Teodor Jeske-Choiński

PO CZERW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

PO CZERWONEM ZWYCIĘSTWIE

obraz przyszłości

Teodor Jeske-Choiński

I.

Przystroiła się Warszawa, jak kwitnący łan, zasiany polnymi makami. Z wszystkich okien i balkonów, ze słupów telegraficznych, z drucianej siatki tramwajów elektrycznych i z wież kościołów zwieszały się flagi czerwone. Dokądkolwiek zwróciło się oko, wszędzie olśniewał je blask czerwoności. Bukiety czerwonych róż zdobiły okna sklepów i sklepików; czerwone kokardy, czerwone krawaty, czerwone wstążki i pióra popstrzyły krwawemi plamami szare tło roboczego ludu. który zajął zbitą, gęstą masą chodniki ulicy Marszałkowskiej, od Saskiego ogrodu począwszy aż do placu przed dworcem Warszawsko-Wiedeńskiej kolei.

Na kogóż to czekał ten lud roboczy, zmieszany z proletarjatem inteligentnym i półinteligentnym, w ciszy, w skupieniu wytężonej ciekawości? Kogóż chciał powitać, czy oddać mu cześć ostatnią? Tylko przyjazd jakiejś niezwykłej osobistości lub pogrzeb jakiegoś dla kraju wielce zasłużonego męża wywabiał dotąd na ulice Warszawy takie tłumy nieprzeliczone.

Wtem doleciał od Saskiego ogrodu przenikliwy świst, który uderzył prądem elektrycznym w nieruchomy, żywy szpaler. Tłum drgnął, poruszył się; nad czerwonemi kokardami, piórami, krawatami, przepłynął szmer stłumionych głosów:

— Idą!

Szli pieszo książęta, księżne, książątka, szli hrabiowie, hrabicze, hrabiątka, szli panowie i panie z towarzystwa, utytułowani i nieutytułowani, a każdy z panów, każda z pań, każde z dzieci niosło, wlokło jakąś walizkę, jakiś węzełek. Co kilkanaście kroków przystawali, ocierając pot z czoła, chwytając powietrze zmęczonemi płucami.

Bawiło to ogromnie towarzysza Dyndałę, tragarza kolejowego. Codziennie, kilka razy na dzień od lat dwudziestu, dźwigał on kufry i kosze podróżnych, ważące dwa, trzy pudy. Z początku załamywał się pod ich ciężarem, pocił się, męczył, z czasem jednak włożył się w ciężką robotę i teraz zarzuca na plecy najcięższy kufer i maszeruje z nim do powozu, do dorożki z taką swobodą, jakgdyby niósł dwuroczne dziecko.

— Angielskie pieski — perorował. — Marnej kuferczyny dźwignąć nie umieją, z walizką zataczają się, jak pijani, a chcieli rozkazywać, rządzić, uczyć robotnika rozumu. Nygusy, zdechlaki! Skończyło się wasze państwo, fora ze dwora, teraz my górą.

Włożył dwa palce pomiędzy zęby i świsnął przeraźliwie. Zawtórował mu cały legjon uliczników, roznosicieli gazet i andrusów z nad Wisły. Lokaje wysunęli się z tłumu na środek ulicy i dmuchali swoim byłym panom, swoim byłym paniom pod sam nos kłęby dymu tytuniowego; stangreci, wziąwszy się pod boki, śmiali się na całe gardło: ha, ha, ha! modniarki, prasowaczki, praczki chichotały: hi, hi, hi!...

Cała zawiść wydziedziczonych, odtrąconych od pełnego, biesiadnego stołu rozkoszy zmysłowych, do uprzywilejowanych życia, do bogatych, gwizdała, śmiała się, chichotała w tej kociej muzyce.

— Piechotką drałujecie, sami kufereczki niesiecie? Smakuje wam, jaśnie oświeceni, jaśnie wielmożni, wielmożni? — drwił towarzysz Skowron, stangret książęcy — wasze karety i powozy będą teraz wywoziły z miasta śmiecie i nieczystości, wasze paradjery będą służyły naszym magazynom. Krzyżyk na drogę, wałkonie!

Chłostani gwizdaniem, drwinami, obelgami i śmiechem urągliwym, przyspieszali arystokraci kroku. Wydostać się jaknajprędzej z tego piekła, przecisnąć się jaknajprędzej przez to jarzmo kaudyńskie... Jeszcze kwadrans tej Kalwarji, a zasiądą w bezpiecznych wagonach i ruszą w świat, gdzie ich strach poniesie, byle jaknajdalej od tej swawoli.

Jeszcze arystokraci nie zdążyli dotrzeć do dworca, kiedy się tłum zakołysał, jak fala morska, trącona skrzydłem wichru, i przebiegł nad nią, jakby głuchy pomruk zbliżającej się burzy.

Oto postępowali za arystokratami długim szeregiem: fabrykanci, bankierzy, spekulanci giełdowi i budowlani, hurtownicy różnego gatunku, wydawcy, bogaci kupcy, lichwiarze, kamienicznicy, wszelakiego rodzaju żarliwi słudzy złotego cielca, rabini w jego świątyni. I oni uciekali przed zwycięzkim socjalizmem, a uciekali w trwodze z dygocącemi sercami, z drżącemi łydkami, niepewni do ostatniej chwili życia, wiedzieli bowiem, że na ich to głowy przeklęte spadała głównie cała nienawiść proletarjatu do kapitału.

— Złodzieje, wyzyskiwacze, pijawki, na ludzkiej krwi, na ludzkim pocie utuczone pasorzyty, nie puścić ich, na latarnię z nimi, wypruć z nich bebechy! — ryczał tłum.

Już podwijały twarde, spracowane ręce rękawy, odsłaniając żylaste ramiona. Już dobywał ten i ów z za kamizelki postronka — burżuje zbledli, modlili się po raz pierwszy w życiu szczerze, gorąco do Boga — ulicznicy podrzucali w górę dziurawe czapki, podskakiwali bosemi nogami, ciesząc się z zajmującego widowiska — kiedy się przed ścianą tłumu ukazali wodzowie socjalizmu, przepasani czerwoną szarfą.

— Towarzysze, towarzyszki — wołali. — Hańba temu, kto splami zbrodnią pierwszy dzień tryumfu naszych świętych zasad. Nie na to zwyciężył socjalizm, aby zabijał, jeno na to, aby zdusił raz na zawsze hydrę, ludzkiej podłości. Państwo, raczej społeczeństwo powszechnej szczęśliwości, cnoty i prawdy mamy zbudować, a któż rozpoczyna takie wielkie, święte dzieło, jakiego dotąd świat nie widział, od czynów nienawiści? Wypuśćcie tych nędzników, ten trujący chwast ludzkości, z całą głową. Dla żarliwych sług Złotego Cielca dosyć kary, że zabieramy im warsztaty wyzysku.

Twarde, spracowane ręce zakrywały niechętnie żylaste ramiona, chowały z gniewliwym pomrukiem postronki. Ulicznicy, wynagradzając sobie stratę zajmującego widowiska, obrzucali burżujów błotem rynsztoków, pluli im w twarz, a tłum ryczał, jak opętany:

— Złodzieje, pijawki, rabusie!

Nagle odezwały się wszystkie syreny fabryk warszawskich. Warsztaty przemysłowe żegnały swoich właścicieli przeciągłym świstem, wygwizdywały z miasta swoich wczorajszych panów.

Ale oto nadciągała jeszcze gromada emigrantów. Któż to taki? Tylko arystokratów i burżujów skazał zwycięzki socjalizm na banicję, bo tylko ich ziemie, pałace, domy, fabryki i pieniądze są mu potrzebne do zbudowania wspaniałego gmachu powszechnej szczęśliwości, prawdy i cnoty.

Ku wielkiemu zdziwieniu socjalistów szli poeci, literaci i uczeni, niosąc z sobą książki i pióra; szli malarze, dźwigając stalugi, palety i pędzle; rzeźbiarze z dłutami i młotami; kompozytorowie ze zwojami nut.

Zdziwili się socjaliści, nie mogąc pojąć, dlaczego dziatwa Apollina i Ateny ucieka przed różową jutrzenką nowej ery, z przed samej bramy raju powszechnej szczęśliwości. Bo przecież i one, te kapryśne, swawolne dzieci Apollina i Ateny, cierpiały, były wyzyskiwane w pokonanym porządku kapitalistycznym.

Odzierali ich ze skóry wydawcy, księgarze, handlarze obrazów, przedsiębiorcy zakładów kamieniarskich i bud teatralnych, wyzyskiwał ich, oszukiwał, okradał każdy, kto chciał i nie chciał — ich, niepraktycznych fantastów, żyjących dla swoich jakichś tam ideałów, chimer, gardzących sprytem i filisterstwem życia, — tuczyło się na ich mózgu, na ich natchnieniu, na ich krwawicy wszelakie robactwo burżujowskie.

Dlaczegoż oni opuszczają kraj w chwili, kiedy nowy porządek zdejmuje z ich ramion nieznośne brzemię bezustannej walki o byt, ohydną, poniżającą, upokarzającą troskę o chleb powszedni, bolącą ich, dzieci fantazji, więcej aniżeli szary tłum roboczy, przywykły do jarzma? Porządek socjalistyczny da im dach nad głową bez awantur z kamienicznikami, da im dostatni wikt i opierunek, ubierze ich od góry do dołu w swoich magazynach, dostarczy im książek, piór, atramentu, papieru, farb, pędzli, gliny, dłut, narzędzi muzycznych. Popracują sobie osiem godzin dziennie w warsztatach społeczeństwa, jak każdy obywatel raju socjalistycznego, a potem będą mogli robić, co im się tylko będzie podobało.

— Hej, panie Słowik — wołał towarzysz Pocięgiel, szewc z profesji, do jednego z poetów — dlaczego to puszcza nas jegomość w trąbę? Składne piosenki dobrodziej kleci, miło było czasem posłuchać tego świergotania. Któż panu broni świergotać pod czerwonym sztandarem?

— O czemże będę śpiewał? — odpowiedział poeta. — O waszych sytych żołądkach, całych kapotach i butach? Bo tylko na to sfabrykowaliście rebelję, żeby sobie brzuchy napchać. Wrócę, gdy sobie przypomnicie, że człowiek nietylko dla brzucha żyć powinien, a tymczasem piszcie do mnie na Berdyczów.

— Możebyście chcieli, żebym zelował osiem godzin dziennie buty, łatał pantalony, zamiatał ulice, albo uczył waszych bębnów abecadła, gdy się tak panu zarządowi waszego raju socjalistycznego będzie podobało? Milsza mi moja bieda w swobodzie od waszego dostatku w niewoli — mówił jeden z powieściopisarzów. — Eksperymentujcie sobie na swoich skórach. I ja wrócę, ale dopiero wtedy, kiedy się za łby weźmiecie, a nastąpi to bardzo prędko, co przepowiada wam powieściopisarz, który zna się lepiej od waszych przywódców na psychologji ludzkiej. He, he, he, wolność, równość, braterstwo, miłość, zgoda, szczęście na ziemi... A jakże! Do widzenia, kiepskie warjaty.

— A mnie tobyście kazali malować na czerwono całe państwo socjalistyczne, począwszy od drzwi i okien magazynów, aż do pewnych miejsc, abyście się i tam czuli w raju powszechnej szczęśliwości, a ja nie cierpię cynobru — podrwiwał młody malarz.

Z humorem, wesoło, z kapeluszami na bakier, śmiejąc się, dowcipkując, posuwała się drużyna artystyczna zdumionym szpalerem ludzkim.

— Jakie to juchy pyskate — oburzał się towarzysz Dyndała. — Widzi mi się, że nam te golcy urągają. Wartoby ich na drogę pomacać krzynkę po żebrach.

— Dajcie im pokój — odezwał się towarzysz Litera, zecer, mąż wielce uczony, bo składał same uczone dzieła. — Bardzo dobrze dla nas, że ci zarozumialcy opuszczają kraj. To żywioły przeciwspołeczne, niespokojne, narwane, sforności nie znoszą, lubią żyć bez żadnych pęt, jako te ptaki polne i leśne. Gdyby zostali w kraju, zaczęliby wkrótce minować nowy porządek, podburzać przeciw nam nieuświadomionych, nieutrwalonych jeszcze dostatecznie w świętych zasadach socjalizmu. Zamiast pomagać, szkodziliby nam, bo umieją podniecać wyobraźnię łatwowiernych i słabych. Niech sobie te arystokraty inteligentne ruszają, gdzie pieprz rośnie. Bo to są arystokraty, którym śmierdzi powszechna równość prawdziwej demokracji. Obędziemy się bez ich świergotania, bez ich bazgraniny, mazaniny i brzdąkania. Socjalizm stworzy własną naukę i sztukę.

Za dziatwą Apollina i Ateny szli dyrektorowie fabryk, starsi inżynierowie, chemicy, mechanicy, cały sztab zakładów przemysłowych, znienawidzony przez robotników. Uciekali przed zemstą swoich wczorajszych podwładnych, wiedzieli bowiem, że zwycięzcy zaprzęgliby ich do najgrubszych robót, aby nasycić tryumfujące oczy bezsilnością, upokorzeniem swojej byłej zwierzchności.

I szli jeszcze starsi, rozgłośni lekarze, adwokaci, profesorowie, sędziowie, którzy, zżywszy się z dawnym porządkiem, nie czuli się na siłach poddać się na stare lata nowemu.

Co kilkanaście minut odchodził z dworca wiedeńskiego nowy pociąg, zdążający ku granicy. Wszystko, co kraj posiadał wybitniejszego talentem, rodem, majątkiem, nauką, doświadczeniem życiowem, wypluwał socjalizm ze swojego łona, wyrzucał po za granice swojego państwa, jak niepotrzebne rupiecie. Biskupów, prałatów, kanoników, proboszczów, nieprzychylnych nowemu porządkowi, usunął centralny komitet już wczoraj przezornie w nocy, obawiając się rozruchów. Jeszcze nie cały lud roboczy wyrzekł się tego „zwietrzałego przesądu", który ustrój burżujowski nazywał religją, przymierzem człowieka z Bogiem. Jacyś ciemni głupcy, nieprzyjaźni światłu wiedzy przyrodniczej, nie stojący na wyżynie chwili, mogliby wywołać burdę, któraby zmąciła uroczysty nastrój pierwszych dni po odniesionem zwycięstwie.

Ostatni pociąg ruszył z emigrantami ku granicy. Socjaliści odetchnęli piersią szeroką. Teraz będą sami u siebie między sobą, teraz zaczną gospodarować po swojemu, bez żadnej przeszkody, urządzą się według recepty: Marksów, Lassalle'ów, Engels'ów, Liebknechtów, Beblów i wszystkich świętych świętego socjalizmu.

Bierne miljony obojętnych na wszystkie przewroty polityczno-społeczne, przywykłe w porządku burżujowskim do posłuszeństwa, przycupną przerażone, nie ośmielą się podnieść ręki na zwycięzców.

Tak wierzyli.

Kiedy ostatni pociąg, uwożący banitów i dobrowolnych emigrantów, znikł w błękitnej dali, owiany kłębami szarego dymu, udał się tłum na plac wyścigowy. Tu stała wysoka trybuna, tonąca cała w czerwonych wstęgach i czerwonych kwiatach, a na tej trybunie czekał na towarzyszów i towarzyszki młody człowiek z bladą twarzą i płonącemi oczami fanatyka. Odkrył głową i zaintonował hymn proletarjatu.

Powiały czerwone sztandary i nad ruchliwą falą czerwonych kokard, piór i krawatów zaszumiała pieśń gniewu wydziedziczonych. Zwycięstwo złagodziło jej groźne, ponure akordy, podniosło ich ton do wysokości radosnej fanfary.

— Towarzysze, towarzyszki — odezwał się młody człowiek z bladą twarzą i z płonącemi oczami fanatyka. — Oto nadszedł ów dzień szczęśliwy, na który wzgardzona ludzkość czekała lat tysiące z tęsknotą łaknącego na puszczy wędrowca. Czego nie udało się wcielić wszystkim prawodawstwom i religjom przeszłości, wszystkim mędrcom, prorokom i reformatorom, my tego dokonamy. My, tylko my! — wołał, podniósłszy głos.

Z jego ciepłego, barytonowego głosu lał się żar wiary, szczerego przekonania, z jego czarnych, błyszczących oczu tryskał płomień zapału. Ten człowiek nie kłamał; on wierzył w to, co mówił.

— Wszyscy mędrcy, prawodawcy i prorocy przeszłości nie mogli znaleźć radykalnego lekarstwa na mękę człowieka, bo wychodzili wszyscy z zasady fałszywej. Oparłszy gmach swoich religji i państw na własności osobistej, musieli błądzić. Własność osobista i jej obrona przez prawodawstwo stała się źródłem wszystkich głupstw, sprzeczności, nieszczęść, grzechów i zbrodni ludzkich. Ona wytworzyła różnice stanowe, rzuciwszy ubogich pod stopy posiadających, ona zatruła serce ludzkie pychą, chciwością, samolubstwem, bezwzględnością, ona uzbroiła jednostkę przeciw jednostce, naród przeciw narodowi, ona uczyniła kobietę poddanką mężczyzny.

W pierwszym szeregu towarzyszek, tłoczących się dokoła trybuny, stała młoda, dwudziestokilkuletnia, przystojna blondynka, ubrana w wykwintny, szary kostjum spacerowy. Jej duże, szafirowe oczy zawisły na ustach, na twarzy bladego mówcy z zachwytem uwielbiającej miłości. Syczały obok niej obelżywe uwagi, kłuły ją zazdrosne spojrzenia, ale ona, zapatrzona w mówcę, jak w arcydzieło wielkiego mistrza, zamknęła uszy i oczy dla złości ludzkiej.

— Lafirynda — syczała towarzyszka Gadalska, nizkiego wzrostu, sucha, koścista, stara panna, ubrana w męzki kapelusz, w męzki żakiet i w spódnicę, wiszącą na niej, jak stara liberja na kołku.— Sprzedała w porządku burżujowskim za pośrednictwem księdza proboszcza gładką gębę i zaokrąglone formy bogatemu kauzyperdzie, a teraz, kiedyśmy, bojowniczki wyzwolenia niewieściego, wywalczyły dla kobiety prawo do pełni życia, do wolnej miłości, chce korzystać pierwsza z naszych zdobyczy.

Na Utopijskiego zarzuca sieci syrenie, chce zabrać dla siebie najzdolniejszego z pomiędzy naszych komitetowców. Serce burżujowskie musiałby mieć Utopijski, gdyby się dał wziąć takiej pospolitej gąsce, mogąc sobie wybrać towarzyszkę z pośród lwic wolności.

— Żeby te lwice wolności chciały być trochę ładniejsze — zauważył jakiś młody, przystojny robotnik.

— Idjota! — ofuknęła Gadalska. — Nie wdziękami ciała, które więdną, mierzy się wartość człowieka, jeno zaletami duszy.

— Jakiej duszy? — zapytał robotnik. — Pani to przecież sama uczyła nas na wiecach, jako niema nijakiej duszy.

— Przepraszam, omyliłam się, chciałam powiedzieć: inteligencja.

— Co mi tam po inteligencji, kiedy mi się chce całować? W takim razie wart ładny, świeży buziak więcej od inteligencji samego Marksa i Bebla.

— Głupiec!

— Niech mi pani nie urąga od głupców, bom taki sam towarzysz jako i pani. Widzicie ją, sucha Jewa, stare czupiradło, o la Boga, jaka mi jenteligentna, że umie trajkotać, niby pytel, to...

— Cicho tam! — huknął głosem rogu myśliwskiego towarzysz Dyndała. — Towarzysz Utopijski jeszcze nie skończył. Nie przerywać mu.

Towarzysz Utopijski, uśmiechnąwszy się do ładnej blondynki, co zapaliło błyskawice gniewu w oczach Gadalskiej, mówił dalej:

— Zdruzgotawszy własność osobistą, wypędziwszy z kraju jej czcicieli i obrońców, rozwiązaliśmy wielką zagadkę szczęścia ludzkiego. Razem z własnością osobistą upadły wszelkie różnice stanowe i wszelkie z tych różnic płynące grzechy i zbrodnie, a równomierne wychowanie wszystkich dzieci społeczeństwa socjalistycznego usunie już w następnem pokoleniu różnice upodobań, dążności, pożądań, iż będziemy, jako jedno ciało. Niech nas burżuje nie straszą egoizmem ludzkim. W społeczeństwie, w którem nikt nie będzie miał powodu zazdrościć komuś czegoś, bo produkcja naszej pracy obdzieli wszystkich równą miarą, niema miejsca dla samolubstwa. Zwiędnie ono jako chwast niepotrzebny. I niech nas burżuje nie straszą różnicą temperamentów. Niezwykły przewrót, jakiego dokonaliśmy, podziałał na nas jak potężne, oczyszczające tchnienie. Wiedząc, że każdy będzie odtąd pracował tylko dla siebie, że jego krwawica nie będzie bogaciła podłych wyzyskiwaczów, będziemy pracowali ochoczo, bez szemrania, szczęśliwi, dumni, że pracujemy dla dobra własnego i całego społeczeństwa. Leniwi staną się pracowitymi, partacze sumiennymi robotnikami, krnąbrni posłusznymi. Czego nie potrafiły religja, prawodawstwa, sądy, policje, więzienia ustroju burżujowskiego, to stworzymy my, bez t.zw. bojaźni bożej, bez kryminałów, kajdan i katów. Uczciwość, prawość, obowiązkowość zamieszkają wpośród nas, są one bowiem naturalnymi skutkami naszych zasad.

Tysiąc już razy słyszeli towarzysze i towarzyszki te ładne frazesy, obietnice, przechwałki i po raz tysiączny pierwszy oklaskiwali je wrzaskliwie. Miło zawsze człowiekowi odurzać się, upajać słodką ambrozją pochlebstwa. Tylko owa ładna blondynka nie klaskała. Splótłszy ręce na łonie, modliła się zachwyconemi oczami do mówcy. On to widział i gorący rumieniec oblał jego bladą twarz.

Odgarnąwszy ręką z czoła bujne, czarne włosy, mówił jeszcze Utopijski:

— A teraz, towarzysze i towarzyszki, zanim staniemy do wielkiego warsztatu wspólnej pracy, która jest główną podstawą, siłą i jedynym celem nowego porządku, weselmy się, radujmy się odniesionem zwycięstwem. Ale weseląc się, radując się, nie zapominajmy, że patrzy na nas złośliwe oko państw ościennych, które nie omieszkają wyzyskać najmniejszej swawoli na naszą niekorzyść. Cofnęliśmy z ulic policję i żandarmów, jako niepotrzebnych świadków pokonanego ustroju burżujowskiego, obrażających uczciwe oko cnotliwego socjalisty. Bądźmy dla siebie sami policją i żandarmerją, czuwajmy sami nad sobą, nad spokojem i porządkiem miasta, okażmy się godnymi wielkiego posłannictwa, jakie spełniamy. Niech żyje czerwona wolność, niech żyje raj na ziemi!

Znów powiały nad tłumem czerwone sztandary i znów zaszumiał hymn wydziedziczonych: „Czerwony sztandar"... ''czer... wo... ny... sztan... dar"...

Z rozwiniętymi sztandarami, z tryumfalną pieśnią ruszył tłum ku Łazienkom. Ani jeden mundur, karabin, żołnierz, policjant nie psuł uroczystego nastroju chwili. Policja i wojsko przestały od wczoraj istnieć. Stróżów porządku publicznego nie potrzebuje społeczeństwo socjalistyczne, bo duch socjalizmu tchnął w towarzyszów wszelakie cnoty, iż mogą się obyć bez nadzoru i obroży rządu. Armaty, karabiny, szable i t.p. dokumenty barbarzyństwa ludzkiego dawnych pokoleń, kazał tymczasowy komitet centralny jako bezużyteczne rupiecie zgromadzić w olbrzymiej szopie. Przyda się kiedyś to żelastwo do jakichś celów praktycznych.. Kilka armat, karabinów, szabel i lanc zachowa nowy porządek w muzeum archeologicznem jako plastyczne dokumenty brutalności i dzikości burżujowskiej cywilizacji. Wojen socjalizm prowadzić nie będzie, wzniósł się bowiem wysoko ponad wszelkie szowinizmy nacjonalistyczne i spory międzynarodowe. Na cóż mu wojsko?

Czoło śpiewającego tłumu dotarło do mostu przed pałacem łazienkowskim. Z góry, z piedestału swojego pomnika dziwił się Jan Sobieski nieznanym mu sztandarom. Nie takie prowadziły jego husarję pod Wiedniem. Zdziwił się jeszcze więcej przesławny wódz i król, kiedy jakiś drobny, chuderlawy żydek skoczył na piedestał i zaczął perorować.

— Towarzysze, towarzyszki! — krzyczał towarzysz Fajgenbaum. — Czy wiecie, kim był ten, który siedzi na koniu?

— Król Sobek — odezwano się w tłumie.

— A czy wiecie, co to był król? To był taki najwyższy burżuj, taki, co tarzał się w złocie, kapał cały złotem i bronił ogniem i mieczem własności burżuj ów przeciw zemście proletarjatu. Dawniej nazywał się proletarjusz chłopem, a burżuj szlachcicem. W złotą koronę ustroili burżuje swoich królów, bo królowie stali na straży ich worków ze złotem, w czerwony płaszcz ubrali ich, bo królowie kąpali się w krwi słabych i ubogich. Tfu! Hańba tym katom wydziedziczonych! Takich, jak ten (Fajgenbaum pogroził pięścią Sobieskiemu) co zamiast karmić i uszczęśliwiać naród, umieli go tylko prowadzić na rzeź, powinna odrodzona ludzkość piętnować piętnem wieczystej klątwy, bo byli tylko wielkimi rzeźnikami. Towarzysze, towarzyszki! Pozwolimyż, aby pomniki tych wielkich rzeźników przypominały nam podłość i głupotę przeszłości? Me mamy-ż swoich bohaterów wolności, którym należą się pomniki?

Wykrzyczawszy to, wydobył z kieszeni młotek i uderzył Sobieskiego w nogę.

— Nie tykaj, co nie twoje! — krzyknął jakiś robotnik.

Ale głos protestu pokryła wrzawa fanatyków.

— Widmo przeklętej przeszłości! Precz z niem! Marks zajmie miejsce tego ukoronowanego burżuja.

Posypały się na bohatera z pod Wiednia kamienie, uderzyły w niego młoty. Prysł w kawały kamienny świadek przeszłości, w której nie było miejsca dla proletarjatu.

Tłum wracał do miasta. Z szumem toczyła się fala ludzka Alejami Ujazdowskiemi, Nowym-Światem, Krakowskiem-Przedmieściem, zatrzymując się przed pomnikiem Kopernika.

Kopernik?! Klechą był, należał do czarnej bandy tłumicieli światła, do owych kruków, co obrzydzali człowiekowi ziemię i jej radości nieznośnem krakaniem: memento mori! Rozbić mu ciemny łeb!... Czytał podobno w gwiazdach? Co socjalizmowi po odczytywaniu tajemnic gwiazd? Ziemia jest jego warsztatem, jego rajem i niebem. On szanuje tylko praktycznych uczonych. W proch z Kopernikiem! Miejsce jego zajmie Ferdynand Lassalle.

Zwalił się Kopernik z cokółu.

Mickiewicz?! O ojczyźnie litewskiej czy polskiej śpiewał, do Matki Boskiej Ostrobramskiej się modlił... wstecznik, bigot, stęchły mamut! Na dół z nim! Zabiera miejsce Beblowi.

Mickiewicz runął z tronu sławy.

Król Zygmunt?! Pótyż będą wizerunki królów obrażały oczy wolnego społeczeństwa?

Król Zygmunt rozsypał się w kawały.

Druzgotanie upaja szpetnem upojeniem wódki, in aquavita rabies. Odurzył się tłum łoskotem padających gruzów... dajcie nam więcej, coraz więcej...

Z ulicy na ulicę ciągnęli tryumfatorowie, niszcząc wszędzie zabytki przeszłości, „ohydnego porządku burżujowskiego ohydne pamiątki". Socjalizm nie potrzebuje błękitnej przędzy tradycji historycznej, łączącej chwilę obecną z daleką przeszłością, albowiem dopiero od niego zacznie ludzkość żyć po ludzku, pełnem życiem, pełną swobodą. Wszystko, co było przed nim, przed jego wielką, promienną jutrzenką wolności, kąpało się w mrokach barbarzyńskiej ciemnoty i we łzach wyzysku. Z przeszłości nie zasługuje nic na cześć, na pamięć u potomnych. Więc precz z tradycją historyczną i z jej sędziwymi świadkami...

Zapadał już wieczór, kiedy zamilkł łoskot miotów, oczyszczających Warszawę z zabytków burżujowskiej przeszłości. We wszystkich oknach i wzdłuż ścian domów, rozwieszone na drutach, czerwieniły się czerwone lampy i lampki, na rogach ulic, na placach, w alejach paliły się ognie bengalskie i sypały rakiety krwawemi iskrami. Miasto witało pierwszy dzień nowego porządku czerwoną iluminacją.

Żołądek, tyran ludzkości, przypomniał towarzyszom i towarzyszkom porę wieczerzy. Żadna żywa kreatura nie może żyć długo samym zapałem.

Nie było dziś kłopotu o posiłek. Setki restauracji, garkuchni, handelków i szynków stały otworem, niestrzeżone przez nikogo. Bogatsi właściciele pouciekali, ubożsi zaś siedzieli cicho, jak przerażone myszy pod miotłą. Wszakże przestała własność prywatna istnieć od wczoraj. Cały majątek kraju należy do społeczeństwa, do wszystkich, do każdego. Jutro zacznie tymczasowy zarząd nowego porządku spisywać, porządkować, zwozić do magazynów majątek społeczeństwa. Dziś można sobie jeszcze użyć w restauracjach i szynkach bez panów.

Gęste tłumy oblegały hotele: Europejski, Angielski, Francuski, Bristol i wszystkie pierwszorzędne restauracje. Towarzysze i towarzyszki tłoczyli się do najlepszych jadłodajni, tam, gdzie burżuje używali. Nikt nie chciał się posilić w podrzędnej garkuchni. Wszyscy są przecież teraz równi...

Powstał ścisk. Tłum, prąc do drzwi hotelów, zwarł się, jak gęsta ława piasku, głowa przy głowie, ramię przy ramieniu. Jeden wchodził na drugiego, parł go z tyłu, deptał go po nogach. Rozległy się klątwy.

— A żeby was jasne pioruny — pcha się to, jak bydło — cholery — psiakrew...

Mocniejszy torował sobie drogę przez tłum pięściami, sprytniejszy siadał mocniejszemu na plecy i wjeżdżał na nim do hotelu, duszone kobiety krzyczały, deptane dzieci płakały.

— Policja! Niema tam kogo, ktoby nauczył ich porządku? — wołał jakiś inteligent, duszący się w tłoku.

— He, he, he, policja—śmiali się mocni i sprytni — szukaj wiatru w polu, poszła spać na zawsze, pilnuj teraz każdy swojej skóry...

Mocni i sprytni zdobyli sobie pięściami i przebiegłością najlepsze restauracje, słabi i łatwowierni rozproszyli się po mieście, umieszczając się, gdzie się dało, bez wyboru.

Towarzysze: Dyndała, Skowron, Litera, Siłacz i Fajgenbaum rozsiedli się w Bristolu.

Brzęczały sale restauracji hotelowej, jak sto uli na wiosnę. Zajęte były krzesła, zajęta estrada dla muzykantów, na podłodze nawet siedzieli nieznani dawniej tym salom goście. Bufet i szafkę z wódkami i likierami uprzątnął głód w kilka minut. Widelcami, nożami, palcami, jak się dało, byle prędzej, byle złapać jaknajwięcej, rozchwytali zwycięzcy przekąski. Byli kelnerzy, obecnie towarzysze, wziąwszy sobie do pomocy kilka towarzyszek, pełnili dobrowolnie służbę obywatelską, znosili ze spiżarni, z piwnic wszystkie zapasy, których burżuj-właściciel nie zdążył spieniężyć przed pogromem dawnego porządku. W pół godziny były spiżarnie puste.

— A teraz wina, tego dobrego, najlepszego, najdroższego, co go to podli burżuje chlali za nasz pot, za naszą krwawicę. Jak się to wino nazywa, bo zabaczyłem? — odezwał się towarzysz Dyndała, chłop na schwał z karkiem żubra i żelaznemi plecami tragarza.

— Szampańskie! — podpowiedział mu towarzysz Fajgenbaum, rudy żyd, popstrzony piegami.

Ogromnie Dyndałę bawił korek, wyskakujący z szampania.

— Patrzcie, jakie te juchy burżuje rozpustne — mówił. — Na wiwat kazali sobie strzelać przy kieliszku.

Wychylił lampkę jedną, drugą, trzecią, obliznął się, otarł wąsy grzbietem ręki!

— Słodkie bo słodkie, ale za mdłe. Nic w gębie i gardzieli nie drapie, a w żołądku ani czuć.

Towarzysz Litera, który jako metrampaż jednej z redakcji ululał się raz na jakiejś fecie redakcyjnej szampanem tak uczciwie, że nie pamięta, jak się znalazł w domu pod kołdrą, uśmiechnął się złośliwie.

— Tylko powolutku, Dyndało, — ostrzegał — bo ani się spostrzeżesz, jak ci języczek skołowacieje.

— Od tej wody z cukrem? Żartujesz, towarzyszu. Nie łeb Dyndały brać na takie pukające ziółka. Całą studnię tego burżujowskiego miodku wypiję, a potem zarzucę na plecy trzy pudy i marsz do dryndy.

Perliło się wino białe, złotawe, czerwone w lampkach, kieliszkach i szklankach, pukały szampanki, zarumieniły się twarze, podniosły się głosy, — brzęk pszczół zmienił się we wrzawę, w której tonęły, zlewały się bez śladu porwane zdania i wykrzykniki.

Dyndała rozparł się w krześle wygodnie i zapalił cygaro hawańskie. Dmuchając przed siebie wonny dym, mówił:

— Ktoby się to był spodziewał, że my biedacy dożyjemy takiego szczęścia. Siedzimy sobie w hotelu niby hrabiowie, pijemy sobie najlepsze wino, kurzymy sobie galante cygaro i nikt nam nie ma prawa zabronić. Niech Pan Bóg da zdrowie onym mądrym panom, co to wymyślili nasz śliczny socjalizm. Ino patrzeć, jak mi nasz zarząd wyznaczy na mieszkanie jaką wilię z ogródkiem. Bo to widzicie, moja stara, jako że jest ze wsi, gospodarska córka, ho, ho, nie tam byle jaka, lubi okrutnie grzebać w ziemi. Będzie sobie kobiecisko siało, sadziło, doglądało grządek. A i dzieciakom przyda się ogródek wedle zabawy. Taki drobiazg to lubi latać na wolności i fikać koziołki po trawie. Już sobie moja stara upatrzyła ten pałacyk w Alejach Ujazdowskich, wiecie, ten z ogrodem. Baba ma rozum, niczego posesyjka.

— Patrzcie ich, jacy mądrale — odezwał się kowal Siłacz, z piersią i ramionami atlety. — Tragarce z kolei zachciewa się pałacyku w Alejach. Może jeszcze karety i paradjerów?

— A dla czegożby nie? — krzyknął Dyndała, grzmotnąwszy pięścią w stół (wysączał już drugą szampankę). — Małom się to nawysługiwał socjalizmowi, małom to łba nadstawiał, kiedy trzeba było tego owego sprzątnąć albo rzucić jakową bombkę? Małom się to naponiewierał po lasach, rowach, bagnach, kiedy rypaliśmy po galantym napadzie na jaką pocztę albo na kolej przed kozuniami? Psia służba. Żeby nie to, co owe wiecowniki gadały, jako po zwycięstwie będzie wszystko nasze, toby takiej służby nikt nie wytrzymał.

— Wszyscyśmy się wysługiwali tak samo socjalizmowi — zauważył Siłacz.

— To też niech sobie każdy wybiera, co mu się podoba — dowodził Dyndała — ale do mojego pałacyku wara, rozumiecie, wara!

— Co mi tu będziesz wygrażał pięścią, ty kuferkodźwigu — zawołał Siłacz.

— Nie wytrzeszczaj ślepiów niby jakowa bestja, kowadłotłuku — krzyczał Dyndała.

— Cicho, ciiicho, towarzysze — uspokajał powaśnionych Fajgenbaum. — Niech żyją wszystkie ludzie i Dyndały i Siłacze i Fajgenbaumy. Na co my się mamy zaraz kłócić? Będzie nam teraz wszystkim dobrze i tobie Dyndała, i tobie Siłacz, i Literze, i Skowronowi, i mnie. Wszyscyśmy pracowali uczciwie dla socjalizmu. To nasz zarząd o nas nie zapomni.

Teraz odezwał się Litera, który rozkoszował się szampanem ostrożnie, małymi haustami.

— Gadacie, jak dzieci, co nie wiedzą nic o socjalizmie. Nie na to zwyciężyliśmy burżujów, żebyśmy rozdrapali ich majątek, jeno na to, abyśmy stworzyli dla wszystkich wspólny warsztat pracy i wspólne, równe warunki bytu. Nikt nie ma być lepszy od drugiego. Gdyby się tak każdemu zachciało willi z ogrodem, toby trzeba całą Polskę przebudować i nie stałoby cegieł i ziemi dla wszystkich.

— A mnie co do tego, czy starczy dla wszystkich albo nie starczy — wrzeszczał Dyndała. — O la Boga — jak te ziółka łomocą we łbie; ogień krąży po kościach, zda mi się, jakobym leciał w górę, aż pod sam sufit, i na dół pod podłogę. To ci dopiero zdradliwy trunek (schwycił się oburącz stołu). Niech tam zarząd kręci łbem, jak chce, a ja co muszę mieć oną wilię, to muszę. Bo widzicie, o mnie to tam nie idzie, mnie tam każdy kąt dobry, spało się nieraz pod płotem, na bruku w rowie, jak wypadło, i człowiek żyje, ale z babą nie dasz rady. Jak sobie taka jucha co wymedytuje, to obcęgami nie wyciągniesz jej ze łba. Trajkoce mi od wczoraj: ten pałacyk w alejach i ten ogródek, rozumiesz bałwanie?... No, rozumiem... Kawał ze mnie chłopa, ale i ona ma łapę jako warząchew, a szybka do bijatyki, niby andrus z nad Wisły. A ozór? Rety, rety, jak zacznie pytlować, to bierz chłopie czapczysko na uszy i zmykaj... No, widzicie, nie mogę inaczej... ta wilia musi być nasza... na...sza... a...jak...że... w ślepiach mi się ćmi... ję...ję...zyk ja...ko... pies w pantoflach... Obejrzał się błędnym wzrokiem dokoła.

— Wszys...cy... tańcują... Gadalska z butelką... Skowron z krzesłem... ta wilia... moja baba... — mamrotał.

— Ululał się — śmiał się Litera — a mówiłem.

''Ululały się" wszystkie sale restauracji. Przelatywały po nich śmiechy, nawoływania i wykrzykniki. Bachus był zadowolony.

Zacierał także rączęta z radości psotny Amor. Nigdy jeszcze nie nabroił tyle, ile dziś, nigdy nie wypuścił tylu strzał ze złocistego łuku.

Posiliwszy się, napiwszy, wymykała się młodzież chyłkiem z restauracji, z piwiarni, z kawiarni, z szynków. Zaroiło się w ogrodach i na pobrzeżach nadwiślańskich od par szepcących, gruchających.

Wieczór był taki ciepły, pachnący — pogodny wieczór czerwcowy. Już rozkwitły bzy w całej pełni, rozkwitały jaśminy i akacje, w sam raz atmosfera i ramy dla słodkiego Amorka.

Używał psotnik, śmiejąc się zcicha w różową piąstkę.

Socjalizm ułatwił mu robotą. Zniósł sakrament małżeństwa i urzędy stanu cywilnego, zdjął z małżeństwa krępujące swobodą pęta religji i prawodawstwa, uczynił je wolnem, jako źrebią na łące. Społeczeństwo nie ma prawa nadzorować pociągu miądzypłciowego, wtłaczać go siłą w obrożą ustaw, ograniczać jego zmiennych gustów. Podobają się sobie mężczyzna i kobieta — niech się biorą bez księdza proboszcza, bez urzędnika stanu cywilnego, niech się kochają dopóty, dopóki im się podoba, i niech się rozchodzą, kiedy im się podoba. Ich to rzecz — sprawa to prywatna, do której społeczeństwu zasię. Dzieci nie będą odtąd zakłócały spokoju rodziców. Wychowa je społeczeństwo. Im więcej dzieci, tem lepiej. Nowy porządek potrzebuje dużo rąk do pracy.

Ruszyły do parków i ogrodów wszystkie zwolenniczki „pełni życia", wdowy, mężatki i panny, klasnęły w ręce z radości wszystkie brzydkie, stare panny, podskoczyły w górę wszystkie prostytutki, zwane dotąd kobietami upadłemi. Teraz będą mogły obnosić swoje upodobania jawnie, w jasny dzień po ulicach i nikt nie będzie ich wytykał palcem.

Niech żyje wolność!

Towarzyszka Gadalska, jedna z najgorliwszych wiecowniczek, uświadamiaczek w porządku burżujowskim, zasłużona wielce dla przewrotu, latała po ulicach i ścieżkach parku miejskiego, jak sprawny wyżeł, tropiący kuropatwy. Aż jej się czerwone pióro przekręciło na męzkim kapeluszu. Krew jej smagała pożądliwość kobiety czterdziestoletniej niekochanej, niecałowanej, nieobejmowanej nigdy. Ostatnia chwila, ostatnia chwila! Krzyczała w niej tęsknota sierocego serca, miotała się w niej niezaspokojona dotąd żądza miłości. Za rok, za dwa, zacznie więdnąć...

Rzucała na prawo, na lewo zachęcające spojrzenia, uśmiechy. O, ten podły rodzaj męzki! Nikt nie zwracał na nią uwagi, na nią, na zasłużoną społeczniczkę, którą na wiecach tak rzęsiście oklaskiwano.

Każdy wolał ładną, świeżą buzię, okrągłe formy, młody śmiech, młode, wiosennym blaskiem tryskające, oczy. Jacy oni podli, ci mężczyźni, jacy płascy. Niczem dla nich zapał, natchnienie, talent. Pierwsza lepsza hoża, urodziwa gąska wlecze ich za sobą na łańcuchu zwodniczych, zmiennych uśmiechów. Urodzeni niewolnicy miłości. A zdaje się im, że są panami, władcami kobiety. Ten Utopijski! Taki niby genialny, taki cały oddany idei, a opuścił plac wyścigowy, prowadząc pod rękę ową rozpustnicą z oczami niezapominajki. Tfu!

Długo szukała towarzyszka Gadalska. Aż nareszcie zmiłował się nad jej nieugaszonem pragnieniem jakiś ośmnastoletni chłopczyna. Dzieci lgną, wiadomo, do kobiet przedojrzałych.

Roiło się w parkach, ogrodach i pobrzeżach nadwiślańskich od par szepcących, gruchających, biły serca młotem, kipiała krew, omdlewały spojrzenia, a psotny Amor chichotał drwiąco: nawarzę wam piwa, nawarzę...

II.

Utopijski klęczał u stóp pani Wandy Padlewskiej, swojej modrookiej wielbicielki, tuląc głowę do jej kolan.

— Teraz jesteś moją, ukochaną, najmilszą towarzyszką, najwierniejszą na tej ziemi przyjaciółką — mówił głosem drżącym — Już miłości naszej nie będą opluwały śliną jadowitą przesądy burżujów, już nas obłudna moralność wyzyskiwaczów nie będzie stawiała pod pręgierzem tej ulicznicy, zwącej się opinją publiczną. Runęły raz na zawsze wszystkie tamy i przeszkody, dzielące serce od serca, nakładające kaganiec na instynkt płciowy. Nieznośne śluby z aparatem obrzędowym kościoła i urzędu stanu cywilnego, wymyślone przez tyra-

nów wyzysku w celu obezwładnienia kobiety, należą od wczoraj do rupieciarni przeszłości. Teraz jesteś moją, moją, przed całym światem moją...

Dwoje okrągłych, ciepłych ramion objęło jego głowę, różowe, gorące usta dotknęły jego włosów, szepnąwszy:

— Kocham cię, bohaterze wolności!

On drgnął pod dotknięciem tych ust, podniósł się z kolan i, przygarnąwszy ukochaną do piersi, całował jej śliczne oczy.

Siedzieli na jedwabnej kozetce w wykwintnym buduarze, oświeconym księżycowym blaskiem lampy, przyćmionej srebrzystym abażurem, stopy ich spoczywały na białym, miękkim dywanie. Zacisznie było w tem gniazdku miłości.

Me pierwszy to raz tulili się do siebie na tem samem miejscu, ale jeszcze temu kilka dni doznawali, całując się i pieszcząc, uczucia złodzieja, rabującego cudzą własność. Straszył ich dzwonek odzywający się w przedpokoju, przerażał ich kobiercami tłumiony szelest kroków służby, szarpał ich nerwy turkot dorożki, zatrzymującej się przed bramą domu. Może to on dzwoni, skrada się do nich, wraca z miasta, on, mąż, obrzydliwy cerber, któremu prawodawstwo burżujowskie oddało władzę nad jej duszą, sercem i ciałem. Teraz nie straszy, nie przeraża ich już nic... Pan Padlewski, wzięty w mieście adwokat, uciekł z dziećmi za granicę razem z arystokratami, burżujami i tą niesforną hołotą Apollina i Ateny. Gdyby mu nawet przyszło na myśl wrócić do Warszawy, nie byłby już strasznym dla wiarołomnej żony, nowy bowiem porządek rozwiązał wszelkie śluby, rozpętał wszelkie pęta.

— Już nas teraz nikt nie rozłączy? — pytała.

— Nikt, oprócz naszej własnej woli — odpowiedział.

I tulił ją do siebie z namiętnością ubogiego chłopca, któremu ubóstwo zamknęło bramy do raju Wenery.

Był synem ubogich rodziców. Żebraniną po redakcjach, stypendjami przepchnął się przez szkoły, lekcjami, głodem, poniewierką przez uniwersytet; od lat najmłodszych pił z kielicha życia gorycz walki o byt, niedostatku, upokorzenia, patrzał na samolubstwo i chciwość pieniędzy, na pychę bogactwa. W chwili, kiedy kończył studja prawnicze, powiał nad krajem gorący oddech rewolucji, przesycony fosforem niezadowolenia z istniejącego porządku, i rozgrzał jego smutną duszę. Ubogi student, dyszący do radości i rozkoszy życia, wczytywał się w dzieła socjalistów, pochłaniał z głodem wydziedziczonego ich obietnice powszechnego szczęścia i stał się szczerym, żarliwym wyznawcą ich doktryn. Zdolny, energiczny, odważny, rzucił się w krwawe wiry wojującego socjalizmu i wysunął się na sam przód walki. Kiedy pionierowie nowego porządku wyginęli, obwołali towarzysze jego wodzem.

— Nikt oprócz naszej własnej woli? — szeptała pani Wanda. — A gdyby nasza wola...

— O, nie mów tak, nie wątp; niech nawet myśl o rozłące nie mąci naszego szczęścia, nie plami naszej miłości — mówił Utopijski, zamykając usta pani Wandy długim pocałunkiem.

Ona przymknęła powieki, upojona narkotykiem miłości.

Wydano ją młodą dziewczyną za mąż, za człowieka, którego nie kochała, sprzedano jej urodę zamożnemu adwokatowi. Mąż otoczył ją zbytkiem, stroił ją, zabawiał, ale nie mógł jej nakarmić ambrozją miłości, za którą jej młode serce tęskniło.

Nadeszła chwila wieców pedagogicznych, etycznych, politycznych, uświadamiających i różnych innych. Pani Wanda, znudzona żurkami, teatrami i kwestami, popłynęła za prądem ogólnym, uczęszczała pilnie na różne zebrania legalne i nielegalne. Nowość, śmiałość wygłaszanych przez wywrotowców poglądów olśniła jej wyobraźnię, poniosła jej młody, bezkrytyczny rozumek. Najwięcej ze wszystkich nowości podobał się żonie niekochanego męża, łaknącej zawrotnych wrażeń i upojeń miłości, nowy pogląd na stosunek międzypłciowy. Jej tęsknotę za miłością przekonała doktryna o „pełni życia". Cała część ekonomiczna i społeczna rewolucji obchodziła ją niewiele. Żona zamożnego męża, który zdjął z niej ciężar walki o byt, nie odczuwała, nie rozumiała namiętnego krzyku głodnych, odtrąconych od pełnego stołu życia. Z nowych poglądów zapadło w jej serce tylko to, co to serce bolało.

Na zebraniach widywała, słyszała często Utopijskiego. I jej serce dziewicze uderzyło potężnie do tego marzyciela, w którego mowach palił się czysty płomień wiary i nadziei, i jej młoda wyobraźnia otoczyła głowę uwielbianego działacza aureolą bohaterstwa. Kochała go, jak kocha młodość swoje złudzenia.

— Tchnienie socjalizmu oczyściło serce człowieka z brudów wszystkich grzechów przeszłości, odniesione zwycięstwo zgasiło raz na zawsze żółty płomień zawiści, zdeptało trującego gada podłości, zapewniwszy dla wszystkich byt. Zabiło zbrodnie — deklamował Utopijski. — Nic nie będzie odtąd zagrażało ani szczęściu ani wolności człowieka. Wrócą czasy pierwotnych społeczeństw, w których nikt nikomu niczego nie zazdrościł, nikt nie nastawał na cudze mienie, albowiem wszystko należy do wszystkich.

Wtem rozległy się na ulicy pod oknami strzały.

— Szczęśliwy lud strzela na wiwat — zauważył Utopijski.

Potem słychać było jakby wrzawę walczących lub kłócących się ludzi.

Coby to mogło być? Czyby alkohol podniecił nad miarę fantazję szczęśliwych zwycięzców? Już podnosił się Utopijski, aby wyjrzeć oknem, kiedy za dzwonek w przedpokoju szarpnęła jakaś niecierpliwa ręka.

— Mąż! — zawołała pani Wanda przerażona, zrywając się z kozetki.

— Dziecko! — uspokajał ją Utopijski. — Upiory przestały straszyć żywych ludzi.

Otworzył drzwi. Do buduaru wpadł Litera z browningiem w ręku.

— Towarzyszu-gospodarzu — mówił głosem zdyszanym — wszyscy złodzieje, włamywacze, rabusie, mordercy, cała czeladź zbrodni wylała się na ulicę.

— Czegoż chcą?

— Rabują domy bogatych burżujów, majątek społeczeństwa.

— Ra...bu...ją?

Utopijski patrzał na Literę wzrokiem nieprzytomnym, jakby go nie rozumiał.

— Ra...bu...ją? — powtórzył głosem bezdźwięcznym.

Wiadomość ta szarpnęła złocistą przędzę jego optymistycznych doktryn, wierzeń, nadziei ręką brutalną. Więc tchnienie socjalizmu nie oczyściło wszystkich serc, nie zdeptało trującego gada podłości, nie zabiło zbrodni?

— Korzystając z tego, że usunęliśmy z ulicy policję, zbrodnia gospodaruje w mieście, jak w zdobytej twierdzy — mówił Litera. — Przerażona ludność ucieka w popłochu przed browningami bandytów, zamyka się w domach, woła o pomoc.

Utopijski stał z oczami zamkniętemi, słaniając się, jak gdyby się posadzka buduaru pod nim chwiała. Fanatyk oderwanej idei zetknął się po raz pierwszy z rzeczywistością.

— Okropnie! — szeptał pobladłemi usty.

— Trzeba na to coś poradzić, towarzyszu-gospodarzu, jeśli miasto nie ma się stać łupem złodziejów i rabusiów.

Utopijski ocknął się z bolesnego zdziwienia. Tak, trzeba na to coś poradzić, jeżeli nowy porządek nie ma runąć w błoto grzechu zaraz pierwszego dnia po odniesionem zwycięstwie.

— Do ratusza! — zawołał.

— Zostawiasz mnie samą w tem niepewnem położeniu? — odezwała się pani Wanda, uczepiwszy się jego ręki. — Ci straszni ludzie mogą mnie napaść.

— Przyślę ci do obrony Dyndałę. Nie zatrzymuj mnie. Jestem potrzebny w ratuszu.

— Dyndała, spity jak nie stworzenie boskie, leży pod stołem w „Bristolu" — szepnął Litera do ucha Utopijskiego.

— Siłacz zastąpi Dyndałę przy mojej żonie.

— Siłacz, zalawszy pałkę, wyprawia brewerje razem z bandytami.

— Przyślemy Fajgenbauma albo Skowrona,

— Fajgenbaumowi i Skowronowi zachciało się po szampanie romansów. Niewiadomo, gdzie ich szukać.

— Czy wszyscy powarjowali? — krzyknął Utopijski, zdejmując z szyi ręce pani Wandy. — Zatrzymujesz mnie, a naszemu wielkiemu dziełu grozi srom. Te łotry zniesławią socjalizm. Do widzenia! Gdzie dobro społeczeństwa woła swoich wodzów, tam milkną uderzenia serca jednostki. Nie obawiaj się. Przyślę jakiego zucha do twojego boku.

Wybiegł na ulicę. Gromada mężczyzn i kobiet przeciągała właśnie pod oknami pani Wandy, objuczona łupem. Kobiety niosły poduszki, kołdry, bieliznę, suknie, mężczyźni lichtarze, srebra, zegary, szkatułki.

— A wy dokąd? — krzyknął Utopijski na złodziejów — zkąd wzięliście te rzeczy?

Śmiałość i czerwona szarfa towarzysza-gospodarza stropiły w pierwszej chwili rabusiów. Znali go z wieców. I oni zabawiali się podczas rewolucji w politykę. Wielu z nich służyło z początku w bojówce, zanim, nauczywszy się eksproprjacji dla celów partji, zaczęli wywłaszczać burżujów na własną rękę, dla własnej kieszeni.

— To starszy — odezwał się któryś z nich półgłosem.

— Odnieście natychmiast te rzeczy tam, skąd je wzięliście — rozkazał Utopijski.

Pierwszy odważył się mu odpowiedzieć jakiś wyrostek z gębą urodzonego zbója. Czoło miał nizkie, jak małpa, uszy szpiczaste, jak lis, dolne szczęki nadmiernie rozwinięte, oczy zezowate.

— Kiedy wolność, to wolność — mówił. — Prawiliśta na wiecach, że kiedy zwyciężymy, to będzie wszystko po równości dla każdego, wspólne. To my też sobie teraz bierzemy, co się nam podoba, bo zwyciężylim, bo tłuklim razem z wami burżujów galanto.

— Nie waszą rzeczą rozporządzać majątkiem społeczeństwa — tłumaczył Utopijski — jest od tego tymczasowy zarząd, żeby wydzielił każdemu, co mu potrzebne.

— A juści — odezwała się jakaś baba z nad Wisły, dźwigająca na plecach w prześcieradle pościel — żeby tymczasem inni rozdrapali co najlepszego. Nie słuchaj ta tej bzdurnej gadaniny, co wzielim, to nasze i już.

— Zamkniesz ty gębę, ty... — wrzasnął Utopijski.

— A tobie co do mojej gęby — wrzeszczała baba, doskakując do Utopijskiego z pięściami. — Widzicie go! Że ma bladą gębę, jakby tylko wodę chlał, i czerwony gałgan bez plecy, to się będzie rządził na ulicy i pyskował niby jaki lawirowy. Hrabia, a jakże. Antek, nie masz tam majchra, wałkoniu?

Antek, ów wyrostek z czaszką małpy, przysuwał się bokiem do Utopijskiego, ale go jakiś duży drab ujął za kark i odepchnął, warcząc:

— Leżeć kundlu, do budy!

A zwróciwszy się do Utopijskiego, rzekł:

— A wy, panie starszy, nie wtykajcie nosa do nieswoich rzeczy. Kiedyście nas potrzebowali, to obiecywaliście nam domy, ziemie, wszelakie dobro, a teraz to nam żałujecie trochę gałganów i srybła. Możebyście jeszcze poszczuli na nas szpiclów i stojących? Dobra nasza, że tych psów już niema. Do roboty, towarzysze!

Wygrażając Utopijskiemu pięściami, odeszła banda ku ulicy Berga. Za kilka chwil było słychać uderzenia toporów w bramę. Rabusie szukali nowego łupu.

— Towarzyszami nazywa się ta czeladź zbrodni — mówił Utopijski — co za hańba dla naszego sztandaru!

Biegł z Literą do ratusza. Po drodze spotykał wszędzie takie same gromady, objuczone łupem, słyszał klątwy, strzały, wołania o pomoc.

W ratuszu, w sali radnej, zastał już cały tymczasowy zarząd, który miał wykonywać obowiązki władzy, aż do zwołania pierwszego sejmu. Panowie kierownicy poszczególnych wydziałów (tytuł ministra usunięto, jako starzyznę, przypominającą porządek burżujowski) czekali z niecierpliwością na ''gospodarza" (tytuł prezydenta nie podobał się towarzyszom z tych samych powodów).

Byli to sami ludzie młodzi, liczący po lat dwadzieścia kilka, prawnicy, lekarze, inżynierowie, dziennikarze, studenci. Należeli podczas rewolucji do centralnego komitetu, byli mówcami na wiecach i agitatorami.

Bezradność malowała się na ich twarzach. Co robić?— pytały ich oczy. Czekali na wodza, przywykli myśleć jego myślami, mieć jego wolę.

Ale i wódz, gospodarz świeżo upieczonego państwa socjalistycznego, stał bezradny wobec położenia, które przekreślało wszystkie jego teorje o ''oczyszczającem tchnieniu socjalizmu". Umiał tylko zawodzić: hańba, hańba!

Przy długim stole, przykrytym czerwonem suknem, siedział starszy człowiek w wytartym, poplamionym surducie. Kiedy komitetowcy zawodzili, palił on papierosa, uśmiechając się pod siwiejącym już, nieporządnie utrzymanym wąsem.

Nagle odezwał się:

— Pytacie, co robić? Wyślijmy natychmiast policję na ulice i każmy jej wyłowić bandytów. Żachnęli się na niego komitetowcy.

— Policja? W państwie socjalistycznem policja? Lassalle i Marks przewróciliby się w grobie, Bebel by nas wyklął. Towarzysz Drwicki trąci jeszcze burżujem.

Towarzysz Drwicki, były nauczyciel ludowy, a od wczoraj kierownik wydziału oświaty, odpowiedział spokojnie:

— Niech sobie Lassalle i Marks fikają w grobie koziołki z oburzenia, niech Bebel złamie nad nami sto świec i klnie z furją średniowiecznego inkwizytora, a my poślijmy natychmiast na ulicę całą bojówkę, jeśli nie chcemy, żeby się bandyci i do nas zabrali. Dla tej hałastry niema nic świętego, o czem dobrze wiemy. Zamiast eksproprjować dla partji; grabili dla siebie. Łajdaki! Nazwijcie tę nową policję milicją, strażą cnoty, porządku, czy jak tam chcecie, jeśli wam nazwa burżujowska nie smakuje, ale nie zwlekajcie. Siłę brutalną uśmierza się tylko siłą brutalną, pięścią. Z mowami, z gadaniną pójdziecie do tej kanalji? W nos się wam roześmieje, a gdy się jej wasze ładne słowa sprzykrzą, pomaca was nożem po żebrach.

Na dworze rozległy się strzały.

— Słyszycie? — zawołał Drwicki, podnosząc się z krzesła. — Pod naszemi oknami gospodaruje zbrodnia, a wy się wahacie? Co tu długo medytować?

I nie czekając na przyzwolenie kolegów, wybiegł na kurytarz. Tu siedziało na ławach dwudziestu bojowców, pełniących przy zarządzie służbą straży honorowej. Wielkie to były zuchy, kwiat bojówki. Każdy z nich wyekspedjował na drugi świat po kopie burżujów. Na robocie sztyletem, brauningiem i bombą znali się po mistrzowsku.

— Czy słyszycie te strzały? — zapytał Drwicki.

— Słyszymy, towarzyszu-kierowniku.

— A wiecie, co one znaczą?

— Bandyci hulają.

— Czy pozwolicie na to, żeby ta hałastra rządziła się w mieście, jak w świńskim chlewie?

— Rozkażcie, a obrzydzimy tym grandziarzom pohulankę.

— Rozkazuję wam w imieniu tymczasowego zarządu zwołać natychmiast bojówkę i oczyścić miasto z tego robactwa. Kul nie żałujcie, a i postronki niech zrobią swoje. Wieszać na latarniach, na głównych ulicach i placach, żeby jutro ci, co ujdą waszemu pościgowi, widzieli swoich kamratów dyndających, z wywalonymi ozorami. Poskutkuje to lepiej od brauningów. Jazda!

— Dobra! — odrzekł dowódca straży. — Zrobi się, jak należy.

Utopijski, posławszy dla obrony pani Wandy jednego z bojowców, usiadł przy radnym stole z głową, opartą na dłoni. Przykre myśli wirowały w tej jego młodej, optymistycznemi teorjami nadzianej, głowie, jak kupa pierza, rozbita skrzydłem wichru. Latały w niej doktryny, marzenia, nadzieje, potrącając się o pierwsze rozczarowanie. Cała krew zbiegła się do jego mózgu, zalewając go warem. W jego ładnej duszy bladł promienny ideał wiary w dobroć natury ludzkiej, jaki przyświecał jego działalności rewolucyjnej.

— Nie masz się czem martwić — pocieszał go Drwicki. — Powiesimy najzuchwalszych rabusiów i będzie spokój.

Były nauczyciel ludowy, ocierający się na wsi przez szereg lat o brutalność natur pierwotnych, znał człowieka lepiej od szlachetnego utopisty, opanowanego przez doktryny a priori, wiedział, że bezwzględna siła przerazi swawolę zbrodni.

— O bandytów mniejsza — mówił — z tymi załatwią się rychło brauningi i postronki. Więcej, niż bandytów, obawiam się zawiedzionych nadziei wielkich tłumów.

Utopijski spojrzał zdumiony na Drwickiego.

— Wszystkie nadzieje wielkich mas spełniły się już — rzekł. — Nasze zwycięztwo zdjęło z nich samolubną, miażdżącą rękę wyzysku.

— Tak się wam, młodym ludziom, zdaje, mnie zaś zdaje się, że lwia część naszej pracy dopiero teraz się rozpocznie. Ale o tem potem. Zobaczymy, jak się nowe stosunki ułożą. Teraz radźmy nad środkami zawładnięcia majątkiem społeczeństwa, bo od tego trzeba zacząć robotą organizacyjną, jeśli mamy ustanowić dokładny budżet. Trzeba obliczyć ilość i rodzaj istniejących sił roboczych, środków do pracy, odziedziczone po dawnym porządku zapasy i oznaczyć te artykuły, które są w pierwszej chwili najpotrzebniejsze, abyśmy nie popełnili błędu ustroju burżujowskiego, którego tak zwana ślepa produkcja, nie uwzględniająca potrzeb chwili, wywoływała co pewien czas kryzysy przemysłowe i krachy bankowe. Nam, socjalistom nie wolno błądzić błędami w chciwości swojej ślepych burżujów.

Komitetowcy radzili nad sposobami uspołecznienia całego majątku kraju, bojowcy staczali zacięty bój z bandytami, a pani Wanda płakała.

Płakała łzami trwogi i bólu.

Z ulicy wlewała się przez otwarte okna do jej zacisznego gniazdka przez całą noc wrzawa walki: odgłos strzałów, łoskot młotów, krzyk, klątwy, tupot goniących i uciekających nóg, odzianych w ciężkie buty z cholewami. Wrzawa ta grała na jej nerwach, jak gra namiętna ręka na strunach cytry. Wibrowały bezustannie!

Wprawdzie bronił osoby żony gospodarza bojowiec Lis, siedzący na balkonie z dwoma brauningami, gotowymi do strzału, ale cóż znaczył choćby najodważniejszy człowiek wobec wściekłości rozjuszonego tłumu? Lada chwila mogła drapieżna gromada runąć na jej dom, zburzyć jej urocze gniazdko, a ją samą zniesławić. Czytała przecież w gazetach nie raz, nie dwa, o rozpuście bandytów.

I w takiej to ciężkiej chwili opuścił ją Utopijski, rzucił ją na pastwę dzikości zbrodni. Mówił coś o obowiązkach społecznych, idących przed prywatnymi... Cóż kobietę kochającą, dla której miłość była w tej chwili najwyższym celem, najgłębszą treścią życia, mogły obchodzić jakieś obowiązki społeczne? Ona chciała kochać i być kochaną, pragnęła, aby cała dusza jej kochanka, każda jego myśl należała tylko do niej.

Obowiązki społeczne? Nie rozumiała ich ładna i młoda samica, pożądająca tylko narkotyku szału zmysłowego, nie umiała się wznieść do ich niesamolubnych wyżyn natura przeciętna, która nie płonęła nigdy świętym ogniem talentu i entuzjazmu.

Obowiązki społeczne? Niech się tymi andronami zajmują stare dziady, spróchniałe niedołęgi, niezdolne już do kochania. Ale on, Edmund Utopijski? Taki młody, przystojny, namiętny, kipiący pożądaniem? On powinien był być przy niej, w chwili, kiedy jej życiu, jej czci zagrażało niebezpieczeństwo. Miała do niego prawo, oddała mu się przecież cała, bez zastrzeżeń, zerwawszy śmiało wszystkie pęta, wszystkie stosunki, jakie ją skuwały ze światem, do którego należała pochodzeniem i wychowaniem. A on poświęcał ją dla jakichś tam obowiązków społecznych...

Pani Wanda płakała gorzkiemi łzami rozczarowania. Nie o takiej miłości marzyła.

I zaczęła tracić zaufanie do nowego porządku, który jej zabierał kochanka.

III.

Wschodzące słońce oświeciło puste, ciche, uśpione ulice. Wódką, winem, miłością i tryumfem znużeni zwycięzcy spali kamiennym snem wyczerpania. Tylko na zbiegach ulic i na placach stali bojowcy po dwóch, pełniąc służbę zniesionej policji.

Po nocy pogodnej nastał wietrzny poranek. Szumiały zcicha drzewa i drzewka w Alejach Ujazdowskich, Jerozolimskich, na ulicy Marszałkowskiej, na skwerze Mickiewiczowskim, na placu Teatralnym, nucąc ostatnią, pożegnalną pieśń wisielcom, kołyszącym się na ich gałęziach.

Dużo tych biedaków przypłaciło chciwość kruków, albo nie dobrze strawioną doktrynę socjalistyczną gardłem. Bojowcy nie próżnowali nocą. Drzewa i latarnie przystroili bandytami, złodziejami, rabusiami i Bogu ducha winnymi pauprami, którzy, uwierzywszy, iż nastał czas bezkarności, dozwolonej gospodarki w cudzych domach, chcieli sobie też raz w życiu użyć.

Krwawa energja bojowców zmiotła z ulic całą czeladź grzechu. Pierzchło hultajstwo po krótkim oporze, rzucając łup, rozsypując się z przeraźliwym krzykiem po zaułkach, zapadając w kryjówki i nory przedmiejskie. Prawodawstwo burżujów posługiwało się nudnym, kosztownym aparatem sędziów śledczych, badań, przesłuchiwać, protokułów, sądzenia, obrony, wyroków i apelacji, do czego krewcy zwycięzcy, zaprawieni w samosądach, nieznających zwłoki, do błyskawicznej szybkości, nie mieli ani czasu, ani ochoty. Za kark i na latarnię, na gałąź, albo kulą w łeb, i — stało się zadość sprawiedliwości.

Pierzchła w przerażeniu drapieżna hołotka, zapadła w najgłębsze nory, w najskrytsze kryjówki, zmiarkowawszy, że z nowymi panami niema żartów. Za dawnych rządów można było jeszcze drapnąć z ula, wyłgać się na sądach; w najgorszym razie posiedziało się jakiś czas w kozie, albo powędrowało się na daleką północ, skąd odważniejszemu udawało się nieraz wrócić do domu... A z tymi nowymi władcami ani sposób się dogadać... Stryczek na kark i jazda na drugi świat!...

Padł blady strach na amatorów cudzej własności. Majątek społeczeństwa był ocalony.

Wysoko już na niebie stojące słońce krzesało z krzyżów wież kościelnych złote iskry, a ulice były jeszcze puste. Dzwony fabryk nie wzywały robotników do warsztatów, oficjaliści sklepów i biurowi nie mieli potrzeby spieszyć na stanowiska, opuszczone przez burżujów, — wielkie pracownie nowego porządku nie były jeszcze w ruchu. Lud mógł sobie używać długiego wypoczynku pod pierzyną.

Był już jasny dzień, kiedy na główne ulice zaczęły się wysuwać z bocznych, prowadzących nad Wisłę, na przedmieścia i do dzielnic żydowskich, kobiety z gminu. Szły, omijając ostrożnie bojowców, trzymając się chodników. To matki, żony, siostry, dzieci i kochanki szukały na latarniach i drzewach synów, mężów, braci, ojców i kochanków. Ta i owa poznała swojego. Na widok ohydnych, zeszpeconych, sinych trupów stawały w pierwszej chwili nieruchome, jak porażone. Potem odezwały się tłumione łkania, nabrzmiewające w głośny płacz. Najwrzaskliwiej zawodziły Żydówki. Otoczywszy swoich blizkich gromadkami, rwały sobie włosy, darły na sobie suknie.

Jęczały ulice płaczem niewiast i dzieci, drgały w konwulsjach bezsilnej rozpaczy. Obojętnie przypatrywali się bojowcy temu smutnemu pogrzebowi nędzy i grzechu.

Nareszcie zaczęły się główne ulice miasta powoli zaludniać. Tłumy socjalistów ciągnęły chodnikami, przypatrując się wisielcom z ciekawością gapiów wielkomiejskich, bawiących się każdem niezwykłem widowiskiem. Nie zabrakło i dowcipnisiów brukowych.

— O, jak to wybałuszył ślepie, jakby nigdy żywych ludzi nie widział — odezwał się jakiś chłopak (ujął nogi wisielca i wprawił ciało w ruch). — Pohuśtaj się trochę na świeżem powietrzu, bo to już ostatni raz.

Śmiech gapiów wynagrodził humor chłopaka.

— Dałbym ci kawał kiełbasy na drogę, ale tak ozór wywaliłeś, że nie wiadomo, gdzie wetknąć.

— Ha, ha, ha! — ryczało otoczenie.

Me wszyscy jednak bawili się cynizmem łobuza. Jakiś robotnik odezwał się:

— Nie urągałbyś wisielcom, szczeniaku, bo nie wiesz, czy nie będziesz sam dyndał. Głodne psy cię wychowały czy kruki, że pastwisz się nad trupami?

''Szczeniak" chciał parsknąć nowym dowcipem brukowym w oczy swojemu krytykowi, ale zmienna wrażliwość tłumu, ulegająca bez przejścia każdemu wpływowi, odwróciła się od niego.

— Po karku bezbożnego kundla! — rozległa się groźba.

Bezbożny ''kundel", nie czekając na jej wykonanie, dał nura w gromadę chłopaków i, przepruwszy ją z szybkością szczupaka, znikł.

— Trochę za ostro zabrali się bojowcy do tych biedaków — mówił ów uczciwy robotnik. — Nie wszyscy zasłużyli zaraz na stryczek albo kulę. Trzeba było powybierać co gorszych, a reszcie wlepić, gdzie należy, kopę bizunów, i puścić ich do domu.

— Gadacie, panie Antoni, jak gdybyście nie wiedzieli, że nasz zarząd nie ma teraz czasu do przebierania rabusiów niby grochu — bronił zarządu jakiś żarliwy zwolennik nowego porządku. — Kto się tam będzie zajmował śmieciami, kiedy trzeba od nowa cały dom przebudować? Wielka szkoda, że złodziejom trochę juszki upuszczono...

— Krwi ludzkiej zawsze szkoda, — odparł Antoni. — Me ludzie ją stworzyli. A i ci bojowcy? Po co oni stoją jeszcze na ulicach? Nowa policja, czy co? Zrobili swoje, niech sobie idą. Wiadomo, jako nie ma być teraz nijakiej policji.

— Niech sobie idą! — szemrano dokoła. Nienawistne spojrzenia szły w stronę bojowców.

— Lawirowi! Widzicie ich!

Od gromady do gromady szedł groźny pomruk pierwszego niezadowolenia.

Po mieście tymczasem latali woźni z ratusza i rozlepiali na pustych ścianach domów i na słupach do ogłoszeń ogromne, czerwone plakaty.

Zarząd ogłaszał ludowi:

— Z dniem dzisiejszym tracą wartość wszelkie pieniądze papierowe, listy zastawne, poświadczenia

Po czerwonem zwycięstwie hipoteczne i książeczki oszczędności. Niech sobie burżuje i każdy, komu się to rozporządzenie nie podoba, wytapetują tymi świstkami swoje kufry i szczęśliwej drogi! Z dniem dzisiejszym przechodzi wszelka nieruchomość, jakoto: ziemia, domy, fabryki, kopalnie, koleje żelazne, wodociągi, gazownie, tramwaje, elektryczność, telegrafy, telefony, warsztaty, maszyny, narzędzia, meble, sprzęty domowe i t.p. na własność społeczeństwa. By zarząd mógł sobie wytworzyć w jaknajkrótszym czasie pogląd na cały majątek społeczeństwa, uprasza się towarzyszów i towarzyszki o nadesłanie w przeciągu trzech dni z Warszawy a w przeciągu dziesięciu dni z prowincji, z miast i wsi, dokładnego spisu wszystkich wymienionych powyżej nieruchomości. Oprócz tego uprasza zarząd towarzyszów i towarzyszki o natychmiastowe złożenie w warszawskim ratuszu wszystkich złotych i srebrnych monet i złotych lub srebrnych naczyń, nożów i widelców, jakieby się jeszcze w kraju znajdowały nie skradzione społeczeństwu przez uciekających burżujów. Wzywa się w imieniu szczęścia społeczeństwa wszystkich towarzyszów i towarzyszki o uczciwe wiadomości.

Tłumy gromadziły się przed plakatami, ciekawe rozporządzeń Zarządu. Nie wszyscy rozumieli od razu, o co właściwie chodzi. Gdy jednak członkowie byłych organizacji socjalistycznych, których się w każdej grupie znalazło po kilku, wyłożyli nieuświadomionym słuchaczom rozporządzenia i zamiary zarządu tak jasno, posługując się gwarą i pojęciami ludu, iż nawet dziecko mogło zrozumieć, że trzeba oddać w ręce centralnego komitetu wszystko, co ktokolwiek posiada, wywołał manifest nowej władzy szczególnego rodzaju skutek. Na ulicach przed plakatami zostały tylko nieliczne grupy, składające się z samych nędzarzów, których cały majątek stanowiły; połatana kapota i dziurawe buty; reszta uciekała w milczeniu, nie oglądając się ani w prawo ani w lewo, jak gdyby ich czarna śmierć goniła!

Pędziły na oślep kobiety stare i młode, szwaczki, robotnice, kucharki, stróżki.

Leciała razem z innemi jejmość pani Dyndalina, niewiasta krępa, przysadzista, z rękami, stworzonemi do ubijania kapusty w beczce. Chustka spadła jej z głowy na ramiona, włosy jej się rozplątały od szybkiego biegu. Wpadła do suteren małego domku na Tamce, gdzie mieszkała w niewielkiej izbie z mężem i czworgiem dzieci. Nie zwracając uwagi na Dyndałę, który kurował się właśnie po wczorajszej libacji, wylewając sobie na głowę kubełek zimnej wody, uklękła cała zdyszana przed dużym, zielonym kufrem i zaczęła w nim czegoś szukać drżącemi rękoma. Wydobywszy z pod różnych gałganów skórzany woreczek, schowała go pod koszulę, na piersiach.

— Nie dam, — odezwała się, ocierając fartuchem pot z czoła. — Żeby mnie mieli porąbać na sztuki, żeby mnie mieli rwać obcęgami, nie dam. Polityki, wydrwigrosze, złodzieje! Na to odejmowałam sobie od gęby, chodziłam w łatanej spódniczynie, pierałam bieliznę po cudzych domach, żebym miała oddać moją krwawicę, co ją zbierałam na czarną godzinę? Niedoczekanie ich! Widzicie ich, oszukańców. Tak to psiarstwo obiecywało gębą, sypało dobrami niby plewą, a teraz to przykazują biednym ludziom: wytocz z siebie krew i oddaj wszystko!

Dyndała, wytrzeźwiony więcej gniewem połowicy, niż kubłem zimnej wody, odezwał się potulnym głosem męża, który czuł, że zawinił wczoraj przeciw subordynacji domowej:

— Komu to tak urągasz, Magduniu? Czy cię kto obraził? Ho, ho, niechby tylko śmiał!

Wyprężył swe żylaste ramiona, podwijając rękawy koszuli, jakby się już gotował do obrony honoru żony.

— Komu? Tym twoim majstrom, co cię przez pięć lat wodzili na pasku mądrej gadaniny i namawiali do grzechu, a teraz to chcą twojej ślubnej żonie wydrzeć jej świętą krwawicę, oblaną potem. Ale niech przyjdą! Miotłą ich przywitam, ślepie im wydrapię.

— Kto ci chce co wydrzeć?

— To ty nic nie wiesz? Rozumie się. Schlałeś się wczoraj na tem waszem jakiemś psiem święcie, kiej ten bąk na końskim grzbiecie, żeby mi tego więcej nie było, słyszysz? To co ty możesz wiedzieć?

Urywanemi zdaniami opowiedziała Dyndalina mężowi treść rozporządzenia zarządu.

— I cóż ty na to, mądralo?

Dyndała, jako że należał do uświadomionych towarzyszów, był nawet dzielnym bojowcem i powiernikiem przywódców, nie zdziwił się wcale nowinie, która pobudziła Dyndalinę do takiego gniewu.

— Nie masz się właściwie o co gniewać, Magdusiu — tłumaczył, cofając się przed gorejącemi z namiętności oczyma małżonki przezornie za stół — bo to wszystko dzieje się dla naszego dobra, dla dobra biednych ludzi. Zarząd zabiera tym, którzy coś mają, aby oddać tym, co nic nie mają, żeby wszyscy mieli po równości, jako powinno być na świecie.

— To niech sobie zabiera komu innemu, a nie mnie. Mało to w Polsce Żydów? Niech zabiera tym poganom nawet pierzyny, a niech nie tyka narodu katolickiego.

Dyndała chciał odpowiedzieć, że teraz niema już katolików, lutrów i żydów, jeno są sami towarzysze, ale ponieważ jego wykłady w tym kierunku kończyły się zawsze polemiką na pięści, a wczorajsza libacja, łażąca mu jeszcze po kościach stopionym ołowiem, usposobiła go ugodowo, przeto wolał się salwować wymijającym frazesem.

— No, no, nie martw się, stanie się wszystko wedle sprawiedliwości. Nasz zarząd nie skrzywdzi nikogo. Socjalisty, to nie burżuje. O biednym narodzie tylko myślą.

— Ślicznie myślą o biednym narodzie, kiedy każą mu oddawać ostatni grosz, uciułany na czarną godzinę, żeby go oddać innym. Komu? Pewnikiem onym wygusom, pijakom, złodziejom, co zamiast pracować, woleli leżeć do góry brzuchem, chlać gorzałę, kurzyć papierusy i oglądać się tylko na dobrych ludzi, żeby im co w garść kapło.

— Na co nam teraz pieniądze, kiedy społeczeństwo nasypie nam w miskę, co potrzeba, opierze nas, ubierze, wychowa nam dzieci i wszystko — próbował jeszcze Dyndała przekonywać żonę.

Ale pani Dyndalina miała swoje własne pojęcia o społeczeństwie.

— Idź ty ze swojem społeczeństwem do paralusza, — mówiła. — Tyż królowie, a jakże. Same golcy, oberwusy, drapichrusty. Czy ich to nie znam, tych twoich majstrów? Rublem nigdy nie śmierdzieli i dlatego tak wydziwiali na burżujów. Nasyp im do kabzy złotka, a zobaczysz, jak będą nosa zadzierali. Niedługo będzie panowania tego twojego społeczeństwa. Jeszcze mi podziękujesz, że uratowałam owe dwieście rubli w złocie, com je sobie i dzieciom od gęby odjęła.

Dyndała przymknął drzwi i okna z obawy, żeby czasem kto nie podsłuchał herezji antisocjalistycznych jego żony. Jakiś lizus mógłby go zadenuncjować do zarządu, że nie umiał żony uświadomić, i wypadłby z łaski panów komitetowych. On sam, gdyby jakaś inna niewiasta tak urągała społeczeństwu w jego obecności, zamknąłby jej gębę kułakiem, własnej jednak ślubnej żony nie mógł przecież bić o byle co. Lubił zresztą tę swoją wygadaną Magdusię. Pyskata była bo pyskata, w pięści za szybka, ale kobieta robotna, dobra matka i rządna gospodyni. Takiej to trzeba wiele przebaczyć. Nie chcąc przedłużać niebezpiecznej dysputy, w której jemu, prawomyślnemu socjaliście, nie było wolno brać udziału, włożył czapkę na głowę i szukał laski.

— Wychodzisz? — zapytała Magdusia.

— Zobaczę, co się dzieje w mieście.

— Żebyś tylko nie wrócił do domu schlany, jak wczoraj, bo cię sama wytrzeźwię. A zapytaj tam w ratuszu, kiedy nam oddadzą na mieszkanie oną willę, cośmy ją sobie upatrzyli. Niech nie marudzą. Ogród zmarnuje się na nic bez robotnej ręki.

Równocześnie w tysiącach ubogich mieszkań rozgrywały się takie same sceny, jak w izbie Dyndałów. Kto posiadał w domu jakie oszczędności lub jakie naczynia z drogich kruszców, — rzemieślnicy, sklepikarze, urzędnicy, nauczycielki, kucharki, robotnice — starał się je ukryć przed chciwem okiem zarządu. Zakopywano pieniądze w piwnicach, w ogrodach, nad Wisłą, pracowano z gorączkowym pośpiechem, cicho, w milczeniu, ostrożnie, aby jakiś szpieg nie dostrzegł tej przeciwspołecznej roboty. Najgorliwiej krzątali się Żydzi, ukrywający wszystko, co się tylko dało ukryć, chociaż oni to wykrzykiwali przed rewolucją najgłośniej: precz z własnością prywatną!

Przed kasą oszczędności gromadziły się tłumy, wołające głosem rozpaczliwym: oddajcie nam naszą krwawicę, nasz pot, nasze życie! A kiedy je bojowcy rozproszyli, ciągnęły przed ratusz z łoskotem burzy.

Tym wszystkim biednym ludziom nie mogło się w głowach pomieścić, że ktoś posiada prawo pozbawić ich długoletnich oszczędności. Socjalizm pojęli jako walkę ubogich z bogatymi, jako tryumf pracy nad wyzyskiem kapitału. Zwycięstwo socjalizmu miało zepchnąć byłych kapitalistów w niziny proletarjatu, ich zaś, proletarjat, wynieść na jasne wyżyny dostatku. Odebrać bogaczom ich bogactwa i oddać je im, wydziedziczonym dawnego porządku — było, według nich, treścią socjalizmu. Doktryny socjologiczne Marksa, Lassalle'a, Bebla, przeszły obok nich, jak przechodzi brzęk muszek leśnych obok wysokopiennych sosen. Nie wsiąkły w ich mózgi, niezrozumiale dla nich. Wyssali oni z nich tylko to, czego pragnęło ich ubóstwo, ich żądza użycia życia i chciwość; zrozumieli tylko najgrubsze, najjaskrawsze hasła, przemawiające do ich głodnych wiecznie apetytów, rzucające się same w oczy.

Katusza strzegł podwójny łańcuch bojowców, gotowych każdej chwili do oczyszczenia placu Teatralnego. Przyłączyła się do nich wielka gromada pauprów płci obojga, stojących wiernie przy nowym rządzie, bo nie mająca nic do stracenia, a wszystko do wygrania,

— Co tam wrzeszczyta!—wołał jakiś drab z nad Wisły. — Kiej wam u nas nie dobrze, to wynośta się za tymi złodziejami burżujami. Obędziemy się bez was, będzie nam luźniej w Warszawie. Tyż zmartwienie, ojej...

— Widzisz go, andrusa, jaki pyszny, że sobie przypiął czerwone piórko do podartego czapczyska — odpowiedziała mu jakaś stara kucharka skrzekliwym głosem odzieranej ze skóry wrony. — Jed-nerał! A kaj to twój pałac, wycierusie, że nas wypędzasz z Warszawy ? Pod krzaczkami nad Wisłą, albo w ulu na Pawiaku? Cie wy, żeby nam taki grandziarz urągał i mówił ''u nas", nieprzymierzając niby osiedziały ślachcic.

— Lepszy ja teraz ślachcic od hrabiów, bom socjalista — odparł drab.

Z góry, z pierwszego piętra ratusza przypatrywał się rozkołysanemu tłumowi Utopijski. Bladą twarz przywarł do szyby okna i spoglądał smutnemi oczami na tysiące głów, wypełniających szczelnie cały plac Teatralny.

Był śmiertelnie znużony. Całą noc pracował z kolegami, a kiedy się oni udali na spoczynek, on czuwał, czekając na raporty dowódców bojówki. Został przy nim tylko Drwicki.

Słyszał przez całą noc na placu krzyki, jęki i charkot wieszanych, a kiedy słońce zdjęło zasłonę z dzieła bojowców, widział ich trupy.

Teraz roiło się przed nim ogromne mrowisko ludzkie, a z tego mrowiska wylatywały pod górę, ku niemu wołania nienawiści: złodzieje, rabusie, oddajcie nam nasze oszczędności; nie wasz pot je rosił, nie wasze ręce wydarły je z paszczy nędzy! Kto wam pozwolił rozporządzać się cudzą krwawicą?

Krople zimnego potu wystąpiły na jego czoło, wilgotna mgła przesłoniła jego oczy. On złodziej, rabuś, przeklinany przez ubogich, których tak serdecznie miłował, których szczęścia tak gorąco pragnął? Nie rozumieją-ż ci biedni ludzie, że wszystko, co się dzieje, dzieje się tylko dla nich, że ich drobne oszczędności są nędzą w porównaniu z dobrobytem, jaki dla nich nowy porządek przygotowuje?

Jakże ich przekonać, że rozpaczają bez potrzeby? Spojrzał na Drwickiego, wskazując ręką tłum. W ruchu tym było pytanie.

— Rozpędzić! — rzekł Drwicki. Żachnął się Utopijski.

— Nie, nie, dosyć tej krwi i tych gwałtów. Niech wybiorą deputację: stu, dwustu, ilu chcą, niech ta deputacja przyjdzie wieczorem do Filharmonji i przedstawi nam swoje żale. Nie wątpię ani na chwilę, że przekonamy niewiernych Tomaszów.

— Spróbujmy — mruknął Drwicki z niewiernym uśmiechem na ustach. — Ty zdrzemnij się teraz trochę, bo trzymasz się zaledwie na nogach, a ja załatwię, co trzeba.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej