Franciszek Dzierżykraj - Morawski

PISMA ZBIOROWE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

I

DWORZEC MEGO DZIADKA.

WIZYTA W SĄSIEDZTWO.

II.

NA POWRÓT WOJSKA

NA POWRÓT WOJSKA

DO HRABINY ALEXANDROWEJ POTOCKIEJ

NA WIEŚĆ O ŚMIERCI DĄBROWSKIEGO.

PARCHATKA.

TĘSKNOTA DO BOJU.

POWRÓT.

NADZIEJA

POCZĄTEK 1848 ROKU.

ŚWIATOWID.

MOWA POLSKA.

WIEŻA KRUSZWICKA.

TRZY MOGIŁY.

OSTATNI KONTUSZ.

III.

BRZOZA GRYŻYŃSKA.

ŚWIĘTY IZYDOR.

CICHE DZIECIĘ.

HALKA.

GÓRA POZNAŃSKA.

CHŁOP I DJABEŁ.

GIERMEK.

RADZIWIŁŁ SIEROTKA.

ADAM JARACZEWSKI.

PAN PRZYJEMSKI.

BIAŁA OSŁONA.

EDGAR I CELINA.

EDWARD.

ROZBIClE OKRĘTU.

DWIE ŁÓDKI.

ŻEGLUGA.

ZABOBON.

BIEDNA MARYNIA.

ŚMIERĆ WATELA.

CHITCHER CZYLI WIECZNIE MŁODY.

IV.

LIST PIERWSZY DO KLASSYKÓW.

LIST DRUGI DO ROMANTYKÓW.

NA ŚMIERĆ KARPIŃSKIEGO.

ODPIS NA WEZWANIE DO PISANIA EPOPEI, TRAJEDYI, SATYR ITD.

DO MILCZĄCEGO JAXY.

ODPOWIEDZ GODEBSKIEMU.

V.

BOGA-RODZICA.

RÓŻA DUCHOWA.

MODLITWA DLA GÓRNIKÓW.

I.

II.

RORATY.

MSZA ŚWIĘTA.

MODLITWA ZA ADAMA MICKIEWICZA.

CISZA W DUSZY.

MODLIĆ SIĘ.

DO MODLĄCEJ SIĘ.

W CZASIE POGRZEBU.

DWÓCH OJCOW.

DO RODZICÓW,

SZATAN.

NIBAVATON.

VI.

POETA W GÓRACH.

OKRĘT ZAMARZŁY.

SPRUDEL KARLSBADSKI.

FRAGMENT CHARAKTERU.

DUMANIE.

OBŁOK.

I.

II.

III.

IV.

GWIAZDY.

GWIAZDA SPADAJĄCA.

POTĘGA MYŚLI.

ŻEGLARZ POWIETRZNY.

DROGA ŻELAZNA.

LORCIA.

ŁZA.

PŁACZ WE ŚNIE.

PRÓŻNOŚĆ WALKI.

SZCZĘŚCIE I POKÓJ.

I.

II.

NOWY ROK

Z MĄDROŚCI BRAMINA.

PIERWSZA MIŁOŚĆ.

MATKA DO CÓRKI W DZIEŃ ZAŚLUBIN.

JAKO PAN GADULSKI WNUCZCE SWOJEJ DAWNE MIŁOSTKI OPOWIADA.

PORÓWNANIE.

DO....

DO....

PIOSNKA.

"WIDZIAŁEM W RANEK WIOSENNY."

ZWIĄZEK SERCA Z NATURĄ.

UŁAMEK Z POEMATU AMOR I PSYCHE.

PRZYJAŹŃ.

KIEDY ZCICHNĄ SERCA BICIA"...

STRUMYK.

PIEŚŃ.

SŁOWIK W KLATCE.

STARA WIERZBA.

DZIECI XIĄŻĘCE.

PIOSNKA ŻEBRAKA.

DO XIĘŻNEJ EWY SUŁKOWSKIEJ,

DO XIĘŻNEJ IZABELI CZARTORYSKIEJ,

DO ANDRZEJA KOŹMIANA

DO ŚPIEWAJĄCEJ Z.

DO Z. R.

W IMIONNIKU Z RÓŻNOBARWNEMI KARTY.

PRZYPISKI.

PRZYPISKI DO "DWORCA MEGO DZIADKA."

OGÓLNA UWAGA.

PRZYPISKI DO "WIZYTY W SĄSIEDZTWO."

PRZYPISKI DO "PARCHATKI."

PRZYPISKI DO "NADZIEI."

PRZYPISKI DO "POCZĄTKU 1848 ROKU."

PRZYPISKI DO "KLASSYKÓW I ROMANTYKÓW" LISTU PIERWSZEGO.

PRZYPISKI DO "KLASSYKÓW I ROMANTYKÓW" LISTU DRUGIEGO.

PRZYPISEK DO "POWROTU."

PRZYPISKI DO "JAKO PAN GADULSKI."

PRZYPISEK DO "PIOSNKI ŻEBRAKA."

PISMA ZBIOROWE

Wierszem i prozą

Tom I

Franciszek Dzierżykraj - Morawski

Z przedmową St. Hr. Tarnowskiego

PRZEDMOWA.

"Służymy poczciwej sławie" pisał Jan Kochanowski, a myślał może choć tego nie wypisał, co i przed nim i po nim nie jeden w myśli dodawał, służąc poczciwej sławie i sprawie, nie dbajmy o to czy się ludziom podobać będziemy, a ufajmy że byleśmy tej dobrej sławy i sprawy nie odstąpili, to prędzej czy później ludzie sprawiedliwość nam oddadzą i dobre słowo o nas powiedzą. Tak dzieje się w naszych oczach z niejednym, kto poczciwej sławie służył i do niej miał prawo, a wymiaru sprawiedliwości długo doczekać się nie mogł; tak mianowicie dzieje się z tymi klassy cznemi poetami, których początek naszego wieku młodych i głośnych witał oklaskiem i powodzeniem, których jego środek upośledzał, a których schyłek jego przywraca do czci należnej. Dziwny to, jeżeli nie znak, to przynajmniej zbieg okoliczności, że w krótkim przeciągu lat paru wyszły niewydane dotąd dramata, poezye liryczne i przekłady tego Wężyka, który zdaniem znawców i ogółu, "dzierżył berło poezyi dramatycznej" za Księztwa Warszawskiego, a w ślad za niemi te ody, któremi Koźmian sławił zwycięztwa Napoleona lub smutną myślą rozpamiętywał "Upadek Dumnego." Nie tak temu dawno, nikomu może nie byłoby przyszło na myśl zbierać razem i ogłaszać te dawno zapomniane lnb nieznane zgoła płody klassycznej muzy. Dziś co się zmieniło że tych zaniedbanych podejmujemy "z niepamięci piasku" i wydobywamy na widok publiczny? Czy Fortuna kołem się tocząc znowu na szczyt wzniosła starych klassyków a przeciwników ich w dół pogrążyła? Czyśmy się nawrócili znowu na wiarę Laharpa i Osińskiego? Nie: wiemy zawsze że ta muza więcej się za klassyczną miała niż taką rzeczywiście była, i wszystkie jej słabe strony znamy. Tylko po wielu latach przyszła nam myśl prawdziwa i dobra, że jakkolwiek pisali, to "poczciwej sławie poczciwie służyli," tylko po namiętnej walce, po obojętności pogardliwej w jakiej chowały się po końcu walki młodsze pokolenia, nastało wreszcie to uczucie sprawiedliwsze i to pojęcie ze wszech miar lepsze, które w każdym i we wszystkiem dobre jakie jest zobaczyć i ocenić umie.

Opadły uprzedzenia, może je po części i doświadczenia zwyciężyły, a wtedy pokazało się jasno i widocznie że ci długo wzgardzeni pisarze i rozumu mieli wiele, i w swoim rodzaju i smaku nie jedną piękną rzecz napisali, i zwłaszcza, że nie mniejszą od naszej mieli miłość i cześć dobrej sławy i sprawy. I dla tego pośmiertne dzieła Wężyka przyjęte były tak dobrze jak za jego życia przyjmowane były chyba pierwsze przed rokiem 1815, dla tego wiersze Koźmiana nie spotkały nigdzie niechęci lub lekceważenia, ale życzliwość, uszanowanie, co więcej, wyrozumienie u tych, którzy na sądy i zdania jego najmniejby się godzili. A jeżeli czas, który wszystko łagodzi, jeżeli doświadczenie, które przecież trochę uczy, wpłynęły głównie na tę zmianę naszych, uczuć względem poetów naszych z czasów Księztwa Warszawskiego i Królestwa, to niewdzięcznie byłoby zapomnieć, że wielką w tej sprawie zasługę miał i człowiek, który pierwszy miał odwagę otrząsnąć się z uprzedzeń, zdobyć się na sąd sprawiedliwy i nas wszystkich do niego nakłonić, który nie upominał, ani prosił, ale umiał poetów tych, niedostatków ich nie przecząc, ani tając, ukazać w właściwem świetle ich zasługi, charakteru, talentu i poczciwej sławy — Lucyan Siemieński. Bodaj czy nie za jego to sprawą, czy nie od jego niektórych portretów lub obrazowo przedstawionego obozu klassyków, począł się ten zwrot, to łaskawsze i sprawiedliwsze względem klassyków usposobienie. Dość, że wyszedł i dobrze był przyjęty Wężyk i Koźmian, a dziś pierwszy raz w całość zebrane, wychodzą, dzieła Jenerała Morawskiego; i miło jest widzieć tych trzech towarzyszy, trzech przyjaciół tak sobie przez całe życie wiernych, połączonych po śmierci jeszcze tem równoczesnem prawie dzieł ich wydaniem. Jest to jakżeby złożone na ich grobie zaręczenie, że ich nic rozrywać nie powinno, że ich razem w pamięci zachować chcemy, i razem przekazać znajomości tych, którzy po nas nastąpią.

Chociaż za życia różne ich były losy, i różne względem nich ludzkie uczucia. Jenerał Morawski nie miał nigdy nieprzyjaciół, nie słyszał nigdy za swoje literackie lub polityczne przekonania takich jak Koźmian oskarżeń, on w samym ogniu walki i klassykom i romantykom miłym być nie przestał, a szczerej i gorącej sympatyi ogółu nigdy na chwile nie stracił: tak, że stała i wierna przyjaźń ludzka niepokoiła go aż w końcu życia, kiedy się o wieczność swoją lękał bo "mnie nikt w życiu nie obraził Panie!" i żałując że nie miał powodu przebaczać pytał: "Czy mnie przebaczysz gdym ja nie przebaczył?"

Ale zwyczajnie ci tylko zawsze u ludzi w łaskach być umieją, którzy własnego zdania nie mając, cudzemu nie narażą się nigdy. Czy tak było w tym razie? Czy ten był powód powszechnej a niezmiennej wziętości Jenerała? Nie ubliżajmy mu nawet tem pytaniem. Tajemnicą jego powodzenia był, nie brak odwagi i sądu, ale sądu tego trafność właśnie, ale rodzaj jego talentu, ale jego natura, i dodajmy wreszcie koleje jego życia. Natura: bo z tem już na świat przyszedł, że był ludziom miły. Mówimy często o "szczęściu do łudzi" jako o wielkim darze, i słusznie: ale to szczęście jest . przywilejem i skutkiem natur pewnych wyjątkowo szczęśliwie złożonych z wysokości serca, bystrości i pogody umysłu, równej jednostajności usposobienia i stałej względem drugich dobroci. W takich organizacjach szczęśliwa harmonia dobrego tworzy wdzięk któremu każdy ulega choć go nie analizuje. Wdzięk taki zdarzał się czasem pomiędzy naszymi pisarzami dawnych wieków: o ile z pism wnosić można, musiał go mieć w stopniu bardzo wysokim Kochanowski, musiał mieć Górnicki i sympatyczny Kochowski, a w naszym wieku jak świadczą zgodnie wszyscy współcześni, mało kto miał go w tym stopniu co Franciszek Morawski. Ten urok natury harmonijnej, męzkiej a nie twardej, serdecznej a nie namiętnej, pogodnej a cierpieć zdolnej i umiejącej, udzielił się i pismom Jenerała i sprawił że zawsze były pożądane, zawsze dobrze widziane; że kiedy inni współcześni pięli się na Parnas i przemawiali czasem jak z trójnoga, on od niechcenia a żywo piszący albo dowcipem swoim bawił, albo rozrzewniał uczuciem. Bardziej z niechcenia, bardziej po prostu, bardziej naiwnie piszący (jeżeli się tak wyrazić można), pociągał do siebie tą samorodnością, tym brakiem zamiaru i premedytacyi, która młodszych i goniących właśnie za naturą i prawdą zrażały do retorycznych, akademicznych, uroczystych, a cokolwiek i napuszystych klassyków. Ta zaś prostota i samorodność połączona z małem i skromnem rozumieniem o sobie, jak na Morawskiego wierszach wyciskała piętno rzadkiego a miłego wdzięku, tak sądom jego dawała niezaprzeczoną między współczesnemi wyższość. Towarzysze i przyjaciele wszyscy zagrzęźli w wyrzniętej raz kolei, wszyscy zaślepili się w swoich wzorach, że oszańcowali! w wyłączności swojo; ani złego we własnej, ani dobrego w przeciwnej szkole widzieć już nie umieli; Morawski jeden między niemi zachował zmysł poetyczny, nietknięty, nie zbałamucony teoryami, najmniej z nich wszystkich literat, najmniej poeta z profesyi, najwięcej miał zdolnego i czułego instynktu poezyi. Ztąd na klassycznych wzorach wychowany tłómacz Andromaehy, lepiej niż Koźmian, lepiej niż sławny Arystareh Osiński, umiał się poznać na wielkim poecie Byronie: ztąd, do klassyków przywiązany, przystępny jest natchnieniom romantyków, a jednych cenić nie przestając, z drugimi razem czuć umie. Talentem zapewne od Koźmiana nie wyższy, przewyższał go swojem pojęciem poezyi, obejmował szersze aniżeli tamten horyzonty, a ztąd w pisaniu nie tak jak on do wzorów pewnych ograniczony, w sądzeniu trafniejszy i sprawiedliwszy, nie tak zakuty, zatwardziały klassyk, cokolwiek napisał nie wywoływał takich przeciw sobie uprzedzeń i niechęci, i w najgorętszych chwilach czy walki z romantykami, czy późniejszego dla nich fanatyzmu, on nie był nigdy celem pocisków ani oskarżeń, uważany był jak żeby Sacrosanctus, którego głowy dotknąć się nie godziło.

A na to zachowywanie się nasze względem Morawskiego, czy oprócz jego natury, jego odmiennego talentu, rodzaju i stanowiska w poezyi, czy nie wpływały także i koleje jego życia, i jego zawód żołnierski? Wielki jest urok szabli, a szczęśliwe jeszcze społeczeństwo które urok ten czuć i ulegać mu umie. Inny niech się dręczy myślą, niech się mozoli pracą, niech słowem czy piórem szerzy co najlepsze i najmędrsze, nie będzie nigdy tak jasnym, tak dla wszystkich zrozumiałym żeby nie mógł być źle pojętym i sądzonym lub umyślnie szkalowanym i krzywdzonym. Ale żołnierz którego się widziało na wszystkich polach bitw od Paryża do Moskwy, i przez wszystkie lata od Raszyna do Grochowa, tak jaśnieje jak słońce, a żadne mgły sądów fałszywych, żadne brudne wyziewy kłamstw i potwarzy jego blasku nie zaćmią; podejrzliwość nie śmie go posądzać, podłość nie śmie oskarżać, a kiedy mąż stanu od Michała i Augusta Czartoryskich aż do margrabi Wielopolskiego walczy całe życie najczęściej bez skutku z niesprawiedliwością i złą wiarą, to kitka ułana sterczy nad niemi jasna i świecąca, a żołnierz dobry, dzięki Bogu, że choć on jeden przynajmniej, cześć i dobrą sławę swoją nosi przez całe życie nietkniętą, miłość ludzka do niego się garnie, a wdzięczność względem niego jednego sprawiedliwa, przed nim umie schylić czoło jak należy.

Wziętość i przywiązanie jakie otaczały Morawskiego pisarza i poetę, zawdzięcza on może w znacznej części Jenerałowi Morawskiemu. Odrębna to i jedyna w swoim rodzaju postać między literatami Kongresowego Królestwa. Rozdarty między dwoma walczącemi obozami jak starożytne Sabinki, w jednym miał przyjaciół i całą swoją młodość, do drugiego ciągnęło serce i trafny zmysł poetyczny. Coś go ostrzegało że polski klassycyzm niejest polską poezyą, coś go ciągnęło w przeciwną stronę. Tem czemś był istotny talent, talent nie wyjątkowych rozmiarów, ale dziwnie zajmujący, miły, sympatyczny. Gdyby kto był powiedział że ten Jenerał mustrujący swoją brygadę w Lublinie, który tak chętnie, ale z takiem uszanowaniem dla powag mięszał się do spraw i sporów literackich Warszawy, że był poetą, bardziej jak Osiński, bardziej jak niejeden urzędowy wieszcz w Towarzystwie Przyjaciół Nauk, niktby temu nie był uwierzył, on sam może najmniej, a jednak tak było. Talent to ani wzniosły ani bardzo potężny, owszem dobry tylko do średniego lotu, ale w tym locie niepospolity: pogodny i wesoły, raczej satyryczny jak uczuciowy, a jednak pełen prawdziwego zacnego uczucia, pełen zdrowego rozumu i prostej, ale mądrej filozofii życia, pełen miłości Ojczyzny, która na przemian umie tęsknie wspominać przeszłość i teraźniejszości mówić prawdę otwarcie, śmiało, po męzku i po żołniersku, z formą bardzo poprawną i piękną, i to nie przez kucie, nie przez piłowanie każdego wiersza z osobna nonum in annum, ale z wrodzonego daru władania językiem i wierszem, pełen prostoty zresztą, wolny od roszczeń miłości własnej i od literackiej próżności, zajmuje Morawski między poetami miejsce bardzo zaszczytne i zapewnione na zawsze.

To samo jednak co stanowi właściwy charakter i wdzięk jego poezyi, to samo zatrzymało ją może w tej mierze średniej w której została. To "niechcenie," ta skromność która nie daje wiele sobie rościć a nie śmie na wiele się zrywać, sprawiła że Morawski choć się nieraz za młodu w wierszykach próbował, choć wiedział że zgrabnie i ładnie pisać może, nie sądził się powołanym do poetyckiego zawodu, i bardzo mało, przy okazyi tylko pisał, a nic nie ogłaszał. Rzecz dziwna, swoich dwóch głównych zawodów, wojskowego za młodu a gospodarczego w starości, jak sam wyznaje w jednym ze swoich listów, nie lubił: spełniał je, ale ich nię uważał za swoje wrodzone powołanie. Zdawałoby się więc że za to musiał mieć chyba swój zawód trzeci, pisarski. Tymczasem fakta dowodzą inaczej. Żywot jego, (opisany tak pięknie przez Lucyana Siemieńskiego że późniejsi już tylko do niego się odwoływać mogą, ale nie opowiadać go, bo musieliby powtarzać tylko i powtarzać gorzej), żywot ten dowodzi, że pierwsza młodość przeszła i druga już przechodziła, żołnierz został oficerem, został pułkownikiem, miał za sobą wiele odbytych bojów i kampanii, na ciele wiele szram a na piersiach wiele krzyżów, a oprócz przypadkowych okolicznościowych wierszyków, oprócz pięknej mowy pogrzebowej na cześć księcia Józefe, niczem jeszcze nie wsławił swego talentu, nie okazał swego popędu do pisania. Widać z tego że ten popęd nie musiał być zbyt silnym i naglącym, że ambicya poetyczna snu mu nie psuła: a ztąd też może i wniosek blizki, że gdzie potrzeba tworzenia tak spokojna i nie natarczywa, tam spokojną musi być i fantazya, a siła umiarkowaną. Morawski przeszedł już lat trzydzieści i czterdziestu dochodził, a jako pisarz głośnym jeszcze nie był. Zrazu znanym był tylko jako wojskowy, jako miły i dobry człowiek, pełen wesołości i dowcipu, jako miłośnik i znawca literatury i poezyi, ale większego talentu nikt się w nim nie domyślał. Że tłómaczył Andremachę, że zdaniem Koźmiana i Osińskiego przetłómaczyć ją dobrze mógł, (przekład jej jest podobno piękniejszy od tych które Osińskiemu tyle przynosiły sławy) to był szczyt chwały o jakim sam może marzył i o jakim dla niego marzono. Siedział więc to w Lublinie, to w Radomiu garnizonem i tę Andromachę kończył, poprawiał, nieśmiało czytał warszawskim Horacym i Mecenasom, chwile wolne od służby przepędzał z lubemi muzami, znosił się z Warszawą i przez listy brał udział w całym ruchu literackim, ale do ówczesnego Parnassu nie należał, jako poeta był mniej znany, i nikt się nie domyślał może że jego przeznaczeniem było stać się jednym z głównych bohaterów klassyczno romantycznej epopei, której Achillesem był Mickiewicz, a Koźmian Hektorem.

Tymczasem tak było. Na takiego bohatera pasują go nie tylko listy do Koźmiana ogłoszone przez Siemieńskiego w obozie klassyków. Listy te sa niezmiernie ciekawe, sa jednem z najważniejszych historycznych źródeł do dziejów tej epoki Literatury, ale prywatne, głoszone w lat czterdzieści po napisaniu, nie mogły ani zrobić wrażenia na publiczności, ani Morawskiemu sławy. Ale ten sam humor i dowcip, ten trafny zmysł poetyczny, ten wielki i miły rozsądek, który w listach tak delikatnie i nieśmiało przemawia do Koźmianów ojca i syna, przemówił i do publiczności, a przemówił tak mądrze, tak sprawiedliwie i stanowczo, jak chór w greckiej tragedyi. W roku 1829, po Wallenrodzie, kiedy Koźmian zżymał się i wołał w uniesieniu, że "jak ognia z wody tak jego z Mickiewiczem łączyć nie można," kiedy romantycy śpiewali pieśń tryumfu, Morawski rzucił między jednych i drugich swoje "Listy do Klassyków i Romantyków," przypisane Niemcewiczowi jako bezstronnemu sędziemu płodów literatury ojczystej. Klassycy się zgorszyli w chwili kiedy karczemny Mickiewicz wyniesiony bezbożną rewolucyą literacką już chce uzurpować tron na polskim Parnassie: kiedy ostatni z wiernych biją się po bohatersku za zagrożony smak i muzy i bronią ich ostatniej twierdzy, — Morawski w takiej chwili występuje z szeregu, gorzej, wchodzi w zmowę z nieprzyjacielem, śmieje się z klassyków, to brzydko i źle, to zdrada, przeniewierstwo, bunt: można myśleć co się podoba, można jeżeli kto ślepy widzieć piękności w Wallenrodzie, ale mówić to głośno w chwili walki, uderzać na swoich z boku kiedy i tak ledwie się mogą obronić: "es war nicht schon von dir Octavio," i Koźmian, pomimo że tak kochał Morawskiego, długo nie mogł mu Listu do klassyków darować.

Romantycy znowu, oprócz jednego Mickiewicza może, który wszystkiego słuchał i z wszystkiego korzystał, nie zważali na List sobie przypisany, choć uwagi Morawskiego wszystkim niemal młodym poetom na dobre wyjść mogły.

Bezstronna i spokojna potomność przyzna kiedyś że te Listy są śliczne, jedne z najładniejszych wierszy jakie stara szkoła w tej epoce wydała (bo wtedy jeszcze należał Morawski więcej do starej jak do nowej szkoły, był więcej tłómaczem Racina jak tłómaczem Byrona).Śliczne językiem i wierszem, wesołe i lekkie jak Listy i Satyry Krasickiego, i jak tamte pełne, prawd czerpanych ze złotego, zdrowego rozumu, bez jadu i żółci, ale solą attycką wcale nieskąpo zaprawne, są one i jednym z ładniejszych pomników ówczesnej poezyi i jednym z najcenniejszych ówczesnej krytyki, a ogólny sąd Morawskiego tak o klassykach jak i o naśladowcach romantyzmu i ich przesadach, kto wie czy nie zostanie stałym sądem historyi i krytyki. Trudno znaleść coś zgrabniej i dowcipniej powiedzianego a trafniej pomyślanego jak cały ustęp Listu pierwszego (do klassyków;) albo ten ustęp w którym ich Morawski uczy, że starożytni nie wyczerpali wszystkich skarbów poezyi, że i po nich jeszcze tworzyć można, a ostatni ustęp w którym poeta powiada klassykom, że romantycy mają przynajmniej tę zasługę, że ich otrząśli z letargu, musiał zwrócić na klassyków śmiech całej czytającej Polski.

Ale nie na długo, bo List drugi pomścił klassyków i zmusił każdego nieuprzedzonego do śmiechu z romantyków. Jak wybornie wyszydza Morawski sztuczną melancholią i urojone nieszczęścia piszących i niepiszących romantyków:

"Ledwo że się z Infimy a nawet z pieluszek

Jakiś tam romantyczny wyrwie geniuszek

Jużci się do nieszczęścia powołanym sądzi itd."

Widzieliśmy ich wszyscy niedawno jeszcze tych poetycznych młodzieńców którzy udrapowani w melancholią, poetyczni w każdym ruchu i słowie, niezrozumiani i prześladowani, byli bardzo poetyczni dopóki swoich cierpień i natchnień nie opisali rymem i nie ogłosili drukiem: od tej chwili wszystko się zmieniło: poetyczny młodzieniec ukazywał się niedołężnym, lichym poetą, a przez swoje fałszywe aspiracye poetyczne, kłamane zachwyty, wmawiane natchnienia, udane nieszczęścia i zapały na zimno, stawał się śmieszną figurą, siłą strwonioną daremnie na czczeni aktorstwie poezyi.

Słuszne także jest upomnienie do romantyków żeby przestrzegali czystości języka, a zakończenie, nauka moralna dla stron obu:

Jedno macie prawidło, bratnie kształcić plemie

I jeden tylko rodzaj, polską śpiewać ziemię,

cechuje dobrze i pięknie pośrednie stanowisko Morawskiego między stronami wojującemi, a zarazem dążność wszystkich jego własnych pism i całego jego życia.

Tłómaczenie Andromachy (nie wydane), tu i owdzie przypadkowo w świat puszczony wierszyk albo bajka, i te Listy, oto cały zapas poetycznej produkcyi z jakim zastał Morawskiego rok, który nasze losy i nasze myśli zwrócił na inne drogi i w historyi jak w literaturze wywołał zmiany tak stanowcze, że w jednej jak w drugiej za graniczny słup dwóch epok słusznie może uchodzić, rok 1830.

Rzecz dziwna, a listami jego nie wytłómaczona. Morawski kiedy wszystko wychodziło na emigrację, z drugimi nie wyszedł. Jenerał brygady, Jenerał dyżurny całej armii w kilku bitwach czynny, wreszcie Minister wojny, na pobłażanie zwycięzców liczyć nie mógł, musiał wiedzieć na pewno że spotka go coś złego, a przecież pozostał. Co go zatrzymało? Czy wzgląd żeby nie odstępować drobnych a po matce już osieroconych dzieci lub z sobą ich na zagraniczne wygnanie nie ciągnąć i na zagraniczne wychowanie nie skazywać: czy nadzieja na doświadczeniu oparta, że więzień zwykle rychlej od wygnańca do domu powraca: czy może prosty zdrowy instynkt jego natury i jego rozsądku ostrzegał go przeczuciem jakiem że nie jest bezpiecznie ani dobrze odrywać się od fizycznej materyalnej podstawy życia i działania, dość że został, a zostawszy wzięty był i posłany do Wołogdy.

Zesłanie to trwało stosunkowo krótko, nie więcej jak dwa lata, i z tego względu Morawski szczęśliwszym był od wielu uwięzionych i od emigrantów. Ale w dwóch latach zawiera się dni i godzin wiele, a te wloką się długo kiedy dzień każdy i każda godzina schodzi na tem samem zawsze rozpamiętywaniu publicznej klęski i osobistej tęsknoty. Ciężki też smutek przebija z ówczesnych Morawskiego listów: nie ma w nich skarg ani pięknym stylem pisanych użalań się nad sobą samym, ale krótkie i proste słowa przejmują dreszczem przerażenia i współczucia, naprzykład kiedy pisze: "o dzieciach nie mam żadnej wiadomości przez rok cały, nawet czy żyją " Albo kiedy na zapytania (późniejsze już) czy pisze, na proźby żeby pisał, odpowiada że "nic nie pisze. Dusza nadto wezbrana boleścią, nadto przepełniona tęsknotą i żalem aby je rymem stroiła. Więcej może jest teraz poezyi w duszy niż kiedykolwiek, ale nie teraz zdolna powiedzieć co czuje teraz." A jednak pomimo tego z własnych jego ust zeznania chciałoby się zapytać czy istotnie ani słowa podczas tego wygnania nie pisał? chciałoby się przypuszczać i wierzyć, że są w jego poezyi rzeczy powstałe pośród tych właśnie smutnych, śniegiem zawianych równin, pośród tych smutniejszych rozwianych w sercu nadziei a jak śniegowe zaspy spiętrzonych tęsknot i żałob, oburzeń i goryczy. Czy naprzykład nie przypadłoby dobrze do Wołogdy, do wygnania, do pierwszych lat po przegranej roku 1831 ten wiersz pełen głębokiej żałości: "Płaczcie tych co nad Fratu płakali strumieniem," albo ten drugi pisany z groźbą dla tego co "niepomny że Bóg pomsty mordowanych słucha," a zakończony nadzieją i wiarą, że "Bóg niecną potęgę jak ździebło pokruszy." Po powrocie z niewoli nastąpił początek nowego zawodu, przesiedlenie się po wielu, wielu latach do tej Wielkopolski, którą niegdyś młodzieniec opuszczał z sercem bijącem nadzieją, na ten ojczysty zagon, pod ten dach rodzinny, który miał być schronieniem wszystkich uczuć i wspomnień wyniesionych z przeszłości, a przytułkiem, podstawą i środkiem jakichkolwiek na przyszłość widoków. Jeżeli w Dworcu mojego Dziadka są jakiekolwiek osobiste wspomnienia Jenerała, jeżeli zwłaszcza jest wspomnieniem ten w jego zakończeniu nowy dziedzic wnuk, młody żołnierz Napoleoński który do Dworca z nowemi nadziejami przybywa, to jak gorzko musiało być po długim wojskowym zawodzie do rodzinnej wsi powrócić i powtarzać w niej to słowo które w poemacie starego Dziadka zabija: "Wszystko stracone!" Jednak nie wahał się i nie rozrzewniał, ale odważnie jak na żołnierza, statecznie jak na męża dojrzałego przystało, wziął się Jenerał już podówczas liczący lat pięćdziesiąt, do nowej nauki i nowego zawodu, do ratowania tego co jeszcze straconem nie było, ducha, honoru i ziemi. Ziemi przez gospodarowanie rozumne i rozsądne razem, tamtego dwojga przez żywe słowo, przez związki z ludźmi, przez własny przykład tak wymowny i tak budujący, i wreszcie przez pisma.

Zaczęła się druga płodniejsza, obfitsza połowa jego pisarskiego zawodu. Jak niegdyś przed rokiem 1830 między Lublinem a Warszawą, tak odtąd i już do ostatka, toczy się między Lubonią a Piotrowicami nieustająca korespondencya we wszystkich literackich kwestyach i sprawach, a chylący się ku starości Jenerał pisze więcej jak za młodu. Ale pisze w tym samym zawsze rodzaju, zostaje na tem samem stanowisku: ani go tryumfująca romantyczność prądem swoim porwać a od czci dawnych wzorów oderwać nie zdołała, ani jej znowu przesądy lub błędy nie skłoniły go do niesprawiedliwości, do niechęci, do wyparcia się tego co w nowszej poezyi podziwiał i kochał. Nieszczęściem drobne poezye rzadko kiedy zachowują swoją metrykę: o większych wie się prawie zawsze kiedy i pod jakimi wpływami powstały: ale wierszyk ulotny, nieraz od niechcenia napisany w chwili dobrego humoru lub rzewnej tęsknoty, ten albo przypadkowo wyjdzie gdzieś wydrukowany, albo czeka żeby z wieloma innymi pomieścił się w jakim tomiku i pomiędzy wieloma ginie, traci swoją odrębność z swoją historyą. Cóż dopiero kiedy poeta sam tak mało ma jak Morawski miłości własnej, o zebraniu i wydaniu dziel swoich na prawdę prawie nie myśli, choć o niem niekiedy mówi jeżeli wiersze swoje sądzi skromnie i za mało uważa? Wtedy przypadkiem na proźby przyjaciół lub redaktorów, czasem i z własnej ochoty, ogłosi się ten lub ów wierszyk w jakiem piśmie peryodycznem, ale potomni choć wiersz odszukają, nie zdołają już poznać z jakich on lat pochodzi, do jakich odnosi się początków, wpływów i powodów. Z tego wynika że tym dziś zebranym wierszom Jenerała Morawskiego jak i tym które sam przed laty (1841) wydał, nie można naznaczyć początku, choć niewątpliwie jedne z nich sięgać muszę lat dawniejszych, może młodości autora jeszcze, a inne dochodzić do ostatnich nieledwie dni jego życia. Przy Bajkach zwłaszcza taka wiadomość dokładna o czasie ich powstania byłaby do zrozumienia i ocenienia bardzo pozą daną i przydatną, skoro wiele z nich powstało pod wrażeniem jakiegoś danego faktu, odnosiło się do pewnego oznaczonego stósunku lub człowieka.

A te Bajki to część nie najmniejsza ani nie najlżejsza literackiej Morawskiego spuścizny. Śmiało można twierdzić że należy on do najzręczniejszych w tym rodzaju mistrzów, że z wyjątkiem Krasickiego takiego zbioru bajek nie zostawił nam nikt, a że w naszym wieku kiedy poezya romantyczna rzuciła jakiś dyskredyt na ulubioną klassykom bajkę i wyrzuciła ją z mody, nikt podobno w Europie takich bajek już nie pisał jak Morawski. U nas Krasicki jeden może stoi od niego wyżej a Niemcewicza on znowu przewyższa o wiele dowcipem, wdziękiem, zwłaszcza lekkością i okrągłością formy. Rzadko która jego bajka żeby nie była skończonem małem arcydziełem, i tak rozumną a trafną i łatwą, do pojęcia allegorią jak Bajki Krasickiego. Ale jeżeli najbliższym jest jego pod względem artystycznej wartości, to znowu rodzajem bajki podobniejszy jest do Niemcewicza. Bajka Morawskiego jak bajka Ursyna jest najczęściej polityczną i patryotyczną, z tą różnicą że tamta była prawie zawsze epigramem na pewien szczególny przypadek, takt lub osobę: ta jest małą satyrą na pewne stałe usposobienia wady lub skłonności narody. Ztąd tamta nieraz bez klucza zrozumieć się nie da, kiedy tu znaczenie i przystósowanie jest prawie zawsze dla każdego jasnem. Nie trzeba dowodzić że już to samo nadaje niewątpliwą wyższość bajkom Morawskiego. Jakkolwiek bajka jego jest przeważnie polityczną, przecież nie trzeba będzie żeby z wykła bajka moralna była mu obcą. Uprawiał ją rzadziej, ale nie mniej szczęśliwie: za świadectwo służyć może bajka jedna z najpopularniejszych, bajka klassyczna: "Jaki też to osioł ze mnie." Sławniejsza i bardziej rozpowszechniona od innych tego rodzaju, nie jest jedyną dobrą: rywalizuje z nią równie może znany Osioł i Jacek, a mniej znana "Róża i Bębenek," "Róża i Pokrzywa" nie wiele jej ustępują.

Bajki polityczne podzielićby można na dwie grupy: jedne wymierzone są do którego z trzech państw rozbiorowych, drugie do narodu samego, pierwsze są. tylko patryotyczne, drugie tendencyjne. Raz będzie to powieść o kaczce która połknęła piskorza, ale strawić go nie mogła, więc wzięła się na sposób i rozdarła go na trzy kawały: drugi raz jagnie któremu wilk porwał matkę, prosi wszystkich zwierząt po kolei żeby mu pomogły ratować, przestrzega że własne bezpieczeństwo każe im wilka poskromić: nadarmo naturalnie; bajka dziwnie dziś stwierdzona wieloma wypadkami. Sławne "kartofle" w których złożył Morawski całą żółć nietylko Polaka ale Wielkopolanina do Prusaków, są może najbardziej rozpowszechnione, Wisła, może najładniejsza z tych bajek.

Druga kategorya obejmująca upomnienia do narodu odnosi się bądź to do wad które w każdym wieku i każdym stanie spółeczeństwa się zdarzają, jak np. brak zdania i jego zmienność, próżność, gonitwa za zaszczytami, marnotrawstwo, lub też do wad więcej czasowych, okolicznościowych, jak brak godności i uniżenie przed rządami, egoizm lub podobne. "Sztuka muślinu" jest typem tych bajek: żyd sprowadził muślin, który jak się pokazało był cały poplamiony; nie chcąc go stracić wpadł na szczęśliwy pomysł, zahaftował plamy złotemi gwiazdami i tem drożej sprzedał. Przystósowanie jest, "że niejednemu gwiazda na piersi świeci ażeby pokryć plamę."

Inne znowu, okolicznościowe, zapewne tendencyjne, może chciałby kto nazwać je stronniczemi, bo wymierzone są wyraźnie przeciw tej części, czy emigracyi, czy kraju, która utrzymywała peryodyczne sprzysiężenia i ruchy; przecież choć okolicznościowe, nie są bez ogólnej ludzkiej prawdy wyciągniętej z gruntownej znajomości dziejów i spółeczeństwa. Nie jeden może potępi te bajki dla tej tendencyi: taki niech sobie przypomni czasy, w których Morawski wyrósł, i te których się doczekał. Żołnierz Napoleoński, jenerał Królestwa i jego obywatel, nie mógł patrzeć z zapałem, ani z ufnością na nieszczęścia roku 1846, ani na niedorzeczności roku 1848. Kto sobie to uprzytomni, ten może zachowa niechęć do jednej lub drugiej bajki, ale autora pojmie i usprawiedliwi; inny zaś tę tendencyę, tę odwagę i surowość poczyta mu właśnie za zasługę. To pewna, że bajki te są najsurowsze, najostrzejsze. Malpa naprzykład, która pożarem lasów chciała osuszyć morze, las spaliła tak że zwierzęta nie miały się gdzie schronić, ale morzu nie odjęła ani jednej kropli. Łatwo poznać co to za las i zgadnąć sens bajki. Że takie mniejsze formy były talentowi temu właściwe i przyrodzone, a on do nich stworzony, tego dowodzi nie sama tylko udatność i wdzięk Morawskiego Bajek, Listów, lub wierszy lirycznych, ale dowodzi to także, że przez całe niemal życie innych nie pisał. Dochodził już lat siedmdziesiąt a cały zasób jego własnych pism nie obejmował jeszcze ani jednego poematu, nic coby wymagało kompozycyi. Były przekłady rzeczy większych, Andromachy i poematów Byrona: ale jego własna wyobraźnia nie stworzyła jeszcze nic, uczucie tylko samo lub dowcip, oburzenie lub miłość, dobry humor lub smutek, dawały mu popęd i natchnienie do wiersza. Ale nie same tylko późne tworzenie, to co stworzył dowodzi także tego w nim rodzaju talentu, mianowicie jedyny jaki po nim pozostał poemat, Dworzec mojego Dziadka.(1)

Gdyby ten był się ukazał gdzieś pomiędzy rokiem 1820 a 1830, mówilibyśmy o nim niezawodnie że szedł przed Panem Tadeuszem jak zorza przed słońcem. Nieszczęściem przyszedł po Tadeuszu, i nie jest zorzą ale księżycem.Że Tadeusz przyczynił się do jego powstania, to zdaje się pewnem. Jenerał nie bardzo, nie dosyć jak świadczą jego listy poznał się na Tadeuszu: ton wydawał mu się zbyt potocznym, prawie nizkim, a co dziwniejsza i jego jak niektórych, jak Witwickiego, jak Fredrę, raził mniemany a niesprawiedliwie dopatrzony wyłącznie niby litewski charakter, litewski jakoby partykularyzm Tadeusza. Jakim sposobem trzy właśnie umysły tak bystre a serca tak polskie, mogły nie widzieć tego że Tadeusz nie jest ani litewski, ani ruski, ani pruski, ani żmudzki, ani mazowiecki, ale ogólnie, rdzennie, absolutnie polski, to doprawdy pojąć jest trudno, i trudno też zrozumieć Morawskiego, który tym niby prowincyonalnym jego charakterem zrażony, sam przecież wyznaje że "chciał zrobić z życia wielkopolskiego coś takiego jak zrobił Mickiewicz z litewskiego, choć dorównać mu nie myslał." Jest więc niezawodnie Dworzec Tadeuszem niejako wywołany: ale nie jest jego naśladowaniem. A kto wie czy nie szkoda że tem nie jest; czy Morawski gdyby był się lejnej wpatrzył w doskonałość tamtego nie byłby uniknął znacznych błędów w układzie i proporcyi swego dzieła. Główną bowiem wadą poematu jest to, że istotnie jest on przedewszystkiem opisem Dworca, że Dziadunio i jego historya bardzo piękna, bogata w rzeczywisty i wdzięczny materyał poetyczny, są nieledwie dodatkiem lub pretekstem do Dworca.

Kiedy Jenerał napisał Wizytę w Sąsiedztwo, rodzajowy ten obrazek udał mu się świetnie. Pan Wojski z magnifiką, ich stangret i hajduk, ich kolaska i konie, ich postawy i stroje, stoją w oczach jak żywe, jak do malowania, i choć nie robią nic, zajeżdżają tylko do sąsiada i na tem rzecz się kończy, jest w nich zasób niepospolity plastyczności i życia. Dziadek od nich nierównie więcej zajmujący, sympatyczny całem swojem życiem, bohaterski w niektórych jego chwilach, Dziadek, rzecz dziwna, nie ma tyle życia co owa nieznana bliżej i nie działająca stara polska para. Czy może miał Jenerał dość fantazyi na to żeby wiernie i żywo nakreślić postacie które z przeszłości znał i pamiętał, ale kiedy przeszło postacie te wprawić w ruch, pokazać je w działaniu, w pragnieniu, w cierpieniu, siły mu zabrakło? Bywają czasem u poetów takie wyobraźnie zdolne dobrze coś z pamięci lub opowiadania opisać, nie zdolne począć i wydać z siebie poetycznej akcyi i postaci swoich w tej akcyi sobie i drugim żywo wystawić. Ten rodzaj fantazyi miał

Pol naprzykład. Jakkolwiekbądź, w Dworcu treść jest piękniejsza od wykonania. Sytuacye najwdzięczniejsze, wieść o rozbiorze, zajście z Niemcem, więzienie, śmierć Dziadunia, wszystko to zbyt jest krótko, nie jest opisane, nie jest nawet opowiedziane, jest tylko powiedziane że było: a tym czasem połowę poematu zabiera opis dworca, każdego w tem dworcu pokoju, każdego sprzętu, każdego domownika, sługi, sąsiada. Powieść doszła już do połowy, kiedy nareszcie zjawił się goniec z Warszawy, i zaczęła się akcya. Z tych tak licznych i długich opisów wynika, że poeta materyalnie nie miał miejsca ani czasu na opisowe, plastyczne przedstawienie ludzi i scen. Ale wdzięku, szlachetnego i sympatycznego uczucia, staropolskiego kolorytu, powietrza (jeżeli się tak wyrazić wolno) niepodległej Rzeczypospolitej jest tam tyle, że Dworzec zostanie zawsze miłym i czcigodnym obrazem. A. gdyby był się ukazał wcześniej, przed rokiem 1820 naprzykład, byłby zrobił ogromne wrażenie i miałby w literaturze ogromne znaczenie, większe niewątpliwie niż Brodzińskiego Wiesław od którego ma nierównie więcej i prawdziwej polskości i prawdziwej poezji.

Tłómaczenia z Byrona (wydane razem w r. 1853), to świadectwo i owoc tego uwielbienia dla angielskiego poety, z którem dawniej przed rokiem 1830, Morawski nie bardzo śmiał się odzywać. Są one bardzo piękne, bardzo wierne, a przytem wykonane z taką swobodą z jaką tylko poeci tłómaczą: poezja która w przekładach tak często znika, w tych została, a jeżeli nie stoją one na zupełnej równi z oryginałem jak Giaur, to niezawodnie należą do szczęśliwszych przekładów Byrona w Europie. Czytelnik polski może przez nie uważać Byrona za swego, jak swego go czytać i znać. Szkoda tylko, i dziwna jest, że ze wszystkich poematów Byrona, Morawski wybrał do tłómaczenia te właśnie, które tłómaczył. Co do Manfreda, rzecz naturalna: choć on nie jest tym bliźnim bratem Fausta, za który go mieli współcześni i sam Morawski może, jest jednem z najcharakterystyczniejszych dzieł swego autora, jednem z tych które go najlepiej dają poznać: tłómacz i wielbiciel Byrona pominąć go nie mógł. Z powieści, nie mógł Morawski tłómaczyć Giaura, a nie potrzebował tłómaczyć Korsarza, ale dla czego pominął Kaina, który tlómaczony niejest? Z nudów tłómaczył z pamięci Parisinę, kiedy raz na wsi na Wołyniu nie miał żadnych książek, ani zajęcia. Ale dla czego mając wybór nie wziął trzeciej pieśni Harolda, a zwłaszcza choćby jednej tylko pieśni Don Juana, a tłómaczył Mazeppę i Oblężenie Koryntu? Szkoda: bardzo dobrze jest mieć to wszystko w polskich przekładach, ale nie mając całego Byrona po polsku, byłoby lepiej zacząć od tego co w nim najpiękniejsze, a Oblężenie Koryntu odłożyć na ostatek: zwłaszcza że tłómacz dowiódł dostatecznie, że mógł podołać zadaniu, i Kain lub Harold w jego przekładzie byłby wyglądał bardzo pięknie. Wielka wdzięczność należy mu się za to, że przełożył jeden z brylantów poezyi Byrona, Więźnia z Chillonu, i tego może ze wszystkich poematów najszczęśliwiej. Jak umie dochodzić oryginału w rzewności, przykład dać może ustęp VII z Więźnia, a jak znowu dochodzi go energią i obrazowością, dowodzi opis Alpa (XII), i odrażający wprawdzie ale niezmiernie wyrazisty i jaskrawy obraz psów gryzących ciała poległych w Oblężeniu Koryntu. (XVI)

Pięknie mówi gdzieś Słowacki, że w zmarłych ludziach "wielkie serce i wielką duszę miłuje jak własne." Ale ta cześć i miłość należy się nie dawniejszym tylko, nie tylko tym których w odległości czasu poezya już ozłociła swoim blaskiem, towarzyszom Żołkiewskiego lub Czarnieckiego, Sobieskiego lub Kościuszki, ale i tym bliższym których znaliśmy sami, pod których rośliśmy oczyma, a których postacie i żywoty tak znamy z własnej pamięci lub z podania, że są dla nas rzeczywistością, ledwo że minioną wczorajszą przeszłością. To pokolenie, które przyszło na świat pod czarną gwiazdą rozbiorów, a żyło, działało, stanowiło Polskę w podatkach naszego wieku. za Napoleona i za Królestwa Kongresowego, miało także swoje "wielkie serca i wielkie dusze," swoje umysły i zasługi niepospolite, swoje cnoty i swój właściwy urok, a z wyjątkiem napoleońskiego żołnierza który do serc i do wyobraźni zawsze przemawiał, nie było tak zrozumianem i cenionem, tak dobrze i serdecznie wspominanem, jak mu się to słusznie należy. Wszelką zatem oznakę zwracającego się ku tym ludziom i czasom uszanowania i przywiązania, witać trzeba jako dobry znak sprawiedliwego i rozumnego w nas dzisiejszych usposobienia. Rozszerza sobie widnokrąg myśli społeczeństwo, które każdy okres czasu wyrozumieć, każdego myśl, dążność, zasługę, poznać i ocenić umie, rozszerza sobie serce kiedy w każdym okresie szlachetnych i dobrych widząc, łączy się z nimi czcią, przywiązaniem, zgodą w dobrych uczuciach; rozszerza wreszcie ściany swojego "narodowego pamiątek kościoła" kiedy każdemu z zasłużonych, każdemu z tych co "poczciwej sławie służyli" przeznaczy miejsce zdolności i zasłudze jego odpowiednie. Jenerał Morawski nie potrzebuje kołatać do drzwi tego kościoła, w którym mu nikt nigdy miejsca nie wzbraniał: ale miejsce to ubezpieczonem, zapewnionem będzie na zawsze przez niniejsze pism jego zupełne wydanie. Nie był on jednym z najpotężniejszych u nas talentów poetycznych, ale jak usposobieniem i naturą talentu i charakteru był jednym z najbardziej harmonijnych, najmilszych między Polakami, tak życie miał takie o jakiemby każdy marzył. Co może być piękniejszego, dla Polaka zwłaszcza, i w naszym wieku, jak być żołnierzem, poetą i rolnikiem razem: bić się świetnie, odznaczyć się zdolnością i odwagą, dojść do wysokich stopni wojskowych, na starość być przykładem obywatelskiej pracy i zasługi, a zawsze, za młodu czy na starość, w obozie, czy w Dworcu dziadkowym, żyć w szlachetnem towarzystwie muz, być człowiekiem tak wykwintnie wykształconym jak tylko pozwala na to epoka, pisać, i pisać bardzo pięknie, i wieniec dębowy za młodu, później ten wieniec z kłosów który żniwiarki przynoszą gospodarzowi, przeplatać liściem poświęconym Apollinowi. Morawski nie może w naszym wieku takiego mieć w literaturze znaczenia, jak miał kiedyś Kochanowski: nie jest ani najwyższym, ani jedynym w swojej epoce jak tamten. Ale poniekąd podobny do niego w swoich rozmiarach usposobieniem i pewnymi przymiotami swego talentu, podobny jest i życiem ziemianina poety, a jak Czarnylas tamtego, tak jego Lubonia żyć powinna wieki w ludzkiej pamięci i strzeżoną być jak skarb, jak relikwia, po jednym z najlepszych wśrod świetnego, rozumnego, zasłużonego, a często bohaterskiego pokolenia. A od tamtego niższy talentem i znaczeniem, żywot miał piękniejszy, zupełniejszy, szczęśliwszy, bo Kochanowski nie był nigdy żołnierzem.

Stanisław Tarnowski.

(1) Jenerał Morawski wspominał jednak o napisanym przez się większych rozmiarów poemacie p t. Yella. siostra Skanderbega, który w roku 1831 zaginął, i prawdopodobnie został do Petersburga zabrany wraz z tylu skarbami naszej literatury; żaden fragment owego poematu nie zachował się w rękopisach autora, który dość cenił ową próbę młodego talentu swego.

(Przyp. "Wydawcy.)

I

Kajetanowi Koźmianowi
z wdzięcznościąza tyloletnią przyjaźń
przypisuje

 Autor.

DWORZEC MEGO DZIADKA.

Difficile est proprie communia dicere. 

HOR.

DWORZEC MEGO DZIADKA.

Szczęśliwy, kto pamięta, jak w dziecinnych latach
Igrał jeszcze po cichych Dziadunia komnatach;
Kto pomni, jak tam skakał, nad książeczką ślęczał,
Gonił się z starym sługą, przy paciorku klęczał;
Jak przysmaczki Babuni wyjadał ukradkiem,
Łacińskie lokucye wertował przed Dziadkiem;
Dziwił się owoczesnym mężom, ucztom, strojom.
Wąsatych się wojaków przysłuchiwał bojom;
I sam pewien, że z wrogiem stacza bitwę wielką,
Z drewnianego konika wywijał szabelką.
Ileżkroć on dumając nad sobą, nad braćmi,
Gdy mu łza tak bolesna świat i przyszłość zaćmi;
Zwraca się rzewną. myślą w ową lat swych zorzę,
Całą duszą, pamięcią w starym błąka dworze;
I tak dziecinne serca powtarzając bicia,
Słońcem ranku rozjaśnia chmurny wieczór życia.
Nie poczesnym był z kształtu dworzec niego Dziadka,
W którym niegdyś się zrodził, dożył dni ostatka;
A ktory, jak to z jego słyszałem rozmowy,
Stawiał jego pradziadek, Sędzia kapturowy.
Dworzec ten stał na wzgórku, skromny i drewniany,
Dach wielki, okna wązkie, zaszłe w ziemię ściany;
Dzielił się im dwie części, ciągiem sieni długiej,
Z jednej strony mieszkanie, czeladnica z drugiej.
Nigdy tam ni przed domem, ni w skromnych komnatach,
Rojna służba w barwistych nie snuła się szatach;
Jeden sługa na wszystko, Stach zwinny, przezorny,
Hajduk, strzelec, ogrodnik i kucharz nadworny.

Na przodzie przed wystawką stał kasztan stuletni,
Gdzie się stary Jegomość chronił w upał letni,
Gdzie mawiał swój różaniec, dawne czasy marzył,
I dusząc buteleczkę, z swym proboszczem gwarzył.
Z wszystkich on miejsc najbardziej lubił to ustronie;
Z tamtąd widział swe łany, lasy, łąki, błonie;
Tam go zawsze z południa sen ujmował słodki,
Wieczorem mu dzwoniące przeciągały trzodki.
Tam się z wieńca lip bielił ów kościół daleki,
Gdzie po znojach doczesnych miał spocząć na wieki;
Tam ledwie jadącego gościa dojrzeć zdołał,
Jużci krzyczał na Stacha i o węgra wolał;
Tam wreście widział zdala liczne chłopców roje,
Jak na środku wsi Barskie udawały boje,
Jak kij walczył z prętami, a kół z gromem bicza,
I jak zawsze Puławski wytrzepał Drewicza.
Patrząc on im te żwawe młodych lat wyskoki,
I śmiał się do rozpuku i trzymał za boki,
A dzielnego do siebie przyzwawszy wojaka,
Klepał go po ramieniu i wścibiał groszaka.

Lecz niemniej i wnątrz domu był dla niego drogi,
Pobożność zacne jego otaczała progi,
Stały na drzwiach skreślone Trzech Królów imiona,
Przy wejściu w drobnej czarce woda poświęcona,
W której zawsze Dziadunio swój paluszek maczał,
I jak dobry katolik krzyżem się oznaczał.
Miała przecież i ziemskość tam ozdoby swoje;
Zwykłe sień staropolskich zaszczyty i stroje,
Ciągnęły się ordynkiem po ścianach wiszące
Cietrzewie, kuropatwy, dubelty, zające,
I te lisy licznemi powalone łowy
Przyszłe kurty, bekiesze i kaptur zimowy.
Najwyżej jednak wisiał ów wieniec żniwiarzy,
Którym lud nasz corocznie panów swoich darzy,
Którym dziarski parobczak znojne strojąc skronie,
Zdaje się w starej Piasta pysznić się koronie;
A kul z siebie wybranym dumny przodownikiem,.
Szerokim wybór jego rozgłasza okrzykiem.

Z wszystkich izb tam najdłuższa i razem najszersza
Była izba jadalna z rzędu komnat piersza,
Sarmackiej gościnności państwo niezmierzone,
Nieprzełomnym z Węgrami sojuszem złączone.
Stał na jego granicy kredens, ginach drewniany,
W czasach pono pradziadka już antykiem zwany.
Lśniły się za szkłem jego dwa srebrne puchary,
Staremi mnogich królów obite talary;
A jak gdy po nad miejskie niezliczone dachy
Wznoszą się wież gotyckich niebotyczne gmachy,
Tak nad drobnych szkieł tłumem w różne rznięte wzory,
Odęte starą pychą sterczały potwory:
Syndyk się tam z Naparstkiem o miarę certował,
A Corda fidelium nad wszystkie górował;
Pysznił się, że sam Cześnik przed nim z strachu zmykał,
A zwalił Chorążego, choć jak beczka łykał.
Przy ścianie, gdzie stał z wieków ów kredens niezmierny,
Jako ciągły przybocznik, stróż i służka wierny,
Odwieczny wszędzie jeniec jadalnej komnaty,
Klęczał pod prassą serwet muzułman wąsaty;
Zdał on się na swej głowic haracz nam przynosić,
I za Chocim i Wiedeń przebaczenia prosić.
Zeszły wiek w nim podziwiał rzadki utwór sztuki,
A Dziaduś nim hałaśne zwykle straszył wnuki.

Piec wielki, piec ogromny stał z przeciwnej strony,
Katlanem Sobieskiego popiersiem zwieńczony,
Istny olbrzym Babciu, co na podpał mały,
Paszczą swoją połykał drzewa sążeń cały,
I w którym, jak to dawne powiadały dzieje,
Potrzykroć się przed laty zakradli złodzieje.
Stykał się z nim rozległej, równie jak on miary,
Komin, krewniak, towarzysz i przyjaciel stary;
Gorząc wzajem tak w dziennej jak i w nocnej dobie,
Ciągłym żarem affekta dogrzewali sobie.
Jak ów potwór, co całą zalega jaskinię,
Tak potężny pień dębu jeżył się w kominie;
Stróż nań ciągle szczyp smolnych całe kopy walił,
Huczał ogień, i Dziaduś przy nim turka palił;
A gdy czasem przez istne dopuszczenie boże
Ciężka go jaka niemoc rzuciła o łoże,
Stach przy ogniu z różańcem noce przesiadywał,
Modlił się, ziewał, drzymał, i drzymając kiwał.

Całą izbę zajmował stół wielki, dębowy,
Pięć się kloców do jego składało budowy;
Ileż on uczt podźwiga!, ile straw, gąsiorów,
Ile związał przyjaźni, ile zgodził sporów;
Trzeźwo się tam i w sposób zmawiano uprzejmy,
0 sądy, o wybory, projekta na sejmy;
Północna czasem w sporze wybiła godzina,
A nikt ust swych nie zwilżył nawet kroplą wina,
Lecz gdy wszystko na zgodnym skończyło się spisie,
A gospodarz wzniósł owe sławne kochajmy się!
Nikt się tam od kielicha wyśliznąć nie zdołał,
Próżno wzniósł go do góry i o litość wołał;
Niczem ni Pan, ni sługa zbłagać się nie dali,
Przez głowę mu, przez ramię strugi węgra lali,
A gdy widząc, że próżno dąsał się i bronił,
I nagle go usunął i aż pod stół schronił,
Już tam zdradny kozaczek, osadzony z cicha,
Czekał go z nową flachą, i dolał kielicha.
Tak iż wzięty w dwa ognie i ten szturm pijaczy,
Wzmógł się — kielich przeżegnał — i wypił z rozpaczy.

Patrzyły na te uczty i huczne wiwaty
Z ram niegdyś wyzłacanych dziarskie antenaty,
Jeden w lśniącym kirysie i z podpartym bokiem,
Wygolony rudowąs, groźnym ciskał wzrokiem;
Drugi z brodą kępiastą i czubem na głowie,
Zdał się stare ojczyzny wyobrażać zdrowie,
I być jeszcze z tych dębów, o których rdzeń twardy
Szwedzkiego się Gustawa łamał oręż hardy;
A gdy nagle w Tyszowskim zaszumiały borze,
Cały gad się rozproszył i uciekł za morze. —
Wisiały tuż przy przodkach i zacne matrony,
Pozgonną nawet wiarą nieodstępne żony;
Tamta w lśniących bławatach jak Juno dostojna,
Ta zaś czepcem i drogim naszyjnikiem strojna:
Każda tkliwą do męża zwrócona twarzyczką,
Jedna z wonną balsamką, a druga z różyczką.

Ileżkroć mój Dziadunio wzrok wiodąc po ścianie,
Patrzył się na te przodki, wzdychał patrząc na nie;
Czasem łza mu wytrysła, i znów w krótkiej dobie
Śmiał się, Pana Rafała przypomniawszy sobie,
Co gdy pierwszy raz swoje przodki porozwieszał,
Wszystkie nazwy, urzędy i herby pomieszał,
I pożenił jakimsiś pogrobowym ślubem,
Piotra z żoną Jakuba, a tamte z Jakubem;
Nie mógł on tak grubego darować mu grzechu,
I zawsze mówiąc o tem, spłakał się od śmiechu.

Lecz wszystkie te pomniki i warowne sprzęty
Gasił potwór, przez cały pułap przeciągnięty.
Odwiecznych może borów pierwsza rodzicielka,
Niezmierzonego dębu jednorodna belka,
Potężna córa puszczy, król Piastowych lasów,
Łomarki, co przepłynął cały potop czasów.
Zdało się, że nie ludzkie go tam ręce wzbiły,
Że trza było tej strasznej, tej wszechmocnej siły,
Ktora światy przerzuca i hamuje burze,
Aby wznieść taki ogrom i utwierdzić w górze.
Belka ta liczne włości przeżywszy dziedzice,
Miała jednę z kart ważnych w domowej kronice,
Na jej boku wyryty rok stawiania dworu,
Był rokiem straszliwego w Ojczyznie pomoru;
A kiedy pierwszy Moskal wszedł w Dziadka podwoje,
Z strasznym hukła łoskotem i pękła na dwoje.
Pod nią chłystki szlacheckie na kobiercach bito,
[Pod nią duch się pokazał, i Szweda zabito.
Nigdy też dobry Dziaduś, znany z ostrożności,
Ni sam pod nić], siadywał, ni umieszczał gości;
O szeląg on się nawet pod nią nie założył,
Na niczem nie podpisał, listu nie otworzył,
Zważał nawet, że gdy kto klął się na szatana,
Zachłysnął przy kielichu, ograł w kasztelana,
Lub się wyrwał niebacznie i głupstwo powiedział,
Zawsze się pokazało, że pod belką siedział.
W takiej to izbie dawni grzmieli biesiadnicy,
Jakby w giełdzie sąsiedztwa, forum okolicy:
Nie raz się do niej wtłaczał szlachty powiat cały,
A głośne stypy, gaudy, dni i noce wrzały.
Gdy wtem nagle — cud rzadki! — jakby wymiótł gości,
Dziaduś udał potrzebę spocznienia starości,
I przez wielką estymę dla staruszka chęci,
Nikt do niego od dawnej nie zajrzał pamięci.
Głuchość więc, jakby w skutku morowej zagłady,
Jakby wszystkie ad patres już poszły sąsiady.
Dziaduś zbierał grosiwo, i samotnie siedział,
Coś on niby zamyślał — lecz co — nikt nie wiedział;
Ta oszczędność jednakże nie skąpca, nie sknery,
Zdawała się Stachowi nie być bez kozery.
Jak ów dąb, co na zimę w głąb swe ściąga soki,
By większem z wiosną życiem wystrzelić w obłoki,
Tak i Dziaduś przed czemsiś wielkiem wypoczywa,
Aż wreście wyszła prawda, jak na wierzch oliwa.
Z dziewką się Chorążego zacny młodzian żeni;
Prawa krew, dobre mores, i grosik w kieszeni.
Najlepszą wioskę z działu wziął on bez ochyby,
Bo to mąka i łąka, i ryby i grzyby;
Nie jest i bez sperandy, bo ma księdza w rodzie;
Sam stryj tysiąc czerwieńców zapisał mu w grodzie:
Wreście prawnik nielada, i chwat na pałasze,
A więc nie da nikomu dmuchać sobie w kaszę.

Lecz ona — ona zwłaszcza — poczciwa Ewunia,
Drugie serce wyjęte z pod serca Dziadunia;
Nie mógłby czulej kochać swej własnej dzieciny,
Córa blizkiej krewniaczki, córa Chorążyny,
Bogdanki jego serca w czasach jej panieństwa,
Której musiał się wyrzec — musiał z posłuszeństwa
Świętym prawom kościoła. Próżno na gwałt dzwonił,
Do Rzymu nawet stukał, Rzym ślubów zabronił.
Kamieńby się był wzruszył nad jego rozpaczą;
Matki tylko takiemi łzami dzieci płaczą,
Jak on po swej bogdance. Dni i noce szlochał,
Bo raz ją pokochawszy, tu aeternum kochał.
Nie wiedział co ma począć z téj tak ciężkiej rany,
Chciał umrzeć kawalerem, chciał pójść na pogany,
Chciał zostać Bernardynem. Próżno Chorążyna
Prosi, błaga, przekłada, na niebo zaklina,
Radzi codzień odmawiać Pod Twoję obronę,
A zwolna mu Sędziankę podsuwa na żonę;
Skoczył Dziaduś, jak gdyby sparzony ukropem,
I całym skarg, wyrzutów oblał ją potopem;
Lecz czegoż dobry anioł swym słodkim wyrazem
Nie zgoi, nie złagodzi, z nami płacząc razem;
Ożenił się Dziadunio: lecz choć się ożenił
Ani z myśli jej wydarł, ani serca zmienił;
Żył on, jak Bóg przykazał z Sędzianką uczciwie,
Nie raz nawet myślała, że ją kochał tkliwie;
Szanował ją jak żonę, krew zacnej rodziny,
Ale zwłaszcza jak wybór i dar Chorążyny.

Zmarła mu, zmarła wkrótce, i z łzami ją chował,
Nie wiedząc, że mu sroższy piorun los gotował;
Zgasła po niej i druga! — właśnie kończył żniwa,
Gdy go z czarną pieczęcią doszła wieść straszliwa;
Trzykroć omdlał, a choć się na chwilę pokrzepił,
Na trzy dni zaniemówił, nie spał, nie jadł, nie pił,
Błąkał się i rozpaczał, i morze łez wylał,
Przecież zwolna, stopniowo, Bogiem się zasilał.
Chcąc pozgonném jej nawet szczęściem być szczęśliwy.
Krocie mszy pozamawiał i cztery wotywy;
Całą noc przed pogrzebem przy jej klęczał marach, '
Dzwonić kazał po wszystkich klasztorach i farach,
Śpiewając litanie, lub psalm Dawidowy,
Po dwakroć za jej duszę szedł do Częstochowy;
Modlił się, darzył nędzę, i jak martwym głazem,
Leżał krzyżem przed świętym Maryi obrazem;
Zawiesił na nim wotum, serce złotolite,
Z cierniem w koło i siedmiu mieczami przebite;
I tak długo jej płakał, i wzdychał boleśnie,
Aż mu się jednéj nocy objawiła we śnie;
Jasność ją otaczała, a choć twardo śpiący,
Słyszał, jakby na jawie, głos jej dziękujący.
Odtąd dopiero czoło rozjaśnił ponure,
Wszelki affekt dla matki na jej przeniósł córę,
I ztąd teraz nie tylko chce jej błogosławić,
Ale takie jej nawet wesele wyprawić,
By je fama po świecie rozniosł? daleka,
I jedynie ptasiego na niem brakło mleka.

Rada więc, walna rada wśród dziadka komnaty,
Woła Podstarościego, przyzywa Agaty;
Wchodzi zwinna gosposia, raczej jak wiatr leci,
Hoża, tłusta, fertyczna i nakształt Waszeci;
Najlepsze ona w świecie wymyśla przekąski,
Nikt, jak ona nie tuczy, ni świńki, ni gąski,
Po całej okolicy z swych gomułek głośna,
Ależ za to mruk ciągły i zrzęda nieznośna;
Lata, łaje i gdyra po każdej ustroni,
Jak domowy grzechotnik, pękiem kluczów dzwoni;
Miła przecież Dziadkowi, bo sprawna i skrzętna,
A nad wszystko o jego czeladce pamiętna;
Leczy mu chorych po wsi, nie cierpi sromoty,
Jak gdyby oka w głowie, strzeże dziewcząt cnoty;
Stacha nawet, gdy do niej koperczaki zwróci,
Wypchnie za drzwi i jeszcze za drzwiami wymłóci.
Z nią więc pierwsza rozmowa, z nią najwyższa rada,
Co jeszcze ma w śpiżarni, co kupić wypada;
Przyrzeka nową szatę, lecz za dar łaskawy,
Najbardziej jej poleca śmietankę do kawy,
Mnóstwo przysmak, konfektów, placki niezakalne,
A zwłaszcza owe baby, baby kapitalne,
Które pewno ksiądz Kustosz aż dotąd pamięta,
Bo odjeść ich się nie mógł w wielkanocne święta.

Miał jeszcze mówić Dziaduś, i polecić wiele,
Ta już trzepie i trzepie, i jak wiatrak miele;
Szczęściem, że Podstarości przerwał jej gadanie,
Wchodzi w ręku z batogiem, kurtą na żupanie,
Pas z klamrą, wąs sumiasty, już siwy w połowie,
I czerep na golonéj bielący się głowie.
Sześćdziesiąta już wieku przyciska go zima,
Lecz służył w rajtaryi, i prosto się trzyma,
Ztąd to przy gęstej minie i wojackiéj dumie,
I słuchać i wypełniać i rozkazać umie.
Z każdem słowem się kornie do nóg pańskich chyli,
A choć wciąż się w rachunkach i omłotach myli,
Wiecznie się po sąsiedztwie chwali i wysławia
I choć pustki w stodole, w polu brogi stawia.
Drwi z książki, drwi z niemczyzny, na nowość się jeży,
A jak w duszne zbawienie, tak w kalendarz wierzy;
Nabożny, zna kantyczki, wie, co wąż i Ewa,
Suszy piątki, na summach z organistą śpiewa;
A gdy ksiądz na spowiedzi burę mu wypali,
Słychać w całym kościele, jak łbem w ziemię wali.
Ma on swoje słabości, znają je we dworze,
Zapachom przepalaniu oprzeć się nie może,
Lubi zwłaszcza jarmarczki, — lecz któż bez przywary,
A Dziaduś na grzech cudzy patrzy się przez [...]
Teraz nawet, gdy nie źle podciętym się stawia,
Z łagodnością mu swoje rozkazy objawia,
Jak ma wszystko urządzić, jak wino sprowadzić,
Z Stachem ściągnąć gąsiorki, o stajniach zaradzić,
Rozmieścić wszystkich podług godności, starszeństwa,
Młodzianków po stodołach, po chatach małżeństwa;
Dwóch księży u Proboszcza, — a co zjedzie potem,
Niech na słomie i sianie wyśpi się pokotem;
Wszystko zwłaszcza od serca dawać bez odwłoki,
Wszystkim jadła po uszy, i wszystkim obroki,
Aby gwoli polskiemu działo się przyjęciu,
I dobrze było panu, słudze i bydlęciu.
Skończył Dziaduś, wstał z krzesła znużony rozmową,
Kiedy nagle przypomniał starą Regentową;
Nie chce on jej zapraszać na ten szlub Ewuni,
Bliska wprawdzie sąsiadka i krewna Babuni,
Lecz za to jakieś quanquam, baba samiec, jędza,
Nie dość, że w rok po trzykroć swą czeladź rozpędza,
Jeszcze w wiecznej z Proboszczem i dworami zwadzie,
Wciąż się wdziera w granice, a wciąż pozwy kładzie;
Jak od dżumy tak od niej palestra ucieka,
I ztąd sama po sądach, trybunałach szczeka;
Quondam ona, jak nie raz Stach nam o tem gwarzył,
Szalała za Chorążym, choć o niej nie marzył;
I ztąd od pierwszéj jego zaślubin godziny,
Nie mogła i nie mogła cierpieć Chorążyny;
Gryzła ją do żywego i przez wszystkie środki,
Jakieś dziwne domysły, podejrzenia, plotki,
Chciała na śmierć pokłócić jej małżonka z Dziadkiem,
Ale że Bóg najlepszym niewinności świadkiem,
A Chorąży nie głupi, aby jędzy wierzył,
Kłamstwo! krzyknął, i trzykroć pięścią w stół uderzył;
Ksiądz zaś Proboszcz weredyk wpadłszy na złośnicę,
Porządną kapitułę wytarł Magnifice.
Wiecznie przecież na okół nowe bajdy siała,
Wszystkie w świecie amory na palcach wiedziała,
Kłóciła, kojarzyła wiejskie, miejskie stadła;
Niegdyś nawet samemu Dziadkowi dojadła,
Bo chociaż z grubą jeszcze po żonie żałobą,
Chciała żenić z wszystkiemi, a nakoniec z sobą.
Dumał właśnie, i marzył owe dawne czasy,
Kiedy nagle przed dworcem jakiś zgiełk, hałasy;
Zachodzi wóz potężny, trąbią jak na łowy,
I z pokłonem mu wnoszą list od Regentowej.
Zdumiał się, otwarł, czyta, a to istne dziwy!
Czy jej djabeł podszepnął? czy téż cud prawdziwy?
Nikomu o tem słowa ani pisnął wprzody,
A przecież przewąchnęła te weselne gody;
Zręcznie o nich, o sobie w liście napomyka,
I przesyła wraz z sarną ogromnego dzika.
Poci się, chodzi Dziaduś i pociera czoła,
Gdy nagle, "słuchaj Stachu!" tak na sługę woła:
"Wiesz, że pan twój jest Piotrem, a Pawiem Chorąży,
I jutro tam na stypę cały powiat dąży;
Jeszczem nigdy bez niego Pawła nie zakończył,
Sam Bóg nas w kalendarzu w jednym dniu połączył,
Trzeba więc kornie z świętym godzić się nakazem,
Uściskać się, i wspólne zdrowie wypić razem;
A że przytem i nasze zbliża się wesele,
Muszą się więc naradzić starzy przyjaciele,
Jak wszystko do Ewuni gustu przysposobić,
Zwłaszcza rozstrzydz ten casus, co z tą babą zrobić!"
I nazajutrz, gdy ledwie błyśnie brzask na niebie,
Już Dziaduś ze mszy świętej pospiesza do siebie;
Już i Jasiek dzielnemi pędząc kasztankami,
Rusza z starą karocą i stawa przed drzwiami.
Nieco mniejszy od dworca gmach ów znamienity,
Zewnątrz niegdyś szkarłatny, a wewnątrz wybity
Felpą żółto - gorącą, z mnóstwem taśm, kutasów,
Wznosi się w starej pysze Batorowych czasów;
Gęsto się w gwóźdź mosiężny brzegi pudła stroją,
Groźne gryffy na straży drzwiczek z kordem stoją,
A na tryumf téj wzniosłéj i dziwnej struktury,
Sześć sfinksów wyzłacanych świeci się u góry.
Raz tylko w rok nim jadą w gwałtownéj potrzebie,
Tak go Jasiek przeklina za konie i siebie,
Ogłuchł prawie od jego turkotu i stuku,
gdy bębni po moście, lub huczy po bruku,
Jakby na szturm tatarski, lub grzmiącą nawałę,
Zrywają się wśród nocy ze snu miasta całe. i
Stach się kręci i spiesznie gotuje do drogi,
Stawia kufer pod kozłem, puzderko pod nogi;
Od przypadku oś nową wiąże obok drąga,
I stęka pod tłómokiem [...] i powrozem ściąga,
Szasta się, zwija, lata — śmieją się przytomni,
Bo zawsze coś zostawi, lub czegoś zapomni;
A tymczasem Dziadunio wciąż szepce Agacie,
Chce by wszystko w sypialnej przemienić komnacie;
Młode tam bowiem państwo umieścić zamierza,
A siebie z swemi graty przenieść do alkierza.
Jak to? krzyknie Agata, i dodaje z cicha,
A wszakże tam noc każdą coś jęczy i wzdycha;
Bajdy! Dziaduś odpowie — czy straszy, czy kusi,
Zakupię mszę duchowi, i cicho być musi.
To rzekłszy, zjadł kiełbaskę i wódeczki popił,
Dotknął wody święconej, i czoło pokropił,
Ożegnał wszystkie kąty, gumna i podwórze,
I zażywszy tabaczki, ruszył w imie Boże.
Nie minął jeszcze karczmy, i jeszcze ciekawsi
Za tętniącym ogromem patrzyli się na wsi;
Gdy już zwinna klucznica z kąta w kąt przelata,
W oznaczonej komnacie ściera, myje, zmiata,
Porusza stare sprzęty, przenosi, ustawia,
I zawsze niby kończy, a zawsze poprawia.
Przykro było zapewne dla poczciwej sługi,
Psuć i burzyć, co zdawna czas uświęcił długi,
Nikt przez tyle pokoleń nic tam nie przemieniał,
Zdało się, że ów stary porządek skamieniał;
Ach! wszystko tu pamiątką, ten kord, ta rusznica,
I ten zegar z kurantem, i owa gromnica,
Z palmą, wiankiem święconym wisząca u ściany,
A zwłaszcza ów kantorek dziwnie wyrabiany,
Chocimskich jaszcze może czasów zacny świadek,
I jak Dziaduś swych wnucząt, tak on sprzętów dziadek,
Przy nim on od czterdziestu lat zwykle siadywał,
Na nim pił swe śniadanko, maryasza grywał,
Od niego on się zerwał, gdy zagrzmiało w chmurze,
By dzwonkiem loretańskim porozpędzać burze;
W ten kątek zawsze spraszał w blizkości kominka,
Do skrytszéj pogadanki i starszego winka;
Tam żyd karczmarz, nim winę raczył mu darować,
Musiał wprzód przed tym krzyżem ziemię ucałować,
I zbrodnią najczarniejszą obrażone Bóstwo
Z rzewną skruchą za całe przeprosić żydostwo.
Tu nakoniec ilekroć z poblizkiej wioszczyny,
Sąsiad Niemiec do Dziadka przybył w odwiedziny,
Poił go, ściskał, żegnał, przed dom odprowadził,
A potem izbę mirrą po lutrze wykadził.
Ale gdy tak klucznicę owe rzewnią wzmianki,
Już potężną część drogi ubiegły kasztanki;
Groźny antyk po twardej ciągle dudniąc ziemi,
Jakby baszta ruchoma toczy się za niemi.
Na przodzie kum przy kumie, Stach przy Jaśku siedzi,
Na jednym obaj koźle odwieczni sąsiedzi,
Jednozgodnie o blizkim już kiermaszu gwarżą,
Częstują się z dwóch różków, na szynkarkę skarżą.
A czy się pojazd zwiesi, czy też spotka z głazem,
I razem się przechylą i podskoczą razem.
Siedzi równie i Dziaduś w swem pudle zamknięty,
Jakby Jonasz przez potwór morskich wód połknięty:
Przemijanych on wiosek różne marży sprawy,
Cessye, kompromissy, widerki, zastawy,
Świętem słowem przechodniów pozdrawia co chwila,
Przed każdą bożą męką czapeczki uchyla
To znów mruczy paciorek, to przy cichszym głosie
Na wpół drzymiąc, z muchami wojuje po nosie.
Ciekawy on jest, jakie tam zastanie goście,
I poważne subjekta i strojne Jejmoście.
Kogo z posłów, z palestry, z starych przyjacieli,
I z krewnych Chorążego, po mieczu kądzieli:
Ujrzy on tam zapewne, wśród tłumów niezmiernych,
I obu rejmentarzy i kilku pancernych
A jako u Syndyka Ojców Franciszkanów
Z pięciu Definitorów i trzech Gwardyanów;
Najbardziej przecież o tem i duma i marzy
Czy tam będzie ów Kubuś, figlarz nad figlarzy,
Kubuś cudak, hulaka, rębacz, tancerz walny,
Kubuś w wiecznych konceptach, Kubuś jowialny.
Najhuczniéj on po wszystkich kuligach wywija,
I rej wodzi w Drabantach i ciżby rozbija;
A gdy sobie na jakiéj podochoci stypie,
I krocie dykteryek jak z rękawa sypie,
Wyganiają swe panny, stare matki, ciotki,
Jak przed biesem się jakim żegnają dewotki,
Wiwat nasz Kubuś! grono wykrzyka hulacze,
A potężne od śmiechu trzęsą się brzuchacze.

Lecz gdy tak Dziaduś rojąc, długim jedzie lasem,
Nagle: stój! stój! z potężnym szerzy się hałasem,
Coraz bliższe tętnienie i bliższe wołania,
Pan Pułkownik skarbniczkiem karety dogania.
Dziaduś z trwogą o powód tylu krzyków bada,
A ten, "pędzę, za Piotrem!" szumnie odpowiada;
Szczęśliwy, że choć w lesie zabiegłszy mu drogę,
Cujus festum colimus, pierwszy spełnić mogę;
I rzekłszy to, z puzderka swego kielich bierze,
I szczerze go nalewa i wypija szczérze;
Dziaduś drzwiczki roztwiera i na stopniu staje,
Drugim na dank kielichem replikę mu daje,
Ku wspólnej go podróży obok siebie mieści,
A ten tysiąc tysięcy dziwnych plecie wieści,
Łże o sobie, o koniach, łże o pannach, wdowach,
Łże o swej gospodarce, łże o wojnach, łowach,
Ściele zwierza krociami, ścina Bisurmany;
Gdy w tém Jasiek zawoła: "Panie, most zerwany!"
Krzywią się, martwią wszyscy, lecz za wspólną radą
W bok do mostu drugiego o trzy mile jadą;
Drą się przez gąszcz dróżyną, i wloką bagnami,
A pojazd szamotany wciąż się kłóci z pniami;
Jasiek mrucząc pod nosem, że koniki shasa,
Potrzykroć im odetchnie i dwakroć popasa,
Tak, iż z grubszą już nieco wieczoru pomroką,
Zaledwie się do włości Chorążego zwloką.

Rzęsistem wewnątrz światłem wniosły dworzec pała,
Przed dworcem częstowana wieś się cieszy cała,
Brzmią trąby, huczą kotły, i o jednej porze
Jak tańczą na podwórzu, tak tańczą we dworze;
Lecz cóż to nagle Dziaduś przez okno spostrzeże,
Żegna się, jak przed widmem, za sen, marę bierze,
Ani pojąć nie może, co się święci, dzieje,
Własnym oczom nie wierzy i z dziwu słupieje;
Wśród koła tłumnej ciżby i wśród głów jak maku,
Regentowa! — i jeszcze z Kubusiem w Kozaku!
Z każdą jego przysiudą, susem skocznej wdowy,
Szerzy się głośny oklask, krzyk i wiwat nowy.

Nie wysiadł jeszcze Dziaduś, gdy nakształt nawały
Już całe imieniny na dwór wyleciały:
Witają go, ściskają, radość, wrzawa, pląsy,
Ciśnie się całowany w ramie, ręce, wąsy,
Pcha przez tłum mężczyzn, kobiet i wśród dzieci mrowia,
Jeszcze progu nie przeszedł, już wypił trzy zdrowia;
Wiążą się nowe tany, Dziaduś z gracką miną
W pierwszej parze polskiego stawa z Podstoliną,
Rżnie od ucha nadworna Starosty muzyka,
Dziaduś w kord swój uderzy, pomuśnie wąsika,
Uśmiechnie się, dłoń poda, i z marsowym wzrokiem
Na czele par trzydziestu wolnym stąpa krokiem,
To zawraca, to kołem, to wężykiem krąży,
Gdy już w trzecim nawrocie wstrzyma go Chorąży,
Wiwat Pan Piotr! zakrzyknie, wznosząc flachę sporą,
Damy solo puszczone nowych mężczyzn biorą;
Dwaj zaś starce klęknąwszy dawnym obyczajem,
Piją swe zdrowia, płaczą, ściskają się wzajem,
A za każdym uściskiem zacnej starców pary
Z bliskiego wirydarza huczy moździerz stary.
Bojąc się o ich obu poczciwa Ewunia,
Do pobocznej komnaty odwodzi Dziadunia,
Chce, by się zostawionym posilił obiadkiem;
Był tam rosół z pozłotą, sztuka mięsa z kwiatkiem,
Flaki w tłuszczu tonące i pieczeń huzarska,
Wielka nawet naówczas raritas kucharska,
Jakaś strawa szczególna i dotąd nie znana,
Dziwacka — cudzoziemska — kartoflami zwana,
Którą Grzegorz, nie wiedząc, jakby się warzyła,
Zgotował z jajecznicą, i przedziwną była.
Zjadał Dziaduś, lecz lepiej Pan Pułkownik zmiatał.
I znów Turki i Szwedy i Tatary płatał,
Walił łosie, jelenie, żubry i niedźwiedzie,
I co w drodze nie wyłgał, dołgał przy obiedzie.
Uciekł Dziaduś, nie mogąc znieść tych kłamstw tak sprosnych,
Wraca w sam war i rozmów i tańców radosnych,
Siada w bliższym kąciku i nieznacznie boczkiem
Na każdy ruch Ewuni tkliwem strzela oczkiem;
Nie może się jej wszystkim wydziwić ponętom,
Nasłuchać się jej głosu, napatrzyć oczętom.
Śliczna jakby obrazek, jak aniołek słodka,
Perła, kwiatek, brylancik, przylepka, pieszczotka;
Cóż dopiero, gdy nieco poprawi kołpaczka
I stanie do mazura i upiecze raczka,
Utnie korkiem hołupca i koło zatoczy,
W ówczas ledwie z starego dusza nie wyskoczy
Tupa, klaszcze, podryga i chustą wywija,
I zdejmuje trzewiczek i duszkiem wypija.
Piją wszyscy, gdy nagle w tłum nawalny zbita
Cała młodzież wraz z krzesłem Chorążankę chwyta,
Wywyższa ją nad siebie, wdzięk jej w piosnkach głosi
I wśród krzyków, wiwatów, po sali ją nosi.
Nie mógł się Kubuś wtłoczyć w tę ciżbę młodzieży,
I z kilku pustakami nagle pędzi, bieży,
Porywa Regentową, wznosi ją od ziemi,
I windując do góry, razem chojda z niemi.
Szerzy się szał rozgłośny, radość rośnie w burzę,
Już starosta — Chorąży — już i Dziaduś w górze,
Stawa piętro na piętrze, wszystko śpiewa, skacze,
Biją kotły, i głośne ciągle grzmią trębacze.

Lecz cóż to za blask w oknach? jaki ryk nad dachem?
Nagły szturm zwalił lipę, całym zatrząsł gmachem,
Hałas, popłoch przed dworcem, wszystkich strach rozgania,
Cała wieś z krzykiem biegnie i do chat się schrania:
Jak hufce za hufcami, tak chmur kłęby czarne
Ciągną, szumią, i ogniem i śmiercią ciężarne,
Szarpią je wściekłe wichry i miotają niemi
Od ziemi ku niebiosom, od niebios ku ziemi;
Wszystko ścichło, i burzy słychać war sam gniewny,
Ciemność, błyski i gromy, grad i deszcz ulewny;
Drży ziemia — niebo płonie — i wyje nawała,
Nucąc — Kto się w opiekę — sala klęczy cała,
Szerzy się przestrach kobiet i krzyki dziecięce,
Wznoszą się wciąż błagalne i głosy i ręce.
Ach! bijcie się w pierś z skruchą, ziemię bijcie czołem,
Głowy wasze pokutnym osypcie popiołem,
Lejcie, lejcie łzy żalu — bo inna — straszliwa
I sroższa od tej burza już ku wam napływa:
Nie wy jej dożyjecie klęsk i gromów końca.
Czy słyszycie ten tentent spieszącego gońca,
Ściga za nim psów wrzawa, patrzcie — pędzi — wpada,
Szuka okiem Dziadunia — i list w ręce składa;
Wziął Dziaduś, rozwarł, spojrzał — i upadł jak długi.
Rwą ów papier — czytają — Polski rozbiór drugi!

Jakby widmo grobowe nagle wyszło z ziemi,
Lub trąba archanielska zarykła nad niemi,
Stoją wszyscy zmartwiali, drżący, osłupieni,
Bieli ich trupia bladość i znów wstyd rumieni.
O jak byli wysoko — jak upadli nisko —
Jaki piorun runięcia! jak straszne zwalisko!
Dla królów są szyderstwem — u ludów bez cześci,
Ten głową tłucze ściany — ten ryknął z boleści,
Wrząca krew mu ustami lunęła potokiem,
Tu dwóch starców z zdziczałym porywa się wzrokiem,
Stargane się ich myśli zmieszały rozpaczą,
Drobne nawet dzieciny, jak bobrzęta płaczą;
Wszyscy o sejm wołają w tak strasznej potrzebie,
Winią króla, magnatów, a żaden z nich siebie;
Wszyscy winni! tak Dziaduś, zrywając się, woła,
Trzeba stratę odrobić, trzeba w pocie czoła;
Tym potem jest krew nasza — pracą Sybir, boje,
Długo Bóg zatrzymywał straszne gromy swoje;
Któż kar jego nie przejrzał? kto o nich nie wiedział?
Wróżył je nam Jan Kaźmierz, Skarga przepowiedział
A nie było poprawy. — Dziś tłoczący duszę
Zrzucam ten kamień grzechu — jarzmo włościan kruszę
Rozjaśnią się niebiosa wolnych dusz widokiem.
I nagle na Ewunię łzawem patrząc okiem.
Smutne, rzecze, biedaczko będzie twe wesele;
A ta nagle przed wszystkich występując śmiele,
Wiem, powie, jaką ranę dwom tu sercom zadam,
Lecz woli mej nie cofnę i ten ślub odkładam,
Źle jest mieszać i żenić z wesołością płacze,
Pluje na grób ojczyzny, kto w jej smutku skacze;
Nie! — nigdy prawej Polki nie splami ten zakał!
Uścisnął ją Dziadunio — błogosławił — płakał —
I spiesznie wziąwszy kilku między sędziwszemi,
Schronił się w boczną, izbę, zamknął, radził z niemi;
Długo ciche i tajne były ich rozmowy,
I znów wrzawa — znów głuchość, znów cerlament nowy,
Gdy w tem Dziaduś głos wzniesie — jędrny projekt poda,
I wraz unanimiter wykrzykują — zgoda!
W godzinę już żadnego nie widziano z gości,
Wśród nocy jeszcze do swych dążą, pędzą włości,
Po wszystkich razem drogach tętnią i turkocą,
Taradajka za koczem, koczyk za karocą,
Tu się cisną przez groble, lub też drą przez lasy
I lekkie soliterki i ciężkie kolasy;
Tam znów dezobliżantki — dormeuzy — skarbniczki,
A czwałem i na przełaj graniczkami bryczki.

I wkrótce się okólny jakiś ogień żarzy,
Dziwną jest postać kraju, wyraz wszystkich twarzy,
Jakaś tajna, niezwykła czynność, ruch po dworach,
Zda się, kordy i bronie w nocnych znoszą porach;
Idą skrytą ofiarą śrebra i klejnoty,
Po wszystkich razem kuźniach huczne tętnią młoty;
Rośnie żar w wiejskiej młodzi, a zwłaszcza w dworakach,
Po dziedzińcach na pańskich harcują rumakach;
Sam Dziaduś, jakby strasznym wojny dyszał mordem,
Sił próbując, po izbie starym macha kordem;
Straszne jakieś wąsale, nieznane nikomu,
Z licznemi się kresami w każdym jawią domu;
Kwestarze gęściej z świętych wyjeżdżają murów,
I jakoś niby groźniej patrzą z pod kapturów;
Żydki nawet przeględne tłumią się i straszą,
Cisną się do nowinek, pańskim dworom łaszą,
I konnych, pieszych leków rozsyłaną zgrają,
Jak przed burzą jaskółki, kręcą się, latają.
Dziwne wieści po gminach strach niewiast rozgłasza,
Tamte jakiś krzykliwy ptastwa tłum przestrasza,
Który tylko na wojnę zwykł krążyć po świecie;
Tam dzisiaj urodzone przemówiło dziecię,
Ta widziała na niebie groźne trzy miesiące,
Szkarłatne zorzy słupy, rozlew krwi wróżące;
Ta dwa miecze płomienne — tam się dziwy dzieją,
Widma nocne po polach krwawe rosy sieją,
A jak po wsiach im gadki roznoszą żebracze,
Wciąż Królowej Korony Polskiej obraz płacze.
Ciśnie się lud do świątyń i z grzechu obmywa,
Wsparcia polskich Patronów łzą i pieśnią wzywa,
Błaga dla chat obrony, dla ojczyzny cudu,
A kapłan skrytej myśli błogosławi ludu;
Myśl ta jak sieć płomienna szerzy się, rozrasta,
Łączy dworce, klasztory, z wsiami wiąże miasta,
Krąży po lasach, górach — w jaskiniach się żarzy,
Tętni w sercu młodzieńców i w śnie starców marzy.
Długo Dziaduś przeciąga pracę w nocną ciszę,
To układa manifest, znów drze, maże, pisze,
Z praw go świętych, praw ludzkich, boskich wyprowadza,
Gromi — żółcią doprawia — łaciną dosadza —
Gdy wtem jakiś Derdydas w drzwi się jego tłoczy,
Jakiś z orłem szubrawiec stawa mu przed oczy,
Ciska mu z wzgardą papier i w groźnym szwargocie
Każe mu w najsprosniejszej brudzić się sromocie,
Jutro jechać, by siebie, naród w jarzmo wprzęgał,
I jakimsiś przybyszom na wierność przysięgał.
Porwał Dziaduś gwintówkę leżącą na stole,
Ale już Niemiec dernął i czmychał przez pole;
Pobiegł — bunt! bunt! zawołał — zbrojni i zajadli
Najezdnych rot siepacze dom starca napadli,
Porwali go, okuli, i jak wściekli, dzicy,
Wśród szarpań, do męczeńskiej wtrącili ciemnicy.

Grube mury sędziwą, pochłonęły cnotę —
Z życia w grób go wrzucono, z pod słońca w ciemnotę,
Z wolności w loch i więzy — znikł, jak głaz zatonął,
Znikł jak cień, znikł bez śladu, znikł, jak błysk tak spłonął;
Śmierć tak srodze, tak szybko życia nie przecina,
Dozwala jeszcze ojcu błogosławić syna,
Ziębniejącą już ręką przyjaciół uścisnąć,
I na martwej już twarzy łzą ostatnią błysnąć;
Dzisiaj i tej łzy jednej, tego dania dłoni.
Tych marnych nawet pociech dziki wróg nam broni;
Radby on z wszystkich piersi wszystkie wydrzeć jęki,
W każdą kroplę krwi polskiej inne wszczepić męki,
I w swey pastwie tygrysiej i zemsty nasycie,
Drgające dławić serca i zdusić w nich życie.

Powstał naród, szerokim zagrzmiawszy orkanem,
I zrosł się w jeden hufiec i wybuchł wulkanem.
Jak gdy w piersi młodzieńczej wielki zamiar błyśnie,
Z wszystkich się kończyn ciała krew do serca ciśnie,
Tak się dzielny lud polski w swej całej potędze
Zlał i skupił przy prostej Kościuszki siermiędze.
Uśmiechnęła się wnukom stara dziadów sława,
I szeroko rozległa pierwszych zwycięztw wrzawa,
Krzyk tryumfu trzech stolic wzniosłe przerósł góry,
Oddech wolności zwionął wszystkie z niebios chininy,
A kosa Racławicka wraz z kordem Dubienki,
Zabłysły rannym blaskiem tej młodej jutrzenki.

Wyparł los rydwan szczęścia z tak świetnych kolei,
Upadł z hukiem piorunu gmach tylu nadziei;
Runął naród — potrójnym zwalił się rozłomem,
A świat zadrżał — oniemiał — sam Bóg swoim gromem
Nie uderzył w złoczynną morderców potęgę,
I anioł śmierci zamknął polskich dziejów księgę.
Napróżno do państw tylu i królewskich grodów
Długi jęk swój dociągał ten Łazarz narodów,
I wśród własnych swych mogił, zbladły i sierocy,
Jakby widmo grobowe, błąkał się po nocy,
Wszystkie lochy Sybiru paszcze swe rozwarły,
I jak głodne potwory krocie ofiar żarły;
Najczystszą krew narodu z serca mu wydarto,
I imię nawet Polski z jej grobowca starto.

Ale gdzież jest Dziadunio? ta postać dostojna,
I pętami i wieńcem męczenników strojna?
Dni po dniach przemijają — żadnej o nim wieści,
Nie przepuszcza wróg na świat ni głosu boleści,
Ni brzęku ciężkich kajdan — nie da się tam wcisnąć
Żadnej trosce rodziny — nie da słońcu wbłysnąć
Jednym nawet, promieniem. — Sroższe od morderstwa
Znosi starzec obelgi i z Polski szyderstwa,
Za cały dar otrzymał dla losu osłody
Snop słomy, chleb spleśniały i dzban zgniłej wody;
Z każdym w pierś swą oddechem wciąga jad zarazy,
Gdzie spojrzy, ciemność nocy; gdzie się dotknie, głazy.
Nic on nie wie o domu, kraju, świata losach
I czas tylko zgaduje po rosnących włosach,
Po wzroście drobnych płazów, co tłumy czarnemi
Po tej zimnej, wilgotnej czołgają się ziemi,
Myśl bólem — pamięć męką najsroższą z katuszy,
I okropna samotność z wielkiem życiem duszy!
Miewał on przecież chwile szczęścia w tem więzieniu,
Nie raz w długiem i rzewnem o Polszcze marzeniu,
Roił on o powstaniu — o tym zbrojnym ruchu
Już niegdyś tak dojrzałym i bliskim wybuchu....
Raz nawet.... Wielki Boże! — lecz nie — to złudzenie,
Nie! nie! — słyszy wyraźne dział dalekich grzmienie;
Huk ten zrazu zbyt słaby odzywa się głucho,
Przykłada więc do muru wytężone ucho.
Krew mu bije nawałą, myśl przebija mury,
Gdy coraz bliżej huczy ów odgłos ponury,
Biegnie — pląta się w więzach — woła — krzyżem pada,
I głośnym rycząc płaczem, dzięki Bogu składa.
Lecz cóż to za śpiew wdzięczny? głos srebrny, niewieści,
Jak gdyby dla przesłania jakiejś szczesnej wieści,
Aż u kraty okienka polskiem nuci słowem?
Zrywa się w szale szczęścia, zrywa z życiem nowem;
Zapomniał o swych mękach, czarnej murów cieśni,
Pieśnią tylko oddycha — cały żyje w pieśni;
Gdy wtem czata wystrzelił — urwało się pienie,
Jeden tylko krzyk powstał — i głuche milczenie! —
I znów cicho jak dawniej — pierś żalem ciężarna —
Te same zimne mury i taż ciemność czarna,
Jakaś czasu strupiałość, co w tylu dni tłumie,
Ni w miesiące, ni w lata złożyć się nic umie;
Echo nawet w tem ciężkiem powietrzu do koła,
Jakby przez nie spętane, ozwać się nie zdoła.
Ileż on odtąd przewlókł dni w tym żywym grobie,
Jak go więżą, tak wszelką boleść więził w sobie;
Czasem tylko wśród nocy ciężko wzdychał, jęczał...
Gdy nagle u drzwi jego pęk kluczów zabrzęczał,
Wszedł człowiek i rzekł: — Wolnyś! — Ktoś jest? — Dziadek bada,
Od trzech dni strażnik więzień — z łzami odpowiada.
Polak? — Polak. — I cóż cię do usług podobnych
Mogło zmusić nieszczęsny? — Głód mych sierót drobnych.
W rozkrwawionej im Pradze matkę zarzezano,
Mnie po wojnie w nagrody sprośny urząd dano. —
A więc bój był! więc mamy Litwę i Koronę!
I znów wszystko jest nasze! odbite! — Stracone.
To mówiąc, wiódł Dziadunia ciemnym więzień mrokiem,
Lecz ten niemy i zbladły, drżącym wlókł się krokiem,
Ryknął z żalu — przyklęknął — wzniósł oczy ku Bogu,
Krew buchła — serce pękło — i skonał na progu. —

Tak skończył dzielny starzec, — liczne łzy i modły
Rozkute, jego zwłoki na cmentarz odwiodły;
Odetchnęły z nasytu zemsty swej mordercę,
Zacne to kłem wściekłości rozszarpawszy serce....
Ależ nie on sam tylko w swoim legnie grobie,
Stoi i druga trumna. — Przypomniecie sobie
Ów śpiew strzałem przerwany — ach! łza wasza świadkiem,
Żeście zgadli — Ewunia znów się łączy z Dziadkiem.
Szczęśliwi! w czystej jeszcze, wolnej grobów ziemi
Święte ciał swych popioły złączą z przodki swemi,
Aż do dnia, w którym straszna trąba Archanioła
Na sąd krwawą ofiarę i jej kąty zwoła.

Jak w ojczyźnie, tak w wiosce, tak w dworcu dziadkowym:
Zstarzał on się, i smutkiem pochylił grobowym,
Wymarł w nim odgłos swobód, wrzawa uczt tak żywa
Głuche tylko milczenie i pustość straszliwa;
Nikt go już w tem samotnem sieroctwie nie zwiedzi,
Sam Stach tylko na ławie pod kasztanem siedzi;
Dziwnym jest jego ubiór — myśl dziwnie zmieszana,
Zapomniał w swem szaleństwie, że utracił pana,
Wciąż mu służy jak służył — codzień łoże ściele,
Czyści bronie i starą ostrzy karabele,
Co dzień on mu stępaka kulbaczy na wojnę,
A gdy go strapią jakieś troski niespokojne,
Zrywa się z starym psiskiem, wśród słót i zawiei,
Szuka pana i trąbką nawołuje w kniei,
I tak całą noc szuka — aż znużony biegiem,
Legnie gdzieś w gąszczu śpiący i zawiany śniegiem.
Dziwneż to rzeczy we wsi o tym dworcu gwarzą,
Nieraz w nim wszystkie okna wśród nocy się żarzą,
Słychać chrzęst starych zbroi, jakieś groźne dźwięki,
Strzały, krzyki, wołania i oreżów szczęki.
Nieraz nawet najbliżsi ludzie to widzieli,
Jak duch Dziadka stał w progu, cały w śnieżnej bieli,
I długo wrytem okiem w zachód się wpatrywał,
Słuchał ku zachodowi, na zachód wskazywał,
I chociaż w okół było tak cicho, pogodnie,
Zawsze się w ów czas niebo łyskało zachodnie,
Głuchy grzmot się po grzmocie wciąż odzywał zdala,
Aż wreście z rankiem straszna nagle spadki fala.

Lecz cóż to za gwar, śpiewy, wrzawa w każdej chacie,
Pierwszy odgłos radości po Dziadunia stracie?
Zkąd te we wsi proporce? patrz, w szacie żołnierza
Zbliża się jakiś młodzian i do dworca zmierza;
Czemuż on tym tak drżącym wewnątrz wchodzi krokiem
I po pustych podwojach łzawem ciągnie okiem?
O nie tenże to młodzian, co w dziecinnych latach
Igrał tutaj po cichych Dziadunia komnatach,
I marząc, że z swym wrogiem stacza bitwę wielką,
Z drewnianego konika wywijał szabelką.
On to jest — on niemylnie — widzę z rysów twarzy,
Patrz, jak płacze, jak starych ściska gospodarzy,
O wszystkich on się pyta i o wszystko bada,
Długie im swych wojaczek dzieje opowiada,
Jak służył pod Dąbrowskim w różnych świata stronach,
Za morzami, górami walczył w legionach;
Dzieci! woła, za Polskę teraz bój stoczemy,
Bo jeszcze nie zginęła, póki my żyjemy;
Jakby morza wzburzone, chmury świat ten ćmiące,
Takie wam Cesarz Franków wiedzie wojsk tysiące,
Wiarę on wam i Polskę wyzwolić przychodzi.
Za pług więc stare ojce, a wy na koń młodzi.
Na koń! Na koń! wieś cała z głębi serca woła,
Gdy wtem tętent i wrzawa — z wszystkich stron do koła
Pędzą konni, bryczkowi, bratnie widzieć szyki.
Ten się w szturmak uzbroił, tamci w kordy, piki,
Wszyscy w konfederatkach, a wszyscy w czerwonych
Osadzonych na bakier, nad uchem zwieszonych;
Już ich pełen dziedziniec, już razem zmieszani
Dworak, wieśniak, niewiasty, szlachta i hułani,
Witają się, ściskają i w tłumy gromadzą,
A starsi, znów jak dawniej, w dworcu Dziadka radzą.
Ileż ofiar — łez szczęścia — śpiewów i okrzyków,
Wznoszących się sztandarów, stawających szyków,
Rzekłbyś, że wszystkie razem groby i mogiły
Z starych się i rycerskich mężów wyludniły,
I że ta cała Chrobrych ziemia drżąc radośnie,
Wznosi się z swoim ludem i ku niebu rośnie;
Zewsząd hymnów kapłańskich wzbijają się tony,
I po wszystkich kościołach wszystkie biją dzwony.

Nowe więc, nowe słońce znów Polszcze jaśnieje,
I na nową jej wiosnę młode światło leje,
Złoci drogę do zwycięztw — i promiennem kołem
Zda się blask swój roztaczać nad Cezara czołem.
Istotnież więc Bóg jarzmo tego kruszy ludu?....
Istotnież więc już przyszła owa chwila cudu,
Wytęskniona sercami, łzami wypłakana,
I przez łzy te oddawna gdzieś w dali widziana?..
Lub czyż i ta nadzieja jak inne zawodna,
Nową nam znowu przepaść roztworzy aż do dna,
W której legniem na długo — i zamrzem grobowo,
By znów ożyć — znów runąć — znów powstać na nowo,
I tak ciągle i ciągle przechodzić z kolei,
Z nadziei do rozpaczy, z klęski do nadziei.
Ach! bo jest we krwi polskiej jakaś iskra dzielna,
Iskra święta — wszechmocna — iskra nieśmiertelna,
Co ciągle z tajemniczym jej nurtuje warem,
A na słowo "ojczyzna" groźnym pała żarem;
Iskra ta w pośród kajdan, pod toporem kata,
Z słów serca, wzroku duszy, piorunem wylata,
Iskra ta, jak płonęła w dziadów, ojców łonie,
Tak w nas synach goreje, tak w wnukach zapłonie;
Przywal ją głazem grobów i górą przemocy,
A i z grobów i czasów znów wybłyśnie nocy!

* * *

WIZYTA W SĄSIEDZTWO.

(Z CZASÓW STANISŁAWA AUGUSTA.)

Gdzież jesteś czasie Ojców?.. jeszcześ niedaleki,
Przecież zda się, że setne dzielą cię już wieki.
Wszystko, wszystko tak nagle, tak zupełnie inne!
O powróć myśli moja w twe lata dziecinne;
Wywołaj dawne, kształty, schwyć i przedstaw oku
W mglistym już niepamięci ginące obłoku.

W dzień niedzielny, dzień letni, po mszy, po obiedzie,
Pan Wojski na wizytę taradajką jedzie,
Zacny Pan i domator; żył on niegdyś w świecie,
Lecz się od lat dwudziestu zakopał w powiecie.
Woli on braci szlachtę, niż te korowody,
Jakieś tam, Boże odpuść, cudzoziemskie mody,
Które (uczciwszy uszy) głupce tylko lubią,
A do reszty i naród i wiarę zagubią.
Po polsku on ubrany jest od stóp do głowy;
Kontusz, jak Bóg przykazał, ciemny, rodzynkowy
Żupan jasny bez fałszu, z grodeturu szyty,
Bucik kształtny, czerwony, i słucki pas lity.
Na piersiach za kontuszem pektoralik złoty,
Przy nim lśniący łańcuszek misternej roboty,
Trzcina z dziadkiem kościanym: sygnecik maleńki,
Przedślubny jeszcze datek kochanej Kasieńki.
Wszystko w nim narodowe: czapka, wąs, czuprynka,
Pod szyją, jakby gwiazda, z parangonu szpinka;
Nakoniec karabela, co Szwedów pamięta,
A jak w sercu, tak w uściech zawsze prawda święta.
Takim jest nasz pan Wojski; już z twarzy wyrazu
Wszystkie przodków twych cnoty wyczytasz od razu.
Głową on kompromissów i sejmików lumen,
Zna i dzieje krajowe, i legum volumen;
Ma sporą sylvam rerum, stare kordy, zbroje,
Wreście się za piwniczkę nie powstydzi swoję;
Ma czem przyjąć sąsiada, uczcić przyjaciela.
Ma kielich po Auguście i beczkę Popiela.

Ale nie on sam tylko Podstolstwo odwiedzi,
Po prawej jego zacna magnifika siedzi;
Z rodu, ' cnót, konnexyi dama znakomita,
Zawołana gosposia i Polka zabita —
Przybrała się, jak zwykle, na wyższą wizytkę,
W mancie i mitenki, lankotki, lewitkę,
W agażanty z forbotem, kornet z fontazikiem,
Balsamkę za gorsetem i perły z krzyżykiem.
Ma w swej konsyderatce wszystkiego po trosze,
Ma książeczkę z koronką, dla ubóstwa grosze,
Dla dziateczek Podstolstwa z pierniczkami paczkę,
Lareudogrę, różaniec, chustkę i tabaczkę.

Jadą, dąży pospieszna szóstka koni zwinnych,
Z tylu hajduk Franciszek, sługa z lat dziecinnych,
Stoi tam zawsze czujny na głos Pana, Pani,
A smagłym słynny biczem stary Wach furmani.
Gracko on i ogniście umie państwo wozić,
Wie kiedy siwki zaciąć — wie kiedy pogrozić;
Żadna w gąszczu tak zręcznie nie przemknie się żmija,
Jak nasz Wach i odsiebie i k'sobie wywija.
Z Bogiem on się do każdej podróży sposobi,
Nie ruszy, nim przed końmi biczem krzyżyk zrobi;
Zjeżdża z winnym respektem panom orderowym,
Biskupom, Infułatom i wozom żniwowym;
Ależ wara pijakom, zwłaszcza żydom wara!
Nie Wach to już na ów czas, lecz jakaś poczwara,
Łaje Pan, krzyczą Żydy, on jak Jędza sroga
Smaga niecne Kaimy — mordyasze Boga.

Nie taką jest gorączką hajduk, kumotr Wacha,
Stary, zwinny famulus, choć nieco rubacha.
Rozłóż mu wszystkie skarby, usyp góry złota,
Grosza nawet poczciwa nie dotknie prostota.
W panu on tylko swoim żyje i istnieje,
Pan się smuci, on smuci, pan śmieje, on śmieje.
Słońce to uczciwości w tysiąc cnót ozdobne,
Przecież równie jak słońce ma swe plamki drobne
Ledwie że Pan rozpocznie dyskurs obiadowy,
Jużci się i Franciszek wtrąca do rozmowy;
Zawsze z jakąś nowinką, lubi przybyć z rana,
Nigdy bez dykteryjki nie rozbierze pana,
Z najmniejszego on plotkę uprzedzić pozoru,
Nosi ją z dworu na wieś i ze wsi do dworu:
Gotów przysiądz na wszystko, nawet na rusznice,
Że jadącą na miotle widział czarownice.
Żegna się, kiedy sowę w pośród dnia spostrzegnie,
Żegna się, kiedy zając drogę mu przebiegnie;
Ziewając nawet zwyknie usta palcem żegnać,
By chcącego w nie wskoczyć djabełka odegnać.
Szkoda przytem, że wielki bibosz jest z Franciszka,
Ożenił się on z flachą, przyrósł do kieliszka;
O piątej czasem z rana już ma czub zalany!
Lecz cóż ma Wojski czynić? nadto z nim spętany,
Dziadek jeszcze u Dziadka służył za hajduka,
Później Ojciec u Ojca, a dziś wnuk u wnuka.
Dwa to dęby z jednego pnia wyrosłe społem,
Z tą różnicą, że jeden w niebo sięgnął czołem,
Szeroko się konary rozgałęził swemi,
A drugi jak wilk prosty pozostał przy ziemi.

Cmoknie nagle, podcina konie Wach ochoczy,
Żwawo się turkocąca taradajka toczy;
Wojski w dobrym humorze, Franciszek szczęśliwy,
Patrzą razem na pola, zżęte na pół niwy;
Cieszą ich mnogie garście i obfite snopy,
Pozostałe z soboty przeliczają kopy.
Ręczą obaj za pewność jutrzejszej pogody,
Wychwalają ciągnące krów i owiec trzody,
Unoszą ich skaczące młode wołki, źrebce;
A Jejmość sobie z cicha swój paciorek szepce.
Wzmaga się coraz żywsza z hajdukiem rozprawa,
Często Wach na głos pański z taradajką stawa;
Lata dzielny Franciszek, zwinny, wierny służka,
To śpiącego przy bydle przebudzić pastuszka,
To spojrzeć czy granicznych nie nadpsuto kopców,
To z grochu Podstolego powyganiać chłopców.
A gdy wraca za pojazd, Pan zwolna, nieznacznie
Na wiejskie plotki, baśnie, wyciągać go zacznie;
Poduszcza go na Wacha, do żartów podwodzi.
Powaśnia stare kumy i znów obu godzi.
Bawi go głupstwo sługi, bawi gniew małżonki,
Co nie może od śmiechu domówić koronki.

Ale już widać szczyty Podstolstwa zaciszy,
Krześlata krętej dróżce wierzba towarzyszy,
Co ciągle obcinana i znów obrośnięta,
Pięćdziesiąte już może rodzi prawnuczęta;
I tak wierzch swój zielonym umaja obwodem,
Jakby starzec marzeniem strzelający młodem.
Ciągną się jakby hufce w tłumne szyki zbite,
Lemieszowych wojaków chaty mchem pokryte.
Każda z nich płotem chróstu broni się na przodzie,
Ma w bocznej straży szopkę — stodołkę w odwódzie.
Stoją głównym korpusem, jak czworobok spory,
Pańskie stajnie, owczarnie, gumna i obory;
Browar nawet wojennym ustawiony planem,
Śpichlerz tam magazynem, karczma markietanem.
Wzbija się ponad wszystkich, jakby wódz dostojny,
Dwór o wielkim kominie, kita dymu strojny;
A jakby na sztandarze zagonowej chwały,
Na wzniosłym szczycie wiązu sterczy bocian biały.

Wjeżdżają wreście w bramę, godło gościnności,
Która ciągłem roztworem zda się wołać gości.
Grzmi, tętni taradajka, już zdala słyszana,
Z turkotu swego w całej okolicy znana.
Wszyscy się nagle od swych zrywają stolików,
Od kupców, maryaszów, kasztelanów, ćwików,
Kawy! kawy przyrządzić! woła Podstolina,
A Podstoli galopem każe przynieść wina.
Trzaska stangret, zajeżdza szóstka, dzielna, żwawa,
Wysiada z wolna Wojski i na stopniu stawa,
Wita wierszem łacinskim zacnego sąsiada,
Sąsiad mu ex abrupto drugim odpowiada,
Śmieją się i w potężne ujmują ramiona,
Pan Szymon Pana Piotra, a Pan Piotr Szymona.
Biorą damy i wiodą dziećmi obskoczeni,
Xiądz Dziaduś exjezuita, czeka na nich w sieni,
Której przestwór ogromny, tak szeroki, długi,
Że mógłbyś w niej bezpiecznie dom wystawić drugi. —
Zniża się do nóg Wojskiej służebna Barbara,
Kłania się Pan Dyrektor, dyga Madam stara,
Ruch i rwetes po domu: pędzą do swej pracy
Stary Grzegorz piwniczy, szafarz Bonifacy;
Uwija się klucznica, krząta, szuka, pyta,
A tym czasem się z Wachem drugi wąsal wita,
Ściskają się hajducy, na tabaczkę proszą,
I chyłkiem po za dworem do karczmy wynoszą.

* * *

II.

NA POWRÓT WOJSKA

1812 ROKU,

Szacowny szczątku bohaterskiej młodzi,
Zemsto i dumo Sarmackiego rodu,
Z jakże trudnego wracasz nam zawodu,
Z jak krwawej nieszczęść powodzi!
Nikogo los zażarty nie ścigał potężniej,
I nikt go nad was nie przemagał mężniej!
Łącząc los własny z narodowym losem,
Czy w klęsce, czy mu chwile błysnęły łaskawsze,
Polak Polakiem był zawsze.
Wezwany sławy i ojczyzny głosem
Chętnie resztę dostatków i życie utracał,
Lecz nigdy, nigdy z podobnej wyprawy,
Nigdy godniejszym sławy,
Godniejszym siebie nie wracał.
O zmienności losów świata!
Już upadły przed wami zastępy i grody,
Chwała zwycięzkie wieńczyła narody,
Już Orzeł polski nad Rossyą wzlata!
Kiedy z górnego patrząc majestatu,
Bóg nagle władzę swą przypomniał światu.
Okropna nieszczęść nawała
W nieznanej dziejom wzniosła się potędze,
Wszystkie swe gromy rzucała,
Tchnące mordami przywołała Jędze.
Całą przestrzeń chwały,
Krwi i nieszczęścia powodzie zalały.
Już nie ludy z ludami, już nie z męztwem męztwo
O wahające łamie się zwycięztwo.
Los, natura i piekło wyzywa rycerzy,
Człowiek z losem, naturą i piekłem się mierzy.
Lecz trzeba było takiej nędzy i zniszczenia,
Całej wściekłości żywiołów potrzeba
I woli samego nieba,
By polską nogę zmusić do cofnienia!
I wtenczas nawet czego nie przeparła
Dzielność waszego ramienia?
Nieśmiertelności znamieniaŻadna wam siła nie starła.

Pójdźcież więc bratnie odwiedzić ogniska,
Zawieście dzielne oręże,
Zwycięzce Możaiska!
Smoleńska, Czerykowa męże!
Po tylu cudach, po tak świetnych czynach,
Którym potomność zaledwie uwierzy,
Spoczynek na tych wawrzynach
Nie jest niegodnym rycerzy.
Póki łagodna wiosna nie zstąpi z obłoków,
I ten świat poziomy
Z twardych nie uwolni oków,
Póty wojenne mają milczeć gromy.
Wróci znów szczęście do Sarniackiej młodzi,
Wróci i błąd swój nagrodzi.
Wszakże nie duma zacięta
I nie chciwość na obce dziedziny i kraje,
Wam miłość ojczyzny święta
Wojenny oręż podaje.

Rycerze! tchnienie ostatnie
Chcecie waszej oddać ziemi;
Czują to serca bratnie,
Bo jako wasze równie są polskiemi.
Patrzcie! co tylko męża, co Polaka razem
Chlubnem imieniem się, zdobi,
Już się do bitwy sposobi,
Już dzielnem błyska żelazem,
Ogólnem chwały złączony przymierzem
Cały naród żołnierzem!

I czegoż nie dokażem tym dzielnym zawodem
Podobnej obrońce sprawy,
Gdy wy tej nowej i siły i sławy
Świętym będziecie zarodem?
Bóg ojców trudy synów ojczyzną nagrodzi,
Wszakże z drobnej żołędzi groźny dąb się rodzi
Którego głowa niebios tykająca,
Gromy i burze roztrąca;
A gdy pioruny już huczeć przestały
I wszystko w koło dębu nowe bierze życie
Na jego tryumfalnym szczycie
Króluje Orzeł wspaniały!

* * *

NA POWRÓT WOJSKA

1814 ROKU.

Pręcz ztąd, wieszczami nazwana niegodnie
Spodlonego Parnasu tłuszczo najemnicza,
Co laurem cnoty czarne stroisz zbrodnie
Precz, z mężnych oblicza!
Nie do ciebie należy sławić ich przymioty
Niewytrzymasz blasku cnoty,
Oko twoje nie dosięże
Tej górnej sławy lecącej przed niemi.
Bóstwo! co rodu mego nie ugięte męże
Głosi z tryumfem po Sobieskich ziemi,
I z tak chlubnego tylu klęsk zawodu
W nieznanym dziejów zaszczycie,
Rokując Ojczyzny życie
Do królów polskich prowadzi ich grodu!
Precz więc, haniebne pochlebcę!
Polak podłe karki depce
I z ust skalanych nie pragnie zaszczytów.
Lecz wy, godniejsi wieszczowie Lechitów,
Wy prawi mędrce, coście w każdej dobie,
W tryumfie niedoli,
A nawet w więzach niewoli,
Zawsze równi byli sobie,
Nigdy nie zbledli, nie drżeli przed nikiem,
Wy im z lutniami zastępujcie w ręku
I w ojczystym dźwięku
Przemówcie Bogów językiem.

Ja sam zbyt chciwy udziału ich chwały,
Równie jak oni śmiały,
Niepomny losu Ikara
Pójdę za Orłem Pindara
Samego słońca doścignąć.
I tam wsławiając braci moich dzielność
Sławy Ojczystej nowy kolos dźwignąć,
Dla nich i dla mnie zdobyć, nieśmiertelność.
Nic mnie nie zwróci, nie zatrzyma w drodze,
Póki zwycięzcą nie stanę u góry,
Z odgłosem gromów lutnię moję zgodzę,
I przez ryczące przebiwszy się chmury,
W pośród miliona światów,
Przy starym Lecha imieniu,
Na wielkim niebios sklepieniu,
Zapiszę czyny Sarmatów.
Niech je z zdumieniem wiek po wieku czyta,
Niech na ich widok czarna Zawiść zgrzyta,
A pomnąc czem był Polak dla Ojczyzny,
Czego z pewnością jeszcze po was czeka,
Niechaj swe własne pożera trucizny
I w głąb Tartaru ucieka.

Piekielne ognie rzucając po globie
Jędza niezgody wzburzyła świat cały,
Ludy nie znane sobie
Na przeciw sobie powstały.
Goreje męztwo i wściekłość się pieni.
Dalekie Tagu i Azyi męże
Zbójcze na siebie podnoszą oręże,
Wzajemnie sobą zdziwieni.
Daremne czucia!......słyszą głos Bellony
I już się starli, już się we krwi nurza;
Walczą, padają narody i trony
I świat cały jedną burzą.
Tak gdy licznemi pioruny ciężarne,
Dwie nawałnice czarne
Silny Akwilon zetrze,
Póty grzmi, ryczy wzburzone powietrze,
Dopóki gromów w wrzącem starczy łonie,
I burza burzy nie schłonie.

Bracia! byliście w tej nieszczęść powodzi,
Poznał świat mężnych i sam Mars się zdumiał.
Sławny, kto jak wy przemagać ją umiał,
Sławniejszy, kto z niej podobnie wychodzi.
Żadna potęga, mimo ciężkie ciosy,
Dzielności waszej przełamać nie mogła:
Biły w nią wściekłe żywioły i losy,
Żywioły, losy, przemogła.
Próżno się, próżno, Bóg zwycięztw omylą,
Olbrzymia przemoc wysila,
I na zgubę Lackich szyków
Leci z światem wojowników,
Pomnąc, że prawych żaden los nie znęka,
Żaden z was z światem walczyć się nie lęka,
Równie jak niegdyś ów Ajax niezgięty,
Kiedy mszcząc Greki, szerzył bój zacięty,
A nagle zrzucone z góry
Zewsząd go czarne otoczyły chmury,
On jednak niechciał męzkie; cofnąć nogi,
Jeszcze na nowe boje się zdobywał,
I jeszcze na plac wyzywał
Troję, pioruny i Bogi!

Ale gdzież błędnym zboczyłem zawodem
Was-że to równam z Ulyssesa rodem?
Gdzież wasze imię krwawe łzy wyciska ?
Polak nie burzył narodów i tronów,
Nie szukał Ilionów,
Własne podnosił zwaliska.
Bronić Ojczyzny, bronić Ojców sławy,
Zrzucać jarzmo niewolnicze,
Te były wasze wyprawy
Jedyne laury, zdobycze.
Nowe w narodach umowy i zdrady,
Gwałcą swe własne przymierza, układy;
Wy jedni wierni do ostatniej chwili —
Szeroki przedział Wołgi i Sekwany,
Waszemi groby zasłany
Zaświadczy wiekom, czem Polacy byli!

Grzmijcie więc, grzmijcie w te trąby marsowe,
I z dumą sztandar rozwińcie Ojczyzny!
Ukazujcie wasze blizny,
Wznoście Orły narodowe!
Otaczaj ich hołdzie wieczny!
Sławo! mężnym przewodź szykom!
Rozsuń się, ludu stołeczny,
Miejsce twoim wojownikom!
Nie z palmą chwały zwycieztwami świetną
Naszym wracają nadziejom,
Świetniejszy tryumf polskim niosą dziejom:
Nieszczęściu wierność szlachetną.

* * *

DO HRABINY ALEXANDROWEJ POTOCKIEJ

W ROKU 1814.

Przesyłając Jej mowę mianą w Sedan na obchodzie pogrzebowym X. Józefa Poniatowskiego.

Gdy w ciężkim boju nasi łamiąc się wojacy,
Z strzaskanym wprawdzie mieczem, lecz nie mniej Polacy,
Aż nad brzegiem Sekwany krew lejąc obficie,
W obcej ziemi, ojczyzny przedłużali życie;
W tej, ponury ten cyprys, krwawej wyrósł dobie,
Przy kołysce Turenna, na Józefa grobie.
Ale stalsza przez ciebie czeka go nagroda,
Gdy go śmiały Torwaldsen przyszłym wiekom poda,
A dzieło nieśmiertelne i mężem i rysem,
Wyjętym z Woronicza ozdobisz napisem.
O jeżli świetne Polski dni będą zwrócone,
Tam przyjdziem bronie ostrzyć na kraju obronę;
Tam ucząc młode serca wojownik zgrzybiały,
Jak należy do wielkiej dobijać się chwały,
Ucząc, co miłość kraju, sława ojców każe,
Ręką co mu została, na ten posąg wskaże.
Godna Polko! uwieczniaj bohatyra cnoty,
Ożywisz w matkach polskich piękne ich przymioty,
Ujrzysz, jak dziatek swoich kształcąc pamięć młodą,
Z radością imię Jego z drobnych ust wywiodą,
I składając ku Niebu słabe synków dłonie.
Wyuczą słów ostatnich, które rzekł przy zgonie.
Nie jeden może starzec w swej cichej ustroni
Z odmłodzonej źrzenicy tkliwą łzę uroni,
Gdy mu przyszłą swą dzielność zdradzając nieznacznie
Kreśleniem polskich szabli wnuczek pisać zacznie;
Lub też wiodąc do boju rówienniki swoje
Zmyślać będzie Dąbrowskich i Kościuszków boje,
Przypuszczać krwawe szturmy, liczne garnąć jeńce,
I dumnie w Racławickie przybierać się wieńce.
Tak wolno jeszcze, wolno jest marzyć radośnie,
Że może nowy Józef w małych Lechach wzrośnie
Może i tobie Niebo tę pociechę przyzna
Że go kiedyś w twym Synu powita ojczyzna,
A lud wdzięczny, na który spadnie Jego chwała
Uklęknie przed tą, matką co go Polszcze dała.

* * *

NA WIEŚĆ O ŚMIERCI DĄBROWSKIEGO.

(IMPROWIZOWANE NA WIECZORZE U NIEMCEWICZA.)

Niechce się los zaciekły z tą ziemią rozłączyć,
Po łzach jeszcze nie oschłych każe nowe sączyć.
Grot po grocie z szybkością piorunu wymierza,
Jeszcze pierwszy tkwi w sercu, już drugim uderza.
Przebóg! jeszcze te smutne nie wybrzmiały głosy
Co za cieniem Józefa(1) darły się w Niebiosy
Już żal goni za żalem, i jęk ściga jęki,
I dwóch dzwonów pogrzcbnych mieszają się dźwięki!
Płakał Polak nad dawnem ojców swych siedliskiem.
Gdy gmach wielki potrójnem rozpadł się zwaliskiem,
Tysiączne w gruzach jego spoczywały męże,
Szerzył się dziki powój, rdza żarła oręże;
Ale sterczały jeszcze te słupy wspaniałe
Które wspierały jego potęgę i chwałę;
Stały jeszcze te drogie potomkom ostatki,
Jakby z grobu przeszłości wychodzące świadki,
Jak przestrogi dla wnuków, dawnych cnót pomniki,
Jednej chwały i czasu i klęsk rówienniki.
Ale i one padły! — nieże już, o Boże!
Z tej starej naszej Polski ostać się nie może?
Wszystkoż groby pochłoną" a to co zostaje
Przekształci się na obce prawa i zwyczaje?
I ja uczeń tych mężów, ja czciciel ich cnoty,
Mam dożyć nie jednego z mych ziomków sromoty?
Jak się do sprośnych pochlebstw uniży ta głowa,
Którą niegdyś wznosiła duma narodowa?
Sam rycerz nawet legnie swym męztwem skalany
Gdy jak niegdyś za wolność, umrze za kajdany!
Muzo polska! pieniami wsławiona smętnemi,
Ty coś w wolnej, dalekiej Waszyngtonów ziemi,
Przez usta Niemcewicza przemawiała z jękiem,
Wzruszała ją twym losem, zadziwiała dźwiękiem,
Ozwij się, wielką Chrobrych przypomnij spuściznę,
W sercach ludu przynajmniej uratuj ojczyznę,
Pójdź do grobu Zmarłego i wskaż tej młodzieży,
Wzór jak nigdy rozpaczać, jak działać należy.
Czternaście lat ojczystych dziejów niedostawa:
Któż zapełnił tę przerwę — Dąbrowskiego Sława!

(1) Księcia Józefa Poniatowskiego.

* * *

PARCHATKA.

"I live not in myself, but I become

Portion of that around me."

Childe Harold Canto III.

Jakże tu milo, zielono,
I jak pierś wolniej oddycha,
Głośnych Puław siostro cicha,
Wdzięczna Parchatki zachrono!
Wszystko się we mnie odradza
W lubej pomroce twych cieni,
Myśl i Niebo wypogadza,
Ziemia nadzieją zieleni.
Unoś Wisło z twemi wody
Bolesne duszy wspomnienia,
Wraca, wraca wiek mój młody
I dawne roi marzenia!
Tu mig natura w swej wiośnie
Ciśnie, przytula do łona,
Każde mi drzewo miłośnie
Swoje wyciąga ramiona.
Milej jak wieńcem laurowym
Czoło mi liściem okrąża,
I razem z kwiatem majowym
Łzami poranku obciąża.
Tu mi z gniazd swych tajemniczych
Tysiąc razem piosnek śpiewa,
I z wrzawą dźwięków słowiczych
Deszcze harmonii zlewa.

Witaj! witaj z wdzięki twemi
Ustroni miła, spokojna,
Witaj wiosno Polskiej ziemi
Arkadyjskim wieńcem strojna!
Ranek twój dla mnie — radosnym
Zdaje się niebios uśmiechem,
Twoje powietrze — miłosnym
Młodego serca oddechem.

Rozsuń mi ręko natury
Zieloną drzew tych osłonę,
Ukażcie się gaje, góry
Tylu gęślami sławione. —
Cóżto za baszta ogromna(1)
Zdumiony wzrok mój pociąga,
Tylu burzami niezłomna
Nowym się jeszcze urąga?
Ileż mi gmach ten wspaniały
Świetnych dziejów w pamięć zwraca,
Zdaje się, że słońce chwały
Blaskiem go swoim ozłaca.
Chcesz-li wiedzieć, czem Piastowie,
Czem ich dzielne były wieki?
Kruszwicka wieża ci powie
I ten jej prawnuk daleki.
Stoją, jeszcze dwie te baszty
Jak pomniki starej sławy,
Jak sterczące jeszcze maszty
Zatonionej w morzu nawy.
Huczy burza, wicher wyje,
Całe przewraca się morze,
Aż w dno głębi orkan bije...
A okręt powstać nie może.

Dziwaczne losu igrzysko!
Tyżeś to młode ustronie,
Ty przy tych gruzach tak blisko,
Niegdyś królewskiej zachronie?
Jak ten drobny, polny kwiatek
Pod zgrzybiałym dębem wzrosły.
Patrzysz na ten gmach wyniosły,
Dawnej wielkości ostatek. —
Ileż lat, wieków was dzieli?
Dalekie czasu ogniwa!...
Iluż tu może mścicieli
Pomiędzy wami spoczywa?
Wielkie czyny, zgon ich krwawy
Zapomniane są przez dzieje,
Cała dla nich pieśnią sławy,
Wiatr co po ich grobach wieje.

Ale gdzież to wzrok mój chciwy
Aż za nurt rzeki przebiega,
Jakiż to pomnik sędziwy
Na owej górze spostrzega?
Wznosi swe posępne szczyty,
Gmach piękności starożytnej,
Jakby mgłą wieków okryty
Ginie w tej dali błękitnej. —
Wzniosłe i pamiętne mury
Któż was w ten smutek przyodział?
Janowca zamku ponury!
Gdzieżeś twoją świetność podział?
Gdzież są te łupy zwycięzkie,
Gdzie pamiątki dawnej chwały ?
Gdzie te serca, dusze męzkie,
Które gmach twój zaludniały?
Zgasła już twoja potęga,
Już ją cień wieczny okrywa,
Już zamknięta sławy księga
W urnie przeszłości spoczywa.
Nikną wieki, męże sławne,
Grób się na grobie otwiera,
Nowe imię — gasi dawne,
I chwała chwałę zaciera.

Bierz Muzo pędzel do ręki,
Postać widoku się zmienia,
Przybiera się. w nowe wdzięki
Wielki obraz przyrodzenia!
Słońce wychodzi z za góry,
Statek po statku przemija,
Na tle czarnem grzmiącej chmury
Biała się wieża odbija.
Zdaje się, że noc wieczności
Już nad nią cień swój rozszerza,
Stoi jak widmo przeszłości
W pośród gruzów Kazimierza!
Lecz oto widzisz z kolei,
To wdzięczne tęczy półkole,
Piękne — jak promień nadziei
Na schmurzonem smutku czole.
O jakże łuk ten potrójny,
Całą naturę pociesza!
Jakże wdzięczny, jakże strojny,
Nad tą się wieżą zawiesza!
Promienne to pasmo chwały
W kształcie wieczystej korony
Okrąża posąg wspaniały,
Królowi chłopów wzniesiony!

Stare opuszczone grody,
Już wam laur wasz nie odrośnie;
I wam tez niegdyś wiek młody
Kwitnął podobny tej wiośnie.
Czemuż gdy jej oddech świeży
Wszędzie nowe budzi życie.
Wy same z waszych nabrzeży
Tak smutnie na się patrzycie?
Zdajecie się pytać wzajem
Co się z tą świetną spuścizną,
Co z szerokim Chrobrych krajem
Z Sarmacką stało ojczyzną?
Ten sam Wisły strumień płowy
Dotąd w pośród was przemija,
Ten sam odgłos polskiej mowy
Jeszcze się o was odbija!
Te same góry i skały
Otaczają was dokoła,
Samej tylko dawnej chwały
Nic wam powrócić niezdoła...
Wzruszcie się prochy czcigodne!
Powstańcie stare pradziady,
Spytajcie wnuki odrodne
W co poszły wasze przykłady! ?
Spytajcie ich jak bez sromu
Wasze cnoty poniechali,
Zapytajcie głosem gromu
Gdzie dawną Polskę zadziali?

Toczy się bój teraz, toczy,
I krew nasza rzeką leje,
Krew ta lądy, morza broczy
I czerwieni świata dzieje!
Jak gdy wśród szturmy bojowe
Hufiec po hufcu się zmienia,
Tak wciąż nasze — młode — nowe —
Idą na śmierć pokolenia.
Walczyły po wszech przestworzach:
Przy Ebrze, Nilu i Niemnie,
Walczyły po wszech zamorzach,
A przecież wszystko daremnie!
Buchał Moskwy wulkan dziki,
Żaden nie zadrżał nikczemnie,
Nowy Cezar wiódł ich szyki
A przecież i to daremnie!
Świat ten naszym rozbrzmiał jękiem.
Sybirskie lochy i ciemnie
Słyną polskich kajdan brzękiem —
A i to nawet daremnie!...
Gdzie cię teraz szukać będzie
Lud twój, matko nieszczęśliwa?
Jesteś i nigdzie i wszędzie, —
Razem — i zmarła i żywa! —
Tam gdzie lśni się ów prąd Wisły,
Nad nim wzniosły nadbrzeg chyli,
Widzę z gęstwi drzew wytrysły
Królujący szczyt Sybilli!
Ciągną tłumy — i z kolei
W świętą cisną się budowę;
Pieśń żałoby — pieśń nadziei,
Nucą wieszcze narodowe.
Tam na każdy patrząc szczątek
Żal nasz tyle wspomnień roi...
Ale któż z tylu pamiątek
Jeden dzień Polski nam spoi?
Wielki, potężny narodzie!
Tużeś się to schronił cały?
W tak ciasnym zmieścił obwodzie
Tyle wieków, tyle chwały?
Tyleż więc tylko zostało
Po tak głośnem państwie w świecie.
A i to nawet tak mało
Wkrótce może wróg rozmiecie!(2)
Żegnam cię lube ustronie,
Wywołane z marzeń kraju!
Kiedyż znowu na twem łonie,
W twym uroczym spocznę, maju?
Kwitnij rozkoszne nabrzeże,
Kwitnijcie wzgórza nadobne;
Zieleńcie się liście świeże,
Młodej nadziei podobne.
Mijajcie je czarne burze,
Nie rańcie gromy Bellony,
I choć tej jednej w naturze
Nie burzcie szczęścia zachrony.
Niechaj żaden głos żałosny
Echa tych gajów niesmuci,
Niechaj z zwrotem każdej wiosny
Ojczysty bard tu zanuci,
Niechaj pieniem sielskiej muzy
Głosi tu szczęścia wieśniacze,
A wpatrując się w te gruzy
Jak ja — nad Polską zapłacze...

Parchatka, 15 Maja 1822 roku.

(1) Pozostała wieża z gmachu Kazimierza Wielkiego.
(2) W dziesięć lat później, spełniła się smutna wróżba poety.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

TĘSKNOTA DO BOJU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POWRÓT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NADZIEJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POCZĄTEK 1848 ROKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWIATOWID.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MOWA POLSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIEŻA KRUSZWICKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TRZY MOGIŁY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OSTATNI KONTUSZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

BRZOZA GRYŻYŃSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWIĘTY IZYDOR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CICHE DZIECIĘ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HALKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GÓRA POZNAŃSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHŁOP I DJABEŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GIERMEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RADZIWIŁŁ SIEROTKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADAM JARACZEWSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN PRZYJEMSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BIAŁA OSŁONA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EDGAR I CELINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EDWARD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZBIClE OKRĘTU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWIE ŁÓDKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻEGLUGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZABOBON.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BIEDNA MARYNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚMIERĆ WATELA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHITCHER CZYLI WIECZNIE MŁODY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

LIST PIERWSZY DO KLASSYKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DRUGI DO ROMANTYKÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA ŚMIERĆ KARPIŃSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODPIS NA WEZWANIE DO PISANIA EPOPEI, TRAJEDYI, SATYR ITD.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MILCZĄCEGO JAXY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODPOWIEDZ GODEBSKIEMU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

BOGA-RODZICA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RÓŻA DUCHOWA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MODLITWA DLA GÓRNIKÓW.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RORATY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MSZA ŚWIĘTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MODLITWA ZA ADAMA MICKIEWICZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CISZA W DUSZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MODLIĆ SIĘ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO MODLĄCEJ SIĘ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W CZASIE POGRZEBU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DWÓCH OJCOW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO RODZICÓW,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZATAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIBAVATON.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

POETA W GÓRACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OKRĘT ZAMARZŁY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPRUDEL KARLSBADSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FRAGMENT CHARAKTERU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DUMANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBŁOK.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GWIAZDY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GWIAZDA SPADAJĄCA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POTĘGA MYŚLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻEGLARZ POWIETRZNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DROGA ŻELAZNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LORCIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŁZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PŁACZ WE ŚNIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRÓŻNOŚĆ WALKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZCZĘŚCIE I POKÓJ.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOWY ROK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z MĄDROŚCI BRAMINA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIERWSZA MIŁOŚĆ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MATKA DO CÓRKI W DZIEŃ ZAŚLUBIN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAKO PAN GADULSKI WNUCZCE SWOJEJ DAWNE MIŁOSTKI OPOWIADA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORÓWNANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO....

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO....

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIOSNKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

"WIDZIAŁEM W RANEK WIOSENNY."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZWIĄZEK SERCA Z NATURĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UŁAMEK Z POEMATU AMOR I PSYCHE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYJAŹŃ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KIEDY ZCICHNĄ SERCA BICIA"...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STRUMYK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIEŚŃ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SŁOWIK W KLATCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STARA WIERZBA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIECI XIĄŻĘCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIOSNKA ŻEBRAKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO XIĘŻNEJ EWY SUŁKOWSKIEJ,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO XIĘŻNEJ IZABELI CZARTORYSKIEJ,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ANDRZEJA KOŹMIANA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO ŚPIEWAJĄCEJ Z.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO Z. R.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W IMIONNIKU Z RÓŻNOBARWNEMI KARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI.

PRZYPISKI DO "DWORCA MEGO DZIADKA."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OGÓLNA UWAGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI DO "WIZYTY W SĄSIEDZTWO."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI DO "PARCHATKI."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI DO "NADZIEI."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI DO "POCZĄTKU 1848 ROKU."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI DO "KLASSYKÓW I ROMANTYKÓW" LISTU PIERWSZEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI DO "KLASSYKÓW I ROMANTYKÓW" LISTU DRUGIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISEK DO "POWROTU."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISKI DO "JAKO PAN GADULSKI."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPISEK DO "PIOSNKI ŻEBRAKA."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej