Maksymilian Jatowt

PODRÓŻ DO NOWEGO ORLEANU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

PODRÓŻ DO NOWEGO ORLEANU

Jatowt Maksymilian

przez J. Gordona.

Obrońcom wolności przypisuje

AUTOR.

I.

WIDOK MISSISSIPI. - «HELP YOUR-SELF.» - SZLACHCIC POLSKI I PLANTATOR AMERYKAŃSKI.

I.

Parochód «Cincinnatus» z belwederem na wierzchu i powiewającą na nim flagą amerykańską, sunął się poważnie po rzece Mississipi, zostawiając za sobą błyszczącą brózdę. Statek ów był wspaniały, bogaty, bez płócien i masztów, z kolumnadą po obu stronach. Po zewnętrznych jego galerjach przechadzali się podróżni goście, przypatrując się brzegom Mississipi, zwanej «Ojcem wód.»

Znakomita ta rzeka wydała mi się na pierwszy rzut oka nazbyt jednostajną. Ma ona brzegi równe i nizkie, wodę mętną i żółtą, bieg szybki; tylko szerokością swą, przybierającą stopniowo coraz większe rozmiary, staje się imponującą dla widza.

«Cincinnatus» pędził środkiem, obawiając się zbliżać do lądu, oprócz do znanych sternikom przystani; gdyż Mississipi pomimo swych zalet jest rzeką zdradziecką. Płynąc po gruncie gliniastym, nadzwyczajnie miękkim, zmienia często grunt koryta: woda ustępuje od jednego brzegu, a podrywa drugi — wynika ztąd, że w wielu miejscach ogromne cedry i inne drzewa odwieczne zapadają się do rzeki, a wierzchołki ich, pokryte mułem, na pół skamieniałe z biegiem czasu, stanowią szeregi ostrokończastysh pali, na które niejeden parochód wbitym już został z całym ekwipażem.

Z tem wszystkiem odważne Amerykanki nie trwożyły się widokiem blizkiego niebezpieczeństwa. Gawędy i śmiechy brzmiały dokoła, zawiązywały się znajomości; płynące zgromadzenie miało cechę weselną. Żartowano z karła przybyłego ze Sztokholmu, który zdążał ze swą połowicą do miasta St. Louis, aby się pokazać tamecznym mieszkańcom. Nosił tytuł hrabiego. Gdy pan hrabia zanadto się dąsał, jejmość miała zwyczaj stawiania go na wysokiej skrzyni, zkąd mu dopóty zejść nie pomogła, dopóki nie nastąpiła zgoda między małżonkami.

Znienacka dwaj podróżni przesunęli się na pokładzie. «Help your-self!» zawołał jeden do drugiego, a wyrazy te będące przysłowiem amerykańskiem , oderwały mnie od otaczającego widoku, i wprowadziły na tor innych uwag i rozmyślań.

«Help your-self» znaczy: pomagaj sam sobie. W kraju wolnym, gdzie równość obywatelska jest zasadą zasad, gdzie nie ma arystokracyi uprzywilejowanej, nie ma bitych i bijących, pracujących i używających; gdzie ludzie są zbyt dumni aby przyjmować protekcje od równych sobie istót, gdzie nie lubią się korzyć wyjąwszy przed jednym Bogiem, «Help your-self» jest charakterystycznem wyrażeniem.

Od kilku lat mnożą się stowarzyszenia wzajemnej pomocy pomiędzy wszystkiemi klasami społeczeństwa. Jest to rodzaj ewangelji życia, która przekształca stosunki nasze; jest to zbratanie nabierające siły zbiorowej zjednoczeniem pojedyńczych sił; z datków drobnych od każdego członka tworzy się pomoc potężna i niezawodna dla wszystkich potrzebujących. Nie ma niezaprzeczenie przezorniejszej instytucji na świecie!

Ale obok tych usiłowań wspaniałych, powinna zawsze przewodniczyć zasada: «Pomóż sam sobie!» Zasada ta jest zastosowaniem religijnej prawdy: Módl się i pracuj!

Im więcej podróżny płynąc po Mississipi zbliża się do miasta St. Louis, położonego na drodze do Nowego Orleanu, tem mniej postrzega brzegów rzeki, tak dalece są one nizkie, niemal równe z wodą.

Nie widać tam nigdzie, jak w całej ogółem Ameryce, starożytnych zwalisk, owej kamiennej historyi, która w Europie zwykła zajmować uwagę i wrażać się w pamięć wędrowca. Dla wielu cudzoziemców sławiona rzeka wydaje się nudną, szczególniej dla ludzi zepsutych wyuzdanym zbytkiem stolic europejskich, u których życie sztuczne zagłuszyło poczucie piękna przyrody; co do mnie, podobała mi się ona, taka jaką jest, bez ozdób natury i ręki człowieczej, w swej pierwotnej dzikości, wielkości i grozie.

Miłą rozrywkę sprawia przechadzka po nad nią, w czasie, gdy parowiec zatrzyma się na parę godzin dla nabrania węgli. Mirjady różnobarwnych ptaków, podobnych do ruchomej tęczy, świegocąc wśród gałęzi stuletnich drzew dziewiczego lasu, uprzyjemniają, chwile takiego przystanku.

Zmiana powietrza jest nader wydatną, w tej podróży i przyczynia się także niemało do jej urozmaicenia. Wyjechałem z Cincinnati przed rozpoczęciem wiosny, gdy drzewa były ogołocone z liści, pola ze zboża, łąki z trawy, gdy okolice miasta były pokryte białym się uśmiechać i zmieniać swe szaty z wdziękiem wzrastającym stopniowo. Najprzód ukazała się w stroju szmaragdowym wiosny, następnie ujrzałem ją pokrytą bogatą i kwiecistą roślinnością. Słowem, przebyłem zimę, wiosnę i lato w przeciągu dni dziewięciu mej podróży do Nowego Orleanu.

W okolicy St. Louis powiększył liczbę wędrowców pewien obywatel amerykański, należący do sekty Mormonów. Wiadomo, że w blizkości St. Louis było główne siedlisko sekciarzy. Najrozleglejsze ich kolonje wraz ze stolicą znajdują się tam dotąd nad Jeziorem Słonem. Stolica ta przed piętnastu laty składała się zaledwie z kilkunastu chałup, dzisiaj ma świątynie, zakłady wszelkiego rodzaju, drukarnie i dzienniki: za zbyt wiele dzienników, lecz wszyscy je czytają. W Ameryce każdy wieśniak umie czytać.

Mormoni, wedle zdania ich nieprzyjaciół nawet — a mają ich wielu — uchodzą za najpierwszych kolonizatorów na świecie.

Podróżny zapytany o przyczcałunem śniegu. W miarę jak płynąłem w stronę południową z biegiem rzeki, przyroda zdawałaynę tego, przypisywał ją wielożeństwu, które stanowi główny artykuł księgi ustawodawczej sekty. Twierdził, że wielożeństwo jest wielce użyteczne dla domu, z powodu rozdziału gospodarstwa pomiędzy małżonki, o które zresztą zdawał się wcale nie troszczyć.

Proszę sobie wystawić, czem by się stała Europa pod względem dobrobytu, gdyby poświęcono w niej pracy ów czas, co się marnuje na próżnych zalecankach kobietom?...

Lecz z drugiej strony godne jest zastanowienia, że u wszystkich ludów rządzących się prawem wielożeństwa, im więcej mężczyzna posiada żon, tem częściej nosi dziurawe pończochy i pantalony z poobrywanemi guzikami.

To się pojmuje; człowiek mający dziesięć lub więcej kobiet, nie jest kochany od żadnej i samo przez się rozumie się, że rzadko ma wszystkie guziki. Niech co chcą mówią filozofowie, atoli przyszycie guzika do sukni mężowskiej oznacza wielki stopień miłości!

Biedni ci Mormoni! Usiłowano ich zgładzić ze świata za to, że mają po kilka żon — szkoda że p. Smith, założyciel sekty, nie skreślił, na złość wrogom, wyznania swej wiary na wywrót, to jest: iż nie nakazał każdej Mormonce mieć po kilku mężów. Możeby wówczas nie był wtrącony do więzienia i tam zamordowany*).

Dziwne zaprawdę to bractwo Mormonów — mięszanina izraelityzmu z mahometanizmem, barbarzyństwa z najwyższą cywilizacją, oligarchji religijnej z demokracją przemysłową! Przy spójni jednakowych dążności i usiłowań, sekciarze rozwinęli energję, przedsiębiorczość i pracę do najwyższego stopnia. Są oni groźnymi sąsiadami dla przybyszów, kolonizujących się na około ich posiadłości.

Rząd stanów Zjednoczonych toleruje ich dotąd przez obawę wywołania zamieszek wewnętrznych. Gdy kongres wysłał do sekciarzy rządcę ze swego ramienia, wypędzili go obelżywie z terytorjum, jakkolwiek to należy do Unji. Gabinet washingtoński zmuszonym się wówczas ujrzał, chcąc zachować choć pozornie swą zwierzchność nad Mormonami, nadać tytuł rządcy ich naczelnikowi politycznemu i religijnemu, prorokowi Brigham Joung. Jest atoli do przewidzenia, iż przyjdzie czas, w którym Mormoni, ciśnieni będąc i prześladowani przez gromadzącą się w ich okolicach ludność kolonizatorów, ustąpić im muszą swego okręgu; co się jednak obejdzie bez straszliwego krwi rozlewu.

Oprócz Mormona, zwróciło także na statku moją uwagę kilku obywateli, właścicieli plantacji na Południu. Posiadacze ci ziemscy, posługujący się niewolnikami, nazywani w swoim czasie książętami Południa, weseli, ożywieni, pełni wyobraźni, przy łatwem życiu jakie prowadzili, przypominali mi swą powierzchownością szlachtę polską. Też same przymioty i wady! taż sama gościnność i skłonność do pohulanki, gier i zabaw! z tą różnicą, że plantatorowie zdawali mi się być więcej wykształconymi umysłowo od naszych paniczów.

Ale jakże powierzchowność owych Południowców była różną od Amerykanów Północy, oddanych handlowi od lat dziecinnych! Gdy ujrzysz polskiego szlachcica z zakręconym wąsem, miną butną, z rumieńcem na licu i okrągłym podbródkiem, sprzedającego na pniu zboże przebiegłemu żydkowi, co za jednym rzutem oka oblicza wszystkie możebne dla się korzyści, będziesz miał obraz podobny do zestawienia Amerykanina plantatora, rasy hiszpańskiej, z jego ziomkiem, handlarzem z Północy, rasy anglo-saksońskiej.

Ten ostatni wziął już górę nad pierwszym. Zachodzi teraz pytanie, czy plemiona izraelskie i germańskie nie zawładną z czasem posiadaczami ziemi polskiej?

Rzecz jest prawdopodobną.

Szlachta w ogóle przy zmianie warunków swego istnienia, przy uwłaszczeniu włościan, przy wstrząśnieniach krajowych, nie zmieniła dawnego sposobu życia. Taż sama u nich dworskość co była i przedtem: lokaj dla pana, drugi dla jejmości, chłopiec w przedpokoju, panna respektowa, Niemka i Francuzka do dzieci, kucharz, kuchta, dwie młodsze, i t.d.

Jakże płodną musiałaby być owa skiba, aby wyżywić i opłacić tak liczną drużynę! Dodajmy do tego wyjazdy za granicę, Towarzystwa Kredytowe, tudzież inne ciężary i wiedeńskie banki, które jeno czyhają na to, żeby przychodzić w pomoc Polakom za wielkie procenta, a nie trzeba być matematykiem iżby obrachować, że szlachcic co nie postępuje dziś z duchem czasu, co nie rzeknie: sam pan, sam sługa, i nie pospiesza ze zmniejszeniem budżetu swoich wydatków, z góry chyba powiedzieć sobie musiał: «Apres moi le déluge!»...

Lecz wróćmy do plantatorów. Byli oni nader uprzejmi, gdy wdałem się z nimi w rozmowę. Jeden z nich pokazywał mi swą willę kryjącą się zalotnie wśród parku. Po za tym rozpościerał się gaj cyprysowy, po drzewach którego rozpinał się z wdziękiem w kształcie wiszących festonów mech hiszpański.

Szczególniejsza ta roślina wielce jest użyteczną dla mieszkańców, dostarcza im bowiem wygodnej pościeli. Wysuszona i obrana sposobem łatwym z delikatnej kory, staje się podobną do włosienia końskiego i zastępuje wybornie jego użytek w wyrobie materaców.

Po długiej podróży przybyliśmy nakoniec do krańcowego Kantonu czyli Stanu Luizjany. Stan ów, wielkiej dla Unji wagi, jako dotykający Oceanu, mieści w sobie najznaczniejszy port z przystanią: Nowy Orlean; jako też zbieg głównych rzek Ameryki północnej. Posiadanie Luizjany zapewnić może Stanom Zjednoczonym przewagę na zatoce Meksykańskiej, która wcześniej czy później stanie się ogniskiem handlu wewnętrznego dwóch światów. Są. to dogodności, na które narody mają zawsze zwrócone oczy, i które starają się zdobyć za jakąby nie było cenę.

Zazdrosna morskich zdobyczy Anglja zmuszoną się być widzi oszczędzać zawsze Stany Zjednoczone, bo znajduje w nich potężnego sąsiada, który w chwili danej może napaść z całemi siłami na przyległą sobie Kanadę angielską. Nie potrzeba i tego — dosyć aby Stany zamknęły swe porty dla handlu angielskiego, żeby wzniecić zamięszanie w łonie samejże Anglji i wyrządzić jej niepowetowane szkody.

Kanada jest angielską, ale czyż Stany Zjednoczone nie są Anglją w Ameryce — a nawet czemś więcej jak Anglją? gdyż utworzone później od niej, mogły, korzystając ze światła swych przodków, uorganizować się na lepszych podstawach. Wiele instytucji angielskich, jakkolwiek najlepszych w Europie, są przecież wynikiem epok mniej oświeconych od tych, które stworzyły pierwiastki Stanów Zjednoczonych.

Brzegi Mississipi w kantonie Luizjany, czarne i tłuste, dzięki częstemu niegdyś wylewowi tej rzeki, tak są żyzne, iż bez żadnego nawozu wydają, obficie trzcinę cukrową, palmy i inne wykwintne płody roślinności. Lecz najbardziej zajmujący widok dla Europejczyka przedstawia się tam w porze, gdy zielone pęki pełne bawełny z wystającemi na wierzchu jej rąbkami, na obszernych niwach, otoczonych do koła rzędami chat murzyńskich, zaczną mu się znienacka ukazywać po obu stronach Mississipi — gdy uwijające się tam i owdzie niewiasty z czarnem obliczem i jasną zawiązką na głowie, przeświadczają go, iż się znajduje w nieznanej krainie, w nowym zupełnie świecie — gdy mirjady różnobarwnych motyli zdają się występować w świątecznych strojach na jego przybycie, bujając nad pachnącemi krzewami — gdy francuzka mowa murzynek zalatuje do ucha podróżnego.

Luizjana jest królową białej, najdoskonalszej w świecie bawełny. Trzecią jej część zakupuje sama Anglja do rękodzielni swoich, jako surowy towar, który zamieniony w wyrób, sprzedaje później za drogie pieniądze innym narodom i samymże Amerykanom, nie mogącym wytrzymać konkurencji fabrycznej z Anglikami.

Często też na miękkim, gliniastym brzegu Mississipi ujrzy zdaleka podróżny, w okolicy Nowego Orleanu, niby szarobrunatne ruchome kępki; dopiero gdy lepiej się w nie wpatrzy, pozna, że są to krokodyle wygrzewające się na słońcu.

Kraj ów z powodu nizkiego i bagnistego położenia, jest ojczyzną krokodylów.

— Czy pan widzi — rzecze do mnie plantator — tę drogę świeżo zrobioną, co się wznosi pośród wąwozu w kierunku prostopadłym do rzeki ? Proszę zauważać różnicę między jedną a drugą stroną wąwozu.

— Widzę tylko — odpowiedziałem — że jedna strona jest gładką, a druga rozkopaną.

— Otóż to! Nad tą gładką pracowali przez długi czas emigranci europejscy; drugą zaś, zkąd bryły ziemi zdają się być wyrywane nadludzką siłą Tytanów, robili Amerykanie z Luizjany ... co staną się kiedyś Tytananami dla yankesów z Północy.

Charakter, potęga i pycha plantatorów odbiła się w tych słowach. Nigdy ich nie zapomnę.. Były one niejako wróżbą przyszłych zapasów.

W owym czasie prezydent Unji Buchanan, poprzednik Lincolna, stary dyplomata z partji separatystowskiej stał się narzędziem Południowców, gromadzących od dawna materjały, aby rozerwać świetnie urządzoną federację i sformować rząd oparty na bagnetach.

Późniejsza, a straszliwa wojna domowa, wykazała skutki śmiałych zamiarów, które początkowo nie dały się obrachować.

*) Obacz rozdział o Mormonach w książce: «Przechadzki po Ameryce p. J. Gordona. Berlin 1866.»

II.

PEZEMYSŁ WOJENNY.

II.

Kiedy Stany południowe, wybrawszy na prezydenta Jeffersona Davisa, zaprotestowały czynnie przeciw wyborowi Lincolna, a tem samem i przeciw Unji, liczyły one na pomoc Anglji i Francji — i omyliły się na dyplomacji.

Wdanie się obu powyższych mocarstw w sprawę północnych Stanów byłoby wprawdzie szalonym i bezużytecznym krokiem, gdyż tak ogromne państwo, o rozwiniętej do wysokiego stopnia samowiedzy i poczuciu sił własnych młodzieńczych, nie da się zająć za jednym zamachem; a nawet zajęte, nabawiłoby zaborców wielkiego kłopotu, bo nie dałoby się utrzymać — wszelako wojna w pierwszych początkach pokazała, że Amerykanie nie mieli śródków wojennych do stawiania oporu dobrze uorganizowanemu zewnętrznemu nieprzyjacielowi. Brakowało im wszystkiego, czego koniecznie potrzeba w gospodarstwie wojennem. Nie było ani wodzów, ani żołnierzy; zapasów ani śladu; flota, którą, yankesy chełpili się, jakoby była nie do zwyciężenia, zostawała w warsztatach i arsenałach, ale nie na morzu; stare okręty były nie do użycia, nowych ogromna, podziwienie wzbudzająca liczba, jeszcze nieprzygotowana i nieuzbrojona; był to właśnie czas przekształcenia systemu nawigacji, czas przesiedlania się ze starego mieszkania do nowego, kiedy sprzęty zapakowane, a niewprawne oko widzi tylko zamęt.

Gorący plantatorowie Południa we wszystko lepiej się byli zaopatrzyli; zawczasu postarali się o potrzebne zasoby, nawet przygotowali szubienice, na których dyndać mieli ich pokonani przeciwnicy.

Ale północny Amerykanin nie jest to człowiek, któryby łatwo tracił odwagę; dzielność dodaje mu ufności w siebie samego, praca wytrwała hartuje ducha; odwaga jest siostrą przemysłu i lubi iść z nim w parze.

Bęben wzywający po ulicach miast do walki, pobudził sta tysięcy rąk do nowej, niezwykłej roboty. Rękodzielnie pracy spokojnej, zamieniły się, jakby siłą czarodziejską, w wojenne; spekulacja ujrzała przed sobą nową, niezmierną niwę i zapłodniła ją; kapitał, jakby rekrut, oddał się na usługi uciśnionej ojczyznie; duch stowarzyszeń i akcje wstąpiły w służbę wojskową.

Chwilowa klęska na polu walki napełniła wprawdzie serca patrjotów niepokojem, ale spekulanci powitali ją podniesieniem swych akcji; i dla tego każda klęska wyradzała rozwój sił. Czem była giełda dla handlarza w czasie pokoju, tem stały się w chwilach biedy, biura werbunkowe po miastach. Zaciężne, jakie ochotnik dostawał, było miarą wartości życia.

Ajenci ministerjum wojny prowadzili interes bez skrupułu całkiem po kupiecku.

— Co kosztuje ten człowiek? — pyta się mekler mający w zborni kilkuset rekrutów.

— Dwadzieścia pięć dolarów zaciężnego — brzmi odpowiedź.

— Kantor Kentucky płaci dwa razy tyle, mam depeszę.

— Nie opłaci się; transport wiele kosztuje — rzecze mekler.

Lecz może kto powie, że tak postępują wszyscy werbownicy. Atoli różnica na tem polega, że rekrut amerykański rozumie swój interes i z rozwagą i spokojem przystępuje do niego; zastanawia się nad swą korzyścią i decyduje się na tg lub na ową stronę, a skoro raz przybił, całkiem się oddał «interesowi» — dane słowo zrobiło go żołnierzem duszą i ciałem.

Wszystkiego, czego potrzebowała wojna, dostarczali ludzie prywatni.

Pewien nowojorski dziennik podaje rysunki około czterdziestu dział polowych nowej konstrukcyi, które na próbę zaprowadzono w pojedyńczych oddziałach. Niektóre okazały się stosownemi i «szerzącemi zniszczenie —» Przedsiębiorca, którego działo pokazało się nieużyteczne, musi ponosić szkodę nakładu. Tak dzieje się w każdym interesie, a więc i w interesie z państwem.

Nowe wynalazki maszyn piekielnych szerzących zniszczenie zmieniły system floty wojennej na całym świecie. Wiadomo, że marynarze postępowi tępili się dotąd, pływając statkami pokrytemi blachą — lecz o ile tarcze ich były mocnemi, o tyle powiększono siłę kul. Żaden pancerz nie może się oprzeć wystrzałowi działa świeżo wynalezionego przez Amerykanina nazwiskiem James Machay. Działo to ma być arcydziełem w swoim rodzaju, nieocenionym klejnotem dla wojaków, podobnie jak karabin igłowy.

— I co też pan myśli o owych grotach śmiertelnych naszego wieku? rzekłem do pewnego Anglika.

— Ha! odpowie, gdy udoskonalone zostaną do tego stopnia, iż żadne wojska nie będą mogły utrzymać się pod ich ciosami na polu bitwy, wtedy skończą się na świecie wojny.

— Jeżeli tak, daj Boże aby to jak najprędzej nastąpiło! Lecz co poczną ludzie, gdy nie będą mogli bić się między sobą?...

— Hm! chcąc nie chcąc muszą żyć w pokoju. —

Na zaspokojenie potrzeb fizycznych armji czynnej, pracowały dzień i noc miljony rąk, wszystkie żywioły i siła pary.

Kierunek pochodu większego oddziału wojska wskazywała albo nowa kolej żelazna, albo świeży wyrąb w lesie dziewiczym.

Dokąd tylko dotarł sztandar gwiaździsty, wszędzie stawały natychmiast targi, tysiące przekupniów przybywało, wioząc za sobą zakonserwowane jarzyny, mięsiwo, napoje, drzewo, węgle, i t.p. tak, że komisorjaty wcale nie potrzebowały myśleć o tem, czem wyżywią i zaspokoją potrzeby wojska. Ufano duchowi kupieckiemu i nigdy się nie zawiedziono.

Pieniądz jest nerwem życia w czasie pokoju i wojny. Starzy już powiadali, że nie ma tak mocnej twierdzy, żeby się do niej nie dostał osieł złotem obładowany. Wiedzą o tem i Amerykanie, i dla tego głównie o to się starali, aby zawsze mieli pełne kasy wojenne. Ale ponieważ Amerykanie przy całym patrjotyzmie nie kierują się uczuciem w sprawach pieniężnych, zatem musiano podnieść podatki niestałe do bajecznej wysokości. Minister skarbu, jako dobry spekulant, załatwił to przez stosowny rozkład.

Jednego dnia okazał się. w armji jenerała Granta niedostatek cygar. Wódz był tem bardzo zafrasowany. Żołnierze jego byli przyzwyczajeni z cygarami w ustach iść przeciw nieprzyjacielowi; sam jenerał dowodził paląc cygaro; brak cygar znaczył tyle co brak węgla do lokomotywy, co brak herbaty dla dam. Jenerał zatelegrafował: «Nie mamy cygar, grozi niebezpieczeństwo.» Depesza ta obleciała lotem błyskawicy po całym kraju. «Nie ma cygar w głównej kwaterze» brzmiało wszędzie hasło. Tysiące rąk zajęło się ich wyrabianiem.

W Ameryce nauka początkowa robót ręcznych rozpoczyna się od wyrabiania cygar. Po kilku dniach jak najzupełniej zasypano niemi obóz Granta. Dostawa była tak wielka, że 1000 sztuk można było kupić za 2 dolary (17 złp.), kiedy przed kilkoma dniami za tę samą ilość trzeba było zapłacić i 20 dolarów.

W żadnej armji na świecie nie starano się tak o dobre pożywienie dla żołnierzy, jak w ostatniej wojnie amerykańskiej. Żołnierz dostawał zrana: kwaterkę wódki, ćwierć funta kiełbasy, 2 funty białego chleba, 3 filiżanki herbaty. 8 łutów masła, 10 łutów cukru i trochę rumu; w południe: półtora funta rostbifu z ziemniakami, porterówkę piwa angielskiego lub wina, półtora funta jarzyny, ćwierć funta sera, pół funta suszonych owoców. Każda kompanja miała przydanych dwóch kucharzy, którzy za osobnem wynagrodzeniem musieli dobrze znać sztukę gotowania. Do prania bielizny urządzono ruchome pralnie parowe — żołnierz był obowiązany dwa razy w tygodniu zmieniać bieliznę. Każdy żołnierz musiał się codziennie golić, a jeżeli nie umiał, zapuścić brodę.

Szpitale polowe stoją na nizkim stopniu w Ameryce pod względem medycznym, z powodu braku należytej umiejętności. Amerykańscy lekarze obdbywają zwykle takie nauki, jak chirurdzy w Europie. Kilku utalentowanych odznacza się i jest ozdobą umiejętności, ale przeważna liczba «prowadzi interes» po rzemieślniczemu — nieuki, szarlatany i rzeźniki. Masz tu «doktorów», którzy dawniej zamiatali ulice; chirurgów, co służyli w jatkach.

Stany Zjednoczone są krajem zupełnej wolności zarobkowania. Chcesz być doktorem, możesz nim być odrazu tytularnie. Nikt cię nie zapyta o patent, ani nie zabroni wyryć na blasze twoje nazwisko z dodatkiem: doktor medycyny, i przybić je na drzwiach twego mieszkania. Jeżeli zdołasz pozyskać klientelę, tem lepiej dla ciebie; jeżeli otrujesz kogo, rodzina lub przyjaciele nieboszczyka mogą ci wytoczyć proces.

Znałem pewnego faceta, emigranta i rodaka na nieszczęście, któremu podobny proces wytoczono. Chciał on cud pokazać i dał był pieprzu tureckiego na ocucenie umierającemu. Ten wyskoczył wprawdzie z łoża z wytrzeszczonemi oczyma i zdziwił wszystkich go otaczających — lecz tem prędzej życie zakończył.

I krotochwila miała swych przedstawicieli w obozie amerykańskim. Przebywali w nim rozmaici trefnisie, skoczki konni, boksery, kuglarze, brzuchomówcy, czarownicy, magnetyzery, a nawet fotografowie.

Fotografia w służbie Marsa wykazać się może wielkiemi przysługami. Służy ona anatomji patologicznej, chwytając świeże rany; ściga zbiegów, rekomenduje szpiegów, zanim osobiście przybyli z wizytą do nieprzyjacielskiego obozu; uwiecznia czyny znakomite, a szczególniej tych, którzy je wykonali, chwyta i zachowuje przyszłym czasom chwile przemijającej teraźniejszości.

Wspomnieć jeszcze wypada o jednem zjawisku, o korespondentach do dzienników:

Każdy wielki dziennik ma swojego sprawozdawcę przy armji, który na swe zawołanie ma kurjerów, statki parowe, telegrafy i osobne pociągi kolei żelaznych. Sprawozdawcy, o których mowa, są, to po największej części ludzie poważni, co atoli nie przeszkadza, aby za swe trudy i prace nie kazali sobie dobrze płacie.

Tak n.p. dziennik New-York Times płacił swojemu sprawozdawcy obozowemu 2000, wyraźnie dwa tysiące dolarów miesięcznie, co wynosi około 17,000 złp.

Do innych pomniejszych dzienników przesyłają, korespondencje wyżsi oficerowie i wcale się nie kryją z tym pobocznym zarobkiem. Służyć publiczności nauką i wiedzą swoją, czyni w Ameryce zaszczyt w każdem położeniu.

List o wzięciu Richmondu umieszczony w jednem z amerykańskich pism, sprawił tak wielkie wrażenie pięknem i świeżem przedstawieniem rzeczy, że redaktor uznając pracę swego spółpracownika, darował mu pióro djamentami wysadzane. Sprawozdawca, niejaki p. Hug, którego ten zaszczyt spotkał, nie przyjął daru, oświadczając, że nie należy się jemu lecz zwycięzcy Richmondu, którego czyn opisał. Jenerał przyjął od redaktora owe pióro i skreślił niem słów kilka. Jeden z bankierów washingtońskich odkupił ten autograf od redaktora za kilka tysięcy dolarów; a tym sposobem obie strony odniosły bogaty plon ze świetnego czynu wojennego.

Nie raz nastręczyła mi się myśl, czy wojna amerykańska, stworzywszy ogromną armję, nie wpłynie na zmianę formy rządu, jak to często się zdarzało z innemi mocarstwami, gdy znaczne ich siły złączyły się pod naczelnictwem jednej osobistości. Historja wykazuje, że tym sposobem Rzeczypospolite przechodziły pod samowładców.

Obeznawszy się atoli bliżej ze składem dwóch ogromnych stronnictw demokratyczno - republikańskich , stanowiących główne czynniki polityczne w Stanach Unji, przypuścić niepodobna, aby rząd samowładny mógł kiedykolwiek istnieć w owym narodzie.

Zajścia między Amerykanami były i są innego rodzaju od tych, co mają miejsce w Europie, pomiędzy konserwatystami a rewolucjonistami.

W Ameryce nikomu się nie marzy o zniesieniu konstytucji, o rewolucji i contre-rewolucji; nikt nie pragnie monarchji ani anarchji w całem znaczeniu tego wyrazu. Nie ma tam osób, co by miały tradycyjną przeszłość historyczną i intrygowały na korzyść swoją i rodzin swoich; osób chciwych panowania, którychby się obawiano. Dwa wielkie, wolne stronnictwa w narodzie, są jako dwie szale równoważące się z sobą.

Stronnictwa te oddzielone Oceanem od mocarzy europejskich, nie lękają się potęg starego świata.

Zasada samorządu, przyniesiona z Anglji do Stanów Zjednoczonych przez pierwszych osadników, zwiększa nieustannie zakres swej działalności. Zamiłowanie ogólne niezależności przeszło, że tak powiem, w krew mieszkańców i zostało przytwierdzone do pierwotnego środka, którym jest gmina.

Z drugiej strony, oględni Amerykanie nie utrzymują znacznej siły wojskowej w czasie pokoju — armja ich zaś w czasie wojny, złożona z obywateli, różni się od europejskiej, u której broń jest ustalonem rzemiosłem. U nas żołnierz jest tylko narzędziem, niewolnikiem sztandaru i wykonującym ślepo dane mu rozkazy. W Ameryce jest on niejako niezależnym; zaciągnąwszy się na czas potrzebny do szeregów, nie zrzeka się dla tego tytułu obywatelstwa i prawa wotowania, a uważa się za człowieka zobowiązanego kontraktem do oddania pewnych usług krajowi, za które jest płatny; w chwilach zaś wolnych od służby jest panem siebie i obraca je na co mu się podoba.

Organizacja taka pociąga za sobą bez wątpienia wiele niedogodności — wypływają z niej i nadużycia — lecz złe jest tylko chwilowe.

Gdyby zaś armja amerykańska zamienioną była w siłę stałą, zespoloną, jednolitą, porządnie uorganizowaną, ujętą w karby posłuszeństwa, despotyzm militarny stałby się niezawodnym wynikiem wojny domowej.

Rozumieją to dobrze Amerykanie i wolą cierpieć czasowo niesforność żołnierza pochodzącą z niekarności, niżeli ugiąć później karki pod ukartowanem wszechwładztwem jakiegoś opiekuna przy pałaszu, któryby do nich podczas sejmu zawołał:

— Hola mości panowie! oręż przed prawem...

III.

NOWY ORLEAN. — ŻÓŁTA FEBRA. — SMĘTARZ I MOGIŁY.

III.

Zbliżaliśmy się do Nowego Orleanu.

Żaden powiew wiatru nie ochładzał gorącego poranku; niebo było przezroczyste i niebieskie; wody w przystani zdawały się być emaljowane białemi żaglami drobnych statków, co podobne do ptaków morskich, krążyły pomiędzy wielkiemi okrętami, ponuremi i uśpionemi.

Zdala roztaczał się w kształcie łuku, którego cięciwę stanowiła rzeka Mississipi, Nowy Orlean, owa bogata metropolja Południa.

Kapitan chcąc się przypodobać podróżnym damom, dał znak, a nasz «Cincinnatus» począł zataczać w porcie różne koła i zygzaki, zanim podpłynął do brzegu. Korzystając z tej uprzejmości kapitańskiej, przypatrywałem się z różnych punktów miastu. Olbrzymie groble i tamy bronią ten gród i jego okolice od wylewu wód, które wszelakoż robiąc sobie niekiedy otwory, przerażają mieszkańców i grożą im zatopieniem.

«Cincinnatus» nie mogąc stanąć u samego brzegu, który przedstawiał las masztów, żagli i kominów tak, iż przybić do lądu było niepodobieństwem, zatrzymał się przy innym statku, będąc piątym z kolei. Zarzucono deski po nad poprzedzającemi go czterema i po tych dopiero wyszliśmy na ląd.

Potoczyłem wzrokiem do koła; ujrzałem się na obszernym placu przytykającym do rzeki, wyłożonym podłogą z tarcic, na której leżały stosy beczek, majacych odbyć wędrówkę do różnych części świata. Z przeciwnej strony placu rozchodziły się ulice.

Udałem się na jednę z głównych ulic, a widząc się wśród nieznanego kraju i obcych ludzi, rzekłem sobie: Help-your-self! i postąpiłem dalej, przypatrując się otaczającym mię przedmiotom.

Ale otóż jestem na placu Jackson'a, najpiękniej — jak mi powiadają — zabudowanym w całem mieście! W pośrodku mieści się ogród otoczony sztachetami, gdzie znajduje się konny posąg jenerała Jacksona, byłego prezydenta Unji i zdobywcy Nowego Orleanu, należącego niegdyś do Francji.

Na placu stało kilka doróżek zdobnych złoconemi bronzami, świadczących o zamiłowaniu w zbytku i okazałości Południowców. Wskoczyłem do jednej z nich, kazałem się obwieść po mieście, a następnie zatrzymać przed jaką, tanią gospodą, gdziebym mógł nietylko nocleg przepędzić, ale i nająć sobie na miesiąc umeblowane mieszkanie. W czasie przejażdżki wyzwałem na gawędę obywatela woźnicę, który raczył mig tytułować swoim przyjacielem, a obydwa paliliśmy doskonałe cygara, prawdziwe Regina Flora, rodem z sąsiedniej Hawany.

Nowy Orlean, odległy o 18 mil polskich od morza i ujścia Mississipi, jest rozdzielony na dwie części przez szeroką, długą i prostą ulicę, Kanałem zwaną. Jedna część jest zamieszkałą przez Francuzów, którzy dotąd zachowali swój język i obyczaje, druga przez Amerykanów i Hiszpanów. Język angielski panuje w mieście. Liczy ono przeszło 100,000 mieszkańców, a ludność ta nie wzrasta wcale, lub przynajmniej bardzo powolnie, z powodu złego klimatu pochodzącego ze zbytecznych upałów w czasie lata, trwającego przez sześć miesięcy, tudzież zaraźliwych wyziewów z bagien. Wyziewy tu sprowadzają żółtą febrę, która czycha w powietrzu na nieszczęśliwe ofiary.

Zresztą miasto samo przez się nie przedstawia nic nader godnego uwagi. Pod względem wytworności nie może pójść w porównanie z Nowym Yorkiem. Mury tam, jak i wszędzie!... Ani ratusz, ani szkoły, ani pomniki, nie zachwyciły mig wcale. Cechą Nowego Orleanu jest handel, podobnie jak wszystkich miast portowych. Porównać go można do wielkiego sklepu, otoczonego tragarzami i wózkami, do którego cisną się przychodnie, i gdzie kupczyki spieszą się z ważeniem, pakowaniem towarów i zgarnywaniem pieniędzy.

Najdrobniejsza moneta w Nowym Orleanie wynosi pięć centimów, czyli trzynaście groszy polskich!

Słońce się miało ku zachodowi, gdy strudzony wrażeniami dnia całego zdążałem do najętego mieszkania. Na jednej z szerokich ulic uderzył oko moje długi mur i wznoszące się po nad nim wspaniałe cyprysy. W pośrodku muru była umieszczona brama, a przy niej furtka. Popchnąłem tg ostatnią, wszedłem po za ogrodzenie i ujrzałem nagle nieznany mi widok. Byłem w mieście umarłych.

Wązkie a równoległe ulice, poprzecinane w szachownicę, zapełnione były po obu stronach grobowcami, stojącymi jeden przy drugim. Mirty, bukszpany, jałowce, rozmaite gorących krain krzewy, rozpinały się po kolumnach. Tam na mogile leżała pończoszka dziecięcia, owdzie rosły kwiaty troskliwą pielęgnowane ręką, i stało krzesło należące do osoby, co się rozstała z drogim przedmiotem na zawsze.

Napisy świadczyły, iż mnóstwo istot zostało przez chciwość i przez jej towarzyszkę zbrodnię wtrącone do grobu. Napisy te, rozumie się, nie najlepiej mię uprzedzały o bezpieczeństwie mieszkańców tej zamorskiej strony.

Nikogo z żyjących na smętarzu nie było. Usiadłem na ławie. Samotność, cisza, czerwone promienie zachodzącego słońca, owe kurhany, płaczące drzewa, ojczyzna w niewoli, to życie bez jutra, wszystko usposabiało do melancholicznych marzeń.

— Czy pan pozwoli usiąść przy sobie? ozwał się głos z za drzewa.

Przyzwoitej powierzchowności mężczyzna stał przedemną; usunąwszy się, zrobiłem mu miejsce.

— Pan zapewne cudzoziemiec? rzecze po chwili.

— Po części! odpowiedziałem.

— Przepraszam, ale w tej okoliczności, można być tylko całością.

— Jeżeli tak, jestem w całości Polakiem; lecz niech mi wolno będzie uważać mą, naturalizację amerykańską za dodatkową, która nałożyła mi cząstkę cudzoziemczyzny. —

Następnie gawęda zwróciła się na politykę.

— Gdy — rzecze — wasz piękny kraj słowiański wolnym będzie, powrócisz do swojej ojczyzny?

— Możnaż mię o to pytać! Lecz kiedy to nastąpi? Dotąd mieliśmy sposobność ginąć za wolność, dobić się wolności odmówiły nam wyroki Nieba. Któż wie, jak długo jeszcze potrwają dni smutku i ciężkiej pokuty i czy ja się lepszych czasów doczekam!

— I na co ten jęk rozpaczy?...

— Rozpacz? — drobnostka, przelotne uczucie, stokroć znośniejsze od pragnienia.

— Nie trzeba nieszczęść brać do serca.

— Mamże być obojętnym! kościotrup tylko może nim być i milczeć. Siła życia i obojętność nie znoszą się wzajem.

— Ależ pozostaje nadzieja; cierpliwości trochę!...

— Nadzieja? — sidło na dobrodusznych. Cierpliwość? — hasło niewolników!...

— Czy pan długo tu jest na smętarzu? zapytał nieznajomy.

— Około godziny.

— Jako doktor, nie radziłbym dłużej tu zostawać i jeżeli łaska, proszę z sobą na przechadzkę. Cudzoziemca winienem objaśnić, że jeśli gdzie, to w Nowym Orleanie powietrze na smętarzach jest zabójcze dla zdrowia, gdyż nie można tu grzebać umarłych, trzebaby ich chyba topić. Trąć tylko łopatą w ziemię, a pokaże się woda! Z tego powodu ciała chowane są we framugach nadgrobków, które pan widzisz przed sobą, i zarażają powietrze. —

Po tej uwadze porzuciliśmy smętarz.

Mówiąc o nieboszczykach, nastręczyła mi się sposobność dowiedzenia się czegoś o żółtej febrze, która, jak wiadomo, jest często plagą kolonji południowych. Wiele słyszałem o tej chorobie, lecz nie miałem nigdy jasnego o niej wyobrażenia. Na ten raz wiedziony instynktem ochrony, skwapliwie dopytywałem o jej szczegóły, a co się dowiedziałem, dosłownie opowiem.

— Przyroda zagniewawszy się raz na rodzaj ludzki, wydała, że tak powiem, potwora, na którego imię drżą najodważniejsi młodzieńcy krain podrównikowych. Potwór ten zowie się żółtą febrą.

Zjawia się on niespodzianie, podobnie jak cholera, mianowicie w czasie lata. Lubi napadać najczęściej na cudzoziemców niezaklimatyzowanych.

— Aj! Aj!...

— Wybiera ludzi czerstwych, rumianych i silnych — słowem smaczne i zdrowe kąski. —

Nie posiadając tych zalet odetchnąłem, a przypuszczając, że mię nie weźmie, z zimniejszą krwią słuchałem dalszego opowiadania.

— Przedewszystkiem obywatelu — rzekłem — powiedz mi jakie są widome oznaki choroby i sposoby jej leczenia — mniejsza o jej historję!

— Najprzód uczuwa się ból głowy, następnie okazuje się zsiniałość paznokci, żółtaczka na całej skórze i krwawe czarne wymioty, będące znakiem nadchodzącej śmierci.

Co do kuracji, doświadczenie pokazało, że nie ma żadnej na pewne skutecznej. Wypicie atoli zaraz w początkach znacznej dozy oliwy, przynajmniej kwarty, tudzież nieobfite krwi upuszczenie, nadto kąpiel z wywarem rośliny zwanej topolówką, sprawia niekiedy dobre skutki.

Na szczęście, zaraza o której mowa, podobnie jak się to dzieje z cholerą, z postępem czasu traci na swej sile. Dowodzą tego wykazy szpitalne z Hawany, Meksyku i Nowego Orleanu. W okolicach tego ostatniego miasta osuszenie w części bagien za pomocą kanałów, przyczyniło się już trochę do oczyszczenia powietrza; lecz trudno jest w naszym Stanie Luizjany wytępić krokodylów, aligatorów, węży różnego, rodzaju, podobnie jak trudno jest wytępić szczurów, które wszystkie zdychają, gniją wśród spieki na trzęsawiskach i zatruwają, atmosferę.

Cokolwiekbądź, nic nie jest w stanie zatrzymać żółtej febry. Nie uważa ona ani na młodość, ani na urodę, miłość i cnotę — nieubłagana, gdy się rozhula, za jednym zamachem zmiata wszystko ze świata, zarówno bogacza jak i biedaka, pana i jego niewolnika. Słowem, potrzeba jej istot ludzkich na pożarcie, a nigdy nie jest sytą. —

Widziałem sam w kilka lat później ową swawolę żółtej febry w Nowym Orleanie.

Gdy wieść rozeszła się w mieście o jej przybyciu, można było postrzedz przestrach na obliczach mieszkańców. Jeden drugiego zapytywał o nią cichaczem. Niepewność, czy wstąpiła tylko z odwiedzinami w przelocie, lub czy postanowiła zatrzymać się w murach miasta, niepokoiła umysły.

Za kilka dni obliczano już ofiary, które nagle znikły z tego padołu. Ludzie majętni a próżnujący, zaczęli spiesznie wynosić się z prowincji. Inni, przykuci do miejsca proc swoich przez poczucie obowiązku, nuż radzić nad wynalazkiem rozmaitych lekarstw, jakkolwiek napróżno!

Jeźli się chciało najzdrowszego przerazić, dosyć mu było powiedzieć: oj! coś mi wyglądasz bracie jak wyciśnięta cytryna ... oczy masz szafranowe...

Wszelakoż, dziwna rzecz, człowiek się przyzwyczaja i do nieszczęścia. Owa trwoga, co się objawiała z początku, zamiast wzrastać, w miarę jak bicz boży chłostał coraz mocniej grzesznych śmiertelników, zmniejszała się w stosunku odwrotnym i stawała mniej ogólną. Ludzie utrudzeni życiem pośród ciągłej niepewności o siebie samych, poczęli patrzeć spokojniej na grożące im niebezpieczeństwo. Byli i tacy, którzy sobie wytłomaczyli, iż każda godzina ich istnienia jest niespodzianką, i potrzeba ją spędzić najweselej, aby zagłuszyć smutne myśli w roskoszach, mających się stać odczynnikami trucizny.

Wtedy to zabawy, na chwilę przerwane, zaczęły się wznawiać. Słyszałem przechodniów dowcipkujących sobie z żółtej febry, wybierających z niej wzorki i naśmiewających się jej pod nosem. Rozpoczęły się baliki, na których gorące kreolki hasały tem namiętniej, im mniej były pewne jutra. W toastach topiły gorycze, żartując sobie z zaprowadzonych towarzystw wstrzemięźliwości. Nie jedna z nich pochwycona przez chorobę, podczas lubieżnego kadryla, nie miała czasu pożegnać się z tancującą w drugiej sali koleżanką.

Harfy brzmiały w szynkach i światła gorzały w oknach teatru, pod któremi toczyły się wózki unoszące trupów do wspólnego grobu.

IV.

CUKROWNIE. — MURZYNI. — PTASZEK PODRZEŹNIACZEM ZWANY (OISEAU-MOQUEUR).

IV.

Do największych ciekawości Luizjany należą bezwątpienia dwa przedmioty, nierozdzielne jeden od drugiego, to jest: cukrownie i czarni, wczoraj niewolnicy, dzisiaj obywatele. Postanowiłem ich odwiedzić. Doktor — znajomość zrobiona na smętarzu — ofiarował mi się za przewodnika, z całą, uprzejmością, jaką ludzie dobrze wychowani zwykli okazywać cudzoziemcom, co zawitali do ich świata.

Przedewszystkiem zapraszamy z sobą łaskawego czytelnika na śniadanie do hotelu St. Charles. Stanowi on szczególność w swoim rodzaju: można go nazwać pomnikiem kraju. Obejmuje okrągły dziedziniec, gdzie się schodzą co dnia spekulanci dla załatwiania interesów giełdowych; jest pokryty kopułą podobną do kościelnej. Zresztą giełda jest to świątynia amerykańska, z której krużganków wyglądają jak ćmy i puhacze lichwiarze miejscowi.

Gdy w dolnej marmurowej sali hotelu zakosztowaliśmy morskiego raka z musztardą, wzmocnili go befsztykiem i popili winem krajowem, pochodzącem z Cincinnati, zajrzeliśmy na korytarze budynku. Są to ulice wysłane kobiercami i mieszczące republikę cudzoziemców, zbiorowisko ze świata całego; przeszło tysiąc pokoi czeka na ich rozkazy.

Spółka amerykańska, aby ułatwić w tak obszernym gmachu porządek pod względem prędkiego i regularnego znoszenia się przybyłych gości ze służbą miejscową, wprowadziła w miejsce zwyczajnych dzwonków druty i elektromagnetyczne. Za naciśnięciem guzika umieszczonego we framudze drzwi numeru, cyfra go oznaczająca na tablicy zawieszonej w przedsionku, zapada się z dźwiękiem, a tym sposobem oczy i słuch lokai są jednocześnie zawiadomione, że gość wymaga usługi.

W Ameryce nauka została zastosowaną do przemysłu: nawet w domach zajezdnych sznurki od dzwonków zastąpiono tam stosem Wolty!

Przed opuszczeniem gmachu wziąłem dziennik do ręki, jeden z tych, który należy do olbrzymiej liczby 3754 dzienników, wydawanych jednocześnie w Stanach Zjednoczonych. Nie mogłem się nie rozśmiać, rzuciwszy okiem na korespondencję prywatną Amerykaninów, niby tajemną a publiczną, datowaną z różnych części świata.

Oto jej próbki:

* * *

Wicusiu, nie kłopocz się więcej o twą połowicę! Gdy ujrzysz te wyrazy, ja już będę złączoną na wieki z jedynym człowiekiem, który mię zrozumiał i dla którego serce moje biło. Pozostawiając ci czworo naszych dziatek na wychowanie, chciałam ci dać uroczysty dowód szacunku, jakim przejętą jestem dla twej zacnej osoby. Miej staranie o tych niewiniątkach, wspominaj im o ich matce, i jeżeli rzeczywiście mię kochałeś, jak to lubiłeś często mi powtarzać, pociesz się drogi Wicusiu! Gdyż jestem w obecnej chwili o tyle szczęśliwą, o ile może nią być kobieta na tym padole, gdzie szczęście, niestety, tak jest rzadkie. P...

* * *

Do pana A. R. 3. 4. Żeby, aby, ale że... więc proszę o rozwód.

* * *

Do jutra — w piątek — roztropność i tajemnica! I czyż mogłeś wątpić o mych uczuciach? Niewdzięczniku! Panna S... jest stara warjatka, sekutnica; jak ją obaczę, to ją uduszę. N. O. Gre...

* * *

Bawełna idzie w górę tam gdzie wiesz... Chwila działać! Będę w Bostonie za dni 10. Wypraw rzecz moją statkiem parowym. M. Meck...

Lecz bardziej od tej korespondencji prywatnej zajął mą, uwagę dział p.t.: «Rozmaitości» gdzie wyczytałem dziesięć przykazań do zrobienia majątku, a mianowicie:

I.

Obierz sobie rodzaj zatrudnienia do którego jesteś najsposobniejszy.

II.

Dotrzymuj zawsze danego słowa.

III.

Cokolwiek robisz, rób z usilnością.

IV.

Nie używaj trunków.

V.

Spodziewaj się, nie polegając całkowicie na nadziei.

VI.

Centralizuj usiłowania.

VII.

Miej dobrych pomocników.

VIII.

Czyń jak najwięcej ogłoszeń.

IX.

Bądź oszczędnym, nie wydawaj na rzeczy niepotrzebne, aby ci na potrzebne stało.

X.

Rachuj tylko na siebie samego.

Z kolei rzeczy udaliśmy się ku rzece Mississipi. Ten sam ruch, zgiełk i wrzawa panowały w porcie, co i zawsze — jedne statki wysadzały na brzeg podróżnych, drugie ich za-bierały. Popłynęliśmy do najbliższej plantacji za miastem.

Przedstawiała ona ogród przy rzece, gdzie oprócz trzciny cukrowej znajdowało się bogactwo nieznanych w podniebni europejskiem krzewów pachnących.

Przy ogrodzie stała cukrownia. Zarówno w tej ostatniej, jako i po na zewnątrz, byli użyci do pracy wyłącznie sami murzyni. Dowodzono nam, że tylko czarni niewolnicy mogą pracować skutecznie, jakkolwiek z musu, około zbioru trzciny i fabrykacji, w klimacie trudnym dla rasy białej do zniesienia. Oklepane to twierdzenie zdało mi się być stronnem, interesownem i nie mającem podstawy. Słyszałem je później powtarzane w każdej okoliczności, ilekroć razy rozbierano kwestję murzyńską.

W cukrowni chciałem zgłębić wszystkie stopnie, przez które przechodzi roślina, nim zamieni się w oczyszczony płyn, a następnie w głowę białego cukru skrystalizowanego. Lecz aby tego dokonać, trzeba się. było pierwej poświęcić chemji roślinnej i rękodzielnej; trzeba było za młodu nie myśleć o niebieskich migdałach, w czasie naukowego wykładu profesora Zdzitowieckiego w Warszawie. Zresztą cukier kolonialny nie wiele mię obchodził, gdym sobie wspomniał, że Polska ma swój własny, dobry, acz burakowy, a którego sposób wyrabiania jest pospolicie znany w kraju naszym. Nie będę zatem wchodził w szczegóły, jak trzcina jest najprzód kruszona pomiędzy dwoma walcami prostopadłymi, ani jakim sposobem sok z niej wyciśnięty jest, warzony potrójnie z popiołem i wapnem, które ulega rozkładowi za pomocą kwasu siarczanego, i t.d.

W czasie zbioru trzciny panuje w plantacji i na około zgiełk podobny do żniwa naszego. Gromada nagich murzynów, mających przepaski za całe odzienie, z kosami i widłami w ręku, zajętą jest zbiorem. Jednostajność ruchów tej schylonej masy czarnych ludzi dozwoliłaby ją wziąść za maszynę ożywioną, gdyby nie śpiew dziki wydobywający się nieustannie z jej łona.

Widzieć tam także można liczne grona murzynek, śpiewających takoż i niosących koszyki z pokarmem dla pracowników: mężów, ojców i braci.

Na prawo i na lewo słychać rżenie mułów, ryk wołów i trzask biczy rozlegający się w powietrzu. A ponad tem wszystkiem widziałem dozorcę z twarzą, białą choć ogorzałą, w słomianym szerokim kapeluszu, trzymającego batóg, ów termometr jego uczuć dla niewolnika.

Wstąpiliśmy do chatki murzyńskiej. Jedno miała okienko i jeden był wchód do niej. Nikogo w niej nie było oprócz ptaka w klatce, zwanego podrzeźniaczem (Oiseau-Moqueur). Zajął on więcej moją uwagę od trzciny, jako istota bardziej do człowieka zbliżona stworzeniem. Witaj mały niewolniku! Uchyliłem furteczkę jego więzienia, niby przypadkiem, ptaszyna uleciała do gajów rodzinnych.

Widziałem nakoniec z blizka tego sławnego piewcę, którego obyczaje tak umiał pochwycić naturalista amerykański, Audubon.

Gdy żartowniś, podrzeżniacz, zanuci wśród gajów Luizjany piosnkę romansową, Polak go słuchający przypomni sobie wieczorny świegot słowika i pozazdrości, że ów jego rodak malutki nie jest najpierwszym śpiewakiem na świecie.

Gdy kto dojrzy wśród liści na drzewie samicę żartownisia, cudowny obrazek zachwyci jego oko i porwie wyobraźnią: obaczy ptaszka, co lekki jak motyl, zatacza zwinne kręgi koło swej kochanki; to się wznosi, to opada, to znowu podlatuje, i z najeżonemi skrzydełkami, wzrokiem utopionym w przedmiot swej miłości, kłania mu się główką; a ile razy podfrunie ku niebu, nuci hymn radości.

Nie zaciąga on, jak słowik, długich, melancholicznych westchnień; zaczyna odrazu namiętną i silną piosenkę, której zmienia tony z łatwością przechodzącą pojęcie: naśladuje łagodny, usypiający szelest liści, śpiew czeczotki, szmer zefiru i strumyka, a ciągle fruwa i zatacza koła.

To dopiero początek.

Gdy już zajął miejsce na gałązce przy oblubienicy, zaczyna przegrywkę mniej świetną, ale miększą i tkliwszą. Potem pędzi na zwiady, plądruje okolicę, aby się zapewnić czy kto nań nie patrzy. Z odwrotem trzepocze skrzydełkami, lecz tak miarowo a swobodnie, lecz tak roskosznie, że zdaje się to być jego taniec weselny.

Następnie siada znowu przy swej towarzyszce i na zakończenie wielkiej melodramy wycina dziwną nutę, szczególne przejście muzyczne, parodjującą wszelkie melodje, gwary, świsty i wszystkie głosy ptasiej rodziny. Podrzeźnia kuropatwę, sowę; szydzi z gdakania kaczki i kury; naśmiewa się z wróbla i czyżyka.

Nakoniec dźwięk smętny, stłumiony, lubieżny, rodzaj cichego łkania wyrywa się z piersi samicy i pogrąża drobnego szydercę w milczeniu.

Po tych zalecankach oboje puszczają się w podróż w celu wyszukania miejsca i puchu na usłanie gniazdeczka, i znajdują to wszystko zazwyczaj w blizkości domu zamieszkałego przez ludzi, jakkolwiek są nader płochliwe.

Tu samica znosi pięć jajek, wysiaduje w ciągu dni piętnastu; przez cały ten czas podrzeźniacz nad nią czuwa, czaruje i pieści swem pieniem.

Wreszcie pisklęta ulatują — koncert skończony.

V.

NIEWOLNICY.

V.

Niewolnictwo między murzynami zawsze istniało w Afryce, jako instytucja miejscowa, patrjarchalna. Od czasu jak Europejczycy wtargnęli do owych dzieci pustyni o bronzowej skórze, grubych wargach i szerokich nozdrzach, rządzących się własną tradycją i wnieśli do nich zbytek, ukazując im nowe potrzeby: naczelnicy pokoleń afrykańskich zaczęli na czele siły zbrojnej czynić obławy na własnych braci i sprzedawać ich za morze; człowiek stał się dla nich monetą zdawkową.

Towar okazał się najzyskowniejszy w skutkach.

Traktaty późniejsze dla zniesienia niewolnictwa, zostały po części niestety martwą literą na papierze. Frymarka istniała jeźli nie wprost, to za pomocą zepsucia, jakie kupcy z Anglji, Francji, Hiszpanji, Niemiec wywierali na dzikich przez narzucanie im gorzałki, błyskotek, świecących materji, zwierciadeł, dzwonków, słowem wyrobów, bez których łatwo od wieków obchodzili się i nadal obchodzić się mogli.

Biały mekler przybywał do Gwinei albo Zangwebaru z wielkiem okrętem i zabierał gromadę czarnych nieszczęśliwców, zrobiwszy poprzednio przegląd ich szczegółowy, mianowicie pulsów i zębów, jakby w tabunie koni, i zapłaciwszy za sztukę po 40 piastrów czyli dolarów (400 Złp.).

Aby ich jak największą liczbę pomieścić na statku i zapobiedz wyskakiwaniu biedaków do morza, co często czynili w chwili odpływania od zielonych brzegów ojczyzny swojej, mekler sadowił ich między dwoma pomostami, gdzie zapakowani o przeplatanych kolanach, musieli się mieścić, podobnie jak sardynki w puszce.

Jeźli okręt miał być naładowany murzynami należącymi do różnych właścicieli, piętnowano pierwszych rozpalonem żelazem, aby wiedziano do kogo towar należy.

Dla utrzymania czystości i uniknięcia zarazy, golono wszystkim ich kędzierzawe włosy, zarówno mężczyznom jako i kobietom. Oddalali się nieboracy ze swego kraju tak, jak się w nim narodzili: nago.

Do obiadu stawiano po dziesięciu przy jednym cebrzyku z ryżem, nie wchodząc w to, iż niektórzy z nich rodem z pewnych wysp, przyzwyczajeni byli nie do ryżu, ale do krokodyla dobrze opieprzonego. Żeby zaś porządek panował w jedzeniu i łatwiejszą była kontrola, dozorca dawał znaki: kiedy mieli zaczerpywać łyżkami pokarm w szafliku, a kiedy do ust go ponieść było im dozwolono. Gdy który jeść nie chciał, zawiadamiano o tem kapitana, w celu przekonania się, czy to pochodzi z uporu lub słabości zdrowia i przedsięwzięcia stosownych środków na jedno lub drugie. Zdarzało się, że murzyni starali się rozmyślnie umrzeć śmiercią głodową. Ostatnich zmuszano kańczugiem do jedzenia.

Dwa razy na dzień murzyn był obowiązany umywać się słoną wodą, a trzy razy na tydzień płukać usta octem, co ranek wypić kieliszek wódki i palić fajkę dla zabezpieczenia się od szkorbutu. Czystość jest pierwszym artykułem prawa na statku; inaczej choroby, tyfus, wypleniłyby całą, załogę, co się niekiedy zdarza na okrętach emigranckich.

Mekler, zazwyczaj chytry i doświadczony oszust, podobnie jak cygan, handlarz stadniny w Polsce, doskonale umie obliczyć ogromne lichwy z transportu niewolników, których zwykł przywozić do Brazylji lub do ulubionego swego punktu, Kuby. Opłaca tam zwykle na komorze celnej 8 piastrów, jako cło od każdej sztuki; a następnie nadaje towarowi ostatni polor, niby najlepszy rzemieślnik artysta. Służy mu do tego rozczyn z prochu strzelniczego i soku cytrynowego, którym odświeża murzyna, nacierając jego skórę i czyniąc ją przez to gładszą i połyskliwszą, za pomocą potu sztucznie przyspieszonego.

Po dokonaniu tej operacji wymienia część niewolników żydom hiszpańskim w samejże Hawanie za cygara, resztę zaś przesyła do Nowego Orleanu jako kontrabandę, zważywszy, że do tego portu statek z niewolnikami przybywać nie może; co jednak nie przeszkadzało, aby targi na bazarach niewolnikami aż do czasu ostatniej wojny nie odbywały się tam — bywały one każdodziennie publicznie, pod pozorem, że ci czarni będąc dawniejszą własnością obywateli Rzeczypospolitej, nie ulegają prawnej kontroli.

W Nowym Orleanie podobnie jak wszędzie przyroda traktuje owe dzieci etjopskie, do czasu, dopóki się nie przerodzą przez zmięszanie z rasą białą, jak prawdziwa macocha, odmawiając im darów fizycznych. Są to zawsze niemal też same głowy czarne, nosy krótkie, wargi wystające jak ryjaki, cera oliwkowo - lśniąca. Zdawałoby się, że zawsze są brudni. Wszelakoż w tych co nie zostali skrzyżowani na mulatów, wszystko znamionuje, iż szczep ich wzmocnił się przy warunkach życia, których nie posiadali na ziemi będącej kolebką ich rodu. Negrowie czystej krwi, to jest kreole zrodzeni w Stanach Zjednoczonych, są w ogóle silniejsi ciałem od swych braci afrykańskich.

Pewien znakomity mówca Nowej Anglji, nazwiskiem Best, przepowiadając łączność dwóch ras nieprzyjaznych sobie, wyrzekł niedawno słowa następujące:

Dosyć jest zgłębić prawdy etnologiczne w zastosowaniu, ażeby dostrzedz, że każda istota ludzka, jakiegoby nie była pochodzenia, zmienia się powoli pod wpływem naszego Powietrza; i tak: Afrykanin bieleje, Kaukazczyk śniadzieje. Przyjdzie taki czas, gdzie trudno ich będzie rozeznać. To skojarzenie się , zlanie stopniowe, jest właśnie potrzebą dwóch ras dla ich ulepszenia. Do przymiotów wrodzonych Anglo - Amerykanina, jakoto: umysłu czynnego i przedsiębiorczego, wytrwałości i energji, dodawszy gorącość uczuć, tkliwość, cierpliwość i wiarę Afrykano-Amerykania, wystąpi człowiek harmonijnie rozwinięty, najwznioślejszy, najwięcej zbliżony podobieństwem do Boga!»

Pomimo to, o przymiotach moralnych murzynów zbyt wiele mówiono i pisano na ich niekorzyść. Starano się przekonać, że mając czaszki i mózgi inaczej sformowane, na wzór orangutańskich, jako stworzenia od natury upośledzone i nieudolne, nie mogą stanąć na równi z Europejczykami.

Nie myślę bynajmniej wdawać się tu w rozbiór kranologicznych teorji — ale niech mi wolno będzie wyznać, iż szczycę się znajomością, niektórych wolnych murzynów, których pojęcia i dążności towarzyszyły moim myślom i dążnościom, których widziałem w ważnej karjerze ich żywota. Barwa ich ciała stała się dla mnie rzeczą nader obojętną w obec piękności ich uczuć. Najczarniejsze zaprawdę dusze, jakie niestety napotykałem na mej ciernistej drodze, były obciągnięte w skórę białości niepokalanej.

Z drugiej strony podnoszono aż do przesytu jarzmo sprzedanych niewolników do Ameryki północnej, wystawiano ich głodnych, ciężko pracujących, a w dodatku bitych i męczonych. Rozwodzili się szeroko nad tem w romansach filantropijnych najczęściej ludzie, co nie widzieli tego z blizka, o czem wydawali zdanie. Wszlakoż cały ich dramat niknie dla podróżnego, gdy się zetkną na gruncie z rzeczywistymi jego aktorami.

Gdyby powstawano na zaniedbanie moralnej strony murzyna, zgadzam się na to — ale co do materjalnej , nie była ona zaistę gorszą od doli wieśniaków europejskich w średnich wiekach. Nie jeden z nich by jej nawet pozazdrościł.

Każdy niemal podróżnik, będąc zaproszony w gościnę w Nowym Orleanie przez kogoś, z którym się poznajomił w ciągu drogi, jest mimowolnie uderzony widokiem wesołych twarzy murzynek i mulatek, usługujących wśród biesiady. Zdawały mi się one być roskoszniejsze od naszych fartuszkowych panien. Ten ich uśmiech pełen słodyczy przy perłowych zębach, stanowiących sprzeczność z ogorzałą cerą, zwracał nieraz moją uwagę i skłaniał do wywołania o nich rozmowy. Sam wolny od przesądów, wychodziec z kraju uciśnionego, broniłem bezwątpienia ile mogłem wolności, przed plantatorami. Dowodziłem im, że jak ludzie w ogóle nie są jednych usposobień, tak i oni nie mogą być wszyscy jednacy, zarówno dobrzy względem poddanych swoich, i że tem samem niewola jest złem przez się, jako zasada miejscowa, mogąca poddawać bliźnich pod kaprys, widzimisię, a częstokroć i krwawe nadużycia zwierzchnika.

Rozumowanie to wywołało pewien rodzaj zdziwienia na oblicza współbiesiadków. Damy spoglądały ukradkiem na me paznokcie, aby się zapewnić, czy nie jestem dalekim potomkiem czarnego rodu. Gdy się zaś przekonano, że nie mam najmniejszej skazy, ozwano się z uśmiechem w te słowa:

— Ach! jak pan jeszcze mało zna usposobienie obywateli naszych... Gdyby nawet powaga zwyczaju narodowego, wychowania, nie budziła w nas uczuć ludzkości, zmuszeni byśmy byli do tego przez poczucie własnego interesu. Wy Europejczycy, co tak się kochacie w wyścigach konnych i ulepszacie rasy czworonogich, czyż nie pielęgnujecie swoich zwierząt? czyliż je przeciążacie pracą? czy zużywacie ich zdrowie i siły przez niemiłosierne obchodzenie się z niemi? Bezwątpienia nie!... Niktby nie chciał marnować rozmyślnie swego kapitału. Wszak prawda? Otóż, kapitałem naszym są ludzie. Każdy z nich jest przedstawicielem wysokiej kwoty, dochodzącej do 1000 piastrów. Kasz majątek jest tego rodzaju, że wymaga od nas starań we wszystkich warunkach dobrobytu i hygieny — a tytuł własności wkłada na nas ciężkie obowiązki do wykonania, do którego nie zawsze inni dochodzą przez samo pojęcie ludzkości.—

Rozumowanie to było czysto - amerykańskie — interes i materja przedewszystkiem!

Po obiedzie udałem się z gospodarzem do ogrodu, w którym pracowali jego niewolnicy. Ciekawy, czy ci ostatni, jako użyci do ciężkich robót, byli równie weseli jak pokojówki w salonie; badałem ich postacie i śledziłem ruchy.

— Żaden z nich nie był ani razu bitym — rzecze dziedzic z dumą. Widzisz pan, jak jestem okrutnym dla mych poddanych; a teraz proszę przypatrzyć się im dobrze.

Zrozumiałem do czego zmierzał i z boleścią spostrzegłem, że mało wdzięczni niewolnicy za łaskawe obejście się z nimi, wykonywali pańszczyznę aby zbyć, leniwo, jakkolwiek w przytomności swego właściciela i drobrodzieja. Niewola nie rodzi miłości!

Gdyśmy zaszli do zagrody, gdzie niewiasty zajmowały się swoim wydziałem, i gdy mój przewodnik napominał je, że narażają, go na ogromne straty przez niedbałą robociznę, odpowiadały mu grymasem i mruczeniem, w sposób, jak zwykły odgryzać się u nas służące staremu kawalerowi, co gdera i zrzędzi.

Lecz fakt ten przemawiał właśnie nie za utrzymaniem, ale za zniesieniem niewoli.

Najemnicy płatni, wiedzeni obawą postradania miejsca i bytu, godniejby się wywięzywali byli z włożonego i przyjętego przez nich obowiązku; gdy tymczasem niewolnika cieleśnie karać jest się zmuszonym, aby robił, lub patrzeć na jego próżniactwo — zawsze obustronne niedogodności, zawsze jedna z dwóch ostateczności: potrzeba bycia ofiarą, lub katem! Myśl zresztą, że te poniżone istoty ludzkie działają z woli cudzej, a nie własnej, owa czynność zmuszona, bez nadziei, bez żądzy osobistej, podobna do ruchu kamienia młyńskiego, którym woda lub wiatr obraca — podobna do sołdata moskiewskiego, obracającego się jak maszyna — ów nakoniec brak rozwoju moralnego, to okaleczenie ducha, raniło me serce.

Na Południu, w gnieździe niewolnictwa, to się jeszcze da pojąć. Takoż, że w Stanach, gdzie została zniesiona niewola, panowie wywłaszczeni żałowali dawnego składu rzeczy, tłumaczą to do pewnego stopnia przesądy wychowania i wrodzona człowiekowi żądza władzy bez kontroli; lecz pojąć trudno, jaką tajemniczą siłą wcisnąć się zdołała niewola, jakby rodzaj przymierza religijnego, w serca tych demokratów Północy, którzy żyli zawsze pomiędzy ludźmi wolnymi — zkąd owe ślepe przywiązanie wielkiego stronnictwa do starej instytucji, z której żadnej bezpośredniej nie ciągnęło i nie ciągnie korzyści?

Na Północy trwają, po dziś dzień najokropniejsze uprzedzenia przeciw współbraciom o czarnej skórze. Wykluczenie ich z towarzystwa, unikanie, pogarda wewnętrzna zmięszana ze wstrętem, jest udziałem tych ofiar.

Widywałem je w teatrach, mieszczące się na paradysie w galerji odosobnionej, wyłącznie dla nich przeznaczonej — nie sprzedanoby im biletów na miejsca, gdzie zasiadać zwykli arystokraci w duchu, jaśni panowie, którym się zdaje, że ich cera piernikowa jest najpowabniejszą w świecie.

Murzyni mają także dla się oddzielne oberże, a na statkach parowych osobne stoły. Śmierć nawet nie równa ich z białymi; chowają ich na oddzielnych smętarzach. Zdaje się zapewne grabarzom, że i Twórca przygotował dla czarnych ogrodzone miejsca w niebiosach.

Widziałem synów zamożnych murzynów, którzy otrzymali wyborne wychowanie w Paryżu i Londynie, a za powrotem na ziemię rodzinną zmuszeni byli żyć pod pręgierzem przesądu. Pomimo to nie opuszczali kraju, nie unosili z niego swych bogactw i nabytego światła, ale nieśli je na usługi ziomków.

Widziałem i mulatów, co przez zmięszanie się z pokoleniem Jafeta, byli bielsi od najczystszych Hiszpanów — że zaś nie oddalili się jeszcze o cztery pokolenia od swych praojców i że pozostało w nich kilka kropel krwi czarnej, musieli podlegać artykułom tak zwanego kodeksu czarnego, skazującego ich na odosobnienie.

Temu, kto nie mieszkał w kolonjach, trudno jest wyobrazić sobie praktykę podobnej instytucji.

Murzyn zaprzedany w niewolę, rozrzewniał, nie zbyt dawno temu, w romansie pani Beecher-Stowe, serce yankesów Północy — rozkwilano się nad losem biednego wujaszka Toma; lecz gdyby ten sam miedziany Tom zawitał na mieszkanie do Pansylwanji naprzykład, lub do Nowego Jersej, nie puszczonoby go do przedsionku domu, w którym nie jedna piękna lady wylewała łzy gorące, czytając opowiadanie jego przygód.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej