Jan Karłowicz

PODANIA I BAJKI LUDOWE ZEBRANE NA LITWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SŁOWO WSTĘPNE.

1. NIEMA KRÓLEWNA I JEJ DWUNASTU BRACI ORŁÓW.

2. O DWUNASTU ROZBÓJNIKACH.

3. ZAKLĘTA KRÓLEWNA W ŁAŹNI.

4. LUSTRO GADAJĄCE.

5. O WODZIE ŻYWUSZCZEJ I GOJUSZCZEJ. *)

6. DURNA BABA.

7. ŁABADA.

8. O TRZECH SYNACH, KTÓRZY MÓWIĆ ZAPOMNIELI.

9. ZŁOTY OKUŃ.

10. TAMTEN ŚWIAT.

11. O PANI HRABINIE FARMAZONCE NA ŻMUDZI.

12. O SIEROCIE, KTÓRA WYSZŁA ZA KRÓLEWICZA-WĘŻA.

13. O PAROBKU, KTÓRY MIAŁ PAKULNĄ *) KOSZULĘ, MIECZ I KONIA CUDOWNEGO.

14. O SYNKU KUPCA, KTÓRY O CO BOGA POPROSIŁ, TO MIAŁ ZAWSZE.

15. O KUPCU, KTÓRY UWIERZYŁ POTWARZY NA SWOJĄ ŻONĘ.

16. O DWÓCH BRACIACH: ZŁYM BOGACZU I DOBRYM BIEDAKU.

17. BRAT I SIOSTRA.

18. O KRÓLEWNIE, KTÓRA MIAŁA DZIECI ZE SREBRNEMI ZĄBKAMI A ZŁOTEMI WŁOSKAMI.

19. ZŁA KRÓLEWNA ZAMIENIONA W UPIORA.

20. JAKO NAJMŁODSZY BRAT GŁUPI ZABIŁ ŻYDÓWKĄ, PANA ZRABOWAŁ, ZBÓJCĘ ZAMORDOWAŁ I NABYŁ ZŁOTA.

21. O CHCIWYM PANU, ZAMIENIONYM W UPIORA I O JEGO WYBAWIENIU.

22. O LEONKU ZRĘCZNYM ZŁODZIEJU.

23. O ORGANIŚCIE, KTÓRY MIAŁ PIĘKNĄ ŻONĘ.

24. WYCHOWANKA SZKAPLERNICY *).

25. KONIUSZY I ZŁOTY PTAK.

26. O PASTUSZKU, KTÓRY MIAŁ CUDOWNĄ DUDKĄ.

27. O ZAMUROWANYM CHŁOPAKU.

28. O PIĘKNEJ HANNIE.

29. KRUCI NIA WŁARCI, TREBA UMIARCI.*)

30. ŚW. PIOTR I SKĄPA BABA.

31. DUSZA POKUTUJĄCA W ZAMKU TROCKIM.

32. O BABIE JADĄCEJ DO NIEBA.

33. O DZIEWCZYNIE, KTÓRA ZBIERAŁA JAGODY W NIEDZIELĘ.

34. O CÓRCE KUPCA.

35. DZIĘCIOŁ.

36. OSZUKANY OLBRZYM.

37. O DWÓCH PUSTELNIKACH.

38. GŁUPIEC PIECZĘTOWANY.

39. O DWÓCH MATKACH.

40. PAN BÓG NA ZIEMI.

41. NERKI NIEBOSZCZYKA.

42. NIEDŹWIEDŹ.

43. SZCZĘŚLIWY PIJAK.

44. KRÓLEWICZ W PIEKLE.

45. O TRZECH BRACIACH.

46. DWAJ BRACIA I SIEKIERA.

47. O GRYFIE ZAKLĘTYM.

48. DLA CZEGO LIŚCIE OSINY *) DRŻĄ ZAWSZE?

49. O TRZECH FEBRACH.

50. O DWÓCH BRACIACH ROZUMNYCH I TRZECIM GŁUPIM, KTÓRY SKÓRKĘ CISKAŁ, ŻONĘ ZABIŁ, A ŻYDA I BRACI POTOPIŁ.

51. O DWÓCH BRACIACH GRAJKACH GARBATYCH.

52. KARA W PIĘĆDZIESIĄT LAT ZA ZABÓJSTWO.

53. O KRÓLEWNIE ZAKLĘTEJ W POTWORA I O PIELGRZYMIE, KTÓRY JĄ UWOLNIŁ I Z NIĄ SIĘ OŻENIŁ.

54. O DWÓCH BRACIACH I O BIEDZIE ZAMKNIĘTEJ W KOŚCI.

55. O ŁAŃCUCHU OFIARNYM W OSTREJ BRAMIE.

56. O CÓRCE KUPCA, KTÓRA WYSZŁA ZA KRÓLEWICZA, ZAKLĘTEGO W POTWORA.

57. O WALKU, KTÓRY ŚMIERĆ OSZUKAŁ.

58. GŁUPI KRÓLEWICZ I KONIE.

59. O TRZECH BRACIACH I TRZECH CUDOWNYCH KONIACH.

60. O MAZURZE, KTÓRY NIE CHCIAŁ PRZYZNAWAĆ SIĘ ŻE ZJADŁ SEREK.

61. PIENIĄDZE SPADŁE Z POD BELEK.

62. O CHCIWYM RYBAKU I O NIEZNAJOMYM Z OGNISTĄ TWARZĄ.

63. O MACOSZE I PASIERZBICY *), KTÓRA DJABŁÓW OSZUKAŁA.

64. O DWÓCH SĄSIADACH I PANU BOGU.

65. WIERNY SŁUGA PISIELKIEWICZ.

66. O TRZECH BRACIACH, DWÓCH ROZUMNYCH A TRZECIM DURNIU.

67. DO BAJKI O „KOPCIUSZKU."

68. GILTYNIA.

69. KTO ROBI DOBRZE, SOBIE DOBRZE ROBI; KTO ROBI ŹLE, SOBIE ŹLE ROBI.

70. O CÓRCE MŁYNARZA.

71. CZAROWNICE.

72. WIECZÓR SOBOTNI.

73. KAPRYŚNA PANI.

74. O CZARNOKSIĘŻNIKU.

75. KTO POD KIM DOŁKI KOPIE, SAM W NIE WPADA.

76. GADAJĄCA KOZA.

77. GŁUPI KRÓLEWICZ I GOŁĄBKA-KRÓLEWNA.

78. O SIEROCIE I WRÓŻCE.

79. O DWÓCH BRACIACH.

80. ŻABKA ŻONĄ KRÓLEWICZA.

81. NAJMŁODSZY SYN I PANNA MORSKA.

82. FAŁSZYWY I PRAWDZIWY NASTĘPCA KRÓLA.

83. WILK I PIES.

84. SIOSTRA JEDNASTU BRACI.

PODANIA I BAJKI LUDOWE ZEBRANE NA LITWIE

Karłowicz Jan

SŁOWO WSTĘPNE.

Chętna pomoc kilkunastu osób światłych, a w części własne moje starania złożyły się na zgromadzenie osiemdziesięciu czterech baśni i podań litewskich, które obecnie na użytek powszechny oddając, czuję się obowiązanym kilku słowami poprzedzić.

Niewłaściwem się wydać może komu, iż ogłaszam bajki te naprzód bez komentarzy porównawczych, powtóre w porządku geograficznym, a po trzecie bez względu na to, iż niektóre podobne lub dość podobne do nich pierwej już drukowano.

Na te trzy przewidywać się dające zarzuty odpowiadam według mojego rzeczy widzenia:

Naprzód, co do objaśnień i wskazówek porównawczych, uważam takowe za zbyteczne przy ogłaszaniu materyjałów surowych w ogóle, a podań w szczególności. Ktokolwiek zajmuje się badaniem rzeczy ludowych, wie niewątpliwie, że, w obecnym stanie nauki podanioznawczej, zasób porównań urósł do tak wielkich rozmiarów, iż pragnąc sumiennie go w przypisach do każdej bajki zużytkować, trzebaby dwa, trzy, dziesięć razy tyle miejsca niż samo podanie zająć i to bez przekonania, iż się rzecz ostatecznie wyczerpało. Pojąć więc łatwo, że takie komentarze pochłonęłyby tyle czasu, ileby go prawie trzeba, było na napisanie oddzielnych studyjów o wątkach, składających każde podanie pojedyncze.

Nie podobna przeto wymagać, aby osoby zbierające je i ogłaszające, przetrząsały przy każdej sposobności cały zapas wskazówek mitologicznych; każda z nich woli czas swój obrócić na badania porównawcze, systematyczne i monograficzne. Wszakże gdy się np. ogłasza dokumenta dziejowe, nie wymagamy od wydawców objaśnień porównawczych i bibliograficznych: żądamy tylko aby materyjał surowy podawali wiernie i krytycznie, a obrabianie jego przekazujemy opracowaniom specyjalistów. Podawanie zaś ułamkowych, dorywczych wskazówek porównawczych przy bajkach na niewiele mitologom się przydać może. Wymaganie to zresztą uniemożebniałoby wielu osobom, niezajmującym się wyłącznie podanioznawstwem, ogłaszanie zasobów nieobrobionych. Podług mnie baśń, podanie, legendę, pieśń ludową, zagadki i t. d. drukować należy bez żadnych komentarzy uczonych, bez żadnych poprawek, przeróbek, bez tak zwanego obrabiania; badanie zaś porównawcze zostawiać należy ludziom fachowym, którzy niczego więcej nie pragną, jak samego tylko wiernego powtórzenia klechdy z ust ludu.

Powtóre, co do porządku podań zebranych, najodpowiedniejszem mi się wydaje ugrupowanie geograficzne. Wszelkie inne uważam za chybione. Bo gdy się umieści np. jednę po drugiej baśnie podobnej treści, to dla znacznej części czytelników, niepracujących specyjalnie nad mitologiją porównawczą, porządek taki okaże się nużącym, powtarzającym też same wątki wielokrotnie i sprowadzającym ich zamącenie. Dla specyjalistów zaś, porządek w jakim materyjał ludowy się układa, zgoła jest obojętnym.

Co do punktu trzeciego, zważyć należy że podania istnieją u ludu w licznych waryjantach czyli odmiankach i że każda z nich ma równą wartość i rzuca światło na pokrewną; nigdy więc gardzić nie należy nowemi postaciami jednego podania, wszystkie owszem notować, bo wszystkie są do badań potrzebnemi. Nieraz bywa, że piąta lub szósta z kolei ogłoszona odmianka pieśni lub bajki właściwie jest najciekawszą i najważniejszą.

Osobom, które mi w gromadzeniu ogłaszających się tu podań dopomódz raczyły, najpiękniejsze składam podziękowanie: przekonają się one, że trud ich nie poszedł na marne i zachęcą może do dalszego zbierania przyczynków.

Większą część bajek opowiedziano po polsku; te zaś, które słyszano z ust ludu po litewsku lub rusińsku, podaję w dosłownem tłumaczeniu.

1. NIEMA KRÓLEWNA I JEJ DWUNASTU BRACI ORŁÓW.

Był sobie król co miał dwunasta synów i jednę córkę; chciał ją wydać za mąż, lecz nikt nie śmiał jej brać, bo się bał jej braci i każdy powtarzał: „lękam się bo mię twoi bracie uduszą". Tak to dokuczyło królowi, że w przystępie gniewu powiedział: „Bodajby się też orłami stali i na skały polecieli". Zaledwie to wyrzekł, dwanaście pięknych orłów w powietrze się wzniosło, a królewiczów nie było. Królewna siostra jak się tylko dowiedziała, gorąco zapłakała i niezwłocznie postanowiła iść szukać po świecie swych braci przemienionych w orły.

Idzie biedna, idzie nie dzień, nie dwa: każdego pyta: czy nie widzieliście dwunastu orłów mych braci, lecz nikt nie umiał gdzie są odpowiedzieć, tylko widzieli w powietrzu lecących. Biedna królewna idzie i idzie, aż doszła do ogromnej puszczy; tam spotyka wilka; ten pyta czego tak smutno wędrujesz? Ona mu całą historyję opowiedziała, a ten na to: siadaj na mnie, poniosę cię ile sił wystarczy, ile będę mógł. Niósł ją, niósł daleko, aż do ogromnego przybyli lasu; tu wilk się zatrzymał, dalej iść sił mu nie stawało. Królewna więc wilkowi pięknie podziękowała i dalej piechotą poszła i zaszła do jeszcze większej puszczy, gdzie spotyka niedźwiedzia; ten ją zapytuje: dokąd tak smutna wędrujesz? Opowiada mu swą historyję i płacze, że nie wie gdzie szukać, w którą udać się stronę. Niedźwiedź ją uspokaja i mówi: siądź na mnie, zaniosę cię do kaplicy, gdzie sam Pan Bóg mieszka i po prawicy siedzi; Jego poprosisz aby oddał twych braci. Królewna podziękowała, na niedźwiedzia wskoczyła, a ten jak drapnął, to jak wiatr polecieli. Kiedy się zbliżali do kaplicy Bożej, zatrzymał się niedźwiedź, królewna zeń zeszła i dał się głos Boży słyszeć: niedźwiedziu, niedźwiedziu! Słucham, Boże! niedźwiedź odpowiedział i spiesznie wszedł do kaplicy, a królewna korzystając z drzwi przymkniętych, pocichutku wsunęła się tam, a widząc jasność wielką, na kolana upadła i całem sercem do Pana Boga zaczęła się modlić. Posłyszał Bóg modlitwę, wysłuchał, bo była szczerą, zawołał niedźwiedzia i kazał zanieść królewnę do niewiasty Najświętszej Panny, gdzie orły jej bracia przylatują na śniadanie, obiad i wieczerzę. Królewna na niedźwiedzia wsiadła i w jednej chwili była u drzwi Najświętszej Panny, weszła przez nikogo niepostrzeżona i skryła się w kąteczku za pieckiem. Po niejakim czasie wchodzi Najświętsza Panna; westchnęła, stół się nakrył dla niej i dwunastu osób; orły się spuściły, ludzką postać przybrały, więc do jedzenia zasiedli. Widząc swych braci, i cieszy się i płacze królewna, lecz z za pieca się nie wysuwa, czeka co dalej będzie. Bracia posilili się znowu przemienili w orły i w świat polecieli.

Nazajutrz jak się tylko stół nakrył, królewna z za pieca wyskoczyła, kawałek chleba zjadła, łyżkę strawy wzięła i znowu słysząc przybywających braci za piec się schowała. Tak upłynęło dni trzy; czwartego najświętsza Panna podeszła do niej i mówi: Moja kochana, widzę że ty bardzo pragniesz oswobodzić swych braci; no a czy zgodziłabyś się, chociażby i ciężką przyjąć na siebie pokutę? Z największem szczęściem, z największą radością odpowiada królewna. To dobrze. Od dziś dnia nie zmienią się już twoi bracia w orły, lecz ty musisz natychmiast ztąd wychodzić i trzy lata być niemą. To mówiąc szaty swoje Najświętsza Panna na królewnę włożyła i ta już bez mowy w świat wyruszyła.

Idzie królewna, idzie, aż przyszła do lasu, gdzie król był z swym dworem na łowach; psy ją opanowały, nie mając gdzie skryć się, wlazła na drzewo, lecz psy aż na drzewo skaczą i odejść ani myślą; zwrociło to uwagę króla, przyjeżdza pod drzewo i widzi zamiast zwierza cud piękości dziewczynę i tak się w niej rozmiłował, że natychmiast ożenić się postanowił.

Matce króla bardzo było nie w smak, że król z niemą się ożenił; upatrzyła więc stosowną chwilę i włożyła na palec synowej pierścień zaczarowany, a ten swym czarem uśpił ją snem, który był pół życiem a pół snem. Gdy król zobaczył, że jego żona nie żyje, strasznie się zasmucił, kazał trumnę ze szczerego ulać złota, królowę swą żonę weń włożyć i na drzewie gdzie ją znalazł powiesić.

Nie wiem ile czasu upłynęło od zaśnięcia królowej, gdy drugi król do tego samego lasu na łowy przyjechał. Zdziwił się niemało widząc trumnę szczerozłotą i w niej kobietę cudownie piękną, choć umarłą, ciepłą jednak; kazał najostrożniej zdjąć trumnę z drzewa i do pałacu ją zanieść. Wszyscy schodzili się na to cudo patrzeć; a dnia pewnego gdy kilkoro dzieci zostało w tym pokoju bez starszych, zaczęły się przypatrywać jej szatom, włosom, pierścieniom i ów zaczarowany zdjęły; i o cudo, królewna wstała, a pierścień po pokoju się potoczył, na tysiąc części się rozprysnął i znikł. Król widząc królowę zmartwychwstałą nie posiadał się z radości, natychmiast huczne wesele sprawił i choć z niemą się ożenił.

Żyliby oni szczęśliwie gdyby nie matka królewska, która gniewna była, że syn z niemą się ożenił i czekała tylko sposobnej chwili aby ją zgubić. Tak więc gdy królowa urodziła syna, matka przybiegła, dziecię to zabiła, krwią jego usta królowej namazała, ciało dziecięcia pod piec rzuciła, a królowi powiedziała, że żona jego to niewiasta wyrodna, co swoje dzieci zjada. Król się mocno zmartwił, lecz karę odłożył na raz drugi, jeśliby się to raz jeszcze powtórzyło. Królewna miała drugiego syna i znowu matka tak samo postąpiła; lecz król ponieważ swą żonę bardzo kochał, z wyrokiem się wstrzymał; lecz gdy trzeci raz znowu się to powtórzyło, król, choć w strasznej rozpaczy, wydał wyrok śmierci przez powieszenie.

Zebrało się wielu panów, książąt i szlachty i prowadzą już biedną królowę na szubienicę, a biedna płacze tylko, bo nie ma jak udowodnić swej niewinności; gdy więc już na szubienicy stała, a sędziowie wyrok zaczęli czytać, rozpękła się ziemia a zgłębi po wschodkach wychodzi Najświętsza Panna; jedno malutkie dzieciątko niesie na ręku, a dwoje, za sobą prowadzi i dwunastu królewiczów braci za nią postępuje. Stanęła na placu, groźnie na sędziów spojrzała i te słowa rzekła: Czyż nigdy nie będzie sprawiedliwości na świecie? że ta biedaczka taką karę na siebie przyjęła, to wy ją zamęczyć chcieliście? I wydała Najświętsza Panna wyrok: aby królowa do pierwszego wróciła męża, królewiczowie do ojca swego, a obie niegodne matki za swe niecne postępki śmiercią ukarane zostały.

2. O DWUNASTU ROZBÓJNIKACH.

Mieszkali na wsi jedni państwo i mieli sześć córek. Pewnego dnia pojechali na bal do sąsiedztwa, pięć młodszych zabrali z sobą, a najstarsza w domu została. W bliskim lesie kryli się rozbójnicy; dowiedzieli się oni od kogoś o niebytności państwa i w nocy we dwunastu napadli na dwór; a że było wszędzie pozamykano, podkopali się pod podłogę, gdzie panienka spała. Już jeden z nich zrobił otwór i głowę wysunął, zachęcając swych towarzyszy, aby za nim postępowali. Panienka, nie tracąc odwagi i przytomności, chociaż była jedna w pokoju, bierze ojcowski pałasz i odcina mu głowę, a ciało cichuteńko na pokój wciąga. Takim sposobem jedenastu zbójcom głowy odcięła; dwunasty, domyślając się zdrady, uciekł i poprzysiągł wieczną zemstę. Po powrocie z balu rodzice okropnie byli tym wypadkiem przerażeni i pomimo różnych poszukiwań, żadnej nie otrzymali o tym dwunastym rozbójniku wieści, nakoniec zapomnieli o nim.

W parę lat może po owem zdarzeniu, przyjeżdża jakiś piękny kawaler do tych państwa; przedstawia się jako obywatel z innego powiatu, i dodaje, że słysząc wiele pochwał od swego przyjaciela dla tego domu, zapragnął jak najprędzej się z nim zaznajomić. Po niejakim czasie kawaler oświadcza się o rękę młodszej córki i otrzymuje od rodziców i panny zezwolenie. Po szumnem weselu państwo młodzi musieli do siebie odjechać. Jadą, kilka dni przebywają ogromne lasy, góry, nakoniec zatrzymują się przed jakąś jaskinią; to było mieszkanie pana młodego. Wtenczas powiada on jej, że jest rozbójnikiem i postanowił zemścić się za zgon jedenastu swych towarzyszy, nad nią i całą jej rodziną. Zaledwie weszli zapytuje żony: czy zjesz to, co ci dam? Zjem odpowiada przestraszona żona. Nie pójdziesz do tego lochu? Dobrze, nie pójdę. Każe jej zjeść trupa, którego przyniósł; poczem zawiesza jej na szyi namagnetyzmowaną gałkę metalową, a sam na łowy wychodzi. Gdy żona jedna została, rozmyśla nieszczęśliwa, co ma począć gdzie tego trupa schować? przychodzi jej na myśl wzbroniony loch; otwiera i wrzuca trupa, lecz w tem gałka upadła i w krwi się powalała; co ona z nią nie robiła, i myła i wycierała, krew jednak została; zawiązuje więc znów na szyję, będąc uspokojoną iż trupa dobrze zachowała i nikt go nie znajdzie. W kilka godzin powraca rozbójnik i zapytuje żony, czy rozkaz jego wypełniła? ona odpowiada że tak; lecz spostrzega na jej szyi zakrwawioną gałkę, każe przynieść stołek i pałkę namagnetyzmowaną, którą stukając mówi; noga tu, ręka tu, wszystkie członki tu, tu, tu! i stanął przed nim tenże sam trup, którego żonie zjeść kazał. A widzisz, nieznośna powiada, czy to tak przedemną prawdę mówisz? natychmiast uciął jej głowę i do lochu wrzucić kazał.

Wkrótce pojechał do rodziców z podarunkami dla wszystkich, nibyto żona przysyła; ale bardzo smutny, prosił na wszystko, aby rodzice pozwolili drugiej córce żonę jego odwiedzić, niby chorą. Rodzice widząc jego zmartwienie, chętnie się na jego propozycyję zgadzają i tego jeszcze dnia w podróż ich wyprawują. Po kilkodniowej podróży wjechali w ogromną puszczę; tam zbój wyjawia swej towarzyszce kim jest i przywiózłszy do jaskini, również jak z żoną, tak i ze szwagierką *) niemiłosiernie postąpił, zabił ją i do lochu kazał wrzucić.

Po niejakimś czasie po trzecią córkę przyjeżdza do rodziców, najmocniej przepraszając, że szwagierkę swą, która u niego się znajdowała, bez ich błogosławieństwa, bardzo świetnie wydał za mąż za jakiegoś tam księcia, któremu z interesów zaraz po ślubie wypadło powracać do siebie; że państwo młodzi bardzo nad tem czują, iż widzieć się z niemi nie mogli, ale wkrótce sami przybędą, z zagranicy wracając. Rodzice najzupełniej mu uwierzyli i pocieszając siebie tak świetnem zamążpójściem, pozwalają i trzeciej córce z nim jechać, nad którą również tak niemiłosiernie się zemścił.

W kilka miesięcy pojechał po czwartą i piątą córkę, coraz nowe powody przybycia swego wymyślając, rodzice zawsze mu wierzyli, tak jakoś umiał się podobać. Nakoniec przyjechał po najstarszą córkę z radośną nowiną, że żona jego powiła dziecię, cieszy się dobrem zdrowiem i błaga ze łzami rodziców, aby ich najstarsza córka chrzestną matką była, że goście zgromadzeni czekają tylko na ich przybycie. Choć z wielkim smutkiem i po długich prośbach, rodzice na wyjazd jej się zgodzili. W drodze powiada jej, że jest rozbójnikiem jednym ze dwunastu; gdy przyjechali do jaskini, tak jak tamtym siostrom kazał zjeść trupa, zabronił do lochu zaglądać i na szyi gałkę metalową na sznureczku zawiesił, a sam do lasu poszedł.

Spostrzega panna za drzwiami siekierę, bierze ją, rąbie na kawałki trupa, rozkłada ogień na kominku; ugotowała dobrze i psom na pożarcie oddaje, a kości w ziemię zakopuje. Gałeczka spadła z szyi i zbrudziła się; ale ona znalazła w lochu srebrny proszek, oczyściła i zawiesiła ją znowu sobie na szyi. Zaledwie się urządziła, rozbójnik do domu powrócił; spostrzegł od razu czystą gałkę na szyi, co mu się bardzo podobało; siada na stołku bierze namagnetyzmowaną pałkę, stuka ją i mówi: noga tu, ręka tu, wszystkie członki tu, tu, tu! ale trup już się więcej nie stawił. Otóż powiada, przekonałem się o twej niewinności; tamte siostry zabiły moich towarzyszy i słusznie ukarane śmiercią zostały; ty zaś odtąd będziesz moją żoną; używajmy razem wszystkich dostatków, cała usługa moja na twoje rozkazy. To wyrzekłszy poszedł do lasu.

Zostawszy sama, bierze panna leczącą i ożywiającą wodę, wchodzi do lochu, omywa jednę ze swych sióstr, przykłada głowę, polewa tą wodą; siostra nanowo odżyła. Wówczas wkłada ją do długiego kufra, z małemi u spodu otworami i zamyka na zamek. Gdy wrócił zbójca, powiada mu, że posyła bardzo kosztowny dar dla swoich rodziców, prosząc go, aby zaraz kufer ten kazał do nich odesłać. Bardzo się mu to podobało, a bardziej jeszcze pochlebiało miłości własnej, że będą mieć o nim dobre wyobrażenie, jak jest bogatym; natychmiast wydał rozkaz swoim towarzyszom, aby przesyłka odesłaną była na miejsce. Po niejakim czasie i tamte cztery siostry również uleczone wodą ożywiającą, do rodziców przesłane zostały, taką samą koleją jak przedtem pierwsza. Nakoniec najstarsza postanowiła i siebie wyratować. Robi tedy popiersie z wosku podobne do swej twarzy, układa na poduszkach, przykrywa kołdrą; służącym daje gościńca i każe powiedzieć, gdy pan wróci z lasu, aby zaraz kufer ten do rodziców kazał odwieść, a że sama zaś jest niezdrową; poczem co najprędzej włazi do kufra i zamyka się. Gdy przyszedł rozbójnik, natychmiast posyłkę odesłać kazał do rodziców swej żony; sam zaś, będąc bardzo zmęczonym, położył się w swoim pokoju; po niejakimś czasie idzie odwiedzić żonę lecz gdy na zapytania jego nic nie odpowiadała, sądził że śpi. W kilka godzin znowu przychodzi do niej, przemawia, potrąca, nareszcie przekonywa się, że uciekła.

Wszystkie sześć córek szczęśliwie do rodziców swych wróciły; ojciec jak można najprędzej zawiadomił o tem miejscową policyję, zebrał ogromne wojsko, córki nawet mu towarzyszyły, aby wskazać drogę do tej jaskini; ze wszech stron ją otoczono, połowiono wszystkich rozbójników, bogactwa zabrano, a następnie zbóje na całe życie do więzienia wtrąceni zostali.

[Z Wileńskiego, 1876.]

*) Siostrę żony.

3. ZAKLĘTA KRÓLEWNA W ŁAŹNI.

Na wieczorynkach *) poszedł jakiś panicz o zakład ze swymi towarzyszami, że wśród nocy przyniesie kamień z pieca łaźni. Poszedł tedy; wszedłszy do łaźni posłyszał jakiś jęk; a gdy sięgnął po kamień, ktoś go schwycił za rękę i mówi: nie uwolnię ciebie, aż nim nie przyrzeczesz, że się ożenisz ze mną; i zaklinała go na czem świat stoi. Przestraszony śmiałek z początku się wyrywał, ale widząc że to napróżno, musiał przyrzec. Wówczas puściła ta istota jego rękę i powiedziała: jeżeli nie dotrzymasz słowa, pamiętaj że się nie skryjesz przedemną, wszędzie cię znajdę i nie dam spokojności.

Gdy się poczuł wolnym, pochwycił kamień i pędem przybiegł do swoich towarzyszy, którzy przestraszeni jego bladością, pytali co mu jest; ale on im nic nie mówił. Powrócił do domu bardzo zamyślony i smutny. Niespokojna matka pytała co mu jest, dla czego taki smutny, jak ziemię zaprzedawszy *). Opowiedział matce wszystko co zaszło. Po wysłuchaniu matka powiedziała: cóż robić mój synku, przyrzekłeś, to musisz. Więc zaraz dali na zapowiedzi, a potem zabrali księdza i całą czeredę weselną i pojechali do łaźni.

Gdy weszli, zdziwili się bardzo, widząc całą łaźnię pozawieszaną dywanami, stało tam mnóstwo świec, kwiatów, wiele pięknych rzeczy i ołtarz przybrany. Królewna zaś prześlicznie była ustrojona, a sama jeszcze piękniejsza. Jak tylko wzięli ślub, wszystkie te ozdoby znikły, została łaźnia tak jak była. Państwo młodzi powrócili do domu i żyli sobie szczęśliwie.

[Z Wileńskiego, 1879.]

*) To co gdzieindziej wieczornicami lub doświtkami nazywają..

4. LUSTRO GADAJĄCE.

Była piękna czarownica i miała śliczną córkę, której piękności bardzo zazdrościła. Razu pewnego stojąc przed lustrem tak go pytała: lustro, lustro, czy ja piękna jestem? Lustro odpowiedziało: piękna, piękna, ale twoja córka jeszcze piękniejsza. Dalej pytała: a czy mię kochają kawalerowie? Lustro na to: kochają, ale twoją córkę jeszcze więcej. Zagniewała się matka na córkę i postanowiła ją zgubić. Przywołała służącą, kazała zaprowadzić córkę do lasu, zabić ją tam i przynieść jej serce. Służąca zaprowadziła do lasu panienkę, która na wszystko ją prosiła, aby jej nie zabijała, i sama służąca nie chciała tego, więc wzięła pieska co biegł za nimi, zabiła go, wyjęła serce i zaniosła pokazać swej pani Ta powąchała i mówi: psem była to i serce czuć psem.

Panienka, zostawiona w lesie, szła gdzie ją oczy prowadziły i przyszła do jakiegoś pałacu. Tam było cicho i pusto, kucharz tylko gotował wieczerzę na dwanaście osób. Panienka weszła do pokoju, ala jak usłyszała jakiś szmer, schowała się za szafę i patrzyła przez szczelinkę. Widziała jak przyleciało dwunastu sokołów, otrzęsły swoje pióra, przemieniły się w ślicznych kawalerów; ci zasiedli jeść wieczerzę. Nazajutrz zamienili się znowu w sokoły i wylecieli. Panienka wyszła z kąta, pochodziła po pokojach, ale chciało się jej bardzo jeść. Przyszedł kucharz, znowu nakrył do stołu; zjadła ona po parę łyżek rosołu z każdego talerza i po kawałeczku mięsa. I tak przez jakiś czas jej się udawało. Ale razu jednego za wiele nadjedła; tak że jeden z kawalerów spostrzegł, że jego talerz jest niepełny i mówi: "co to jest, mój talerz niepełny, a także mięso i chleb ponadkrajane". Nareszcie wszyscy się obejrzeli, że każdy był pokrzywdzony. Mówili więc do siebie, że tu pewno ktoś jest. Zaczęli wszędzie szukać; panienka stojąc za szafą mimo woli zakaszlała, więc zaraz ją znaleźli. Bardzo się ona im wszystkim podobała, bo takiej piękności nigdy jeszcze nie widzieli. Najstarszy z nich z nią się ożenił, a drudzy kochali ją jak swoją rodzoną siostrę.

Zbliżał się nareszcie czas kiedy ich zaklęcie skończyć się miało, bo to byli młodzieńcy zaklęci w sokoły. Matka dowiedziała się, że jej córka tak jest szczęśliwa i pozazdrościła jej tego. Chcąc ją zgubić, przysłała jej zatrute pończoszki. Córka była bardzo rada z podarunku od matki, ale jak tylko pończoszki włożyła, padła nieżywa. Przyleciały sokoły i znalazły ją martwą; przemieniwszy się jak zwykle w kawalerów, bardzo jej żałowali, kazali zrobić szklanną trumnę, tam ją włożyli i dopóki byli w domu, ciągle na nią patrzyli.

Ktoś im powiedział, że matka przysłała jej jakiś prezent, że zapewne ma go przy sobie i dla tego żyć przestała. Zaczęli ją zaraz rozbierać i jak tylko zdjęli pończoszki, natychmiast odżyła. Wkrótce kończyło się ich zaklęcie; nie przemieniali się już więcej w sokołów i żyli wszyscy bardzo szczęśliwie.

[Z Wileńskiego, 1879.]

*) Jak gdyby ziemię (własną) sprzedał.

5. O WODZIE ŻYWUSZCZEJ I GOJUSZCZEJ. *)

Pewien ojciec miał trzech synów, dwóch rozumnych, a trzeciego durnia, Gdy razu jednego doświadczał staruszek okropnego bólu oczu, dwaj rozumni synowie leczyli go, ale nic nie pomagało. Przyszła kolej na durnia; ten poszedł do lasu, znalazł gniazdo kruka, wybrał małego kruczka i zaczął mu pióra skubać; przyleciał kruk i prosił go, aby nie robił tego; więc dureń mówi do niego: przynieś mi żywuszczej i gojuszczej. wody, to oddam ci twoje dziecko. Kruk poleciał i przyniósł dwie flaszeczki; dureń oddał mu ptaszka. Przyszedł do domu, posmarował wodą oczy ojca i natychmiast uzdrowił. Ojciec od tego czasu zaczął bardzo kochać tego syna, a bracia rozumni zazdrościli mu tego.

Razu jednego wykopali jamę i tam go wrzucili. Dureń spostrzegł loch w tej jamie i wszedł tam. Szedł dosyć długo i przyszedł do jakiejś chatki, gdzie siedziała stara baba; mówi ona do niego: czego tu przyszedłeś, zginiesz, bo tu bardzo niebezpiecznie; ztąd niedaleko jest morze, a w niem ogromny żmiej *) z dwunastu głowami, który wszystkich pożera; już i królewna osądzona na pożarcia. Wyszedł głupi z tej chatki, znalazł pałasz, przypasał go sobie do boku i idzie dalej. Widzi ogromne morze; na brzegu siedzi królewna i płacze. Zbliża się do niej chłopiec, wita ją i pyta czego płacze. Królewna powiada, że nadeszła ostatnia jej godzina, że zaraz wyjdzie żmiej z wody i ją pozrze.

Wtem dał się słyszeć ogromny plusk, woda zaczęła wysoko się wznosić i pokazał się żmiej z dwunastu głowami. Dureń znalezionym pałaszem wszystkie mu głowy pościnał, schował je pod kamieniem, a języki powyrywał i włożył sobie do kieszeni. Królewna bardzo mu za to dziękowała, wzięła go za rękę, poprowadziła do pałacu, powiedziała swoim rodzicom, że on ją od śmierci wybawił i prosiła żeby jej pozwolili wyjść za niego za mąż. Rodzice zgodzili się i powiedzieli że choćby był żebrakiem, to i takby pozwolili.

Wkrótce dano na zapowiedzi, a kiedy wesele się już zbliżało, lokaj pozazdrościł narzeczonemu tego szczęścia, zaprowadził go razu jednego do suszni i zarznął, a sam ubrał się w jego odzienie i chciał z królewną ślub wziąć. Ale królewna poznała że to nieprawdziwy jej narzeczony, zaczęła płakać i szukać swego wybawcy; znalazła go wreszcie zarzniętego. Wtedy posmarowała mu gardło gojuszczą i żywuszczą wodą, którą jej przedtem oddał, chłopiec powstał natychmiast żyw i zdrów. Lokaj zaś upewniał króla że to on wybawił królewnę, ale dureń pokazał królowi języki żmieja i tem dowiódł że sam był prawdziwym jej wybawicielem. Potem wzięli ślub i żyli bardzo szczęśliwie; lokaja kazał król śmiercią ukarać.

[Z Wileńskiego, 1879.]

*) Żywiącej i gojącej.

6. DURNA BABA.

Pewna kobieta miała kilkoro dzieci; ale córki poumierały, a został jej tylko jeden syn. Razu pewnego wyszedł on z domu, baba została sama. Przychodzi jakiś żebrak i prosi o jałmużnę; pyta ona zkąd jest, a ten jej powiada, że jest z tamtego świata, że widział jej córki, które są zdrowe, kłaniają się jej i proszą o przysłanie różnych rzeczy do jedzenia i ubrania. Rozczulona tem kobieta dała mu słoniny, mięsa, mąki, chleba, a także różnego odzienia, i tego wszystkiego ponadawała tak dużo, że dziad nie mógł zabrać, więc przyprowadził swego towarzysza, zabrali te wszystkie rzeczy i wyszli.

Gdy powrócił syn, opowiedziała mu matka co było. A on jej na to: Ot, nie widziałem jeszcze tak durnej baby, jak moja matka.

Wyjdę teraz z domu i nie wrócę, aż nim nie znajdę drugiej tak głupiej baby jak ona. To powiedział i wyszedł.

Przechodząc mimo jakiegoś dworu postrzegł dużą piękną świnie zdjął przed nią czapkę i kłania się jej z uszanowaniem. Widząc to pani domu zdziwiła się bardzo, przysłała swoją służące zapytać, dla czego on się tak kłania temu zwierzęciu. On jej odpowiada, że chciałby bardzo, żeby pani pozwoliła mu tę świnię za swacię. Służąca powiedziała to pani, na co ta chętnie się zgodziła. Później prosił o ubranie dla swaci, więc kazała pani dać najpiękniejsze swoje odzienie, prosił także o kałamaszkę *) i konia żeby ją mógł zawieźć, i na to się zgodziła. Podziękował jej grzecznie, zabrał swacię, odzienie i pojechał. Kiedy już był daleko odjechał, powrócił mąż pani, i jak mu powiedziała o tych dziwnych zaprosinach, powiedział jej na to: ach, ty durna, jak można było jemu to dać, on ciebie oszuka i nie odda tego. Kazał czemprędzej zaprządz konie do powozu i pojechał szukać.

Ten zaś ze swacią wjechał do lasu, zostawił ją tam z koniem, kałamaszką i ubiorami, a sam wyszedł na gościniec, usiadł tam, położył czapkę na ziemi, objął ją dwiema rękami i trzyma. Wtem widzi że ktoś jedzie jak można najprędzej. Był to mąż głupiej pani, który podjechał do niego i pyta czyby nie widział człowieka jadącego jednym koniem i wiozącego świnię. Siedzący mu odpowiedział że widział. Więc prosi pan żeby z nim razem pojechał i pokazał gdzie ma go szukać. Ale siedzący powiedział że nie może odejść, bo trzyma bardzo pięknego ptaszka pod czapką, dodając że tylko w takim razie mógłby pojechać i poszukać, jeżeliby pan potrzymał czapkę nim on powróci; pan się zgodził. Więc tamten wsiadł do pojazdu, zajechał do lasu, zabrał ztamtąd zostawioną kałamaszkę i z bogatą zdobyczą powrócił do domu.

Biedny pan trzymał czapkę, trzymał, aż znudzony długiem oczekiwaniem, powoli podsunął rękę pod czapkę, chcąc zobaczyć co tam za ptak taki; a przekonawszy się że nic nie ma, poznał się na oszukaństwie i przeklinając powrócił do domu.

[Z Wileńskiego, 1879.]

*) Żmija (smok).

7. ŁABADA.

U jakiegoś pana służył Łabada trzy lata bardzo wiernie; po skończeniu ich dostał trzy grosze i myśli sobie: wrzucę ten pieniądz do wody; jeżeli po wierzchu pływać będzie, to rzetelnie nań zapracowałem, a jeżeli utonie, to nierzetelnie. Wrzucił tedy pieniądz do wody, a ten w jednej chwili poszedł na dno; to był znak że nie pracował tak, jak się należało. Więc jeszcze trzy lata służył u tego pana jeszcze wierniej i gorliwiej i znowu dostał trzy grosze, z któremi tak samo postąpił jak z pierwszemi; i znowu na dno poszły. Otoż jeszcze służył trzy lata jak tylko mógł najwierniej i najgorliwiej i po tych, gdy dostał trzy grosze, już nie szły na dno, ale po wierzchu pływały. Byłto dowód że uczciwie na nie zarobił. Wtenczas podziękował panu za służbę i poszedł.

Szedł, szedł dosyć długo i spotkał jakąś młodą i bardzo ładną dziewczynę; zapytał ją, kto jest i dokąd idzie. Odpowiedziała że jest córką Św. Jerzego i idzie szukać sobie obowiązku. On też powiedział gdzie był, ile brał zasług i jaką niemi próbę robił. W końcu tak do niej powiedział: ty jesteś biedna i ja biedny, ty musisz pracować na chleb i ja; ot pobierzmy się, to będziemy razem służyć, będzie nam lepiej. Jak powiedział, tak się stało; pobrali się i przyjęli obowiązek u jakiegoś bogatego pana. Służyli tam dosyć długo; a pan zakochał się w żonie Łabady, ale to tak, że żyć bez niej nie mógł.

Razu jednego przywołał pan do siebie wójta i naradzał się z nim co ma zrobić, jak tu temu zaradzić. Wójt powiada że innej rady nie ma, jak ta, że trzeba panią otruć, Łabadę stracić i ożenić się z tą, którą pan kocha. I taki podał projekt zgubienia Łabady: niech pan poszle, aby przypędził konie z pola do takiego miejsca, gdzie jest dużo niedźwiedzi, więc go zjedzą.

Pan posłuchał rady wójta, otruł żonę i posłał Łabadę w nocy przypędzić konie. Łabada wychodząc powiedział swej żonie dokąd idzie, a ona mu na to: tam są nie konie, ale niedźwiedzie, ale to nic, nie lękaj się, przypędź je i zamknij do obory, nic tobie złego się nie stanie. Łabada poszedł, znalazł dwa niedźwiedzie, przypędził je i zamknął do obory. Przez noc niedźwiedzie bydło i konie wydusiły. Nazajutrz, gdy się pan dowiedział co zaszło, przywołał wójta i mówi: cóż teraz będzie? żonę otrułem, bydło wyduszone, a Łabada żyje. Wójt radził żeby mu kazać kopać głęboką studnię, że go tam ziemia zasypie. Pan zrobił tak, jak wójt radził. Gdy Łabada otrzymał rozkaz, powiedział to swojej żonie, a ona dała mu chusteczkę i powiedziała: idź, kop, a jak ziemia zacznie na ciebie zapadać, to machnij tą chusteczką, a przestanie. Łabada wykopał studnię tak głęboką jak było trzeba i nic mu się nie stało.

Nareszcie, za radą wójta, kazał mu pan miesić gorącą smołę; do tej roboty poszła z nim razem i żona. Wymiesili smołę, stali się oboje piękniejszemi niż byli przedtem i jeszcze więcej się kochali.

[Z Wileńskiego, 1879.]

*) Wózek jednokonny.

8. O TRZECH SYNACH, KTÓRZY MÓWIĆ ZAPOMNIELI.

Było trzech braci, dwóch rozumnych a trzeci głupiec, do niczego; matka ich była bardzo biedna. Matka i starsi bracia nie lubili najmłodszego i pewnego razu wypędzili go z domu.

Idzie on sobie drogą i spotyka jakiegoś człowieka; ten pyta go się, dokąd idzie; a głupi na to: staram się służby. — Chodź do mnie, mówi podróżny, będziesz miał wszelkie wygody, a robić nic nie będziesz, tylko ciągle mówić „my."

Wysłużył rok; daje mu pan ogromne wory pieniędzy. Powraca tedy do matki i oddaje jej pieniądze. Matka go pyta, a zkąd to masz? On na to „my," bo mówić po ludzku zapomniał. Matka myśli że on mówi „myj," więc przyniosła dużą baliję z wodą i zaczęła myć te pieniądze. Pyta się syna, czy już dosyć; on znowu „my." Znudziło to matkę, powiada więc: jeżeli nie będziesz po ludzku opowiadał, to cię razem z twemi pieniędzmi przepędzę. Rozumnym braciom głupi także tylko „my" odpowiadał.

Wyprawuje matka drugiego syna w świat na służbę, zachęcona powodzeniem najmłodszego. Spostrzega i on tegoż człowieka; ten go znów się pyta: dokąd idziesz? On: na służbę, bo brat mój zarobił na służbie ogromne skarby; chciałbym i ja do tegoż gospodarza się dostać. Na to obcy: ja to właśnie jestem tym samym gospodarzem; proszę, chodź do mnie na służbę; nic robić nie będziesz, tylko będziesz cały rok mówił: „Ni za sioje, ni za toje" *). Wysłużył średni syn rok; dostał od gospodarza jak tamten wór pieniędzy i wraca do domu. Matka pyta się, zkąd dostał tyle pieniędzy; on na to: „ni za sioje ni za toje," i nic więcej.

Wysyła więc matka i trzeciego brata; ten również do tego samego gospodarza na służbę się dostaje, z warunkiem aby mówił cały rok: „Tak i budzie" *).

Wysłużył rok, dostaje wór pieniędzy, wraca do matki; ta go się dopytuje, zkąd i za co dostał pieniądze; on odpowiada na wszystko: „Tak i budzie".

I tak wszyscy trzej temi tylko swojemi słowami,  jak szpaki gadają, bo ludzkiej mowy zapomnieli. Matce dokuczyło wreszcie że wszyscy trzej tak zgłupieli, wszystkich trzech razem z domu wypędza.

Idą oni przez las, znajdują na drzewie powieszonego człowieka. Bardzo zdziwieni, przypatrują się. Nadjeżdża tymczasem jakiś pan podróżny i pyta: kto powiesił tego człowieka? Pierwszy brat odpowiada: „my". — A za coście go powiesili? „Ni za sioje ni za toje" odpowiada drugi. — Pan na to: to trzeba za to i was powiesić. — A trzeci brat na to: „Tak i budzie". Wziął tedy ten pan i powiesił wszystkich trzech.

[Z Wileńskiego, 1870].

*) Ni za to, ni za owo.

*) Tak też będzie.

9. ZŁOTY OKUŃ.

Pewien ojciec miał jednego syna i łamał sobie głowę gdzieby go oddać na nauki, wreszcie powierzył go jakiemuś czarownikowi na trzy lata. Ten zaś tak rozpoczął naukę: taczał go po rosie i po piasku zlewał wodą i gotował w dużym kotle, potem wyciągał z kotła i próbował co umiał, a gdy zobaczył że niczego się nie nauczył, to znów go gotował i tak do trzech razy z nim robił. Później pytał go czy co pamięta, a wtedy chłopiec zawołał, że wszystko pamięta i wszystko umie. Więc czarownik przestał go warzyć i już miał zwrócić ojcu.

Gdy się chłopiec dowiedział kiedy ma przyjść ojciec, przemienił się w ptaszka i poleciał na jego spotkanie. Zobaczywszy ojca, tak do niego powiedział: Gdy przyjdziesz mnie zabrać, to czarownik przemieni nas wszystkich chłopców, których uczył, w konie i każe tobie wybrać swojego syna; tych koni będzie dwanaście, wszystkie siwe, stać będą spokojnie; mnie poznasz po tem, że będę kopytem ziemię grzebał. Później przemieni nas w dwanaście siwych gołębi; wszystkie stać będą spokojnie, a ja będę dzióbkiem w nogę sobie dzióbał i po tem mnie poznasz. Trzeci raz przemieni nas w dwunastu kawalerów, wszystkich jednostajnie ubranych; wszyscy stać będą spokojnie, a mnie poznasz po tem że będę nos wycierał.

Jak syn powiedział, tak też było; każdy raz poznawał go ojciec po danych znakach. Później zabrał już go z sobą i wyszli. Szli, szli dosyć długo; wtem zobaczył syn stado lecących gęsi, podsłuchał co gadały i uśmiechnął się; ojciec zapytuje czego się śmieje; a on na to: Słyszałem rozmowę gęsi i dla tego się zaśmiałem; mówiły że ty, ojcze, napijesz się tej wody, w której ja nogi umyję. Ojciec zagniewał się na syna i postanowił go stracić. Przyszli do jeziora przez które trzeba im było przepłynąć, wsiedli do łódki i popłynęli. Gdy odbili od brzegu, ojciec wrzucił syna do wody; ten zaś znając czary, przemienił się w złotą rybkę.

Niedaleko jeziora był pałac królewski; królewna codzień posyłała służącą do jeziora po wodę. Dziewczyna, czerpiąc wodę, zabrała złotą rybkę i przyniosła królewnie, która była z tego bardzo uszczęśliwiona i cały dzień z nią się bawiła. Ale jakież było jej zdziwienie, gdy rybka wieczorami przemieniała się w pięknego kawalera; królewna bardzo się w nim zakochała i prosiła ojca żeby jej pozwolił wyjść za niego; ojciec pozwolił.

Kiedy już miało się odbywać wesele, król zachorował na oczy. Czarownik dowiedział się o tem i przyszedł go leczyć, a razem chciał zgubić dawnego swojego ucznia, mszcząc się za to, że ten dał się swojemu ojcu poznać. Gdy przyszedł czarownik, narzeczony królewny przemienił się w obrączkę, którą królewna na palec włożyła. Czarownik, po wyleczeniu oczu, gdy król go zapytał coby chciał za to, powiedział: Nic więcej, jak tylko to co królewna w tej chwili ma na palcu. Król o niczem nie wiedząc przyrzekł. Obrączka tak zaś przemówiła do królewny: Gdy ci ojciec każe dać czarownikowi to co masz na palcu, to nie dawaj mnie jemu w ręce, ale rzuć mu pod nogi, a ja się przemienię w ziarna pszenicy, z których jedno nadepcz nogą tak, aby tego czarownik nie spostrzegł. Królewna zrobiła tak jak jej powiedział; pierścionek przemienił się w pszenicę, a czarownik w koguta, który prędko dziobał te ziarna, ale z ziarenka nadeptanego przez królewnę wyleciał potężny orzeł, który zabił koguta i zjadł go. Później młodzieniec ożenił się z królewną i żyli bardzo szczęśliwie. Po niejakim czasie, przyszedł jakiś żebrak do pałacu, a że było już późno, więc prosił o przyjęcie go na noc; przyjęli go, nakarmili, a gdy poprosił pić, służący mu powiedział, że nie ma innej wody jak tylko w miednicy, w której młody król swe nogi pomył. Spragniony staruszek napił się tej wody; później się dowiedział że to był jego syn, że był królewiczem i nogi w tej wodzie umywał. Młody król poznał swego ojca, przedstawił go żonie, opowiedział co zaszło i przeprosiwszy staruszka, zatrzymał go u siebie na zawsze.

[Z Wileńskiego, 1879.]

10. TAMTEN ŚWIAT.

Pewien ojciec miał trzech synów; wszyscy byli dorodni i piękni, lecz tylko najmłodszy miał dobre serce; dwaj starsi o sobie tylko pamiętali. Ojciec, gdy przyszła ostatnia godzina, podzielił majątek na trzy równe części, aby się bracia nie kłócili i zasnął w Bogu. Starsi, jak tylko się uczuli panami swej woli, wypuścili majątki w dzierżawę nie patrząc jakiego serca byli dzierżawcy i w świat się na wojaż puścili; młodszy zaś został na swojej ziemi i gospodarował, był sprawiedliwy, litościwy, zjednał dla siebie serca wszystkich poddanych; a gdy mu przyszła chęć widzenia świata, takie zrobił rozporządzenie, aby go nie przeklinano jak poddani starszych braci, oto iżby jego majątek podzielono na równe części. to jest aby włościanie i dzierżawcy pieniędzmi lub zbożem tak się dzielili iżby nikomu krzywdy nie było; a ponieważ nie wiedział co się z nim stanie, kazał, aby dawali jałmużnę i na msze, raz za zdrowie jego a drugi raz za duszę; pożegnał ze łzami swych włościan i w świat powędrował. Rok upłynął a może dwa, zawitał pan do swych ludzi, znalazł ich szczęśliwych, bogatych, przejętych dla niego taką wdzięcznością, że na kolanach jak cesarza witali. Pan niedługo bawił, swoje rozporządzenie powtórzył i już nie na wojaż, lecz na pielgrzymkę się puścił. Idzie on idzie, nie rok nie dwa; poddani jego w zgodzie żyją, bogacą się i za pana zdrowie i duszę każą Boga prosić; a poddani braci zaledwie żyją z uciemiężenia i nędzy, a panów swoich ustawicznie przeklinają, aby nie mieli spokoju ani na tym ani na tamtym świecie. Wędrował nasz pielgrzym długo, może i lat kilkanaście, aż przyszedł na tak ogromną puszczę że sześć dni chodząc nie widział jej końca ani też żywej duszy. Osłabł biedny z głodu i pragnienia i był już w rozpaczy, gdy spostrzegł chatkę i kapliczkę. Wchodzi tam i znajduje staruszka pustelnika, który z ochotą dał mu przytułek, nakarmił i napoił. Nazajutrz proponuje mu pustelnik popaść osła i gdy się pielgrzym nasz zgodził, daje mu tę naukę; Dziecię moje, gdzie ciebie osieł poniesie, nie sprzeciwiaj się jemu; tam z niego skoczysz, gdzie on się zatrzyma, a jak tylko jeść przestanie, wsiadaj znów na niego i do mnie powracaj. Posłusznym był we wszystkiem pielgrzym i po przebyciu cuchnącego szarynnika *) przyjechali na wdzięcznie pachnącą łąkę, gdzie się osieł zatrzymał; zsiadł więc pielgrzym, osiołek zaczął trawkę zajadać a on się ogląda na wszystkie strony, ciekawy co go otacza, i widzi pałac tak wielki i tak piękny, jakiego nie widział ani wojażując ani pielgrzymując; z pałacu tego dochodziła muzyka bardzo huczna, wybiegło dwóch młodych ludzi i zaczęło go najusilniej zapraszać, klękać przed nim i czapki zdejmować i za ręce brać, chcąc go prowadzić; lecz on na wszystkie nalegania odpowiadał tylko jedno i to samo: Mam zajęcie, porzucić go nie mogę, a wam jeśli ochota służy to możecie się bawić. Patrzy aż tu już osieł stoi i nie je, wskoczył na niego, pojechał, a proszący młodzieńce zostali na łączce. Gdy wrócił, pyta się pustelnik: Coś widział, mój synu? Oto, ojcze, naprzód szarynnik śmierdzący, potem śliczną łączkę, przy łączce pałac cudownie piękny, w nim muzyka grała; wybiegło zeń dwóch chłopaków, zapraszali mię usilnie, lecz nie mogłem zostawić osła samego, więc nie poszedłem. Starzec mu odpowiedział: dobrześ zrobił, mój synu.

Na drugi dzień pielgrzym znowu ma jechać paść osła, znowu mu starzec powtarza, aby zupełnie ufał osłowi i nie zsiadał zanim osieł nie stanie, a jak tylko przestanie jeść, aby do domu wracał. Pojechał nasz pielgrzym, lecz dziś była dalsza przed nim droga. Przybyli nad brzeg ogromnej krwawej rzeki, aż dusza drżała na nie patrząc; a tu osieł wchodzi w jej nurty; lecz nasz pielgrzym gdy wspomniał na słowa starca, uspokoił się trochę i szczęśliwie przebył rzekę. Jedzie, jedzie, aż przyjeżdża do ogromnej góry, a na tę górę biedna baba żebraczka obwieszona torbami wchodzi, a jak tylko do szczytu dojdzie, spada na dół i tak bez końca. Pielgrzymowi serce się ścisnęło widząc to, lecz nie może zaradzić, bo osiołek idzie dalej a dalej. Przyjechał do drugiej góry, patrzy, dwa wieprze rzną się *), ale tak okropnie, że z krwawej ich piany aż kałuża stoi. Podjechali jeszcze dalej, aż nąjcudniejsza odkryła się jego oczom łączka, z ziołami tak pachnącemi, jak nigdy nie widział, a na łączce tej stała kapliczka, z której milijony milijonów wylatywało gołąbków jak śnieg bialuteńkich. Widząc tak rozkoszne miejsce, pomyślał sobie pielgrzym: Gdyby też osieł tu sobie paszę obrał. Wtem jakby myśli jego zgadując, osiołek staje, a on skoczył i nie może dostatecznie nacieszyć się i nadziwić tym cudom i ciągle myśli jakby tu zrobić, aby już na wieki pozostać z temi gołąbkami i z temi trawkami. Ale osieł przestał jeść i choć z wielkim żalem musiał nasz pielgrzym do domu wracać.

Powracał tą samą drogą, widział wieprze co ciągle się gryzą, widział babę z torbami, widział krwawą rzekę. Gdy do pustelnika przybył, znowu ten się pyta: Coś widział, mój synu? Wszystko opowiedział i w końcu dodał: Ojcze mój, czy nie ma sposobu, abym ja pojechał i na zawsze pozostał na tej łączce z gołąbkami; ciągle ją tylko w duszy widzę, o niej myślę, za nią tęsknię i czuję, że żyć gdzieindziej nie potrafię. Na to mu starzec: stanie się wedle twej woli, dziecię moje, lecz wprzód wytłomaczę ci to wszystko, coś widział jeżdżąc paść mego osła. Oto wiedz naprzód, że jesteś już na drugim świecie od czasu jak na tę puszczę wszedłeś; że ten szarynnik cuchnący, to siedlisko ludzi niebardzo złych i niebardzo dobrych, takich, co więcej złych niż dobrych uczynków popełnili; ten palac zdumiewającej wielkości, to piekło; ci młodzieńcy co ciebie zapraszali, niestety, to bracia twoi rodzeni, którzy za życia jeszcze tam się dostali i na wieki wieków pozostaną; krwawa rzeka, to łzy sierot i niewinnie gnębionych, których tak wiele niestety na świecie; baba chodzi z torbami za karę że biorąc wielmożne*), nieraz ani pacioreczka nie zmówiła, tylko brać umiała, a ludziom wdzięczną za wielmożne być nie chciała; wieprze co się rzną, to dwaj bracia tak przemienieni, a rzną się za karę że się na świecie bili dzieląc ojcowizną i tak będą nieskończone pokutować wieki; łączka i kapliczka to sam raj, gołąbki to dusze poczciwych ludzi pomarłych na świecie, a ty synu tyle masz laski u Boga, że cię za życia tam przyjmuje. Jedź więc, dziękuj Bogu za wszystkie łaski i o mnie czasem wspomnij.

[Z Lidzkiego, 1869 ]

*) Bagno szaremi mchami pokryte.

*) Biją się, walczą, gryzą.

11. O PANI HRABINIE FARMAZONCE NA ŻMUDZI.

Zdarzyło się na Żmudzi że pewna hrabina umarła; miała za życia służącą Zosię, która jej pięć lat wiernie służyła. Ubrano zmarłą i w sali wystawiono jak zwykle: cały dom spać poszedł. W nocy do śpiącej Zosi przychodzi hrabina ze świecą i mówi jej: służyłaś mi wiernie pięć lat, posłużże jeszcze pięć minut. Źleście mię uczesali i ubrali. Pójdź ze mną. To mówiąc dała Zosi w lewą rękę świecę i zaprowadziła ją do sukien. Wybrała pięć najpiękniejszych i dała Zosi za pięć lat służby; wybrała sobie na ubranie jedne, a resztę poszarpała w kawałki. Zosia, oniemiała ze strachu, uczesała ją i ubrała. Wtedy pani rzekła: a teraz pójdziemy do sklepu; gdy ja na wschody lewą nogą stąpię, ty mię popchnij i drzwi sklepu zatrzaśnij, nie zważając choćbym prosiła, jęczała i krzyczała. Gdy tak Zosia uczyniła, dały się słyszeć w sklepie straszne krzyki, jęki i hałasy; ale nic na to nie zważała.

Nazajutrz przyszedł pan do Zosi i mówi: czy wiesz co się stało? Pani nie ma na katafalku! Zosia mu wszystko opowiedziała jak było. Więc dla uniknienia rozgłosu włożono zamiast ciała coś ciężkiego do trumny i ją pogrzebiono. Gdy zaś do sklepu zajrzano, znaleziono tam ciało hrabiny na drobne kawałki pobite, kości na szczęty potrzaskane i w ściany powbijane.

Zosia na trzeci dzień z przerażenia umarła.

[Z Lidzkiego, 1869.]

*) Wielmożne, wielmożnego — jałmużna.

12. O SIEROCIE, KTÓRA WYSZŁA ZA KRÓLEWICZA-WĘŻA.

Była dziewczynka, której matka umarła i której jedyną pociechą była krówka zostawiona jej przez matkę. Ojciec ożenił się drugi raz a macocha była dla niej najgorszą. Najgrubsze, najcięższe roboty, wszystko sierotka musiała robić. A kiedy w pole bydło pędzała, to i tam nie miała spokojności, bo macocha dawała jej len i kazała bielonem płótnem odnosić. Siadłszy na polu dziewczę popłakuje. Krówka podchodzi i pyta się: Czego? Nie płacz dziecię, tylko ten len przez jedno moje ucho włóż, przez drugie wyciągnij. Tak zrobiła sierotka i ku wielkiemu zdumieniu z drugiego ucha wydobyła suwoj *) płótna gotowego, wybielonego. I tak jakiś czas wykręcała się z biedy, ale ktoś dopatrzył i doniósł o tem macosze. Postanowiła ona jej krówkę zarznąć. Poszła dzieweczka do krówki i płacze. Krówka mówi: nie płacz, wszak mnie płaczem od śmierci nie obronisz; tylko pamiętaj, gdy będziesz myć moje kiszki, bo tobie zapewne tę robotę dadzą, znajdź w nich dwa orzeszki: jeden srebrny, drugi złoty, zasadź je przy studni, a choć mnie nie będzie nie zginiesz.

Tak się stało. Z orzeszków wyrosła jabłoń srebrna ze złotemi owocami, a woda w studni w wino się zamieniła.

Wieczorem posyła macocha dziewczynkę po wodę, mówiąc aby tak zaczerpnęła wiadrem, iżby go nie zmoczyła, bo inaczej na śmierć ją zasiecze. Idzie sierotka i płacze, bo jakże zrobić? Przychodzi do studni i myśli. Aż wtem głos odzywa się: Jeżeli mnie przysięgniesz zostać moją żoną, to tak zrobię, że zaczerpniesz wodę nie zamoczywszy wiadra. Patrzy dziewczę, aż to mówi wąż siedzący na zrębie. Lękając się znęcania macochy, przyrzeka. Wąż zaczerpnął, sierotka niesie. Przynosi macosze, ta widzi że wiadro suche; kosztuje, aż tu wino zamiast wody. Posyła więc teraz córkę, w tej myśli żeby sierotka nie piła wina niosąc, ale ta przyniosła wodę. Wkrótce pokładli się spać. Aż słychać podedrzwiami głos:

Moderato.

O—de—mknij, o—de—mknij, Pa—ni mo—ja.

O—de—mknij, o—de—mknij, Królowo mo—ja!

A jak wczoraj wodę brałaś,

I wiaderka nie zmoczyłaś,

Wtedy ze mną ślubowałaś.

Macocha mówi: Otwórz drzwi! jakiś djabeł ciebie woła *). Sierotka otworzyła, aż stoi wąż i znów śpiewa :

Pościel, pościel, pani moja,

Pościel, pościel, królowo moja;

A jak wczoraj wodę brałaś itd.*)

Macocha mówi: Co to, czy wy tu słać się jeszcze będziecie? Idźcie precz, wynoście się razem z wężem. I wypchnęła ją za drzwi. Sierotka poszła z wężem do chlewka. Nazajutrz budzi się macocha: aż widzi że chlewa nie ma, a zamiast jego najpiękniejszy pałac stoi; bo to nie był wąż, ale królewicz w węża zaklęty tym zaklęciem, że jeżeli kto za niego zgodzi się pójść za mąż, to znów stanie się człowiekiem.

Bieży macocha zobaczyć co to za cud. Widzi że królewicz stoi z sierotką w najpiękniejszych szatach, a obok niego leży tylko smuszka wężowska *). Królewicz mówi, pokazując na sierotę: Ot za wszystkie swe nieszczęścia, za wszystkie cierpienia będzie ona szczęśliwa. Wtem wszystko, pałac, studnia, jabłonka z królewiczem i jego żoną poszło gdzieś sobie, powędrowało i znikło.

[Z Lidzkiego, 1870.]

*) Sztukę, kawał, ścianę.

*) Te wyrazy macochy, opowiadająca mi tę bajkę kobieta, mówiła po litewsku.

*) Nuta jak poprzednio.

*) Skórka węża.

*) Pakułową.

13. O PAROBKU, KTÓRY MIAŁ PAKULNĄ *) KOSZULĘ, MIECZ I KONIA CUDOWNEGO.

Pewien gospodarz miał łan pięknej pszenicy. Po nocy znalazł go zdeptanym i nadjedzonym; poszedł sam pilnować, ale nikogo się nie doczekał. Więc na drugą posłał parobka, mówiąc mu, że zapewne jak i on sam nie dopilnuje niczego. Ale o północy, gdy parobek pilnował, przyszedł na pszenicę bardzo chudy, parszywy koń; parobek złapał go i chciał prowadzić, ale koń powiada mu: lepiej siadaj na mnie i jedź, ja cię poniosę. Ten wsiadł; koń go zaniósł do pałacu, w którym mieszkał samotny staruszek. Starzec ten umawia parobka; jeżeli się zobowiąże pilnować pałacu, z warunkiem, że przez rok nikogo z ludzi nie zobaczy, a będzie miał wszelkie wygody, to go starzec uszczęśliwi. Parobek pomyślał i zgodził się.

Upłynął rok. Przychodzi starzec i pyta parobka, czy mu dobrze było. Parobek mówi że tak. Starzec pochwalił, że dobrze pałac utrzymany i zaprowadził go do jego konia, z którym myślał że miło mu będzie się zobaczyć. Koń potłisciał i ślicznie wyglądał. Parobek przebył jeszcze dwa lata. Po tym czasie starzec go odprawił, darowując mu tegoż konia z złotym rzędem, oraz koszule pakulną i miecz, zalecając, aby koszuli i miecza nigdy od siebie nie oddalał, a na koniu jechał, gdzie go poniesie.

Jedzie więc parobek nasz i przyjeżdża do kraju pewnego starego króla, który właśnie wojował z drugim młodym królem ten miał być jego zięciem, a królewna go kochała. Parobek stanął po stronie starego, machnął kilka razy mieczem i zwyciężył młodego. Gdy przyszedł do starego króla, ten go zapytywał kto jest i w nagrodę usługi oddał mu swą córkę za żonę, choć ona go nie kochała. Gdy z nią udał się na spoczynek, zdziwiona królewna dopytywać się zaczęła, po co ma na sobie grubą koszulę i czemu jej nie zrzuca. Po pewnem wahaniu parobek opowiedział wszystko. Wtedy królewna, przygotowawszy drugą zupełnie podobną koszulę, podsunęła mu ją na drugą noc i on ją włożył zamiast swojej. Tę zaś, którą dostał od starca, królewna oddała swemu kochankowi, pobitemu królowi. Tak samo uczyniła i z mieczem. Więc ów król na nowo wojnę zaczął. Parobek ufny w koszulę swą i miecz wyszedł na spotkanie, ale został pobity i porąbany na kawałki; zwycięzca ciało jego złożył do worka, przywiązał do konia jego i puścił. Koń przybiegł do starca. Ten obmył kawałki ciała, złożył i ożywił. Parobek powstał jakby ze snu, mówiąc: jakżem spał smaczno! Starzec wymawiał mu, że go nie usłuchał i zatrzymawszy czas jakiś na służbie, znowu mu dał koszulę i miecz, ale już słabsze od tamtych pierwszych, oraz tegoż konia; nauczył także jak ma postępować na przyszłość.

Parobek znowu wrócił do owego królestwa i wstąpił w bitwę z młodym królem, który tymczasem żył z jego. żoną. Ta miała oddawna służebną, która bardzo lubiła parobka, gdy był mężem jej pani. Otóż gdy w bitwie parobka wzięto w niewolą, a potem ścinano, panna służebna, gdy kropla krwi ze ściętego parobka spadła na jej fartuszek, wycięła miejsce skrwawione i podkopała pod łoże młodego króla i jego niby żony. Przez noc wyrosła z tej krwi piękna jabłoń z liśćmi srebrnemi a złotemi owocami. Obudziwszy się król mówi, ot jeszcze dusza zabitego błąka się w jabłoni, trzeba ją ściąć; i tak uczynił, choć go kochanka prosiła, aby drzewo dla jego piękności zostawił. Jedne trzaskę schowała panna służebna i rzuciła na kanał.

Z tej trzaski zrobił się najśliczniejszy kaczor i pływał przy samym brzegu, gdy król z kochanką tam się przechadzał. Spostrzegłszy go, zawołał: Zkąd tu tak śliczny kaczor ? trzeba go złowić. Rozebrał się i zaczął pływać łowiąc. Kaczor go ciągle zwodził; już, już był pod ręką i znów dawał nurka *) i odpływał, aż nareszcie doprowadził pływającego króla do takiego gardła *), że król zaczął tonąć; królowa rzuciła się ratować, ale i jego nie uratowała i sama utonęła. Parobek-kaczor uderzył się o ziemię, przemienił się w dawnego człowieka, zabrał dawny miecz i koszulę i ożenił się z służebną.

[Z Lidzkiego, 1869.]

14. O SYNKU KUPCA, KTÓRY O CO BOGA POPROSIŁ, TO MIAŁ ZAWSZE.

Był pewien kupiec i nie miał dzieci. Myślał coby zrobić, jak Boga uprosić, aby dzieci dostać. A była niedaleko grobla dwie mile długa, na której wszyscy karki kręcili. Postanowił więc na tej grobli most postawić. Gdy to zrobił, każdy kto jechał błogosławił go, mówiąc: Daj mu Boże spełnienie wszelkich życzeń i zdrowie, za to że ludziom tak dobrze zrobił.

Bóg widać wysłuchał tych błogosławieństw ludzi, bo dał kupcowi syna. Po urodzeniu się jego, kupiec posłał sługę na groblę, mówiąc aby słuchał co przejezdni będą mówić. Sługa poszedł. Ale nikt nie jechał tego dnia, tylko para gołębi leciała i rozmawiała. Jeden mówił: Ot temu kupcowi, co tę groblę zrobił, urodził się dziś syn; czemby go udarować? Drugi mówi: zróbmy go pięknym i bogatym. A pierwszy: Ej, nie; lepiej dajmy mu to: że o co poprosi Pana Boga, to się zaraz spełni. Tak mówiąc polecieli.

Gdy chłopiec wrócił do kupca, ten się pyta: Cóż słyszałeś ?

Nic nie słyszałem, odpowiedział; nikt dziś nie jechał. A o gołębiach zamilczał.

Wieczorem chłopak mówi do służącej: Wiesz, słyszałem jak gołębie tak i tak rozmawiały; więc zrobimy tak: ukradniem synka, zarzniemy koguta, pani usta krwią nasmarujem, ucieczem i będziem mieć co zażądamy.

Tak też zrobili. Zczasem chłopczyk u nich wyrósł i wypraszał dla niby rodziców wszystko czego tylko zażądali. Potem już i do szkół zaczął chodzić, a uczył się pięknie.

Raz wracając ze szkółki, słyszy jak rodzice się sprzeczają. Matka wymawia ojcu, mówi: A dla tego *) nam szczęścia nie będzie, bośmy źle je nabyli, może gdzieś teraz kupcowa płacze i przeklina. Dzieciak podsłuchawszy, gdy ojciec wyszedł, idzie do matki i pyta się, co znaczy rozmowa. Matka mówi: dręczy mnie sumienie, boś ty nie nasz syn i opowiada całe dzieje.

Chłopak podziękował matce za to, a gdy ojciec wracał do domu, poprosił Pana Boga, żeby się on w psa obrócił. Tak się też stało. Chłopak wziął kij i kazał psu siebie do rodziców prowadzić.

Idzie, idzie a w drodze psu nic nie daje, tylko miseczkę żaru na dzień; wszyscy się dziwią i pytają, czemu? A on na to: kiedy matka może własne dziecko jeść, to i pies może żar. żreć.

Jak doszedł do miasta rodzinnego, dał psu żaru i znów ludzie pytali i otrzymali tę samą odpowiedź. Na co odzywa się ktoś: A cóż, czy myślisz że to być nie może, żeby matka swe dziecko zjadła? Ot u nas dawno temu tak było i matka za to siedzi w słupie zamurowana. Chłopak wypytał się o wszystkiem i poszedł do kupca, u którego zgodził się za chłopca w kramie. Handel szedł dobrze. Chłopak dawał ubogim darmo, a bogatym sprzedawał drogo; a jak czego za brakło, prosi Boga i zaraz dostaje. I tak długo żył, aż wreszcie kupiec zamierzył ożenić się. Już cała drużyna weselna wyjechała w drogę; w drodze chłopak mówi: ot, panie, zajedziemy na grób dawnej nieboszczki pani i pomodlimy się. Kupiec nie chciał, ale cała swadżba życzyła; więc przyjechali pod słup. Chłopak poprosił Boga, aby się rozpadł: ukazała się matka jego, chuda, wynędzniała ledwie żywa; bo jej tylko funt chleba i kwartę wody na dzień tam dawano.

Wtedy chłopak opowiedział całą prawdę, że jest synem kupca i kto winien zbrodni, a psa przemienił w człowieka napowrót. Odtąd żyli już szczęśliwie.

[Z Lidzkiego, 1870.]

*) Zanurzał się.

*) Wiru, odmętu.

*) Jednakże, z tem wszystkiem.

15. O KUPCU, KTÓRY UWIERZYŁ POTWARZY NA SWOJĄ ŻONĘ.

Był pewien kupiec bardzo bogaty; miał jednego syna, którego wielce kochał i niczego mu nigdy nie odmawiał; a gdy podrósł, począł go zabierać z sobą jeżdżąc po towary.

Razu jednego jechali oni, zbłądzili w puszczy i nie mogli wydostać się na drogę. Naraz patrzą, świeci się światełko. Zajechali tam; a był tam gospodarz, miał kilkoro dzieci; najstarsza córka, mała jeszcze, ale już była bardzo piękna. Gospodarz przyjął ich na noc, a syn kupca tak się w dzieweczce zakochał że wyjeżdżać nie chciał. Kupiec zaczął mu przedstawiać, że trzeba jechać koniecznie po towary; wreszcie wyperswadował mu, ale syn wymógł na ojcu przyrzeczenie, że wracając zajadą i dzieweczce przyrzekł piękny podarunek przywieźć.

Pojechali w drogę, nakupili towarów i wracając zajeżdzają do owego gospodarza, którego córce syn kupca ślicznych rzeczy ponawoził. Zabawili kilka dni, a przez ten, czas syn kupca tak się rozkochał w dziewczynie, że oświadczył ojcu, iż inaczej być nie może, albo niech ojciec go tu zostawi, albo dziewczynę z sobą weźmie. Co widząc kupiec, pomówił z jej rodzicami i zabrał dziewczynkę. Uczyła się ona i hodowała z synem kupca, a gdy wyrośli, pobrali się. Kupcowi szło szczęśliwie w handlu; syn i synowa sprzedawali w kramie; stary kupiec zestarzał się, przyszło mu umierać. Umierając mówi synowi: bądź zawsze uczciwym, to ci zawsze szczęśliwie dziać się będzie; ale pomnij: słuchając ludzi i swój rozum miej.

Umarł ojciec. Po śmierci jego dzieciom tak dobrze się wiodło, że to aż zazdrość w ludziach obudzało. Szczególnie jeden kupiec im zazdrościł i szukał tylko sposobności jakby ich zgubić. A gdy raz nasz kupiec wyjechał po towary, on przekupił służącą kupcowej, w koszu bielizny dostał się do jej sypialnego pokoju i zaczajony dostrzegł, gdy wstawała, że ma złote nóżki po kolanka. Gdy więc kupiec wrócił, mówi mu ów zazdrośnie: Bardzoś we wszystkiem szczęśliwy, tylko nie w żonie, niewierna jest ona tobie; a na dowód mówię ci, żem widział, że ma złote nóżki po kolana.

Mąż musiał uwierzyć w niewierność żony. Woła ją, każe iść za sobą; wyprowadził na rozstajne drogi, dał w twarz w jednę i drugą stronę i powiedział: nie ma już dla nas jednej drogi; jeśli ty pójdziesz jedną drogą, ja pójdę drugą. Ona zdumiona, zgnębiona, nic nie rzekłszy poszła w świat. Szła długo, długo, przyszła do puszczy; błądziła, myślała że zginie, aż spostrzegła świetełko. Przyszła tam i znalazła w domu pewną babulkę. Pyta się jej, czy wolno przenocować, a gdy babka na to pozwoliła i ogrzała zziębłą wędrownicę, to opowiedziała gospodyni swoje dzieje, a ona oświadczyła jej, iż sama nie ma z czego żyć, ale że jeżeli młoda kobieta chce aby ją za córkę przyjęła, to będą razem mieszkać i pracować. Kupcowa dała jej parę złotych, kazała kupić jedwabiu i batystu i postanowiła robić roboty. Wyszyła kilka chusteczek nadzwyczajnej piękności. Baba poniosła je na rynek; wszystkich uwagę te roboty zwróciły, najwięksi panowie je rozkupili, a jednę adjutant cesarski. Ten pokazał cesarzowi chustkę, który niezmiernie się zadziwił, bo nigdy tak pięknej chustki nie widział. Kazał więc wyszukać szwaczki, aby została nauczycielką jego córek.

Szukali i znaleźli. Kupcowa uczyła więc cesarzówny; a że była bardzo piękna, więc kto przyjeżdżał do panien, nie patrzył na nie, ale na nauczycielkę. Zauważywszy to rodzice, postanowili ją stracić.

Ale jeden lokaj ostrzegł o tem kupcową, która odrzekła: cóż mam począć teraz nieszczęsna? Lokaj odrzekł: ubierz się po męsku i uciekaj, nie poznają. Włożyła biedaczka żandarmskie czy jakieś tam inne odzienie i poszła w świat.

Idzie, idzie, przyszła do pewnego królestwa; gdy tam zobaczyli tak pięknego żołnierza, zaprowadzili do króla, a ten dla jego piękności, zrobił go pierwszym swym generałem. Była ona tam generałem może rok, może dwa i ciągle męczyła się myślą: za co ją mąż uderzył w twarz i wygnał. Wreszcie poprosiła o urlop, aby strony rodzinne odwiedzić.

Idzie, idzie w generalskim odzieniu i zachodzi do pewnego pana; ten szczęśliwy z dostojnego gościa, raczy ją i oprowadza po całym swym majątku; aż patrzy: mąż jej, zbiedzony i wynędzniały, wiezie brahę *). Pan darowywa konia generałowi, a ten go się zapytuje, kto koni dogląda. Pan mówi: ot ten człowiek co brahę wozi. Niechże, prosi generał, i mojego konia dogląda. Pan zaprosił i na noc generała; po nocy znajdują generalskiego konia zabitego. Gospodarz bardzo jest zasmucony takim wypadkiem; ale generał mówi: to nic; daj mi pan tylko tego człowieka na służbę; będzie to dlań dostateczną karą u wojskowego służyć. Przenocował generał i pojechał dalej, zabrawszy tego człowieka i nic mu nie mówiąc. Przyjechał do owego miasta, gdzie kupczyli i byli szczęśliwi. Przyjmują tam świetnie pana generała. Idzie on do owego zazdrosnego kupca, a był już on zabrał wszystko, co do nich dawniej należało. Pyta się generał; co się to z dawnemi właścicielami stało, jak majątek stracili? Najgłupszym sposobem, odpowiada i opowiada całą historyję. A ów biedak słucha w drugim pokoju. Poczem generał poszedł do drugiego pokoju, przywołał bladego męża swego, dał mu raz i drugi w policzek i mówi: a czy ci ojciec umierając nie mówił: ludzi słuchaj i swój rozum miej? Toć ja twoja żona! Wiem teraz wszystko. Poczem odebrali kupcowi majątek i żyli znów szczęśliwie.

[Z Lidzkiego, 1870.]

Koniec wersji demonstracyjnej.

16. O DWÓCH BRACIACH: ZŁYM BOGACZU I DOBRYM BIEDAKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

17. BRAT I SIOSTRA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

18. O KRÓLEWNIE, KTÓRA MIAŁA DZIECI ZE SREBRNEMI ZĄBKAMI A ZŁOTEMI WŁOSKAMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

19. ZŁA KRÓLEWNA ZAMIENIONA W UPIORA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

20. JAKO NAJMŁODSZY BRAT GŁUPI ZABIŁ ŻYDÓWKĄ, PANA ZRABOWAŁ, ZBÓJCĘ ZAMORDOWAŁ I NABYŁ ZŁOTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

21. O CHCIWYM PANU, ZAMIENIONYM W UPIORA I O JEGO WYBAWIENIU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

22. O LEONKU ZRĘCZNYM ZŁODZIEJU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

23. O ORGANIŚCIE, KTÓRY MIAŁ PIĘKNĄ ŻONĘ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

24. WYCHOWANKA SZKAPLERNICY *).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

25. KONIUSZY I ZŁOTY PTAK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

26. O PASTUSZKU, KTÓRY MIAŁ CUDOWNĄ DUDKĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

27. O ZAMUROWANYM CHŁOPAKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

28. O PIĘKNEJ HANNIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

29. KRUCI NIA WŁARCI, TREBA UMIARCI.*)

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

30. ŚW. PIOTR I SKĄPA BABA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

31. DUSZA POKUTUJĄCA W ZAMKU TROCKIM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

32. O BABIE JADĄCEJ DO NIEBA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

33. O DZIEWCZYNIE, KTÓRA ZBIERAŁA JAGODY W NIEDZIELĘ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

34. O CÓRCE KUPCA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

35. DZIĘCIOŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

36. OSZUKANY OLBRZYM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

37. O DWÓCH PUSTELNIKACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

38. GŁUPIEC PIECZĘTOWANY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

39. O DWÓCH MATKACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

40. PAN BÓG NA ZIEMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

41. NERKI NIEBOSZCZYKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

42. NIEDŹWIEDŹ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

43. SZCZĘŚLIWY PIJAK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

44. KRÓLEWICZ W PIEKLE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

45. O TRZECH BRACIACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

46. DWAJ BRACIA I SIEKIERA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

47. O GRYFIE ZAKLĘTYM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

48. DLA CZEGO LIŚCIE OSINY *) DRŻĄ ZAWSZE?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

49. O TRZECH FEBRACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

50. O DWÓCH BRACIACH ROZUMNYCH I TRZECIM GŁUPIM, KTÓRY SKÓRKĘ CISKAŁ, ŻONĘ ZABIŁ, A ŻYDA I BRACI POTOPIŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

51. O DWÓCH BRACIACH GRAJKACH GARBATYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

52. KARA W PIĘĆDZIESIĄT LAT ZA ZABÓJSTWO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

53. O KRÓLEWNIE ZAKLĘTEJ W POTWORA I O PIELGRZYMIE, KTÓRY JĄ UWOLNIŁ I Z NIĄ SIĘ OŻENIŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

54. O DWÓCH BRACIACH I O BIEDZIE ZAMKNIĘTEJ W KOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

55. O ŁAŃCUCHU OFIARNYM W OSTREJ BRAMIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

56. O CÓRCE KUPCA, KTÓRA WYSZŁA ZA KRÓLEWICZA, ZAKLĘTEGO W POTWORA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

57. O WALKU, KTÓRY ŚMIERĆ OSZUKAŁ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

58. GŁUPI KRÓLEWICZ I KONIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

59. O TRZECH BRACIACH I TRZECH CUDOWNYCH KONIACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

60. O MAZURZE, KTÓRY NIE CHCIAŁ PRZYZNAWAĆ SIĘ ŻE ZJADŁ SEREK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

61. PIENIĄDZE SPADŁE Z POD BELEK.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

62. O CHCIWYM RYBAKU I O NIEZNAJOMYM Z OGNISTĄ TWARZĄ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

63. O MACOSZE I PASIERZBICY *), KTÓRA DJABŁÓW OSZUKAŁA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

64. O DWÓCH SĄSIADACH I PANU BOGU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

65. WIERNY SŁUGA PISIELKIEWICZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

66. O TRZECH BRACIACH, DWÓCH ROZUMNYCH A TRZECIM DURNIU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

67. DO BAJKI O „KOPCIUSZKU."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

68. GILTYNIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

69. KTO ROBI DOBRZE, SOBIE DOBRZE ROBI; KTO ROBI ŹLE, SOBIE ŹLE ROBI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

70. O CÓRCE MŁYNARZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

71. CZAROWNICE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

72. WIECZÓR SOBOTNI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

73. KAPRYŚNA PANI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

74. O CZARNOKSIĘŻNIKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

75. KTO POD KIM DOŁKI KOPIE, SAM W NIE WPADA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

76. GADAJĄCA KOZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

77. GŁUPI KRÓLEWICZ I GOŁĄBKA-KRÓLEWNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

78. O SIEROCIE I WRÓŻCE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

79. O DWÓCH BRACIACH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

80. ŻABKA ŻONĄ KRÓLEWICZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

81. NAJMŁODSZY SYN I PANNA MORSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

82. FAŁSZYWY I PRAWDZIWY NASTĘPCA KRÓLA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

83. WILK I PIES.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

84. SIOSTRA JEDNASTU BRACI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej