągłym westchnieniem, w którym trudno jednak byłoby dopatrzyć się smutku:

— Tak, ale niekiedy wyrządza wiele krzywd... Roland zawołał:

— Patrzcie państwo!  Normandie wychodzi z portu! Duża, co?

Potem jął opowiadać o wybrzeżu ciągnącym się naprzeciw i o tym, co było dalej, dalej, po drugiej stronie ujścia Sekwany — ujście jak się patrzy, dwadzieścia kilometrów, ho, ho! Pokazał Villerville, Trouville, Houlgate, Luc, Avromanches, rzekę Caen i skały Calvados, które sprawiają, że niebezpiecznie jest żeglować w okolicach Cherbourga. Przystąpił z kolei  do zagadnienia ławic piaskowych na Sekwanie, które zmieniają położenie za każdym przypływem i mogą wprowadzić w błąd nawet pilotów z Quillebent. Dlatego owi piloci muszą codziennie badać dno na całej trasie okrętów. Wyjaśnił, czemu Hawr oddziela dolną Normandię od górnej. W dolnej Normandii nizinne wybrzeże, pokryte pastwiskami i polami, opada łagodnie aż do morza; natomiast brzeg górnej Normandii jest pionowy: to wielkie urwisko, poszarpane, wspaniałe, pełne niespodzianek, tworzące aż do Dunkierki olbrzymi mur, w którego załomach kryją się miasteczka i porty, a mianowicie Etratat, Fécamp, Saint-Valery, Treport, Dieppe itd.

Obie panie nie słuchały wcale, rozmarzone z lekka i wzruszone krajobrazem pełnym statków kręcących się koło portu niby zwierzęta w pobliżu nory; milczały przytłoczone trochę bezmiarem horyzontu łączącego niebo z wodami, oniemiałe na widok wspaniałego i kojącego zachodu. Jeden tylko Roland gadał bez końca; należał do tych, którzy nigdy nie tracą równowagi ducha. Kobiety, jako stworzenia bardziej wrażliwe, odczuwają niekiedy, nie wiedząc zresztą dlaczego, że zbyteczna gadanina irytuje niczym złe wychowanie.

Piotr i Jan uspokoili się i wiosłowali teraz powoli; Perła zmierzała do portu, maleńka wobec wielkich okrętów.

Czekał już tam na nią majtek Papagris i kiedy przybiła do brzegu, pomógł wysiąść obu paniom. Całe towarzystwo znalazło się w mieście. Liczny i spokojny tłum, który wylęga co dzień na bulwary portowe, aby oglądać przypływ morza, wracał już do domu.

Pani Roland i pani Rosémilly szły na przedzie, a trzej mężczyźni kroczyli za nimi. Idąc ulicą Paryską przystawały przed wystawami modystek i jubilerów, aby obejrzeć kapelusze lub klejnoty; wymieniwszy kilka uwag szły dalej.

Przed placem Giełdy Roland skręcił jak zwykle do basenu zwanego Handlowym, pełnego statków i łączącego się z innymi basenami. Opasłe kadłuby okrętów stały obok siebie stykając się i tworząc cztery albo i pięć rzędów. Nieprzeliczone maszty, reje i liny tworzyły wzdłuż ciągnących się kilometrami bulwarów zamarły las, który wdarł się w tym punkcie do środka miasta. Ponad tym bezlistnym lasem krążyły mewy wypatrując zdobyczy i spadając szybko jak kamień na resztki pożywienia wyrzucone do wody i zdawało się, że chłopiec okrętowy, naprawiający blok na najwyższym maszcie, wybierał pisklęta z gniazda.

— Może pani zje z nami obiad? Proszę bez żadnych ceregieli, bo przecież trzeba wspólnie zakończyć ten dzień — rzekła pani Roland do pani Rosémilly.

— Z największą przyjemnością. Jak pani widzi, przyjmuję bezceremonialnie tak miłe zaproszenie. Smutno by mi było spędzić samotnie wieczór.

Piotr usłyszał tę rozmowę, a że obojętność młodej kobiety zaczynała go drażnić, mruknął: „Aha, wdowa zaczyna się wkręcać do nas". Od kilku dni nazywał ją „wdową". Słowo to, nic zresztą nie znaczące, irytowało Jana. Wydawało mu się, że Piotr wymawiał je ze szczególną intonacją, złośliwą i obelżywą.

I trzej mężczyźni milczeli uparcie aż do samego domu. Była to wąska kamieniczka, składająca się z parteru i dwóch pięter, przy ulicy Belle-Normande. Służąca Józefina, dziewczę dziewiętnastoletnie, tania, gdyż wzięta wprost ze wsi, miała mogące wytrącić z równowagi zdziwione i bydlęce spojrzenie chłopek; otworzyła, zamknęła drzwi, weszła za państwem do salonu znajdującego się na pierwszym piętrze i rzekła:

— Był tu jakiś aże trzy razy.

Stary Roland, który nie odzywał się nigdy bez przekleństw i krzyków, wrzasnął:

— A cóż to był za jeden, psiakrew?

— Jakiś od rejenta.

— Od jakiego rejenta?

— A od tego Canu. — I co mówił?

— Że pan Canu przyńdzie tu dziś.

Pan Lecanu był rejentem zaprzyjaźnionym po trosze ze starym Rolandem, gdyż prowadził jego interesa. Chodziło widać o jakąś ważną i pilną sprawę, skoro zapowiedział wizytę. Rolandowie spoglądali po sobie mocno zaniepokojeni. Ludzie niezbyt zamożni lękają się zawsze wszelkich oficjalnych stosunków z rejentem, bowiem kojarzą się one z umowami, spadkami, procesami, pożądanymi albo też przykrymi odmianami w życiu. Ogólne milczenie trwało kilka sekund, po czym ojciec mruknął:

— Cóż to wszystko ma znaczyć? Pani Rosémilly roześmiała się:

— Na pewno dostaniecie państwo spadek. Zobaczycie. Przynoszę szczęście.

Lecz Rolandowie nie mieli nikogo, po kim spodziewaliby się jakiejś schedy

Pani Roland, odznaczająca się wyborną pamięcią, jeśli chodziło o pokrewieństwa, zaczęła sobie przypominać wszystkie koligacje męża i swoje, wyliczać bliższe i dalsze związki rodzinne nie omijając żadnej gałęzi drzewa genealogicznego.

I spytała nie zdjąwszy nawet kapelusza:

— Powiedz no, tatusiu (nazywała tak małżonka w domu ale wobec obcych ludzi używała jak najbardziej oficjalnych zwrotów), powiedz no, tatusiu, czy nie pamiętasz, z kim się ożenił drugi raz Józef Lebru?

— Pamiętam. Z Dumenilówną. Jej ojciec miał sklep z materiałami piśmiennymi.

— A mieli dzieci?

— O, przynajmniej czworo lub pięcioro.

— A no, to po Józiu nic nie dostaniemy.

Zapalała się coraz bardziej do poszukiwań ciesząc się już nadzieją, że spadnie z nieba trochę grosza i polepszy się ich byt. Ale Piotr, który kochał bardzo matkę, znał jej marzycielską naturę. Nowina mogła być tak samo zła jak i dobra; bojąc się więc, aby rozczarowanie nie sprawiło matce przykrości i nie napełniło przelotnym smutkiem jej serca, powiedział:

— Niechże cię tak nie ponosi wyobraźnia, mamusiu. Nie ma już wujaszków z Ameryki. Zdaje mi się, że to chodzi raczej o małżeństwo Janka.

Wszyscy zdziwili się tym pomysłem, a Jan obraził się trochę na brata. Po cóż mówić takie rzeczy przy pani Rosémilly.

— Czemuż to o moje, a nie o twoje? Twoje domniemania są błędne. Jesteś starszy, a więc ciebie upatrzono prędzej na zięcia. A poza tym nie mam zamiaru się żenić.

— No, to pewnie jesteś zakochany — zadrwił Piotr. Jan odpowiedział z niezadowoleniem:

— Czy ktoś, kto jeszcze nie chce się żenić, musi być koniecznie zakochany?

— Aha! To „jeszcze" daje dużo do myślenia. Czekasz więc.

— Kto wie. Zresztą, nie będę z tobą dyskutował.

Tymczasem stary Roland, który przysłuchując się rozmowie rozważał wszelkie możliwości, znalazł nagle najbardziej prawdopodobne rozwiązanie.

— Do diabła! A po cóż my durnie głowimy się nad tym? Pan Lecanu jest naszym przyjacielem, wie, że Piotr szuka gabinetu lekarskiego, a Jan kancelarii adwokackiej. Ma jakieś odpowiednie pomieszczenie dla was obu.

Było to spostrzeżenie tak proste i słuszne, że nikt nie zaprzeczył.

— Podałam zupę — oznajmiła służąca.

Wszyscy się rozeszli do swoich pokoi, żeby umyć ręce, a po dziesięciu minutach siedzieli przy stole w ciasnej jadalni na parterze.

Rozmowa nie kleiła się i panowało ogólne milczenie, póki Roland nie zaczął znowu dziwować się wizycie rejenta.

— Wziąwszy wszystko pod uwagę, dlaczego nie napisał, dlaczego przysyłał aż trzy razy dependenta, dlaczego ma się  pofatygować osobiście?

Piotr uznał to za całkiem naturalne:

— Zależy mu widać na bezpośredniej odpowiedzi. Może umowa ma zawierać jakieś poufne klauzule, których lepiej nie wymieniać w liście.

Pochłonęła ich jednak ta zagadka i byli trochę niezadowoleni, że zaprosili obcą osobę, przy której nie będą mogli rozmawiać swobodnie i powziąć właściwych postanowień.

Wrócili właśnie do salonu, kiedy zjawił się rejent.

Roland poskoczył ku niemu.

— Witam drogiego mecenasa! (Tytułował tak wszystkich prawników). Pani Rosémilly wstała.

— Czas już na mnie. Jestem bardzo zmęczona. Zatrzymywano ją nieszczerze. Pożegnała się ze wszystkimi i odeszła. Tego dnia, wbrew zwyczajowi, żaden z panów nie odprowadził jej do domu.

Pani Roland była bardzo serdeczna dla gościa:

— Może filiżaneczkę kawy?

— Dziękuję. Przed chwilą jadłem obiad.

— W takim razie może filiżankę herbaty?

— Chętnie, ale jeśli pani pozwoli — trochę później. Pomówmy najpierw o interesach.

Zapanowała cisza tak głęboka, że słychać było tylko rytmiczne tykanie wielkiego zegara stojącego o piętro niżej i łoskot rondli, które myła służąca, za głupia nawet na to, żeby podsłuchiwać pode drzwiami.

Rejent podjął:

— Czy znaliście państwo w Paryżu niejakiego pana Maréchal, pana Leona Maréchal?

Państwo Roland wykrzyknęli zgodnie: „Oczywiście!"

— Czy należał do grona przyjaciół państwa? Roland oświadczył:

— Jest naszym najlepszym przyjacielem, proszę pana, tylko że to zaciekły paryżanin: nie wystawił nigdy nosa poza bulwary. Jest naczelnikiem wydziału w Ministerstwie Finansów. Nie widziałem się z nim, od kiedy wyprowadziłem się ze stolicy. A potem urwała się i korespondencja między nami... Wie pan, jak to bywa, kiedy ludzie mieszkają daleko od siebie... Rejent rzekł poważnie:

— Pan Maréchal umarł.

Małżonkowie poruszyli się niespokojnie, jak zwykli czynić ludzie zaskoczeni smutną nowiną. Może to odruch szczery, a może udany, lecz nigdy przy tego rodzaju niespodziankach nie zawodzi.

Pan Lecanu ciągnął dalej:

— Mój paryski kolega przekazał mi właśnie testament, na podstawie którego zmarły czyni pana Jana, pana Jana Roland, swoim jedynym spadkobiercą.

Zapanowało tak wielkie zdumienie, że nikt nie wiedział, co odrzec.

Pani Roland zapanowała pierwsza nad wzruszeniem i wybełkotała :

— O mój Boże!... Biedny Leon... Nasz biedny przyjaciel... O mój Boże... mój Boże... umarł!...

Oczy jej napełniły się cichymi łzami kobiety, skroplonym jakby nieszczęściem, łzami, które pochodząc z głębi duszy spływają po policzkach i wydają się takie bolesne, chociaż jaśnieją jak brylanty.

Rolandowi ani w głowie była śmierć przyjaciela. Nie myślał o smutku, ale o zapowiedzianym spadku. Nie śmiał jednak zapytać od razu o klauzule testamentu i wysokość dziedziczonej sumy. Rzekł więc, aby nawiązać do tematu:

— I na cóż to umarł nasz nieszczęśliwy przyjaciel? Pan Lecanu nie wiedział.

— Wiem tylko, że nie pozostawiwszy żadnej najbliższej rodziny zapisał cały swój majątek, to znaczy dwadzieścia tysięcy franków w rentach i obligacjach na trzy procent, młodszemu synowi państwa, którego wyniańczył prawie i uznał godnym tego spadku. Gdyby pan Jan zrzekł się zapisu, majątek przechodzi na rzecz podrzutków.

Stary Roland nie mogąc dłużej zapanować nad radością wrzasnął:

— Do diabła! A to mi świetny pomysł! Prawdziwy przyjaciel ! Ale gdybym miał umrzeć bezpotomnie i ja nie zapomniałbym o nim!

Rejent uśmiechnął się:

— Rad jestem, że mogłem przynieść państwu tak pomyślną wiadomość. Zawsze to miło zrobić ludziom przyjemność.

Nie pomyślał nawet, że przyjemna wiadomość tyczyła śmierci przyjaciela, najlepszego przyjaciela starego Rolanda, który także zapomniał nagle o zażyłych stosunkach łączących go niegdyś ze zmarłym, chociaż mówił o nich przed chwilą z takim zapałem.

Smuciła się jedynie pani Roland i jej synowie, a przynajmniej można było tak sądzić po ich fizjonomiach. Pani Roland popłakiwała ciągle, już to ocierając chusteczką oczy, już to przykładając ją do ust, aby stłumić ciężkie westchnienia.

Doktor powiedział cicho:

— To był bardzo porządny człowiek i bardzo nas lubił. Zapraszał mnie często z Jankiem na obiad.

Jan stał jak wrośnięty w ziemię. Źrenice mu się rozszerzyły i błyszczały. Prawą ręką głaskał jasną, piękną brodę (był to jego zwykły ruch), przeciągając dłonią aż do samego dołu; wyglądało to tak, jakby chciał ją jeszcze wydłużyć i uczynić bardziej delikatną.

Poruszył dwa razy wargami, szukając stosownego zdania, ale po długim namyśle powiedział tylko tyle:

— Rzeczywiście, kochał mnie bardzo i całował za każdym widzeniem.

Tymczasem myśl ojca krążyła uparcie wokół tej przyobiecanej fortuny, pieniędzy, które były już prawie w kieszeni, pieniędzy leżących za drzwiami. Jutro już mogły być w domu, chodziło tylko o zgodę.

Spytał:

— A czy nie wynikną jakieś trudności?... Proces?... Może ktoś będzie chciał obalić testament?

Pan Lecanu nie miał żadnych obaw:

— Nie. Mój paryski kolega zapewnił mnie, że nie będzie żadnych trudności. Chodzi tylko o zgodę pana Jana.

— Doskonale, w takim razie... Ale czy majątek nie jest obdłużony?

— Nie ma żadnych zobowiązań.

— I wypełniono wszystkie formalności?

— Wszystkie.

Nagle dawny jubiler zawstydził się trochę. Było to zresztą niezupełnie uświadomione, instynktowne i przelotne uczucie. Nie wypadało dowiadywać się od razu o wszystko. Powiedział więc:

— Rozumie pan przecież, że chciałbym oszczędzić synowi nieprzewidzianych przykrości. Dlatego się tak dopytuję. Bywają w takich wypadkach długi, może wyniknąć jakaś kłopotliwa sytuacja, a zresztą, czy ja wiem, co może się stać? Można zabrnąć w kłopoty, a potem nie wybrnąć. Wprawdzie nie ja dostaję spadek, ale muszę przede wszystkim myśleć o małym.

W rodzinie nazywano Jana „małym", chociaż był wyższy niż Piotr.

Pani Roland wyrwana nagle z głębokiej zadumy przypomniała sobie jakby o czymś dalekim, zapomnianym, o czym niegdyś słyszała, ale czego nie była pewna. Wybełkotała więc:

— Czy nie mówił pan przypadkiem, że nasz biedny przyjaciel zostawił Jankowi majątek?

— Tak, proszę pani. Odpowiedziała na to z prostotą:

— To wielka radość dla mnie. W takim razie kochał nas.

Pan Roland wstał.

— Czy chciałby pan, drogi panie mecenasie, żeby mój syn  podpisał zgodę zaraz?

— Ależ nie, dopiero jutro. Jutro w mojej kancelarii, o drugiej, jeśli to godzina wygodna dla państwa.

— Oczywiście, oczywiście!

Wtedy podniosła się i pani Roland. Uśmiechając się przez łzy, podeszła do rejenta, oparła rękę o fotel i ogarniając gościa czułym spojrzeniem wdzięcznej matki spytała:

— Napije się pan teraz herbaty?

— Z przyjemnością, łaskawa pani.

Służąca przyniosła najpierw kruche ciastka w głębokich, blaszanych pudełkach, te mdłe i chrupiące herbatniki angielskie, które przechowuje się w zalutowanych skrzynkach, aby mogły wytrzymać podróż naokoło świata. Wymarzony to przysmak dla dzioba papugi. Położyła szare serwetki złożone w kwadrat, owe serwetki do herbaty, których biedujące rodziny nie oddają nigdy do prania. Wróciła po raz trzeci z cukiernicą i filiżankami, a potem poszła zagotować wodę. Wszyscy czekali w milczeniu. Nikt nie mógł przemówić, każdy z mężczyzn miał zbyt wiele do myślenia, lecz nie miał nic do powiedzenia. Jedynie pani Roland starała się podtrzymać banalną rozmowę. Opowiedziała o wycieczce na morze, wychwalała Perłę i panią Rosémilly.

— Urocza osoba, urocza... — powtarzał rejent.

Roland oparł się plecami o marmurowy kominek, jakby to była zima i palił się ogień. Wsadził ręce w kieszenie i złożył wargi jak do gwizdania. Nie mógł usiedzieć na miejscu, rozpierała go radość, marzył o tym, żeby ją wreszcie wyładować.

Dwaj bracia siedzieli na jednakowych fotelach po prawej i lewej stronie stoliczka stojącego pośrodku salonu. Skrzyżowali nogi w ten sam sposób, spoglądali uparcie w jeden punkt, ale wzrok każdego z nich świadczył o odmiennych nastrojach ducha.

Podano wreszcie herbatę. Rejent wziął filiżankę, nasypał cukru, wdrobił do środka nazbyt twarde ciasteczko i zjadłszy tę papkę wstał, uścisnął wszystkim dłonie i wyszedł.

— A więc — powtórzył Roland — jutro o drugiej u pana.

— Tak, tak — Jutro o drugiej. Jan nic nie powiedział.

Po odejściu gościa zapanowała znowu ogólna cisza. Nagle tary Roland klepnął Jana po ramionach wołając:

— No i co, szczęściarzu, nie ucałujesz ojca? Jan uśmiechnął się i ucałował ojca mówiąc:

— Nie przypuszczałem, że to aż tak konieczne.

Stary bałwan nie mógł dłużej opanować radości. Dreptał po salonie, przygrywał niezgrabnymi paluchami na fortepianie, bębnił po meblach, obracał się na pięcie i powtarzał:

— Co za szczęście! Co za szczęście! A to mi gratka! Piotr zapytał rodziców:

— Znaliście dobrze tego Maréchala? Ojciec odpowiedział:

— No pewno! Przesiadywał u nas wieczorami. Nie pamiętasz, jak przychodził po ciebie do internatu, kiedy mieliście wolne, a potem cię odprowadzał? A w południe, kiedy urodził się Janek, to on przecież poleciał po doktora! Był u nas akurat na śniadaniu. Matce zrobiło się niedobrze, dostała boleści, zrozumieliśmy od razu, o co chodzi, a on wybiegł jak oparzony. Tak mu się śpieszyło, że złapał mój kapelusz zamiast swojego. Pamiętam to dobrze, bośmy potem o mało nie pękli ze śmiechu. Pewno przypomniał sobie o tym, kiedy umierał, a że nie miał innego spadkobiercy, pomyślał sobie: „Przyczyniłem się do urodzenia tego małego, to mu teraz zostawię majątek".

Pani Roland zasiadła głęboko w fotelu i zdawała się snuć wspomnienia. Szepnęła, tak jakby myślała głośno:

— O, to był bardzo porządny człowiek, oddany i wierny przyjaciel, człowiek niepospolity jak na teraźniejsze czasy.

Jan wstał i powiedział:

— Przejdę się trochę.

Ojciec zdziwił się, chciał go zatrzymać, mieli przecież do pomówienia, trzeba było rozpatrzyć przeróżne projekty i cos postanowić. Lecz młody człowiek nie dał się przekonać mówiąc, że wyznaczył komuś spotkanie. A zresztą wszystko jeszcze da się rozważyć przed podjęciem pieniędzy. I poszedł, gdyż potrzebował samotności: chciał spokojnie zastanowić się nad całą sprawą. Piotr oznajmił, że ma również coś do załatwienia na mieście, i wyszedł w kilka minut po bracie.

Zostawszy sam na sam z żoną stary Roland schwycił ją w ramiona i ucałował po dziesięć razy w oba policzki. Miał teraz argument przeciw zarzutom, które mu często czyniła:

— Widzisz, moja droga, że na nic by się nie zdało siedzieć dłużej w Paryżu i wypruwać sobie żyły dla dzieci zamiast sprowadzić się tutaj dla poratowania zdrowia. Przecież te pieniądze spadły nam jak z nieba.

Pani Roland spoważniała.

— Spadły jak z nieba, ale dla Jana. A Piotr?

— Piotr! Ależ Piotr jest lekarzem, będzie masę zarabiał... a zresztą Janek zrobi coś dla niego.

— Nie. Piotr nie przyjmie nic od Jana. A poza tym ten spadek jest własnością Janka, wyłączną własnością Janka. W ten sposób Piotr jest pokrzywdzony.

Stary bałwan zakłopotał się jakby:

— W takim razie zapiszemy więcej Piotrowi.

— Nie. To byłoby tak samo niesprawiedliwe. Wrzasnął:

— No to cicho siedź! A cóż ja mam robić? Zawsze wymyślisz coś takiego. Inaczej byś nie wytrzymała. Zawsze musisz mi zepsuć każdą przyjemność. Idę spać. Dobranoc! Mniejsza z tym. Poszczęściło nam się, poszczęściło jak diabli!

I wyszedł zachwycony, nie użaliwszy się nawet nad zmarłym i jakże hojnym przyjacielem. Pani Roland zatonęła znowu w myślach. Lampa filowała.

II

Wyszedłszy z domu Piotr skierował się w stronę ulicy Paryskiej, głównej arterii Hawru, pełnej światła, ruchliwej i gwarnej. Chłodnawy wiatr od morza pieścił mu twarz i Piotr szedł powoli, z laską pod pachą, zaplótłszy ręce z tyłu.

Czuł się źle, głowa mu ciężyła i był nierad jak ktoś, kto otrzymał przykrą wiadomość. Nie dręczyła go jednak żadna określona myśl i nie umiałby powiedzieć, czemu ciężar jakiś dławił jego duszę i skąd pochodziło to odrętwienie ciała. Coś mu dolegało, lecz nie wiedział co; zdawał sobie sprawę, że istnieje w nim jakiś bolesny punkt, jedno z tych niewyczuwalnych prawie obrażeń, których miejsca określić nie podobna, « ale które mimo wszystko przeszkadzają, męczą, zasmucają, irytują — jedna z owych nieznanych i lekkich dolegliwości, coś jakby ziarno goryczy.

Na placu Teatralnym jarzyła się światłami kawiarnia Tortoniego, skierował więc kroki w tamtą stronę i już miał wejść do sali, błyszczącej od kryształów i luster, kiedy przypomniał sobie, że spotka przyjaciół i znajomych, z którymi trzeba będzie pogadać; ogarnął go wstręt do banalnej serdeczności, filiżanek z czarną kawą i kieliszków. Zawrócił więc i udał się główną ulicą do portu.

Zadawał sobie pytanie: „Dokąd pójść właściwie?" szukając miejsca, w którym poczułby się dobrze, które harmonizowałoby ze stanem jego ducha. Nie mógł takiego miejsca znaleźć, ponieważ złościła go samotność, a jednocześnie nie pragnął niczyjego towarzystwa.

Wyszedłszy na wielki bulwar zawahał się raz jeszcze, a następnie skręcił na molo: wybrał samotność. Otarł się o ławkę, usiadł więc na niej. Zmęczył się już i zniechęcił do rozpoczętej zaledwie przechadzki. I znów zadał sobie pytanie: „Co mi jest dzisiaj?" Zaczął szperać we wspomnieniach, doszukując się przykrości, która spotkać nr mogła, jak lekarz bada chorego, aby wykryć przyczynę gorączki.

Miał umysł pobudliwy, a jednocześnie zrównoważony, zapalał się łatwo, a potem rozumował chwaląc lub ganiąc swoje porywy, jednak pierwotna natura odnosiła ostateczne zwycięstwo i uczucie triumfowało zawsze nad inteligencją.

Szukał więc przyczyn tego zdenerwowania, potrzeby ruchu, której nie towarzyszył żaden określony cel, zastanawiał się, czemu miał ochotę pokłócić się z kimś, a jednocześnie, czemu unikał ludzi. Czuł wstręt do ludzi jak również do tego, co mogli mu powiedzieć.

I postawił sobie takie pytanie: „Czyżbym zazdrościł Jankowi tego spadku?"

Owszem, to było mimo wszystko możliwe. Gdy rejent oznajmił nowinę, serce zabiło mu trochę mocniej. Oczywiście człowiek nie zawsze może zapanować nad sobą, podlega mimowolnym, ale pozostawiającym ślady wzruszeniom, z którymi na próżno walczy. Snuł głębokie rozważania nad takim oto problemem fizjologicznym: pewien fakt oddziałuje na instynkt wzbudzając tym samym skojarzenia i wywołując falę przyjemnych lub przykrych wrażeń przeciwnych temu, co istota myśląca, wyższa nad siebie samą dzięki kulturze i inteligencji, uznała za moralne i zdrowe; wrażeń przeciwnych dążeniom owej istoty.

Starał się pojąć, czym jest stan duszy syna, który otrzymał gruby spadek, syna, który dzięki owej fortunie zazna dawno upragnionych rozkoszy, niedostępnych aż do tej pory na skutek ojcowskiego skąpstwa. A przecież kochał tego ojca i boleje po jego stracie.

Wstał i poszedł dalej. Czuł się lepiej, zadowolony, że zrozumiał, przyłapał sam siebie, a nawet zdemaskował innego człowieka, który w nas się kryje.

„A więc pozazdrościłem Jankowi — pomyślał. — To doprawdy niskie! Jestem teraz pewien, że skojarzyło mi się najpierw jego małżeństwo z panią Rosémilly. Nie lubię jednak tej rozsądnej gęsi. Toć ona każdego zniechęcić zdoła do rozsądku i mądrości! A więc uległem zazdrości bezinteresownej, będącej rdzeniem zazdrości, zazdrości samej w sobie! Lepsza taka niż inna!"

Zatrzymał się przed słupem, który wskazuje wysokość wody w porcie, i zaświecił zapałkę, aby przeczytać listę okrętów będących jeszcze na pełnym morzu, ale które miały zawinąć do portu w czasie najbliższego przypływu. Oczekiwano okrętów z Brazylii, La Platy, Chile i Japonii, dwóch brygów duńskich, norweskiego kutra i tureckiego parostatku; ten ostatni tak bardzo zdziwił Piotra, jakby chodziło o „parostatek szwajcarski"; nawiedziła go dziwna wizja okrętu pełnego ludzi w turbanach i bufiastych pantalonach, którzy wspinali się po linach.

„Idiota ze mnie — pomyślał; — przecież Turcy są narodem morskim".

Przeszedł jeszcze kilka kroków i zatrzymał się, aby popatrzyć na przystań. Na prawo, ponad Sainte-Adresse, dwie elektryczne latarnie przylądka Héve, podobne dwóm olbrzymim, bliźniaczym cyklopom, rzucały na morze długie i potężne spojrzenia. Dwa równoległe snopy światła, pochodzące z sąsiadujących ze sobą ognisk, podobne do olbrzymich ogonów dwóch komet, opuszczały się pochyło od szczytu, badając głębię horyzontu. Dalej, po dwóch stronach wejścia do portu, dwa inne światła, dzieci owych kolosów, oświetlały drogę, a jeszcze dalej, na drugim brzegu Sekwany, błyszczały inne, wiele innych, nieruchomych albo mrugających; oślepiających albo przyćmionych, otwierających się i zamykających jak oczy, ślepia portów, czerwone, zielone i żółte, oczy śledzące ciemne i rojące się od statków morze, żywe oczy gościnnej ziemi, mówiące ruchem mechanicznym, niezmiennym i regularnym: „Jestem Trouville. Jestem Honfleur. Jestem rzeką Pont-Audemer". I górując nad innymi z tak wysoka i tak daleka, że można by ją wziąć za planetę, latarnia w Etonville wskazywała ponad ławicami piasku ujście wielkiej rzeki i drogę do Rouen.

Mógłbyś pomyśleć, że na wodzie mrocznej, wodzie niezmierzonej, ciemniejszej niż niebo błyszczały tu i tam gwiazdy. Migotały w nocnej mgle małe, dalekie i bliskie, zielone, czerwone i białe. Prawie wszystkie były nieruchome, a jednak kilka przesuwało się jakby; były to latarnie zakotwiczonych już okrętów oczekujących przypływu albo też okrętów szukających jeszcze sposobnego miejsca do postoju.

W tejże chwili księżyc wzeszedł nad miastem. Wyglądał jak olbrzymia i boska latarnia płonąca na nieboskłonie, aby wskazywać drogę nieprzebranej flotylli prawdziwych gwiazd.

Piotr powiedział do siebie półgłosem:

— Taki widok, a w nas o byle co żółć się kotłuje. Nagle, tuż obok niego, w szerokiej i czarnej przerwie na molo, przesunął się wielki i fantastyczny cień. Pochyliwszy się nad parapetem, zobaczył łódź rybacką, która wracała bezszelestnie. Nie było słychać ani uderzenia fali, ani wioseł, gdyż wiódł ją łagodnie brunatny żagiel, wzdęty przyjaznym wiatrem.

Pomyślał: „Gdyby można tam żyć, może człowiek byłby spokojny". Zrobiwszy jeszcze kilka kroków spostrzegł, że na barierze siedziała jakaś postać.Marzyciel czy zakochany, człowiek szczęśliwy czy smutny? Któż to mógł być? Zbliżył się chcąc zobaczyć twarz samotnika i poznał brata.

— No, no... To ty, Janie?

— No, no... To ty, Piotrze... A cóż tu robisz?

— Przyszedłem, żeby odetchnąć świeżym powietrzem. A ty? Jan roześmiał się:

— Ja też.

Piotr usiadł obok brata.

— Diabelnie tu ładnie, co?

— No pewno.

Z tonu odpowiedzi wniósł, że Jana niewiele obchodziło w tej chwili piękno natury. Rzekł więc:

— Przychodzę tutaj, kiedy zawładnie mną szalone pragnienie, aby wyruszyć na którymś z tych statków, wszystko jedno gdzie, na północ czy na południe. Pomyśl, że te ognie migocące w oddali nadciągają ze wszystkich stron świata, z krajów pełnych kwiatów i dziewcząt o białych albo miedzianych twarzach, z krajów, gdzie są kolibry i słonie, gdzie lwy żyją na wolności, gdzie panują murzyńscy królowie, z krajów baśniowych dla nas, choć nie wierzymy w Kota w Butach i Śpiącą. Królewnę. Ależ byłoby fajnie, gdyby człowiek mógł pozwolić sobie na taką wycieczkę, tylko że na to trzeba by pieniędzy, masę pieniędzy...

I zamilkł nagle pomyślawszy, że brat miał teraz te pieniądze i wolny od wszelkich trosk, wolny od codziennej pracy, niezależny, niczym nie skrępowany, szczęśliwy, radosny mógł wyruszyć, gdzie mu się podobało, odwiedzić jasnowłose Szwedki albo brunatne Hawajki.

Potem przemknęła mu przez głowę jedna z tych niezależnych od jego woli, jakże częstych u niego, niespodziewanych, zjawiających się błyskawicznie myśli, których nie mógł ani przewidzieć, ani powstrzymać, ani zmienić, myśli pochodzących jakby od drugiej, niezawisłej i porywczej duszy: „Ba, ale przecież on na to za głupi. Ożeni się z tą idiotką wdową i koniec".

Wstał:

— Rozmyślaj tu sobie o przyszłości, a ja potrzebuję ruchu. Uścisnął dłoń brata i rzekł bardzo serdecznie:

— A no cóż, Janku, jesteś teraz bogaty. Nie masz pojęcia jak się cieszę, że spotkałem cię tutaj, bo mogę ci powiedzieć bez świadków, ile twoja fortuna sprawiła mi radości. Winszuję ci i pamiętaj, że bardzo cię kocham.

Jan, łagodny i sentymentalny z natury, wzruszył się ogromnie, wybełkotał więc:

— Dziękuję, dziękuję, kochany Piotrze... dziękuję...

A Piotr zawrócił i szedł jak zwykle powoli, wetknąwszy laskę pod pachę i splótłszy ręce z tyłu.

Kiedy znalazł się znowu w mieście, zastanowił się, co mu czynić wypada, niekontent ze skróconej przechadzki; zły był na brata: spotkanie z nim pozbawiło go spaceru brzegiem morza.

Nagle oświeciła go nowa myśl: „Pójdę na kieliszek likieru do starego Marowsko" — i skierował się ku dzielnicy Ingouville.

Ze starym Marowsko poznał się w jednym z paryskich szpitali. Marowsko był leciwym już Polakiem i jak powiadano — emigrantem politycznym, który miał straszliwe przejścia w swoim kraju, a teraz, złożywszy po raz wtóry egzaminy, uzyskał prawo wykonywania we Francji zawodu aptekarza. Nikt nie znał jego przeszłości, toteż wśród personelu szpitala, a potem wśród sąsiadów zaczęły krążyć o niej legendy. Opinia straszliwego spiskowca, nihilisty, królobójcy, gotowego na wszystko patrioty, który cudem uniknął śmierci, oczarowała bujną i pobudliwą wyobraźnię Piotra Roland; zaprzyjaźnił się ze starcem, chociaż nie udało mu się nigdy wydobyć z niego ani słowa o minionych czasach. Dzięki staraniom młodego lekarza aptekarz osiedlił się w Hawrze licząc, że dzięki protekcji doktora uzyska bogatą klientelę. Tymczasem żył bardzo skromnie. Miał niepozorną aptekę i sprzedawał lekarstwa mieszczuchom i robotnikom ze swojej dzielnicy. Piotr odwiedzał często aptekarza. Zjawiał się u niego po obiedzie i gawędzili zawsze dobrą godzinę. Lubił spokojną twarz starego Marowsko. Rozmowa z nim była ciekawa, chociaż niezbyt ożywiona. Przerywały ją chwile znaczącego milczenia, które Piotr umiał ocenić.

Nad kontuarem pełnym słoików i butelek paliła się jedna tylko lampa gazowa. Aptekarz przez oszczędność nie zapalał lamp na wystawie. Za ladą siedział stary człowiek założywszy nogę na nogę i wyciągnąwszy je daleko. Był łysy, miał nos ptasi, który tworząc jedną linię z czołem nadawał starcowi wygląd zafrasowanej papugi. Spał smacznie, zwiesiwszy brodę na piersi. Zbudził go dzwonek. Wstał i poznając doktora wyszedł mu naprzeciw z wyciągniętymi rękami.

Czarny, nakrapiany plamami od kwasów i syropów, nazbyt luźny na to szczupłe i niepozorne ciało surdut wyglądał jak znoszona sutanna. Starzec mówił z silnym polskim akcentem, który sprawiał, że głos jego, i tak cienki jak głos dziecka, był sepleniący i nabierał intonacji pierwszych artykułowanych sylab niemowlęcia.

Piotr usiadł, a Marowsko zapytał:

— No i cóż tam nowego, drogi doktorze?

— Nic. Stara bida.

— Nie bardzo pan dzisiaj wesoły.

— Rzadko bywam wesoły.

— No, no, trzeba się jakoś otrząsnąć. Wypije pan kieliszek likieru?

— Bardzo chętnie.

— A to w takim razie skosztuje pan mojego nowego wynalazku... Od dwóch miesięcy próbowałem zrobić coś z porzeczek. Jak wiadomo, wydobywano z nich tylko syrop...No i znalazłem .. Oho... Wynalazłem... Wynalazłem dobry likier, wyśmienity likier, wyśmienity...

I zachwycony własnym pomysłem podszedł do szafy, otworzył ją i wydobył ze środka karafkę. Wstrząsał i mieszał płyn krótkimi, niedokończonymi jakby ruchami. Nie wyciągnął ramienia na całą długość, nie rozstawił nóg, jak należy, nie wykonał pełnego, zdecydowanego ruchu. Myśli jego podobne były do poruszeń: wskazywał je, robił aluzje, szkicował, sugerował, ale nigdy nie wypowiadał ich do końca.

Wydawało się zresztą, że poświęcił życie na preparowanie syropów i likierów. Mawiał, iż „na dobrym syropie i dobrym likierze można zrobić majątek".

Wynalazł mnóstwo tych słodkich mikstur, ale żadna nie zyskała uznania. Piotr twierdził, że Marowsko przypomina mu Marata.

Starzec znikł w pokoiku za sklepem i po chwili wniósł dwa kieliszki na deseczce do kręcenia pigułek. Następnie obaj panowie podnieśli kieliszki i patrząc pod światło lampy gazowej przyglądali się uważnie barwie napoju.

— Piękny rubin — oświadczył Piotr.

— Nieprawdaż?

Głowa starej papugi promieniała ze szczęścia. Doktor skosztował, mlasnął, namyślił się, spróbował znowu, znów się namyślił i wreszcie oznajmił:

— Wyśmienite! Wyśmienite... I zupełnie nowy smak. To epokowy wynalazek, drogi panie...

— Naprawdę? W takim razie jestem bardzo kontent.

I Marowsko poradził się doktora, jak ochrzcić nowy likier. Chciał go nazwać „esencją porzeczkową" albo „dekoktem z porzeczek", a może po prostu „nalewką porzeczkową".

Piotrowi nie podobała się żadna z wymienionych nazw.

Stary stuknął się w głowę:

— Już wiem. Określił to pan przed chwilą bardzo trafnie. Nazwę swój likier „pięknym rubinem".

Lecz doktorowi nie podobała się ta nazwa i chociaż sam ją wynalazł, wypowiedział się ostatecznie za „nektarem z porzeczek". Marowsko był olśniony tym pomysłem.

Potem zamilkli i siedzieli przez kilka minut pod jedyną płonącą lampą, nie zamieniwszy ani słowa.

Wreszcie odezwał się Piotr, chociaż nie miał na to wielkiej ochoty:

— Wie pan, zdarzyła się dziś u nas rzecz dość dziwna.. Jeden z przyjaciół ojca zapisał umierając majątek mojemu bratu.

Aptekarz nie zrozumiał najpierw, o co chodzi, namyśliwszy się jednak chwilę wyraził zdanie, że Piotr winien był otrzymać połowę. Kiedy Piotr wyjaśnił mu dokładnie, jak stały sprawy, aptekarz zdziwił się i zmartwił, chcąc zaś dać wyraz niezadowoleniu i okazać przyjacielowi współczucie powtórzył kilka razy:

— To nie zrobi dobrego wrażenia.

Zdenerwowanie Piotra wracało. Chciał się dowiedzieć, co Marowsko miał na myśli mówiąc o niedobrym wrażeniu. Co ma jedno do drugiego? Cóż w tym złego, że jeden z braci dziedziczy majątek po przyjacielu rodziców?

Ale ostrożny staruszek nie chciał wyrazić się jaśniej.

— W takim wypadku zostawia się braciom po równej części. Mówię panu, że to nie zrobi dobrego wrażenia.

Doktor zniecierpliwił się, wrócił do domu i poszedł spać.

Słyszał jeszcze przez jakiś czas, jak Jan spacerował cicho w sąsiednim pokoju. Na koniec Piotr wypił dwie szklanki wody i zasnął.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej