Jan Łoś

POLSKOŚĆ MIKOŁAJA KOPERNIKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

1. O NAZWISKU MIKOŁAJA KOPERNIKA.

II. BÓG POMAGAJ.

III. ŚWIADECTWO MELANCHTONA.

POLSKOŚĆ MIKOŁAJA KOPERNIKA

w czterysta pięćdziesiątą rocznicę jego urodzenia

Łoś Jan

1. O NAZWISKU MIKOŁAJA KOPERNIKA.

Niemcy, pragnąc przywłaszczyć sobie Kopernika, a nie mogąc dowieść, że nazwisko jego było niemieckie, silą się przynajmniej wzbudzić podejrzenia, że nie było ono polskiem. Ponieważ uciekają się przytem do rzekomo bardzo skrupulatnych rozważań nad pisownią nazwiska naszego astronoma, musimy przeto ustalić najpierw brzmienie tego nazwiska. Pod tym względem na szczęście nie mamy żadnych podstaw do wątpliwości: tytuł dzieła Kopernika, które przecież wyszło na świat za jego życia, brzmi: Nicolai Copernici Toruniensis de Revolutionibus orbium coelestium libri VI. Norimbergae A. MDXLIII. Znamy też dzięki profesorowi L. Birkenmajerowi własnoręczne podpisy Kopernika: łacińskie, gdzie nazwisko jego w paru podpisach wcześniejszych przez dwa pp zostało wyrażone, Nicolaus Coppernicus, i jeden wykonany literami greckiemi, gdzie jest jedno p (jak i w pierwodruku jego dzieła):Βιβλιον Νικολευ Κόπερνικoυ, z akcentem niedopuszczalnym według prawideł greckich (1). Uczeń i wielbiciel Kopernika, Rhetyk, dedykował astronomowi naszemu dwie książki, przyczem za każdym razem nazwisko jego napisał nieco inaczej: raz Nicolao Copernico, drugi raz Nicolao Cupernico, sam zaś Kopernik w liście z r. 1539 podpisał się własnoręcznie: Nicolaus Copernicus.

Mamy prawo wobec tego uznać, że nazwisko jest w zupełności ustalone dokumentami, stwierdzonemi przez samego wielkiego astronoma, a drobne wahania np. dwa lub jedno p, albo o czy też u nie przeszkadzają nam jego brzmienia uznać za identyczne z dzisiejszem Kopernik. Sam astronom pisał stale o, nigdy u, a że początkowo podwajał p, Czynił to może pod wpływem obcym, może pisowni urzędowej, w miastach ówczesnych niemieckiej; w archiwum gdańskiem zachowuje się wiadomość o ojcu astronoma, którego tam nazwano: Niclas Koppernik von Crocaw, t. j. Mikołaj Kopernik z Krakowa. W ogólności cudzoziemcy, dla których nazwisko Kopernika było obcem, robili błędy w jego pisowni. Z pomnikowej księgi prof. Ludwika Antoniego Birkenmajera: Mikołaj Kopernik. W Krakowie MCM, wyjmujemy kilka tego dowodów: zapiska w Ferrarze ma Nicolaus Copernich, zapiska w Warmji 1504 r. Coppernigk, w spisie kapituły warmińskiej wymieniony r. 1512 Coopernick, w innych dokumentach czytamy: Coppernich, Goppernic, Copernik, Copernic, Gopernick, Coppernyck, w liście Bony Nicolaum Koperni i t. d., słowem w pisowni każdego cudzoziemca, Wiochą czy Niemca, znajdzie się zawsze jakaś' zmiana jednej lub paru liter, stwierdzająca właśnie to, że dla nich nazwisko to brzmiało obco i niezrozumiale, nawet w formie przez nich zgermanizowanej Kóppernick (2), tymczasem dla nas ma ono brzmienie zupełnie swojskie i trafia się, niejednokrotnie wśród polskiej ludności dzisiejszej, a także znajdujemy je w dawnych dokumentach, pochodzących z różnych stron polskiego obszaru etnograficznego.

W ogólności nazwiska polskie na nik bynajmniej do rzadkości nie należą. Według informacji dra Aleksandra Birkenmajera Hubert Krasiński w niewydanej pracy: Trzydzieści dwa tysiące nazwisk rodów szlacheckich w Polsce i Litwie, ułożonych podług końcówek (rkp. bibl. ord. Krasińskich nr. 2971), podaje 128 nazwisk kończących się na -nik, a wśród nich jest i Kopernik, niestety, niewiadomo skąd wzięte, czy ze wspomnień o astronomie, czy z innego jakiegoś źródła, tyczącego się rodu szlacheckiego tegoż nazwiska. Każdemu też Polakowi, który zastanawia się nad pochodzeniem wyrazu Kopernik, łatwo nasuną się na myśl inne podobne imiona, zwłaszcza pospolite, oznaczające ludzi, z przyrostkiem -nik np. bojownik, stołownik, szkodnik, pątnik, rękodzielnik, czarnoksiężnik, przewoźnik, urzędnik, leśnik, ptasznik, ogrodnik, pustelnik i t. d. bez końca prawie; z drugiej strony pierwsza część tego nazwiska przypomina nam roślinę powszechnie znaną koper, jeżeli zaś do tego czasu nasi językoznawcy nie objaśniali pochodzenia wyrazu Kopernik od kopru, to tylko dlatego chyba, że nie było zwyczaju tworzyć takich imion pochodnych od nazw roślin ogrodowych, nigdy bowiem nie było w Polsce ogrodnictwa tak zróżniczkowanego, żeby aż trzymano osobnych marchewników, pietrussników, ogóreczników i t. p., a kapudnikiem nazywamy nie hodowcę kapusty, ale motyla, którego liszka właśnie niszczy kapustę.

Językoznawcy nasi wcale się etymologją wyrazu Kopernik nie zajmowali, chyba tylko przygodnie. Tak Jan Karłowicz w r. 1. 887 w pracy p. t. Imiona własne polskich miejsc i ludzi od zatrudnień, pisał: "Zdaje się, że ludzi, obrabiających miedź, zwano dawniej u nas przeważnie od niemieckiego Kupfer (z łac. cuprum = "miedź") kopernikami lub kupernikami (porównaj koperastych = kupferstich; koprowina = "drobna moneta miedziana', wyraz ten w Poznańskiem znaczy tez naczynia miedziane... ). Nazwisko rodowe Kopernik i Kupernik noszą dziś żyjący ludzie (np. Kolberg Krak. IV, 340)". Istotnie we wskazanem miejscu w spisie włościan z Rakowic i Olszy, wsi bezpośrednio sąsiadujących z Krakowem, Kolberg umieścił nazwisko Kopernik, a prof. L. Birkenmajer, będąc przed r. 1900 w Bielsku, spostrzegł tam szyld rymarza miejscowego Jana Kopernika.

Ten wywód etymologiczny J. Karłowicza nie ma w sobie nic nieprawdopodobnego: kopernikiem więc mógł być nazwany kupiec handlujący miedzią, hutnik przy fabryce wytapiającej miedź z rudy, ale przedewszystkiem wytwórca przedmiotów miedzianych t. j. w pierwszym rzędzie rondli i kotłów, czyli, jak go teraz nazywają, kotlarz. I dziś przecież wytwórcę przedmiotów mosiężnych nazywamy mo-siężnikiem, a rzemieślnika wyrabiającego przedmioty złote mianujemy złotnikiem.

— Ale — powie kto — jeżeli Kopernik pochodzi od niemieckiego Kupfer, w takim razie jest to nazwisko niemieckie?

Bynajmniej. Od wyrazu Kupfer Niemiec tworzy różne pochodne, tylko nie Kupfernik, bo takiego przyrostka język niemiecki nie posiada; nazwa obrabiauza miedzi brzmi po niemiecku Kupferschtnied. Wyraz jest zapożyczonym wtedy, kiedy w całości pochodzi z innego języka; takim jest istotnie kopersstych wzięty z niem. Kupferstich; zapożyczeniem jest także kopenvas, choć skrócił się w porównaniu z niem. Kupferwasesr, ale nie jest zapożyczonym mosięenik, choć mosiądz zapewne pochodzi z niem. Messing, podobnie szkodnik iest Polakiem, jakkolwiek szkoda z pochodzenia jest Niemkinią, i wreszcie tak samo wyraz Kopernik na tejże zasadzie musimy uznać za formację polska.

Wspomnieliśmy już, że Krasiński nazwisk polskich na -nik przytoczył mnóstwo, jakkolwiek tylko do szlacheckich się ograniczył.

Karłowicz w wyżej wymienionej pracy wylicza też dość nieszlacheckich i to tylko takich, które utworzono od zajęć. Są to imiona osób, np. Bialoskórnik, Kłodnik, Mytnik, Rogożnik, Rudnik, Skórnik, albo też, co częściej bywa, używają się one w liczbie mnogiej na oznaczenie miejscowości, osiedlonej przez ludzi, uprawiających pewne zajęcia np. Bartniki, Bobrowniki, Górniki, Kobierniki, Kobylniki, Koleśniki, Korabniki, Korytniki, Leśniki, Mydlniki i. t. p. w ogromnej liczbie [rozrzucone po całej Polsce. Nie spotykamy nigdzie nazwy Koperniki, bo nie było wsi, której ludność składałaby się choćby w większości tylko z wyrabiaczy przedmiotów miedzianych, a i huty miedziane były bardzo rzadkie, więc i koperników-hutników nie było wielu.

O ilebyśmy więc utrzymali etymologję Karłowicza, musielibyśmy przypuścić, że kopernicy byli rzemieślnikami, zamieszkałymi w nieznacznej liczbie po miastach; mogło się zdarzyć, że jednego z nich, czy to jako jedynego w danem mieście, czy też szczególnie w swem rzemiośle utalentowanego, staie nazywano kopernikiem i że ta nazwa stała się z czasem jego przydomkiem lub nazwiskiem. Mamy i dziś nazwiska, utworzone w różny sposób, niekoniecznie z przyrostkiem -nik, pochodzące od zajęć np. Rataj, Rybak, Sołtys, że pominiemy już Piasta, w którym historycy niektórzy piastuna upatrują.

Taka przemiana wyrazu pospolitego na imię własne nie mogła nastąpić przed- wiekiem XIV, gdyż przedtem nie mamy żadnych śladów dziedziczenia nazwisk. Otóż co się tyczy Koperników, to istotnie najdawniejszą o nich wzmiankę znajdujemy w Krakowie pod rokiem 1367 (Monumenta Medii Aevi tom IV część II, str. 12: Koppernic bez imienia) i pod r. 1375 (tamże str. 40: thoracifex (= płatnerz) Niczko (= Mikołaj) Coppernik). Są też i inne wzmianki dawne o Kopernikach np. z w. XV: Nicolaus Koppernik, powroźnik. z Kleparza pod Krakowem, przenosi się do Lwowa (Lwowskie księgi miejskie Lib. 1166 pag. 219), a Łabęcki w swem dziele p. t. Górnictwo w Polsce, podaje między innemi imię: Petrus Koppernik z r. 1409; zrzadka toż samo nazwisko powtarza się i później np. w w. XVII, osoby jednak tam wymienione, noszące nazwisko wsławione przez astronoma, pochodzą może z tegoż rodu, ale niewiadomo, jakie zajmują miejsce w drzewie genealogicznem Mikołaja Kopernika.

Pradziadem jego niewątpliwie według słów prof. L. Birkenmajera był Mikołaj Kopernik (Nicolaus Koppirnig(3), Mon. Medii Aevi t. IV cz. II, str. 152), który z końcem wieku XIV mieszkał w Krakowie i w r. 1396 uzyskał obywatelstwo krakowskie. Potem występuje Jan Kopernik, o którym napewno niewiadomo, w jakim stopniu pokrewieństwa pozostawał do wymienionego dopiero co Mikołaja i do późniejszych także Mikołajów; poszukiwania archiwalne doprowadziły tylko prof. Birkenmajera do odkrycia, iż ów Jan był ożeniony z Basgiertówną. Później jeszcze również w Krakowie mieszkał ojciec astronoma Mikołaj Kopernik, który około roku 1457 przeniósł się do Torunia, tam się ożenił z Wacenrodówną, i tam też 19 lutego 1473 urodził mu się najmłodszy syn Mikołaj, późniejszy uczony wszechświatowej sławy. Kraków był kolebką jego rodu, Kraków poił go mądrością swej szkoły najwyższej i Kraków może dał mu nazwisko rodowe.

Do tych wyników za przewodem Karłowicza doprowadziły nas oparte na faktach historycznych rozważania językoznawcze. Ale tutaj musimy przyznać, że nie wszystkie najważniejsze wskazówki tradycji historycznej zostały przez nas wyzyskane, niektóre bowiem źródła prowadzą nas na Śląsk, gdzie wprawdzie również łatwo, jak w Krakowie, mogło w sposób wyżej opisany powstać nazwisko czy przydomek Kopernik, ale gdzie też znajdują się i miejscowości, noszące tęż samą nazwę. Trzeba się więc i nad temi rzeczami zastanowić.

Wiadomości o Kopernikach, mieszkańcach śląskich, są niewiele młodsze od krakowskich, sięgają bowiem najdalej r. 1384 i powtarzają się w ciągu w. XV. Napis na chrzcielnicy w Zgorzelcu, pochodzący z r. 1440, zawiera imię i nazwisko jednego z rajców miasta: Claus (t. j. Nicolaus) Kopernik (w pisowni więc zupełnie poprawnej), a przedtem, bo w r. 1417 Stanisław Kopernik był mansjonarzem przy kościele św. Krzyża we Wrocławiu (na jego narodowość dostatecznie wskazuje imię). Sam też Mikołaj astronom piastował kościelną godność scholastyka przy tymże kościele i według słów prof. Birkenmajera wydaje się, jakoby rodzina Koperników szczególnie była z tym kościołem związana, coby mogło wskazywać na to, że Śląsk był pierwotnem gniazdem tego rodu.

Otóż, jak mówiliśmy, na Śląsku są wsi, noszące nazwę Kopernik (w liczbie pojedynczej, nigdy w 1. mn. Koperniki), a z jedną z nich może rodzina Koperników była bliżej związana; mianowicie w tej wsi istnieje kościół pod wezwaniem św. Mikołaja, a imię to właśnie zadziwiająco często się powtarzało w rodzinie naszego astronoma. Oczywiście wobec tych okoliczności rodzi się pytanie, czy między nazwiskiem rodu Koperników a nazwą wsi Kopernik niema genetycznego związku.

Miejscowość, o której mówimy, znana jest nam ze starych dokumentów śląskich, sięgających XIII wieku: Baudouin de Courtenay w swojem Studjum, poświęconem badaniom nad językiem staropolskim do XIV w., przytacza nazwę tej wsi w następujących formach: Coprnih w kopji dokumentu z r. 1272, Copirnik w kopji dokumentu z r. 1284, Copirnich z tegoż mniej więcej czasu i wreszcie Copernik z r. 1291. Odtworzyć więc tę nazwę można jako Koprnik lub Kopernik.

Jakie może być tej nazwy pochodzenie i znaczenie? Zanim odpowiemy na to pytanie, musimy się przekonać, czy jest więcej tego typu nazw na Śląsku i jak je można rozklasyfikować. Nadmieniamy przytem, że skrupulatnie oddzielamy od tych nazw inne, uformowane w liczbie mnogiej, których jest na Śląsku bardzo wiele tak samo, jak i w innych częściach etnograficznego obszaru polskiego np. Cielętniki, Górniki, Leśniki, Sokolniki, Wodniki, Woźniki, Żer(d)niki i mnóstwo innych. Z pracy Józefa Mycielskiego p. t. Pierwotne słowiańskie nazwiska miejscowości na Szlązku pruskim. Poznań 1900, wyjmujemy szereg nazw miejscowych na nik. Tworzą się one od wyrazów, oznaczających drzewa i inne rośliny, zwierzęta, ryby, owady, przetwory a także twory mineralne np. 1) Chmielnik, Dębnik, Grosznik, Grzybnik, Jawornik, Jodłownik, Lipnik, Trawnik; 2) Bobrownik, Pszczelnik, Rybnik, Żabnik; 3) Miodnik, Październik, Smolnik; 4) Kamiennik, Rudnik, Solnik, Strzybnik (= srebrnik). Można je objaśnić, jako nazwy miejscowości obfitujących w odnośne drzewa, rośliny, zwierzęta, złoża mineralne, albo też jako nazwy miejscowości mające przetwórnie: miodu lub konopi (październik od paździerzy sypiących się przy międleniu), smoły. Niekiedy jednakże wydaje się, jakby miejscowość otrzymała nazwę od człowieka zamieszkałego w niej, a uprawiającego jakieś zajęcie szczególne np. Izdebnik budowniczy domów, izb', Klucznik, Leśnik, Mośnik (= mostnik), Niewodnik 'co sieci robi'. Pilnik 'co piły wytwarza', Sitnik (= siciarz), Stolnik (= stolarz).

Nazwy te nie są szczególną właściwością Śląska, lecz powtarzają się na całym obszarze językowym polskim; w "Skorowidzu Królestwa Polskiego", wydanym w Warszawie r. 1877, znajdują się nazwy, podobne do śląskich: Chmielnik, Dębnik, Grabnik, Imielnik (od jemioła). Jasiennik, Lipnik, Malinnik, Olesznik, Rząśnik, Wierzbnik; Jastrzębnik, Kobylnik, Rybnik, Sokolnik, Smolnik; Glinnik, Wapiennik, Rudnik; Górnik, Izdebnik, Kopytnik 'co wyrabia kopyta dla szewców', Leśnik.

Gdy się zastanowimy nad temi nazwami, najmniej prawdopodobnem wyda się przypuszczenie, że miejscowość na Śląsku Kopernik nazwano od tego, by tam miało być złoże rudy miedzianej (por. Kamiennik, Rudnik, Solnik). Bardziej prawdopodobnem się przedstawia, że ta nazwa powstała od nazwy rzemieślnika, wyrabiającego przedmioty miedziane (por. Klucznik, Leśnik, Niewodnik i in. ). Najczęściej jednakże ten typ miejscowych nazw polskich tworzy się od wyrazów, oznaczających rośliny, a więc Kopernik, lub w najdawniejszej znanej formie Koprnik, mógł oznaczać miejscowość słynącą koprem, obfitującą w kopr, bo tak brzmiała dawna nazwa tej rośliny, jak o tem się przekonywamy z J. Rostafińskiego, Symbola ad historiam naturalem medii aevi, Kraków 1900, tom I str. 256, gdzie znajdujemy: kopr, kopr ogrodowy, kopr polski, kopr swojski, kopr swój (Anetum graveolens L. ), potem koper.

Pozostałoby do rozwiązania pytanie, jakim sposobem nazwa miejscowości mogłaby się stać nazwiskiem człowieka, co nie jest rzeczą zupełnie jasną i prostą w języku polskim nawet wtedy, kiedybyśmy stwierdzili, że człowiek ten pochodził z owej miejscowości. Normalnem dla człowieka pochodzącego ze wsi Kopernik byłoby nazwisko Kopernicki, znane istotnie w Polsce. Ale trudność da się dość łatwo rozwiązać: niemieccy przeważnie mieszczanie krakowscy w wieku XIV, kiedy to może pierwszy przodek astronoma przybył do Krakowa — dajmy na to ze wsi Kopernik —, nazwaliby go aus Kopernik, von Kopernik, albo Koperniker, polscy zaś mieszkańcy Krakowa nazywaliby go Mikołaj czy tez Jan z Kopernika. Otóż dzięki temu właśnie, że wyraz pospolity kopernik był znany, jako nazwa rzemieślnika wytwarzającego narzędzia miedziane lub hutnika z huty miedzianej, łatwo było zastąpić wyrażenie z Kopernika przez Kopernik, i nawet to samo się napraszało, bo w ówczesnym Krakowie zapewne nie znano odległej, leżącej gdzieś w okolicy Nyssy, wsi Kopernik, a ludzi koperników znano; i dziś wydawałoby się dziwnem, gdyby się ktoś nazwał np. Stanisławem z Klucznika; zapewnebyśmy go wnet na Klucznika przemianowali.

Tak więc mamy do wyboru dwa przypuszczenia: Mikołaj Kopernik nosił nazwisko, oznaczające pierwotnie rzemieślnika, później kotlarzem nazywanego, albo też nazwisko astronoma jest genetycznie związane z nazwą wsi śląskiej Kopernik. Dla obu tych przypuszczeń mamy poparcie historyczne: dla pierwszego w tem, że pod r. 1367 w Codex diplomaticus civitatis Cracoviensis znajdujemy rajcę krakowskiego nazwiskiem Grobnik (widocznie trumny wyrabiał), a więc było to nazwisko utworzone tak samo, jak Kopernik. Za pochodzeniem zaś tego nazwiska od nazwy wsi przemawia kilka wskazówek: w r. 1384 wymieniony został altarysta Stanisław Mikołaj von Köppernik t. j. z Kopernika (Knöblich w Zeitschrift des Vereins für

Geschichte und Alterthümer Schlesiens, Wrocław 1867, t. VIII str. 184); był to tenże sam Stanisław, o którym wspomnieliśmy wyżej jako o mansjonarzu przy kościele św. Krzyża we Wrocławiu; skądinąd znów wiadomo, że w r. 1424 był cystersem w klasztorze mogilskim pod Krakowem Joannes de Coppirnig, więc znowu z Kopernika. Wreszcie Dantyszek, który pozostawał w zażyłych stosunkach z Kopernikiem, nazywał go noster Copernidus a więc niejako Kopernickim, czyli pochodzącym z Kopernika.

Jest jeszcze jedna, dość popularna, próba objaśnienia etymologji nazwiska Kopernik: wywodzą je niektórzy od myśliwskiej nazwy zająca, która brzmi kopera, jednakże ta próba najwięcej nastręcza wątpliwości. Przedewszystkiem wyraz ten kopera, wymawiany właściwie kopyra, pochodzi z okolic bardzo oddalonych od Krakowa, gniazda Koperników: zapisano go w okolicy Puław (Prace Filologiczne, V, 768), przyczem brzmienie jego nie jest ustalone: w Łomżyńskiem nazywają zająca kopel (tamże), a na Podlasiu nazwa myśliwska zająca brzmi korpał lub korpal. Niewiadomo, która z tych form jest starsza i czy która z nich istniała w XIV wieku. Trudno też od tego wyrazu wywieść pochodny wyraz kopernik, bo cóżby on znaczył? nie hodowcę zajęcy (por. Skotniki, Kobylniki), bo zające hodowały się same, jak się i dziś same hodują; więc chyba można było przezwać kopernikiem tego, kto odznaczał się zręcznością w chwytaniu (w. sidła), w tępieniu zajęcy, por. orzeł jagniętnik = co na jagnięta się rzuca i unosi je do gniazda swego.

Ze w wieku XV rozumiano nazwisko Kopernik, jako pochodzące od nazwy rzemieślnika, na to niewątpliwie wskazuje zapiska księgi ławniczej w Toruniu z r. 1422, przytoczona przez prof. dra Łęgowskiego w książce: Młodość Kopernika w świetle ostatnich badań (Toruń 1923) na str. 17: "Margritte Koppirnickynne hat schichtunge und teilunge Hans Koppirsmede in vollir mechtigung Petir Koppirnicks von Frankenstein", co znaczy: "Małgorzata Kopernikowa dokonała działów z Janem Koppirsmedem, mającym pełnomocnictwo od Piotra Kopernika z Frankensteinu". Widzimy z tego przedewszystkiem, że przed sprowadzeniem się ojca astronoma do Torunia już osiedlili się tam inni członkowie rodu Koperników. Z tych znowu jeden przesiedlił się stamtąd do Frankensteinu, zatrzymując nazwisko polskie, a do układów majątkowych z pozostałą w Toruniu rodziną wysłał krewniaka swego, także Kopernika, który jako już dawniejszy Frankensteinu mieszkaniec przetłumaczył swe polskie nazwisko Kopernik na niemieckie Koppirsmed, czyli po dzisiejszemu Kupferschmied.

Etymologja więc nazwiska Kopernika w pewnych granicach pozostała wątpliwą, ale tylko w pewnych granicach; mimo to jednak nie może ulec zaprzeczeniu, że czy przyjmiemy pierwsze, czy drugie, czy wreszcie trzecie objaśnienie, w każdym razie formacja tego nazwiska jest niewątpliwie rodzima, polska.

(1) To podwójne pp lub akcent na trzeciej od końca zgłosce według niektórych Niemców ma rozstrzygać o niepolskiem pochodzeniu tego nazwiska!

(2) W wyrazach niemieckich wymienia się o na ö przed e lub i w następnej zgłosce; to samo zachodzi i w zapożyczeniach np. Koln z łac. Colonia.

(3) Znowu mamy tutaj różne sposoby pisania tego nazwiska, gdyż pisarzami miejskimi w owym czasie byli niewątpliwie Niemcy, którzy mimowolnie przekręcali imiona polskie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. BÓG POMAGAJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. ŚWIADECTWO MELANCHTONA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej