Tomasz Potocki

PORANKI KARLSBADZKIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

WSTĘP.

PORANEK I.

PORANEK II

PORANEK III.

PORANEK IV.

PORANEK V.

PORANEK VI.

PORANEK VII.

PORANEK VIII.

PORANEK IX.

PORANEK X.

PORANEK XI.

PORANEK XII.

PORANEK XIII.

PORANEK XIV.

TREŚCIWY OBRAZ PROJEKTOWANEGO URZĄDZENIA STOSUNKÓW WŁOŚCIAŃSKICH W POLSCE.

PORANEK XV.

PORANKI KARLSBADZKIE

czyli Rozbiór zarzutów, uzupełnień i uwag nad pismem "O urządzeniu stosunków rolniczych w Polsce"

Potocki Tomasz

PRZEDMOWA.

Łaskawe przyjęcie, jakiego doznało od publiczności pismo moje pod tytułem: 0 urządzeniu stosunków rolniczych w Polsce, w r. 1851. w Poznaniu wydane, oczywistym jest dowodem, iż w niem dotknąłem jedno z tych pytań żywotnych, które każdego obchodzą, iż właśnie nadeszła chwila, w której przedmiot mej pracy sam z siebie pod względem socyalnym i ekonomicznym ważny i zajmujący, nabierał nowego znaczenia i stawał się przedmiotem chwili obecnej. Lecz jeśli pod tym względem, jednostajne panowało uczucie; to inaczej rzecz się miała, co do środków rozwiązania zadania, przezemnie wskazanych. Zewsząd dochodziły mnie krytyki, zarzuty, uwagi, tak co do szczegółów podanego przezemnie projektu, jak nawet do samej jego podstawy. Niektóre z nich trafiały do mego przekonania, inne dowodziły mi potrzeby pojedynczych zmian; wyjaśnień, zwłaszcza tez uzupełnienia; lecz zbiór ich nie potrafił wstrząsnąć we mnie wiary, w raz przyjęte zasady. Było wiec koniecznością, więcej powiem, obowiązkiem, odeprzeć poczynione mi zarzuty, jaśniej i dokładniej wyłożyć zdania i twierdzenia moje, poprawić co było do poprawienia, uzupełnić co było niedostatecznie rozwiniętem. Okoliczności które tu przytaczać byłoby zbytecznem, nie dozwoliły mi natychmiast wziąść się do dzieła, upływały lata i musiałem odwlekać wykonanie zamiaru. Tymczasem wydrukowane egzemplarze mojej książki, całkowicie się rozeszły; że zaś traktowane w niej pytanie, stawało się dla naszego kraju coraz bardziej naglącem, a praca moja, jeśli nie trafności pomysłu, to przynajmniej miała zasługę pracowitości wykonania, przedstawiając dużo faktów i materyałów, użytecznych nawet tym, którzy zdań moich nie podzielali, przeto nie ustawały żądania o nabycie tej książki. W takiem położeniu, widoczną była potrzeba drugiej edycyi; zachęcała mnie nadto do niej niepoprawność korrekty pierwszego wydania. Szło więc tylko to, czy w wydaniu powtórnem pomieścić odpowiedź na za zarzuty, tudzież poprawki i uzupełnienia, czyli też z rzeczonych zmian i dodatków, oddzielną całość utworzyć? Pierwsza droga zdawała mi się mniej właściwą; trudniej przerobić pismo, niż je dodatkiem uzupełnić; prócz tego w formie jaką byłem przyjął do mego wykładu, wtrącenie rozbioru zarzutów byłoby prawie niepodobnem, przerywało bowiem samą treść, odrywając niepotrzebnie uwagę czytelnika. Nadto każdy posiadający pierwszą edycyę, niezawodnie nie byłby nabywał drugiej, dla tego jedynie, że jest kompletniejszą. A jednak to co miałem dodać i odmienić, było według mnie tak ważnem, iż pragnąłem, by doszło do każdego, który pierwsze wydanie przeczytał. Z tych powodów obrałem inną drogę: w powtórnem wydaniu, co do samej treści umieściłem tylko niektóre mniej znaczące poprawki, troszcząc się głównie o staranniejszą korektę, o uniknięcie omyłek druku, które tak nielitościwie szpecą pierwszą edycyę. Wszystko zaś co miałem do dodania, by uzupełnić moją pracę, postanowiłem w osobnem piśmie umieścić. Sądziłem przytem właściwem, by rzecz całą uczynić ile być może przystępną i łatwą do czytania. W tym celu przyjąłem formę rozmowy, a raczej dyskussyi. Forma ta pozwoliła mi, nietylko skreślić główne zdania i opiniję, krążące w naszym kraju o kwestyi włościańskiej; ale nawet uwzględnić odcienia tychże opinii, umieszczając żywcem zakommunikowane mi przez łaskawych na mnie czytelników piśmienne zarzuty i spostrzeżenia, oraz załączając na nie moje odpowiedzi. Obok tego forma ta pozwoliła mi, wdawać się w zboczenia na pozór oderwane, a jednak w przekonaniu mojem mające konieczny związek z całością. Nakoniec, żeby obecnie przedstawione publiczności, Poranki Karlsbadzkie, mogły być dokładnie zrozumiane, nawet przez takiego co nie czytał poprzedniego mego pisma, treść onego określiłem w ogólnych zarysach, powtarzając wykład samego projektu, w kształcie ile można jasnym i popularnym.

Wszelako mimo tych powtórzeń sadzę, iż niniejsza praca mieć będzie więcej zajęcia dla takich, którzy z pierwszą oznajmić się raczyli; znajdą w niej bowiem usunięcie niejedne] wątpliwości i dopełnienie niejednego braku, który ich może w pierwszem mojem dziele uderzył. Mam więc nadzieję, iż tych, którzy główne moje zasady podzielają, potrafię utwierdzić w przymierzu, a prócz tego może którego z moich przeciwników przekonać i nawrócić. W każdym razie, tak pomyślny i pożądany wypadek, nie przypiszę osobistej mojej wartości, ale słuszności przyjętych przezemnie zasad, względem których coraz głębszego nabieram przekonania.

WSTĘP.

TREŚĆ.

Zawiązanie się rozpraw nad urządzeniem stosunków rolniczych w Polsce. — Opis osób do tychże rozpraw należących.

Nie raz zdarzyło mi się, słyszeć osoby utyskujące na skłonność Polaków do podróżowania, zwłaszcza też przypisujące, jedynie zwyczajowi i modzie tak częste i gromadne zjeżdżanie się niby na kuracyę w Karlslbadzie; wyrzucające stratę czasu i marnowanie wśród cudzoziemców pieniędzy z takim mozołem uzbieranych; kiedy przecież Polska posiada źródła uzdrawiające, jako: Busko, Solec, Szczawnica, Krynica, Ciechanówek, Krzeszowice i t.p. Wyrzuty te w części są słusznemi, jednakże moralistom odpowiedzieć można, że w ojczyźnie zwykle tak duszno, iż nic dziwnego, że nam zdrowiej kiedy nie kiedy innem odetchnąć powietrzem; (1) dalej, że pierwszą zasadą wszelkiej kuracyi jest myśl swobodna, zupełne oderwanie się od kłopotów i interessów, co jest niepodobnem, póki się człowiek w własnym kraju znajduje, bo go daleko łatwiej zła wiadomość doścignie. Nakoniec, że każde wody z innych składają się pierwiastków, a więc każde tylko na pewne choroby są lekarstwem; że karlsbadzkie są specyalne przeciwko słabościom żółciowym i wątrobianym, a właśnie jeżeli komu, to Polakowi na zatwardzenie wątroby i wylanie żółci chorować się godzi. Lecz z pokorą oświadczyć muszę, że w tym przedmiocie nie moge być sędzią; rozprawiam jak Cycero: pro domo sua, a cały ten ustęp ma jedynie na celu, bym w końcu śmiał się przyznać, że i ja w roku 185... byłem na kuracyi w Karlsbadzie.. Zastałem tam, jak zwyczajnie, mnóstwo współziomków, jak zwyczajnie, polonia trzymała się kupy. Nie ma narodu, któryby łatwiej od nas obce zwyczaje przyjmował i do własnego kraju wprowadzał tryb życia cudzoziemski, a przecież nie ma narodu, którego członkowie jak raz wyjadą za granicę, chętniejby się witali z spotkanymi rodakami, i więcej się ojczystemi wspomnieniami karmili. Anglik turysta, na stałym lądzie unika Anglika, jak gdyby tenże był dżumą zarażony; Niemiec kolonista lub przemysłowiec, jeszcze w trzeciem pokoleniu, wiernie w kraju, w którym osiadł, przechowuje germański obyczaj; jednakże jeśli mu się dobrze powodzi, nie tęskni za dawną ojczyzną. Przeciwnie Polak, zdaje się, że po to tylko podróżuje, by szukać wędrujących po świecie Polaków; a jeśli go okoliczności do obcej ziemi przykują, choć łatwo straci powierzchowność narodową, choć nawet w mowie zbyt szybko przejmie cudzoziemskie zwroty; jednakowoż wciąż duszą ulatuje w sosnowe bory Mazowsza, lub w kwieciste stepy Ukrainy. I to jest szczególnym, że tacy, którzy w Polsce z sobą sąsiadując, ledwie raz w rok wzajemnie siebie odwiedzają, niechno się zetkną za granicą, będą nieodstępnymi towarzyszami, jakby przykutymi do siebie; by znowu za powrotem do ojczyzny, równie rzadko jak dawniej się widywać. Czy przyczyna tego leży w stosunkach politycznych, które w kraju wstrzymują objaw życia towarzyskiego? czy w zawikłaniu interessów majątkowych, które kładą tamę rodzinnej naszej gościnności? Bądź co bądź, jest to factum niezaprzeczone, iż obecnie dopiero za granicą wrodzona nasza towarzyskość na jaw występuje.

W Karlsbadzie, jak wiadomo, jest kilka źródeł odmiennych; każdy pacient z rana, według stopnia i rodzaju choroby, to z jednego to z drugiego pije. W tej więc porze dnia towarzystwo jest rozproszone: dopiero po wypiciu ostatniego kubka i godzinie chodzenia przystępuje się zwykle z wielkim apetytem do śniadania, to jest do kawy. — Otóż Polacy znajdujący się na kuracyi, przynajmniej ci, których nogi na większe przechadzki pozwalały, regularnie na ową kawę zbierali się w tak nazwanej sali przyjacielskiej (Freundechaftssaal), gdzie usiadłszy nad malowniczym brzegiem słowiańskiej rzeczki Cieplej, która Niemcy nazwiskiem Tepel przechrzcili, wychyliwszy każdy swoję półporcyi na wspak, to jest mleczno przyrządzonej kawy (eine halbe verkehrt) (2) i zapaliwszy cygaro, nuż dopiero gawędzić.

Zarzucają i słusznie Polakom, że zanadto zajmują się polityką, że każden z nich więcej przemyśliwa o urządzeniu świata, o stosunkach międzynarodowych, a zwłaszcza o wojnie powszechnej, aniżeli o wewnętrznych domowych interessach; że wszelkie nadzieje lepszej przyszłości nie na uporządkowaniu wewnętrznem, ale na pomocy zewnętrznej opiera. Jestto wielka i święta prawda, wszakże mniej zastosowaćby się dała do towarzystwa polskiego w r. 185... w Karlsbadzie zgromadzonego, gdyż przeciwnie bardzo mało rozprawiano w niem o polityce, a bardzo wiele o domowych kłopotach, o kwestyach wewnętrznego urządzenia. Z tych najważniejszą jest bez wątpienia obecnie, uregulowanie naszych stosunków włościańskich; najwięcej też nią się zajmowano. Właśnie przed kilku laty byłem wydrukował w Poznaniu pismo w tym przedmiocie; prócz tego wyszły były i inne dzieła, a mianowicie: w r. 1849. Kwestya włościańska w Polsce i w Rossyi; w r. 1852. Rozbiór tej kwestyi, z miesiąca Stycznia 1852. r. recenzya o mojem piśmie Przeglądu poznańskiego, oraz artykuły w rocznikach gospodarstwa krajowego.

Był więc przedmiot sam z siebie ważny, były materyały ułatwiające o nim dyskussyę. Prócz tego tę dyskussyę tem bardziej nauczającą, czyniła okoliczność, iż szczególniejszym trafem osoby schodzące się na śniadanie do sali przyjacielskiej, były więcej z tą kwestyą, obeznane, niż się to powszechnie między Polakami zdarza; a nadto przedstawiały główne opiniję i rozmaite zdania w tej kwestyi, w kraju się objawiające. Jeden się jej lękał jak mieszkaniec Neapolu, gdy się zanosi na wybuch Wezuwiusza; drugi przeciwnie, uśmiechał się do niej, jako do przedniej straży owej rewolucyi socyalnej, która miała szczęście ludzkości zapewnić; inny się nią zajmował jako ważną odnogą ekonomii politycznej; ten znowu widział w jej załatwieniu ważne studium chrześciańsko historycznego rozwoju, niejako przesiąkanie prawd Ewangelii w instytucye społeczne; ów wreszcie upatrywał w niej sposobność naprawy politycznego błędu przez ojców naszych popełnionego, błędu, któremu przypisywał po części zwichnięcie naszych instytucyi, osłabienie sił żywotnych, a tem samem kraju upadek. Aczkolwiek każde pojedyńcze zdanie, z innej strony wyświecając przedmiot i zwracając uwagę na pewne tylko szczegóły, same w sobie i oderwano wzięte, z konieczności było jednostronnem; za to razem złączone, dopełniały się wzajemnie. Zbiór ich przeto, ścieranie się między niemi, musiało całość w prawdziwem świetle wystawić, przynosząc wszelkie korzyści parlamentarnej rozprawy. Rzecz rozbierano z bardzo różnostronnego stanowiska, czyniono mi zarzuty wprost siebie przeciwne; musiałem się odcinać, jak odyniec przez ogary szarpany. W tych walkach nie zawsze odniosłem zwycięstwo, lecz zawsze pożytek; gdyż albo ugruntowałem się w mojem poprzedniem zdaniu, albo przekonawszy się, że byłem w błędzie, zmodyfikowałem je na lepsze; albo wreszcie dowiedziałem się nowych szczegółów, uzupełniających moje dotychczasowe wiadomości. Z tego powodu codziennie po odbytej dyskussyi wróciwszy do domu, spisywałem sobie jej treść i uczynione spostrzeżenia. Sądzę, że nie będzie bez zajęcia i użytku, gdy je publiczności przedstawię. Zanim jednak uczynię, muszę pierwej wytłomaczyć w krótkości, w jaki sposób zawiązały się wspomniono rozprawy.

Przybywszy do Karlsbadu wieczorem, zaraz następnego poranku spotkałem się u Szprudla z oddawna mi znajomym pułkownikiem R., właścicielem wzorowie zagospodarowanego majątku w Mazowieckiem, a którego zdanie w rozprawach opisanych najwyżej przezemnie cenionem było. Niech mi wolno będzie nieco bliżej czytelników moich z nim zapoznać. Wprawdzie nie był to ani sawant ani literat; lecz brak ten książkowej erudycyi, zastępowała w nim bystrość pojęcia, trafność sądu, prawość i dzielność charakteru. W piętnastym roku życia, zaciągnąwszy się do wojska księstwa warszawskiego i skończywszy edukacyę pod ogniem armat Raszyna, Mozajska i Lipska, służył zaszczytnie w polskich szeregach do końca wojny 1831. r.; następnie nic oddalił się z kraju, w przekonaniu, iż użyteczniej można służyć ojczyźnie, pozostawszy w niej i dzieląc jej koleje, aniżeli tułając się po świecie, by dla niej pomoc od obcych wyżebrać. Osiadł więc na wsi i mimo trudności, jakie zrazu napotkał z powodu braku ekomicznych i technicznych wiadomości, przy silnej woli i nieustannej pracy, potrafił z przemysłowego płodozmiennego gospodarstwa osiągnąć znakomitą intratę. Potrafił przytem, polepszyć byt wiejskiej ludności, potrafił wreszcie pozyskać wziętość, poważanie i przychylność sąsiadów i znajomych.Łatwo pojąć, ile byłem szczęśliwy ze spotkania się z szanownym pułkownikiem, i że chętnie dałem się namówić, by mu towarzyszyć na kawę do sali przyjacielskiej. Przez drogę spytałem się go, czy wielu Polaków jest w Karlsbadzie?

— Jest ich dosyć, odpowiedział, lubo mniej może, niż zwyczajnie; ale między nimi jest kilku naszych wspólnych znajomych.

— Któż taki?

— Nasamprzód radca S. z Warszawy.

— Ah! ów urzędnik banku, angloman, ekonomista; bardzo rad jestem  z tego, będziemy rozmawiać o kredycie i organizacyi pracy.

— Jest także ksiądz proboszcz z Brzezin. — A ten co tu robi?

— Co robi? stara się podłatać zdrowie, zbytnią pracą nadwerężone.

— Zawsze mówiłem mu, że wielkie szczęście dla niego, że Pijarów skassowano; gdyby był pozostał w zgromadzeniu, byłby się nad książkami zamęczył. Teraz przynajmniej obowiązki probostwa, które tak gorliwie zapewnie wypełnia, dużo mu czasu zabierają i zmuszają do ruchu i fizycznych zatrudnień. Teraz przeto nie powinienby ze zbytku pracy umysłowej chorować.

— Cóż chcesz, natura wilka ciągnie do lasu. Dobrał sobie sprężystego wikarego i na niego zdał wszelkie gospodarskie zatrudnienie. Unika styp i zjazdów, i o ile mu pozostaje czasu od nabożeństwa i odwiedzania chorych, poświęca go ulubionym swoim historycznym pracom. Może niedojeść i niedospać, ale bez książek swoich obejść się nic może.

— Byłoby do życzenia, gdyby się więcej kapłanów, a w ogólności ludzi jemu podobnych, w naszym kraju znalazło. Towarzystwo jego wielce nauczające i przyjemne. Chętnie poprzestałbym na wymienionych dotąd osobach, lecz pewno nie na nich koniec.

— Rzeczywiście, jest jeszcze wielu Polaków, i to z różnych zakątków kraju; między innemi pan marszałek M. z pod Kijowa.

— Słyszałem o nim. Ma to być porządny obywatel, właściciel kilku tysięcy dusz, nie założonych w banku, czyli po naszemu, właściciel majątku kilkumilionowego, nie obdłużonego hipotecznie. Mówiono mi także o nim, że się chował w Krzemieńcu pod nadzorem, jak zwykle u naszych wielkich panów, guwernera Francuza; że za młodu był gorącym patryotą, lecz później, ostudzony podróżą do Wołogdy, na koszt rządu przedsięwziętą, stał się ostrożniejszyni w mowie i czynie, do tego stopnia, iż pozyskał zatwierdzenie władzy na urząd marszałkowski. Zresztą, radbym więcej o nim powziąść szczegółów.

— Nie dosyć z bliska dotąd go poznałem, bym mógł o nim stanowczo wyrokować. Sądząc z powierzchowności, jest. to człowiek uprzejmy, salonowy, ubiera się podług mody paryzkiej, z damami rozmawia zawsze po francuzku, kucharza ma Francuza, kamerdynera Włocha; lecz z pod tego cudzoziemskiego płaszczyka wygląda zawsze szlachcic polski, pan na Ukrainie. Francuz kucharz musi tu w Karlsbadzie przyprawiać barszcz, bigos i pirogi z serem; a Włoch kamerdyner, podawać panu przed obiadem czarkę prawdziwej starki litewskiej, i to pomimo gróźb i zakazów miejscowego lekarza. Oprócz osób powyżej wymienionych, z któremi więcej obcuję, marny tu także kilku młodych ludzi, którzy z rana palą cygara, a wieczorem tańcują; parę szulerów, którym się chwała Bogu dotąd nic bardzo powodzi; jakiegoś barona galicyjskiego, z pół tuzinem córek, co się bardzo stroją, i jakiegoś hrabiego z Poznańskiego, za którym o sześć kroków zawsze postępuje lokaj wygolonowany z kubkiem w ręku do podawania mu wody u Sprudla. Lecz ci nie należą do naszego towarzystwa, które dotąd oprócz mnie składało się z marszałka, radcy i proboszcza.

— Z tego co dotąd słyszałem, łatwo zgadniesz, kochany pułkowniku, iż jeżeli mnie przyjmiecie, to się najchętniej do waszego grona przyłączę. Notabene, przyprowadzę wam jeszcze nowego towarzysza, z którym od Drezna do Karlsbadu podróż razem odbyłem. Jest to pan L., młody człowiek z Poznańskiego. Lat temu kilka, skończywszy uniwersytet berliński, otrzymał dyplom doktora filozofii. Ciekawy to exemplarz naukowości niemieckiej, zaszczepionej na polskiej latorośli.

— Rzadko kiedy podobna kombinacya zdrowy owoc wydaje. Krew polska źle assymiluje mądrość germańską, i żeby nie rekomendacya pańska, tobym z góry był uprzedzony przeciwko wspomnionemu doktorowi filozofii.

— Wielką masz słuszność w ogólności, szanowny pułkowniku; prawdziwie godnem jest zastanowienia, iż jakkolwiek zakłady naukowe rossyjskie niżej bez wątpienia stoją od niemieckich, jednakże młodzież polska w nich wychowująca się, zwykle i więcej pracuje i lepiej się prowadzi, a nawet mniej traci piętna narodowego od młodzieży chowanej w szkołach niemieckich. Między młodemi professorami królestwa, pochodzącemi z uniwersytetów petersburskiego lub moskiewskiego, poznałem kilku prawdziwie porządnych i wysoko ukształconych ludzi. Ale Wracając się do naszego doktora, o ile mogę sądzić z tych dwóch dni, któreśmy razem podróżując przedyskutowali, jest to poczciwe serce, pełne zapału i poświęcenia, ale w głowie mixtura heglizmu z socyalizmem francuzkim. Wszakże, ponieważ grunt dobry i poczciwy, a przytem wrodzonej zdolności nie brakuje, mam nadzieję, że się z czasem owe przewrócone wyobrażenia przetrawią; dla tego radbym go do nas przyciągnąć, tem bardziej, że zdaje mi się, iż chętnie do nas przylgnie i pod niejednym względem da się może przekonać i nawrócić.

— Ależ zapomniałem powinszować powodzenia pisma pańskiego, o stosunkach rolniczych. Mówiono mi, że wszystkie egzemplarze rozeszły się i że nawet myślisz o drugiem wydaniu.

— Rzeczywiście, że pismo moję więcej miało pokupu, niż się mógłem spodziewać. Wszakże nietyle to pochlebia mojej miłości własnej, jak dowodzi, że kwestya którą poruszyłem, jest kwestyą, żywotną i że się na tem publiczność czytająca poznała, i dla tego tak skwapliwie rzuciła się na pismo moje, równie jak na inne, o tym samym przedmiocie traktujące; i tej to okoliczności, dobre ich powodzenie w znacznej części przypisać należy. Przyznam się, iż o powtórnem wydaniu, przeszła mi myśl po głowie. Głównym powodem była chęć poprawy błędów i pomyłek jakie się w pierwszą edycyę wcisnęły, nietylko pod względem niewłaściwego umieszczenia znaków pisowni, ale nawet zupełnego przekształcenia wyrazów, do tego stopnia, iż nie w jednem miejscu, zdanie moje stało się albo całkiem niezrozumiałe, albo nawet w zupełnie odwrotnem przedstawiło się znaczeniu. Zarzut przeto recenzenta Przeglądu poznańskiego, co do niepoprawności redakcyi, w części tylko odnosić się może do samego manuskryptu, w niejednym zaś przypadku, odnosić się winien do niepoprawności korekty. Jednakże zastanowiwszy się, że te exemplarze, które się rozeszły zaspokoiły ciekawość czytelników, zajmujących się tym przedmiotem, że tak rzekę, nasyciły apetyt publiczności; że mało kto posiadający to dzieło, zachce zakupić drugie wydanie,. jedynie dla tego, że dokładniej będzie wydrukowane, z tych powodów, wolałbym odłożyć wykonanie tego zamiaru, na później, a tym czasem starać się dokompletować moje wiadomości w tym przedmiocie, zbierać starannie wszystkie uwagi, zarzuty i krytyki, jakie napotkać potrafię.

— Pochwalam to postanowienie, panie Adamie; znajduję iż masz słuszność zupełna, i właśnie przychodzi mi na myśl że warto korzystać z naszego tutaj zebrania, by przedmiot ten porządnie i starannie przedyskutować. O ile sądzić mogę, mamy właśnie, zbiór ludzi z bardzo różnorodnemi wyobrażeniami, a przytem mniej więcej zajmującemi się tym przedmiotem. A że każdy z nich, z innego stanowiska nań się zapatruje, tem więc ciekawsze i użyteczniejsze być mogą nasze rozprawy, a lepiej nam nad tem czas przepędzać, aniżeli bajać o polityce, lub komerażach towarzyskich.

— Bardzo mi ten projekt do smaku przypada. Byleby to tylko nie nudziło tych panów, przy kuracyi zajmować się tak suchym przedmiotem.

— Trzeba było powiedzieć tak ważnym, tak gorącym, tak żywotnym. Według mego przekonania, w obecnej chwili, nie ma pytania, coby więcej zająć powinno Uwagę prawego obywatela.

W tej chwili właśnie spotkaliśmy się z doktorem, którego zapoznawszy z pułkownikiem, łatwo namówiłem by nam towarzyszył na kawę do sali przyjacielskiej, gdzie przybywszy, zastaliśmy już tam marszałka, radcę i proboszcza. Po wzajemnych przywitaniach, zapoznaniach i zwyczajnej rozmowie o słabości każdego, o kuracyi, o pogodzie i bieżących wiadomościach, odezwał się do mnie pułkownik: — "Jakkolwiek boleję, że zdrowie pana Krzyżtopora wymaga kuracyi, wielce się cieszę, że ta kuracyą ma się odbywać w Karlsbadzie, gdyż właśnie w obecnej chwili czytałem z wielkiem zajęciem dzieło pańskie, o urządzeniu stosunków rolniczych. Uważałem, że i tym panom nic obca jest ta kwestya, i że nie wszyscy podzielają zdanie autora. Ja sam napotkałem kilka wątpliwości, którebym rad był objaśnić; wnoszę przeto, byśmy korzystając z nadarzonej sposobności, przedmiot ten, z którego mogą. wypłynąć tak przeważne następstwa, który mojem zdaniem jest kwestyą żywotną naszej epoki, gruntownie rozebrali. Mam nadzieję, że pan Krzyżtopor chętnie nam udzieli wszelkich objaśnień, i raczy odpowiedzieć na nasze zarzuty; również mani nadzieję, iż go to nie zdziwi, że wszyscy ludzie nie mogą być tego samego zdania, gdyż już dawno powiedziano: quot capita, tot sensus. "

Na to odpowiedziałem: "Jak najchętniej podejmuję rzuconą rękawicę, pewnym będąc, że z tych rozpraw nie mało odniosę korzyści. Nie dziwi mnie wcale, różnorodność zdań w tym przedmiocie. Nie zmartwi mnie, ani obrazi, najostrzejsza krytyka; mam bowiem w pamięci zdanie bankiera warszawskiego: Albo to ja jestem dukatem holenderskim, bym się miał wszyskim podobać? Prócz tego byłoby to dowodem największej z mej strony zarozumiałości, więcej powiem, głupstwa, gdybym na chwilę przypuścił, że w mej pojedynczej mózgownicy, cały rozum ludzkości się mieści. W piśmie wspomnianem, otwarcie i sumiennie wyłożyłem moje przekonanie; lecz czuję zarazem, że przekonanie to, w wielu punktach zmodyfikowanym, a zwłaszcza uzupełnionem być może. Wiele szczegółów i względów musiało ujść mojej uwagi, wiele wiadomości może mi brakować; zdania przeto światłych osób, jakkolwiek mniej przychylne, są dla mnie nieocenionym skarbem. Szukam przedewszystkiem prawdy, wdzięczny przeto jestem, gdy mnie kto wyprowadzi z błędu. Upraszam zatem szanownych panów, by raczyli jako dowód łaski i przychylności dla mnie, z wszelką otwartością i szczerością, opiniję swoje objawiać. Tem bardziej, że mam nadzieję, iż niejedne wątpliwość łatwo usunąć potrafię. Chcąc bowiem być treściwym i uniknąć rozwlekłości, w niejednym ustępie, myśl moję nie dosyć jasno wyłożyłem. Prócz tego w drukowaniu pisma, takie się wcisnęły pomyłki, tak nieraz niewłaściwie umieszczono znaki pisowni, czyli punktuacyę, iż myśl moja stała się albo niezrozumiałą, albo nielogiczną, a niekiedy nawet i śmieszną. "

Tu zabrał głos radca: "Jeden pojedyńczy człowiek, prawodawcą być nie może. Wszelkie prawodawstwo porządne i logiczne, jest zawsze zbiorem kilku zdań, jest zawsze płodem dyskussyi; to właśnie stanowi korzyść rządów parlamentarnych. Pojedyńczy człowiek przedstawia projekt, rzuca myśl zasadniczą, która przez innych z rozmaitych stron obejrzana i obrobiona, dopiero się w prawo obowięzujące zamienia. Ścieranie się przeciwnych - sobie zdań, zastępuje miejsce niebezpiecznego doświadczenia, na które społeczeństwo wystawionem bywa, ilekroć razy bez dyskussyi i wszechstronnego rozbioru, myśl pojedynczego, choćby też najznakomitszego człowieka, stanie się prawidłem socyalnego urządzenia. W krajach nie posiadających form parlamentarnych, rozbiór przedmiotu w pismach drukiem ogłaszanych, jedynie brak ten zastąpić może. Rozbior ten przeto uważam jako przysługę dla kraju i dla rządu. Tym tylko sposobem, może się tworzyć zdrowa opinija publiczna, i sami rządzący mogą się o istotnych kraju potrzebach przeświadczyć. Gdy prawo już raz ogłoszone, stanie się obowięzującem, pojmuję, że władza zakazuje jego krytykę; lecz nie pojmuję owego cenzora, który zabronił drukowania manuskryptu, jedynie dla tego, iż traktował o przedmiocie względem którego rząd miał dopiero wydać postanowienie; kiedy przeciwnie była to właśnie chwila, w której sumienna i poważna praca w tej kwestyi, powinna być dla samego rządu pożądaną. Dla tego cieszy mnie niewymownie, że piśmiennictwo nasze, obecnie tak się zajmuje kwestyą włościańska. Mam przytem nadzieję, że autorowie którzy poprzednio już nam niejedne wyświadczyli w tym przedmiocie przysługę, nie poprzestaną na dotychczasowych swych pracach, ale je uzupełnią, usuwając wątpliwości, tłómacząc dokładniej swojo systemata, odpierając wreszcie poczynione zarzuty. W tej to nadziei, tem silniej popieram wniosek pana pułkownika. Co do mnie, będę się starał spełnić żądania pana Krzyżtopora, względem otwartości i swobodności, z jaką każdy z nas w proponowanych rozprawach, ma swoje zdanie rozwinąć. Najlepszą porę do tego, przedstawia nam codzienne zbieranie się tu" w tem miejscu. Wnoszę przytem, byśmy na wzór Anglików, którzy nawet obiadu bez prezesa nie zjedzą, obrali także prezesa do naszych posiedzeń, żebyśmy kolejno głos zabierali uzbroiwszy prezesa dzwonkiem, do utrzymania porządku. Inaczej bowiem przy żywości naszego charakteru, łatwo poważna i nauczająca rozmowa mogłaby się przemienić w hałaśliwą i bezowocną gadaninę. Wnoszę nakoniec byśmy tym prezesem obrali pana pułkownika.

— "Przepraszam bardzo, odparł pułkownik, ale zgadzając się co do zasady z dopiero objawionem zdaniem, sądzę, że właściwiejby było, by pan marszałek przewodniczył naszym rozprawom. "

— "Wdzięczny jestem panu pułkownikowi za jego dla mnie uprzejmość, ale do parlamentarnych dyskusssyi, nie czuję się dostatecznie wykwalifikowanym. W prowincyi, z której przyjeżdżam, uczymy się słuchać i rozkazywać, ale co do rozpraw, tośmy zupełnie wprawę stracili. Popieram zatem wniosek pana radcy: niech żyje nasz prezes, pan pułkownik.

Zgoda! zgoda! niech żyje! odezwali się wszyscy, pułkownik zaś dodał: "zbyt jestem nieprzyjacielem owego fatalnego liberum veto, bym miał sam jeden sprzeciwiać się ogółowi. Kiedy więc panowie każecie, przyjmuję włożony na siebie obowiązek, protestuję tylko przeciwko użyciu dzwonka. Jakże bowiem uniknąć, by na jego odgłos, nie zbiegały się kielnery i usługujące dziewczyny ? Rachuję na panów dobre chęci, że i bez tego potrafimy porządną dyskussyę prowadzić, lecz już dzisiaj za późno, sądzę iż lepiej na jutro odłożyć pierwsze nasze posiedzenie. Dla uporządkowania dyskussyi i ustalenia jej kierunku, zdaje mi rządek dzienny przyjęli, co do kolei i następstwa rozbierać się mających pytań, idąc w ślad za dziełem pana Krzyżtopora; a poczynając od uwag ogólnych i zarzutów, co do ducha i kierunku tego dzieła, równie jak i innych ważniejszych pism, o tym przedmiocie traktujących. " — Gdyśmy wszyscy na to przystali, rozeszliśmy się, dawszy sobie słowo, że się dnia następnego z rana, znowu zbierzemy.

(1) Nie myślę wcale twierdzić, iż w sąsiednich państwach ma być koniecznie swobodniej, niż u nas; lecz ktokolwiek podróżował za granicą, ten mi pewnie nie zaprzeczy, iż u rządów, zwłaszcza też niemieckich, często troskliwość polityczna ustępuje względom materyalnego zysku. Policya austryjacka, powszechnie znana z swej dokuczliwej gorliwości; wszakże by nie odstręczyć cudzoziemców, w Karlsbadzie i w innych podobnych zakładach, w baranią skórkę się przyodziewa, jak owa panna na wydaniu, co to w salonie zawsze cicha, skromna, uprzejma, niby anioł dobroci;, lecz czy taką jest. istotnie? proszę się zapytać sług i domowników.

(2) Niemcy piją kawę, dolewając bardzo mało śmietanki. Ztąd w karlsbadzkich kawiarniach niemieckie pół porcyi nazywają eine halbe rechte, polskie zaś eine halbe verkehrt.

PORANEK I.

OSOBY

zbierające się każdego poranku w sali przyjacielskiej.

Pułkownik U.

Makszałek M.

Radzca S.

Ksiądz Proboszcz.

Doktor Filozofii L.

Adam krzyżtopor.

TREŚĆ ROZPRAW.

Czy jest właściwem zajmowanie się w obecnej chwili urządzeniem stosunków włościańskich? — Ważność tej kwestyi, nietylko w królestwie kongresowem, ale i w zabranych prowincyach. — Zdanie o piśmie pod tytułem: Kwestya włościańska w Polsce i w Rossyi.

PUŁKOWNIK.

stósownie do porządku dziennego proponowanego przezemnie i przez panów przyjętego, mamy się dzisiaj zająć ogólnemi uwagami nad kwestyą włościańską, i spostrzeżeniami co do kierunku i ducha dzieła pana Krzyżtopora. — Ma głos pan Marszałek.

MARSZAŁEK.

Kwestya włościańska, której ważności nikt z nas pewnie nie zaprzeczy, już nie mówiąc o Poznańskiem i Galicyi, zupełnie inaczej przedstawia się w królestwie kongresowem, a inaczej w zabranych prowincyach. Mniej będąc obeznanym ze stosunkami pierwszych, nie mam wcale pretensyi o nich wyrokować; uwagi przeto jakie śmiem panom przedstawić, głównie do ostatnich stosować się będą. Pan Krzyżtopor wystawił położenie włościan w naszych okolicach, według niego zdania, w zanadto czarnych kolorach.

DOKTOR (przerywając).

Czyż można w zbyt czarnych kolorach malować niewolę ludu?

PUŁKOWNIK.

Panie L., w imieniu wolności, proszę, byś raczył panu marszałkowi dozwolić swobodnego wyłożenia swego zdania.

MARSZAŁEK.

Wspomniano mi o niewoli, tej u nas nie ma i nigdy nie było. Istnieje wprawdzie przypisanie włościan do ziemi; instytucya konieczna przy małej ludności i wielkich obszarach, instytucya nawet dobroczynna, gdyż zmusza ludność z natury skłonną do życia koczującego, by na roli osiadła, a osiedlenie jest pierwszym szczeblem i podstawą wszelkiej cywilizacyi. Istnieje także poddaństwo, lecz jak to pięknie rozwinął bezimienny autor Rozbioru kwestyi włościańskiej, jest ono więcej nominalne niż realne, zwłaszcza też w majątkach oczynszowanych. Wprawdzie w polskich prowincyach mało jest podobnych, lecz za to pan mieszkając na wsi i sam trudniąc się gospodarstwem, więcej się opiekuje chłopem i broni go przeciw nadużyciom władz policyjnych. Prócz tego poddany pod pewnym względem wolniejszy jest od szlachcica, albowiem za płachatnym paszportem swego pana, może po całem imperium bezpiecznie podróżować; kiedy ów pan, co mu paszport podpisał, jeśli chce jechać do sąsiedniej gubernii, potrzebuje na to pozwolenia gubernatora, a jeśli ma wyjechać za granicę, musi się udać po paszport aż do Petersburga. Nakoniec wyższość wykształcenia "właścicieli czyni poddaństwo mniej rażącem. Jest bowiem rzeczą właściwą i naturalną, by ciemnym massom rozum oświeceńszej klassy przewodniczył. Wprawdzie nie przeczę, iż są właściciele, którzy nadużywają swej władzy i uciemiężają poddanych, lecz to się zdarza mniej często niż niektórzy mniemają" i to zwykle u dorobkiewicza lub takiego co ostatkiem goni, albo wreszcie u takiego, co to niby wyższą, kulturę chce w gospodarstwie zaprowadzić. Lecz rzecz się ma inaczej w majątkach familijnych, które od kilku pokoleń z ojca na syna spływały. Zwłaszcza też gdzie chęć nowości i naśladowania zagranicznych zwyczajów "nie zmieniły dawnego trybu gospodarowania, nie zaprowadziły płodozmianów i fabryk, gdzie właściciel patryarchalnym węzłem z poddanym złączony, uważa go wprawdzie jako własność, lecz też jako własność jak dziecko pielęgnuje; gdzie dawne nietknięte przechowały się inwentarze, razem w jednej zmianie dwór z chłopem sieje oziminę, razem jarzynę, razem ugoruje, bydło gromadzkie i bydło skarbowe razem po tych samych ścierniach lub stepach pasają, się. Przy takiej wspólności zwyczajów i korzyści, pan interes chłopa jak swój własny uważa, dba o jego chudobę, o jego chatę, w razie klęski w pomoc mu przychodzi. W takich przeto majątkach, nawet przy tak okrzyczanych stosunkach pańszczyźnianych, poddani cieszą, się dobrym bytem, a często np. jak u nas w Kijowskiem, prowadząc handel z Odessą, i z Krymem, nie jeden worek karbowańców uzbierać potrafią,. Prócz tego, w takich stosunkach ohydny proletaryat i wszystkie jego groźne następstwa są całkiem niepodobne. Czy kiedy słyszano, by na Ukrainie miał ktoś umrzeć z głodu? gdyby nie ludzkość, gdyby nie chrześciański obowiązek, to sam interes zmusza właściciela, by dbał nietylko o życie, ale i o czerstwość ostatniego z swoich poddanych.

DOKTOR (z żywością).

Prawda, dba o niego jak o wołu lub o konia! Jakież to poniżenie godności człowieka! Czyż od owego wypasionego poddańczuka, nie stoi wyżej moralnie, ubogi wprawdzie, lecz emancypowany, od nikogo niezawisły proletaryusz zachodu?

PROBOSZCZ.

Nie będę nigdy bronił niewoli i poddaństwa; potępiam je jako człowiek, jako kapłan; lecz kiedy mowa o godności i moralności ludzkiej, nie mogę na to przystać, by przyznać wyższość zbydlęconemu proletaryuszowi, który odarty ze wszelkich uczuć religijnych i moralnych, zaspokojenie li materyalnych chuci, za cel życia uważa; wreszcie jedynie zawiścią wyższym jest od zwierzęcia.

PUŁKOWNIK.

Ależ panowie raczcie nie przerywać panu marszałkowi.

MARSZAŁEK.

Nie myślę walczyć z panami na polu teoryi filozoficznych, a nawet ekonomicznych, lecz zwrócę ich uwagę na to, że do ocenienia z prawdziwego stanowiska instytucyi społecznych, nie należy się wdawać w abstrakcye i teoretyczne formułki; lecz przyjrzyć się skutkom praktycznym, jakie z tych instytucyi wynikają. O cóż w tej kwestyi, Chrześcianinowi, przyjacielowi ludzkości chodzić może, jeśli nie o zapewnienie pomyślności stanu wiejskiego? Lecz panowie, szczęście jest rzeczą względną, nie tyle zależy od położenia, od zewnętrznych okoliczności, jak raczej od wrażenia, jakie na nas te okoliczności wywierają, od uczucia, jakie w nas budzą. Nie przeczę, że zaprowadzenie innego systematu gospodarstwa, produkcyę z roli podwyższyćby mogło; lecz wielkie pytanie, czyby w tym samym stosunku powiększyło szczęście wiejskiej ludzkości? Spojrzyjmy, co się dzieje we Francyi; lecz po co szukać tak daleko, zajrzyjmy do Górnego Szląska, czy nasz chłop ukraiński niejest daleko szczęśliwszy od francuskiego wyrobnika lub szląskiego tkacza? Obudzone przez to, co nazywają oświatą, idealne potrzeby i żądze, których zaspokoić nie można, zaszczepione wyobrażenia, o jakichś domniemanych prawach, o równości, co się nie daje osiągnąć; zazdrość wszystkiego, co jest wyższem, niezadowolenie, więcej powiem, nienawiść chwili obecnej, oto szczęście zachodniego proletaryusza! w czasie, kiedy nasz wieśniak wprawdzie ma skromne potrzeby, lecz te są zaspokojone, nie marzy o innem szczęściu, jak co posiada, nie zna głodu ni zimna, nie zna obawy o jutro.

Czyż jest to robić mu przysługę, by obudzić z tego tak okrzyczanego, a według, mnie dobroczynnego uśpienia? by w nim zapalić pragnienie, które się niczem nie da przygasić? by go wprowadzić w sferę, do której nie jest urodzony? Dla tego w mojem przekonaniu, poruszać tę kwestyę, nietylko że jest niebezpiecznem, ale prawie się nie godzi.

DOKTOR.

Lat temu kilka, miałem sposobność zwiedzenia całego zabranego kraju; byłem na Litwie, Białej Rusi, Ukrainie. Być może, iż za krótko bawiłem, być może, że fałszywie widziałem, ale to pewno, że obraz położenia tamtejszego poddanego moim demokratycznym, a pan marszałek powie, demagogicznym oczom, mniej pięknym, mniej szczęśliwym, mniej sielankowym się wydał. Lecz przypuściwszy, że byłem w błędzie; trudno owo szczęście tak poetycznie dopiero nam wystawione, przypisać poddaństwu i pańszczyznie. Jeśli ruskiemu chłopu dobrze się powodzi, to dla tego, że ziemia żyzna i jej dużo, a ludzi mało. Nie ma wątpliwości, iż przed wiekiem stan ten był daleko pomyślniejszy, a właśnie wtenczas nie było poddaństwa i pańszczyzny prawie żadnej. Wspomnienie tych błogich czasów tkwi jeszcze w pamięci ludu wiejskiego; lecz niezbitym tego dowodem są ruiny miast, zamków, kościołów po całym kraju porozsiewane. Dość przejechać przez Łuck, Ostróg, Bychów, Szkłów i t.p., dość spojrzeć na te sterczące szkielety przeszłej zamożności kraju, by się przekonać, o ile kraj ten musiał być bogatszym i szczęśliwszym w owych czasach, kiedy jeszcze poddaństwo doń nie zawitało.

MARSZAŁEK.

Przepraszam, aleś mnie pan nie zrozumiał; nigdy nie powiedziałem, by poddaństwo miało być podstawą dobrego bytu; tylko śmiem twierdzić, iż ta pomyślność i przy poddaństwie istnieć może, i pozwalam sobie wątpić, czy socyalizm tę pomyślność powiększy. Autorowie, co piszą o tym przedmiocie, niby ostrzegają nas o grożącem niebezpieczeństwie, a nie widzą, iż właściwie oni sami je tworzą, prawiąc ludowi wiejskiemu o jakichś domniemanych prawach, a przy tem gruszki na wierzbie im obiecują.. Jeszczeby mnie to nie dziwiło, gdyby się z takiem zdaniem jaki hołysz lub młodzik odezwał; ale prawdziwie nie pojmuję, że to wychodzi z pod pióra poważnych i osiadłych obywateli. Jest jakieś w nas Polakach nieszczęśliwe usposobienie, by, jak to mówią, wywoływać wilka z lasu. Cokolwiek np. dokuczliwego w królestwie dla właścicieli ze strony rządu wychodzi, zawsze przez nich samych przygotowanem i niejako wymyślonem bywa. Zanim nałożono podatek na gorzelnie, zanim ścieśniono prawo propinacyi, ileż to było artykułów po wszystkich gazetach, w których wystawiano właścicieli gorzelni jakby fabrykantów trucizny, w których przesadzonym kolorytem malowano mniemane nadużycia propinacyjne. O podwyższeniu ofiary i liwerunku nie śmiano wprawdzie pisać, lecz sam słyszałem na rok przed wyjściem rządowego postanowienia, jak szlachta, gdzie tylko się zebrała, musiała rozprawiać o nastąpić mającem podwyższeniu. Nie dziwiłoby mnie, gdyby wkrótce nałożono podatek na lasy i owce, bo choć rząd jeszcze o nim nie myśli, to już właściciele borów i owczarni zaczynają to roztrębywać. Toż samo się dzieje i z kwestyą włościańską. W Galicyi zanim rząd obdarł dziedziców, wprzódy byli się znaleźli między nimi szaleńcy, którzy w filantropijno-socyalistoskiem uniesieniu, lub pod wpływem politycznego tchórzostwa, sami myśl zaboru poddali, ogłaszając w swoich majątkach darowiznę włościanom, wszystkich wiekami uświęconych powinności. Również rozprawy o tym przedmiocie ustne i piśmienne wywołały w królestwie ukaz z 1846. roku, a u nas spisywanie inwentarzy — rozporządzenia, które tak stanowczo wstrząsły położenie właścicieli. Dzisiaj zaś, jak zaczniemy dowodzić, że obecne stosunki nadal pozostać nie mogą, że od ich przekształcenia przyszłość kraju zależy, skończy się niezawodnie na tem, że rząd seryo się zajmie przedmiotem, i prawo ogólne ogłosi, a wtenczas dopiero płacz i zgrzytanie zębów; gdyż nie ma większego nieszczęścia, jak kiedy władza centralna mięsza sio do naszych interesów, zwłaszcza też kiedy to czyni z nieprzyjaznem dla właścicieli usposobieniem. Doskonale opisał nieznajomy autor Kwestyi włościańskiej, czem pachnie mniemana opieka dla włościan, wykonana przez niemoralnych, socyalizmem zarażonych urzędników; jak budzi w niższych klassach ludzi zazdrość i nienawiść przeciw tym, co posiadają i jak prowadzi do rzezi, a ostatecznie wszystko się kończy na naszej kieszeni.

Tu odezwał się radzca: panie prezesie proszę o głos.

MARSZAŁEK.

Z tych powodów, jakkolwiek szanuję uczucia autorów o tym przedmiocie traktujących, jakkolwiek dzieło pana Krzyżtopora ze stanowiska czysto ekonomicznego może być znakomitem, jakkolwiek zawiera w sobie wiele historycznych i statystycznych wiadomości, jednakże uważam samo poruszenie kwestyi, jako niebezpieczne i w położeniu kraju naszego niepraktyczne. Jeszcze do nas socyalizm nic zawitał, nie wprowadzajmyż go sami. N'éveillez pas le chat qui dort.

RADZCA.

Zanim pan Krzyżtopor kategorycznie odpowie na uczynione mu zarzuty, niech mi wolno będzie zaprotestować w imieniu rządu i urzędników przeciw objawionemu co do nich przez pana marszałka zdaniu. Nie przeczę że rząd austryacki oddawna miał systemat jątrzenia jednych klass narodu przeciw drugim; nie przeczę, iż systemat ten wykonany w Galicyi przez urzędników Niemców, odwiecznych wrogów polskiej narodowości, wywołał w końcu rzeź i rozbój 46. r. nie przeczę, iż postanowienie nadające własność włościanom było prostem obdarciem dziedziców, lecz naszego rządu o podobną dążność obwiniać się nie godzi. Najlepszym tego dowodem reskrypt ministeryum państwa rossyjskiego, tłomaczący cel i znaczenie cesarskiej woli względem spisywać się mających inwentarzy, tudzież postanowienie księcia namiestnika królestwa uzupełniające ukaz roku 1846. Jedno i drugie dobitnie usuwa wszelkie przesadzone i nieugruntowane nadzieje, jakie w głowach włościańskich wylęgnąć się mogły. Jeśli zaś rząd nasz nie ma zamiaru postępowania w duchu socyalizmu, to przy tem bez wątpienia posiada dostateczną, siłę, by wstrzymać szerzenie się zarazy i wszelki wybuch przytłumić. Obowiązkiem władzy jest ścisła sprawiedliwość dla wszystkich, a przy tem opieka słabszemu udzielona przeciw mocniejszym. Obadwa obowiązki rząd nasz pojmuje, powierzenie zaś wykonania onych urzędnikom Polakom, połączonym z właścicielami ziemskimi, związkami towarzyskiemi, a często i pokrewieństwa, nie może sprowadzić tych zgubnych następstw, które się w Galicyi objawiły.

DOKTOR (półgłosem do proboszcza).

Wszelka liszka swój ogon chwali.

RADZCA.

Również zdaje mi się niesłusznym zarzut, że sami Polacy rzucają pierwsi myśl tych rozporządzeń, które im później dokuczliwemi się zdają. Rząd nasz nie jest tak ograniczony i tak mało samodzielny, by miał ulegać wpływowi artykułów gazeciarskich, lub rozmów potocznych. Prędzejby mu zarzucić się godziło, że może w postępowaniu swojem za mało zwraca uwagi na objawioną opiniję publiczną; że ciągle postępując w raz przyjętym systemacie, nie dosyć się ogląda na przemijające uboczne okoliczności. Prócz tego i o tem pamiętać należy, że położenie dyrektora skarbu królestwa jest dosyć trudnem; musi bowiem nawet przy uszczuplonych dochodach stale też same pokrywać wydatki. Jeśli zaś z końcem roku okaże się deficit, cóż mu pozostaje? Oto jedynie powiększenie podatków. Choćbyśmy zatem przypuścili, że rozprawy, o których pan marszałek wspomina, wywarły jaki wpływ na następne postanowienia, to nigdy w taki sposób, iżby miały wywołać powiększenie ciężarów; jedynie mogły one wpłynąć na wskazanie źródła, z którego z najmniejszym dla kraju uszczerbkiem czerpać wypadało, dla pokrycia istniejącego deficytu. Odwołuję się teraz do wszystkich właścicieli królestwa, czyż nie było właściwiej nałożyć opłatę na gorzelnie i szynki, a przez to samo podnosząc cenę wódki, działać jednocześnie na zmniejszenie pijaństwa, aniżeli podwyższyć np. cło od soli lub innego przedmiotu niezbędnego użycia? Wydana przeto wojna gorzelnictwu albo w niczem się nie przyczyniła do postanowień władzy, albo jeżeli jaki wpływ wywarła, to zbawienny. Powtarzam więc raz jeszcze to, co już wczoraj mówiłem, że w państwie pozbawionem form parlamentarnych, roztrząsanie w pismach drukiem ogłoszonych urządzeń, które dopiero wyjść mają, oświecając rządzących względem istotnych kraju potrzeb i usposobienia opinii publicznej, jest prawdziwą dla rządu i ojczyzny przysługą. Pewny jestem, że to samo przekonanie spowodowało w części pracę pana Krzyżtopora, którą niezależnie od sposobu wykonania, ze względu na sam przedmiot i cel w obecnej chwili właśnie jako arcypożyteczną uważam.

KKZYŻTOPOR.

Niewymownie mnie cieszy, że mnie pan radzca zrozumiał. Rzeczywiście w wydanem piśmie miałem głównie na celu teoretyczny naukowy rozbiór przedmiotu, to co Francuzi nazywają: etude du sujet. Utkwiło mi bowiem w pamięci dowcipne zdanie Badeniego, ministra spraw wewnętrznych, który na sessyi rady administracyjnej, zagadnięty przez księcia Zajączka, dla czego przedstawia do podpisu postanowienie wprost przeciwne nie dawno ogłoszonemu prawu, kiedy przecież w innych krajach, rząd nie ma potrzeby odwoływać raz wydanych rozporządzeń? odpowiedział: "Mości książę, gdzie indziej pierwej myślą, a potem piszą; my zaś Polacy pierwej piszemy, a potem myślimy. " Głównie więc mi szło o to, by w tak ważnej kwestyi, pierwej ją dobrze zgłębić, dobrze się jej nauczyć, a dopiero przystąpić do wyszukania środków poprawy. Tu dwa względy szczególniej uwagę naszę zwracać na siebie powinny:

1. Strona ekonomiczna podwyższenia produkcyi, a z nią dobrego bytu wszelkich klass społeczeństwa.

2. Strona sprawiedliwości, czyli zgłębienie, co się jednej klassie od drugiej należy.

Otóż w naszym kraju nauka ekonomii politycznej dotąd bardzo mało jest upowszechnioną, a prócz tego, co do rzeczywistych praw właścicieli, do ziemi przez włościan uprawianej, najfałszywsze panują wyobrażenia. Należało więc przedewszystkiem, treściwie i przystępnie wyłożyć, zdrowe zasady ekonomiczne organizacyi pracy, objaśnione zbiorem doświadczeń w innych krajach czerpanych; dalej wyłożyć historyczne przekształcenia, jakim uległy stosunki rolnicze naszego kraju, nim doszły do stanu, w jakim obecnie się znajdują; tudzież gruntownie zgłębić to pytanie, czy w przeszłości wyrządzono włościanom krzywdę, i na czem ta krzywda zależała? Bez tego bowiem, podanie środków praktycznych poprawy, byłoby właśnie powtórzeniem błędu wytkniętego przez Badeniego. Że zaś zastanawiając się nad temi dwoma pytaniami i nad obecnym stanem dziedziców i włościan, nabyłem przekonania, że bez pomocy kredytu, bez zmian w prawodawstwie, azatem bez wpływu rządu, radykalna kuracya jest niepodobną. Szło mi jedynie o wyszukanie niejako teorycznego typu do poprawy tychże stosunków, nie zaś o podanie praktycznych rad, pojedyńczym właścicielom Skoro raz dobrze poznamy, co się od nas dziedziców, włościanom należy, skoro jasno widzieć będziemy cel, do którego dążyć mamy, to już łatwiej będzie każdemu z nas, chwycić się środków właściwych, by według możności i położenia, cel ten osięgnąć, lub przynajmniej zbliżyć się do niego. Powtarzam raz jeszcze, iż nie mam tej zarozumiałości, bym był w stanie sam jeden przedmiot dostatecznie wyświecić, gdyż do tego, jak słusznie pan radca powiedział, praca pojedyńczego człowieka nie może być dostateczną; ale zwrócenie w tym kierunku uwagi powszechnej, wywołanie zdań i pism z rozmaitych stron przedmiot wyświecających, nie może być bez użytku, tak dla właścicieli, jak nawet dla samego rządu, który się tą kwestyą seryo zajmować poczyna. Tak tedy wytłomaczywszy myśl zasadniczą i zamiar mego pisma, będę się starał odpowiedzieć na zarzuty pana marszałka, który twierdzi, że poruszenie tej kwestyi w pismach publicznych jest niepraktycznem i niebezpieczbym przytoczyć inne majątki na Białej Rusi, z których ludność cała, kiedy rok głodny, rozchodzi się po gubernii o zebranym chlebie. Nakoniec mógłbym przytoczyć obszerne dobra należące do majętnych właścicieli, które pomimo przedajności władz policyjnych, hojności i obrotności dziedzica, zostały wzięte w administracyę, jedynie z powodu ucisku i nędzy poddanych. Jakże teraz przypuścić, by nieszczęśliwy włościanin tych majątków, nie porównywał opłakanego swojego położenia, z stanem mieszkańca w pomyślniejszych będącego stosunkach? by widząc zamożnego filipona, słysząc o swobodnym czynszowniku, dowiedziawszy się przytem, że w sąsiedniej Galicyi na raz i grunta darowano i powinności zniesiono, by, mówię, nie wzdychał do poprawy swego losu i bijąc czołem przed podniesionym nad swym grzbietem kańczugiem, nie pałał nienawiścią przeciw władzy, co go uciska, przeciw ręce, co go do pracy jak bydlę zapędza? Trzebaby być całkiem ślepym, by nie widzieć niebezpieczeństwa, jakie ztąd grozi cesarstwu w przyszłości. Że zaś to niebezpieczeństwo już oddawna istnieje, i że dzisiaj już wybuchem zagraża, na to dowód oczywisty w wstrząśnieniach, które od wieku coraz to częściej w różnych punktach się pojawiają. Już nie mówiąc o hajdamaczyznie, przypomnijmy sobie mordy w koloniach wojskowych i bunty w ostatnich latach chłopów małorossyjskich, którzy obszerne łany dworskie zbożem zasiane zapalali, wrzucając w ogień pomordowanych oficyalistów, a niekiedy i samego dziedzica. Przez Boga żywego powiadam wam, od czarnego morza do lodów północy, ziemia się trzęsie pod waszemi nogami! i to złe nie pochodzi od kilku pism ulotnych, które jak odgłos wiatrów giną wśród przestrzeni; lecz to złe jak lawa wulkanu po wnętrznościach ziemi nurtuje. Jeśli zamykacie uszy na te jęki złowieszcze, co wybuch zapowiadają, to niepodobna, byście nie czuli konwulsyjnego drgania poprzedzającego rozlanie się lawy ognistej. Przez Boga żywego! niech się do was nie stosuje to zdanie pisma św.: habent oculos et non vident.

A teraz przejdźmy do drugiego zarzutu, na któren w części już pan radca odpowiedział. Niebezpieczeństwo, o którem wyżej wspomniałem, może być nie spostrzeżone przez pojedynczego, jakkolwiek myślącego i znakomitego obywatela, który zamknięty w zaciszu domowem, nie może daleko wzroku swego zapuścić i jedynie z przedmiotów z bliska go otaczających musi sądzić o ogóle; jak ów człowiek choćby najlepszym obdarzony wzrokiem, póki się znajduje w dolinie, nie jest w stanie mieć dokładnego wyobrażenia o ogólnej kraju postaci, bo co chwila to pagórek, to skała, to nawet drzewo resztę mu okolicy zasłania. Dopiero gdy wejdzie na szczyt góry, lub jeszcze lepiej, jeśli puści się balonem, wtenczas widnokrąg się rozszerzy, wtenczas wzrokiem może objąć całość i poznać, czy kraj otwarty, czy lasami zarosły, czy pusty, czy wsiami i miastami obsadzony? Otóż rząd będący na owym szczycie góry lub balonu widzi to jasno i dobitnie, co uchodzi uwagi pojedyńczego. Dla tego to daleko pierwej, zanim piśmiennictwo krajowe kwestyę włościańską obrabiać poczęło, już cesarz Aleksander I. uznał niebezpieczeństwo grożące Rossyi z istniejących stosunków włościańskich. Dla tego seryo myślał o zniesieniu poddaństwa, dla tego zrobił próbę w niemieckich prowincyach, dla tego wreszcie rząd królestwa już w 1815. r. zapytywał się rad wojewódzkich, jakieby były środki usunięcia pańszczyzny? Nie piśmiennictwo przeto krajowe zwróciło uwagę rządu, lecz raczej rozporządzenia rządowe obudziły w części przynajmniej i nadały kierunek piśmiennictwu. Więcej powiem, dotychczasowe drukowane rozprawy nad tym przedmiotem nie tyle nakłaniały do zmiany, jak raczej wystawiały trudność jej przeprowadzenia i niewłaściwość zbyt nagłego postępowania. Takiem właśnie jest szacowne dzieło pod tytułem: Kwestya włościańska w Polsce i Rossyi, takim Rozbiór tego dzieła; taka wreszcie jest dążność pracy, którą przedsięwziąłem. Wszystkie te pisma nie stworzyły tej kwestyi, bo ona już dawno istnieje i baczność rządu na siebie ściągnęła. Nie wystąpiły za wcześnie, ale raczej za późno; nie rozszerzają, błędów socyalizmu, ale raczej są przeciw niemu antydotem. I tu niech mi wolno będzie zwrócić uwagę pa-

[W oryginale tekst niewidoczny.]

PUŁKOWNIK.

Przepraszani pana, lecz zasada przez niego objawiona niby w imieniu ludzkości i postępu prowadzi do ujarzmienia myśli i sumienia. Kiedy mówimy o kim, że ma zdrowe zdanie, to ma się rozumieć, że tak sądzi o rzeczach jak my sami sadzimy. Inaczej być nie może, w przeciwnym bowiem razie, to jest jeśli uznajemy, że jaka opinija jest prawdziwą a jednał sprzeciwia się z naszem dotychczasowem przekonaniem, toć oczywiście musimy to przekonanie odmienić. Pozwolić zatem jedynie na objaw zasad, które za dobre uznajemy, jest to nasze osobiste przekonanie gwałtem drugim narzucać. Co do mnie szanuję wszelkie zdanie, choć przeciwne mojemu, byleby było w dobrej wierze i sumiennie objawione. Każdy pojedyńczy może się omylić, nawet chwilowo drugich zbałamucić; lecz fałsz jedynie przez gwałt lub sztukę, może czasowe odnieść zwycięstwo, gdyż fałsz z natury swojej jest krótkotrwałym i zaród zniszczenia i upadku nosi w swych wnętrznościach. Jedynie prawda jest żywotną, prawda, wiecznie trwałą, a zatem przy swobodnym normalnym rozwoju myśli po nad falami błędów prędko prawda na wierzch wypłynie. Nie darmo bowiem Stwórca nam objawił promień światła moralnego, nie darmo nam obiecał przyjście tu na ziemię królestwa Bożego, tą obietnicą wskazał nam obowiązek postępu i dał nam zapewnienie, że nie darmo pracować będziemy. Nie frasujmy się przeto o zwycięstwo prawdy, bo jeśli co to zwycięstwo opóźnić może, to właśnie skrępowanie myśli i sztuczne przeszkody tamujące swobodny rozwój opinii, nawet takich, które za błędne uznajemy. Lecz wracając się specyalnie do naszego przedmiotu, pozwólcie państwo, bym me zdanie co do zaatakowanego dzieła o Kwestyi włościańskiej w kilku słowach objawił. Jest to pismo gruntowane i z wielką, znajomością stosunków miejscowych wypracowane, a zarazem przystępnie i malowniczo wystawione; ale jest pismo jednostronne, nie wyrok sędziego w sprawie, lecz doskonała obrona adwokata jednej strony; wszakże to nie zmniejsza jego użyteczności. Dosyć głosów zewsząd podnosiło się przeciw stanowi szlacheckiemu w Polsce; bez żadnego zgłębienia historycznego wywodu, bez żadnej znajomości istniejących stosunków potępiano bezwzględnie przeszłość i obecność, wystawiano dziedziców jako spoliatorów opływających w rozkosze kosztem krwi i potu pracującej ludności. Czas było obmyć ich z tych przesadzonych zarzutów, czas było, by się znalazł człowiek odważny, któryby wbrew zamąconej chwilowo opinii publicznej, zarażającej nawet już organa rządowe, stanął śmiało w obronie obwinionego i rzekł sędziom et audi alteram partem. Oto jest zasługa autora Kwestyi włościańskiej, pod tym względem pracę jego jako arcypożyteczną uważam. Zasady pana Krzyżtopora więcej się zgadzają z mojem osobistemi przekonaniem, mniej się zdają jednostronne, lecz o tem później pomówiemy. Na dzisiaj czas już skończyć tę zajmującą rozprawę, z której sądzę, iż każdy z nas uniesie z sobą przekonanie nie tylko, że właściwie w obecnej chwili zajmować się tym przedmiotem, lecz że to zajmowanie się jest świętym, obywatelskim obowiązkiem.

MARSZAŁEK.

Jakkolwiek jestem zachwiany w mojem dotychczasowem przekonaniu, wszakże pragnąłbym jeszcze panom kilka wątpliwości w tym przedmiocie przedstawić, co sobie zachowuję na poranek jutrzejszy.

PORANEK II

TREŚĆ.

Jakim głównym modyfikaeyoin ulegać winna zasada projektu pana Krzyżtopora. by w zabranym kraju mogła być wprowadzoną w wykonanie. — Otrzymane tym sposobem stanowisko może być uważanem jedynie jako temczasowe, jako przejście. — Który systemat w królestwie kongressowem jest właściwszym: czy proste oczynszowanie włościan? czy ułatwienie tymże nabycia własności? — Wyższość ostatniego, zwłaszcza pod socyalnym i politycznym względem.

PUŁKOWNIK.

Stosownie do życzenia objawionego wczoraj przez pana marszałka, mamy się jeszcze zajmować dalszym ciągiem uwag nad ogólną dążnością, dzieła pana Krzyżtopora.

MARSZAŁEK.

Celem wyraźnym pracy pana Krzyżtopora jest wykazanie potrzeby i ułożenie projektu, jakby dzisiejszych włościan na -roli osiadłych doprowadzić do wyłącznej własności tej roli, zrywając zarazem wszelkie stosunki zawisłości od dziedziców. Jakkolwiek po wczorajszych naszych rozprawach przypuszczani, że reforma dzisiejszych stosunków jest konieczną, nie sądzę żeby w prowincyach zabranych reforma ta mogła być tak radykalną; owszem mam przekonanie, iż to nie jest ani potrzebnem ani nawet możliwem. Nie jest potrzebnym, gdyż chłop nasz od dzieciństwa przyzwyczajony widzieć w panu zwierzchnika i opiekuna, raczej by się lękał niż cieszył, gdyby go od razu usunięto z pod tej władzy i opieki, oddając na łup i samo wolność ziemskiej policyi. Jeśli przeto zaczyna wzdychać za wolnością, to za wolnością ruchów, za zniesieniem przypisania do ziemi, za prawem wybrania sobie małżonki, rozrządzania losem dzieci, lecz nie za teoretycznem usamowolnieniem, jak je na zachodzie pojmują; jeśli wzdycha za własnością, to za własnoscią swych ruchomości, za ustaleniem powinności jakie na nim ciążą, za bezpieczeństwem, że póki te powinności spełniać będzie, to go nikt uprawianego kawałka roli nie pozbawi; ale o abstrakcyjnej teoryi własności wyłącznej tej ziemi, o prawie alienacyi, nawet mu się nie marzy. Dalej twierdzę, iż reforma ta jest niemożliwą; kiedy bowiem w królestwie, jak sam autor przyznaje, napotykałaby wielkie trudności, cóż dopiero u nas, gdzie daleko mniej kapitałów, gdzie kredyt wcale nie ustalony, gdzie odbyt na płody arcyniepewny, — więcej powiem, gdzie ziemia sama przez się prawie żadnej nie ma wartości. Przy tranzakcyach kupna i sprzedaży, przy umowach dzierżawnych, idzie tylko o liczbę dusz; lecz posag tychże, czyli ilość i jakość ziemi, mało wchodzi w rachunek. Na Ukrainie n.p. przyjętem jest, że dziesięć morgów na duszę ogólnej przestrzeni majątku, stanowi posag dostateczny. Gdy mniej ziemi, to się kupujący lub dzierżawca nieco skrzywi; wszakże okoliczność ta nie wiele wpłynie na cenę duszy lub wysokość tenuty dzierżawnej. I odwrotnie: większy posag, n.p. mórg 20 i 30, zachęci amatora, że prędzej kupi, lub i zadzierzawi, ale dla tego daleko wyższej ceny nie zaofiaruje. Nawet lasy uważają się za dogodność, lecz nic więcej; a do gatunku roli ornej, co do lepszego lub gorszego stanu uprawy, taka panuje obojętność, iż na kontraktach w Kijowie kupują się i biorą w dzierżawę, znaczne niekiedy kilkomilionowe majątki, bez ich obejrzenia. Jakżeż w takich okolicznościach i przy takich zwyczajach, mogłaby ta ziemia dotąd bezcenna, być oszacowana i służyć za podstawę rozsądnego kredytu? Gdzie znaleść instytucyę, któraby się takiej operacyi podjęła? Gdzie znaleść ludzi, którzyby ja. przeprowadzili: geometrów, taksatorów, i t.p. ? Wreszcie gdzie znaleść takich, którzyby po uzupełnieniu usamowolnienia, mogli być wójtami gminy, dając jakąkolwiek rękojmię, już nie powiem uczciwości, ale porządku. Prawdziwie w mem przekonaniu, chcieć dzisiaj u nas żywcem wprowadzić projekt pana Krzyżtopora, byłoby po prostu wprowadzić chaos i anarchię! Czyż nie daleko właściwiej, poprzestać na zniesieniu poddaństwa, przenosząc na ziemię podatek dotąd od duszy płacony, zachowując przy dziedzicu władzę dominialną i własność gruntu, a zostawiając dobrowolności stron, uiszczanie powinności in  natura, lub ich zamianę na czynsz pieniężny?

KRZYŻTOPOR.

Przyznaję, że zarzuty pana marszałka mają w sobie wiele słuszności, że regulacya przezemnie proponowana, napotkałaby w zabranym kraju więcej trudności, niż w królestwie. Wszakże trudności te nic są tak kolosalne, jak się na pierwszy rzut oka wydają. A naprzód, skoro tylko podatek dotąd od duszy liczony, będzie oparty na ziemi, skoro przypisanie do roli wiejskiej ludności zostanie zniesionem, wnet i w tranzakcyach kupna i dzierżawy, już nie tyle o ludność jak o ziemię troszczyć się poczną, i ta ziemia dziś bezcenna, natychmiast odpowiedniej wartości nabierze. Że na kontraktach kijowskich, przy umowach zwykle nie pytają o gatunek roli ornej, to z tąd pochodzi, że cała przestrzeń Ukrainy, Podola i Pobereża, jest mniej więcej tej samej dobroci. Nie trzeba więc oglądać majątku, by wiedzieć z góry, że w nim się znajduje warstwa kilko lub nawet kilkunasto łokciowa czarnoziemu. Lecz niechaj będzie mowa o majątku na Polesiu, czyż natychmiast kwestya dobroci ziemi na jaw nie wystąpi, odbijając się w niższej cenie duszy, która czasem ledwo połowę, a nawet czwartą, część wynosi ceny rodzajniejszych okolic? Uważmy jak rozmaitą jest cena normalna, po jakiej rząd pozwala najniżej sprzedawać dusze, w tej lub owej gubernii położone; uważmy rozmaitą wysokosć pożyczki, jaką instytuta kredytowe państwa udzielają, a przekonamy się, iż niesłusznem jest utrzymywać, że obecnie ziemia w zabranym kraju, nie ma żadnej wartości; tylko iż należy twierdzić, iż ta wartość jest mniej ściśle niż gdzie indziej oznaczoną, i głównie w większej lub mniejszej cenie duszy się odbija. W krótkim przeto czasie, po zniesieniu podatku podusznego, cala ta trudność tak na pozór groźna, sama z siebie upadnie. Jednakże jak już to wyżej powiedziałem, projektu mego nie podaję, jako typ doskonały i jednostajny, któryby bez żadnej modyfikacyi mógł być wszędzie zaprowadzonym, bez względu na miejscowe okoliczności. Chciałem raczej wskazać cel, do którego dążyć winniśmy i podać jeden z tysięca sposobów, jakim go osięgnąć możemy. Nie ulega wątpliwości, iż projekt przez pana marszałka skreślony, byłby na teraz łatwiejszy do wykonania; lecz projekt ten nie rozwięzuje ostatecznie zadania, prowadziłby bowiem do stosunków, jakie obecnie w królestwie istnieją; a przecie widzimy, że stosunki te bynajmniej nie są zadowalniające. A zatem projekt rzeczony możnaby jedynie uważać jako tymczasowy jako przejście; a zawsze należałoby dążyć do wyjścia z tych stosunków i do doprowadzenia włościan, do zupełnej samodzielności i do własności swych osad. Wszakże w perjodzie przejścia uważałbym koniecznem:

1. uorganizowanie gromady.

2. zastrzeżenie praw wieczysto - dzierżawnych dzisiaj osiedlonych gospodarzy.

Co do pierwszego, możnaby n.p. skoncentrować w osobie dziedzica atrybucye przezemnie radom gminnym przepisane: onby mianował wójta gminy, onby zatwierdzał wybory sołtysów i rozporządzenia rad gromadzkich, onby rozstrzygał spory i wątpliwości.

Co do drugiego, zastrzeżenie praw wieczystych włościan, do ziemi przez nich pod obowiązkiem uiszczania dominialnej prestacyi uprawianej, dawałoby rękojmię, iż pomimo zniesienia przypisania do ziemi, ludność osiadła nie porzuci swoich siedzib, a przytem zastrzeżenie to jest tylko wykonaniem ukazu w roku 1846. wydanego. Pominięcie więc onego, byłoby naruszeniem praw już dzisiaj włościanom zapewnionych. Lecz obok tego zawsze pamiętać należy, iż jurysdykcya dominialna i zawisłość włościan od dziedzica, tak długo tylko mogą złych następstw za sobą nie prowadzić, dopóki włościanie widzą w dziedzicu opiekuna i dobrodzieja, dopóki go szanują a nawet kochają, Skoro zaś poczną w nim upatrywać stronę przeciwną, skoro uczucie niechęci, zawiści i nieposłuszeństwa w nich się obudzi, już nie ma innego lekarstwa, jak stanowczo ten węzeł rozwiązać.

RADZCA.

Proszę o głos.

DOKTÓR (przerywając).

Za pozwoleniem. Ze stanowiska czysto absolutnego jestem nieprzyjacielem wszelkiej własności, a zatem i własności włościańskiej; jednakże nie pojmuję jej zwolenników, którzyby przeprowadzić swoją zasadę, udają się do półśrodków i form drobiazgowych, pociągających za sobą tyle straty czasu.

Jeśli potrzeba i jeśli słusznem jest, żeby włościanie mieliwłasność, to najprościej od razu własność tę im nadać, jak to uczyniła konwencya narodowa francuzka i sejm monarchii austryackiej w Kromieryżu zebranej. A jeśli mi kto zarzuci, że tym sposobem dobrodziejstwo to tylko dzisiejszym gospodarzom udzielonem zostanie, odpowiem, w folwarkach dominialnych dosyć jest ziemi na uposażenie wszystkich komorników i parobków. Nie chcąc zaś czynić krzywdy nikomu, możemy obmyśleć indemnizacyę dziedziców z funduszów rządowych, Jakto uczyniono w Austryi.

KRZYŻTOPOR.

Z boleścią widzę, że musiałem bardzo źle bronić dobrej sprawy, bardzo nie jasno skreślać moje myśli, kiedy pan L. po przeczytaniu mego pisma, mógł z podobnem odezwać się zdaniem. Nie będę powtarzał tego co tam obszernie wyłożyłem, (1) zwrócę tylko pańską uwagę, że izby francuzkie nie nadały włościanom własności, pozwoliły jedynie na jej wykup, przez spłacenie ciążących na gospodarstwach włościańskich powinności. A jednak, gdy prawo to nie było poprzedzonem, uregulowaniem gruntów i zniesieniem służebności, gdy w niczem nie ścieśniło możności zbytecznego rozdrobnienia osad, najzgubniejsze za sobą pociągnęło następstwa. Południowa część Francyi, daleko lepiej uposażona od natury, daleko rodzajniejsza od północnej; a przecie północne departamenta, w stosunku do przestrzeni, daleko więcej płodów rolniczych wydają. Otóż na południu przeważa drobna uprawa. W skutku dorywczego postanowienia konwencyi, ziemia włościańska pozostała w dawnym obrębie i kształcie, to jest, że każdy gospodarz, kilka lub kilkanaście działków oddzielnych posiadał. Działki te przez podział między rodzeństwo, przez sprzedaż częściową., rozdrobniły się na jeszcze mniejsze kawałki, tak, że dzisiaj są. gminy, podzielone na 20 i 30 tysięcy cząstek. Tu więc zniknęła zupełnie uprawa sprzężajem, a nastąpiła ręczna, ogrodowa. Do tego dodajmy, że utrzymanie wspólności pastwiska na ugorach, nie dozwala siewu roślin pastewnych, że zupełny brak większych gospodarstw odejmuje włościanom możność zarobków, a łatwo pojmiemy, dla czego w południowej Francyi produkcya na tak niskim znajduje się stopniu, dla czego włościanie, lubo właściciele, w mniej pomyślnem znajdują się położeniu. Przeciwnie w północnych departamentach, przeważa wielka uprawa, raz, że się utrzymały większe majątki, powtóre, że sami włościanie, poznawszy niedogodności drobnej uprawy, wydzierżawiają działki swoje, majętnym spekulantom, którzy tym sposobem, połączywszy w jednym obrębie, grunta do kilkudziesiąt, a czasem kilkuset właścicieli należące, mogą na nich zaprowadzić racyonalne folwarczne gospodarstwo. Sami zaś właściciele pracują jako najemnicy, na odstąpionych swych gruntach. Dla tego też produkcya rolnicza tych okolic daleko jest wyższa, i lepszym byt wiejskiej ludności. Z tego widzimy, jak ważnem jest dla produkcyi krajowej, utrzymanie wielkiej uprawy; na poparcie czego, przytoczę panom fakt niezawodny, że marszałek Bugcaud z majątku, który przy systemacie połowniczym (métayage), to jest, drobnej uprawy, przyniósł ledwo 6000 fr., po złączeniu osad połowników i zaprowadzeniu gospodarstwa folwarcznego, podniósł intratę do 55, 000 fr.

Co się tyczę Austryi, w tem państwie w części wykonano plan pana L. Już w piśmie mojem mówiąc o Galicyi, wnioskowałem, jakie z tego wynikną, skutki; lecz niestety, doświadczenie aż nadto sprawdziło moję przepowiednię. Włościanie obdarowani, którym obiecano własność, żadnym nie obciążoną dominialnym ciężarem, wyobrazili sobie, iż odtąd wolno im próżnować bezkarnie. Nietylko zatem, że przestali wychodzić na najem do sąsiednich majątków, lecz co więcej, nader ospale zaczęli własne grunta uprawiać, trawiąc czas i grosz poprzednio uzbierany, w karczmach i szynkach dziedzica. Komornicy i wyrobnicy poszli za ich przykładem, nie pojmując, dla czegoby darowizna bogatszym uczyniona, i do nich wkrótce rozciągniętą być nie miała. Każdy przyszłość oparł nie na pracy i przezorności, lecz na nadziei hojności rządu. Z drugiej strony dziedzice, po większej części nie mając kapitałów do zaprowadzenia gospodarstwa nie mogąc prócz tego często za żadne pieniądze dostać najemnika, musieli ograniczyć wysiewy; a pomimo tego w niejednym folwarku, śnieg przysypał niesprzątnięte łany. Ztąd znaczne w kraju zmniejszenie produkcyi. (2) Galicya, która przedtem nigdy głodu nic znała, a nawet znaczną, ilość ziemiopłodów wysyłała za granicę, od razu zapotrzebowała zagranicznego zboża, które po wysokich cenach zakupywać musiała. Jednocześnie podatki w czwórnasób zwiększone zostały. Pod rozmaitą nazwą i pozorem, zaczął rząd obciążać obdarowanych włościan, to na potrzeby gminne, na szkoły, utrzymanie dróg i t.p., to na spłacenie indemnizacyi  dziedziców. Że zaś opłaty te ściągane były z całą. surowością, jaka towarzyszy exekucyi rządowych należności, że włościanie na nie przygotowanymi nie byli, że wysokość tych opłat przewyższyła wartość niegdyś uiszczanych dominiom prestacyi, przeto niejeden gospodarz musiał sprzedać za bezcen: bydło, konie, trzodę, a nawet niekiedy i sprzęta gospodarskie.. Ztąd znowu brak nawozów i jeszcze większe zmniejszenie produkcyi. Dziedzice wprawdzie dostali do ręki indemnizacyę i to ich od ostatniego wyratowało bankructwa; jednakże jeśli włościanin dużo płacił, to dziedzic mało odebrał; raz, że sam w części przyczynia się do opłaty, a zatem sam siebie wynagradza, powtóre, że papiery indemnizacyjne, jako oparte li na obietnicy rządowej, a zatem na podstawie, która już poprzednio, gdy szło o bilety skarbowe (Schein) tak słabą, i niepewną, się okazała, papiery te, mówię, z początku ledwo 60% miały realnej wartości. Wprawdzie dziś kurs ich podniósł się do 70 %, a że przynoszą 5% procentu, przeto jeśli nie zajdą jakie krytyczne okoliczności, być może, iż jeszcze wyżej się podniosą. Lecz na tem nie zyskają dziedzice, zwłaszcza też mniej majętni, bo ci musieli zaraz z początku pozbyć się tych papierów; ale zyskają, spekulanci i kapitaliści. Nic więc dziwnego, że w kilku latach po ogłoszeniu tej fatalnej darowizny, ceny żywności ogromnie się podniosły, że głód i nędza zaczęły dokuczać wiejskiej ludności, że część jej, a między tem i wielu obdarowanych, emigrowała do Węgier, część zaczęła się włóczyć po kraju o zebranym chlebie, część znowu w skutku chorób i nędzy wymarła. Są gminy w Galicyi, w których ludność o 1/3, są nawet takie w których o połowę się zmniejszyła; a nie ma gminy, w którejby, stan ludu wiejskiego, nie wyłączając obdarowanych, widocznie się nie pogorszył, tak pod materyalnym, jako też i moralnym względem. Rozpróżniaczenie, pijaństwo, nędza, włóczęgostwo, kradzieże, oto rezultata operacyi przez pana L. jako wzór nam podanej. Lecz powiesz panie, że półśrodki zawsze celu chybiają, że austryjackie urządzenie jest półśrodkiem, gdyż zapomniało o komornikach i wyrobnikach. A więc zaprowadźmyż radykalniejszą reformę! podzielmy między ludność wyrobniczą, grunta i lasy dotychczas dziedzicom pozostałe! jeśli potrzeba, podzielmy całą, przestrzeń kraju między ludność na tej przestrzeni osiadłą! jednym słowem, zaprowadźmy legem agrariam, dziedzicom zapewnijmy papierową, indemnizacyę! nie na długo się to przyda; w krótkim czasie po zaprowadzeniu normalnego podziału ziemi, jedni będą. tracić, drudzy nabywać, i nierówność, konieczne następstwo wolności i odpowiedzialności człowieka, wnet na jaw wystąpi. Albowiem jakaż ma być normalna rozległość osad komornikom wydzielonych? zwróćmy uwagę, iż oni nie mają sprzężaju, ani funduszów by go nabyć, by się zaopatrzyć w niezbędne sprzęty gospodarskie. Na cóż więc im się przyda darowizna, kiedy nie będą, mogli z niej korzystać? A więc dajmy im tylko ogrody! tyle ziemi, ile rydlem i motyką uprawić potrafią, ! Lecz w takim razie ziemia ta ich nie wyżywi; a że już odtąd nie będzie żadnych folwarków, potrzebujących najmu, gdzież więc ci biedacy znajdą konieczne do życia zarobki? Albo więc muszą, emigrować albo z głodu na miejscu umierać. Lecz ta ich nędza nie poprawi losu większych sprzężąjnych gospodarzy, a widzimy, że los ten w Galicyi wcale niejest do zazdroszczenia, tem bardziej gdy odtąd na nich jednych, jako na częściowo przynajmniej wypłacalnych, spadłby cały ciężar podatków i indemnizacyi dziedziców. Nakoniec ci ostatni dostaliby wprawdzie do ręki papiery; lecz papiery te z powodu zubożenia i wyludnienia kraju, żadnej prawie nie miałyby wartości. Na cóż więc by się dziedzicom przydały? lecz zatrzymuję się; nie lubię bowiem błąkać się wśród chaosu i absurdum; a z jakiejkolwiek strony spojrzę na ten projekt, nic innego w nim upatrzyć nie mogę.

DOKTOR.

Przyznaję się zwyciężonym, aczkolwiek nie zupełnie. Powiedziałem bowiem z góry, iż jestem nieprzyjacielem własności i myśl którą rzuciłem, była to tylko rada podana mym przeciwnikom, by ich z kłopotu wybawić. Otóż rozbiór tej myśli przez pana Krzyżtopora ugruntował mnie w mojem przekonaniu, że własność nie koniecznie zapewnia szczęście ludzkości.

RADZCA.

Pod pewnym względem podzielam dopiero co oświadczone zdanie szanownego preopinanta. Tak jest panowie, własność ziemi gdy jest zbyt upowszechnioną, nie stanowi sama przez się podstawy dobrego bytu wiejskiej ludności. Już nie mówiąc o tem, co w  Austryi widzimy, a co nam tak malowniczo skreślił pan Krzyżtopor; czyż to co nam o Francyi dopiero co powiedział, nie dowodzi, iż drobna własność zmniejsza produkcyę, a tem samem dobry byt mieszkańców? By jedno i drugie powiększyć, trzeba właśnie, żeby osadnicy niejako wyrzekali się tej własności, jak to w departamencie du  Nord praktykują. Dalej, czyż pan Krzyżtopor w dziele swojem mówiąc o Prussach, (3) nie wskazał nam, na jaką tamże w przyszłości niepewność wystawionem jest istnienie. włościańskiej własności? następnie, czyż nie widzimy u nas szlachty zagonowej? czyż własność ziemi od wieków przez nią posiadana, zaszczepiła w tej klassie pracowitość, trzeźwość, oszczędność, przemysł i bogactwo? gdy z drugiej strony znajdujemy wszystkie ich następstwa, tak wyraźnie odbijające się w stanowisku dzierżawców angielskich. Z tych powodów, nie będę nigdy głosował za nadaniem włościanom własności.

KRZYŻTOPOR.

Ależ bo nie idzie o nadanie własności, lecz o rozsądne, oględne, bez niczyjej krzywdy, ułatwienie jej nabycia. Dość wyraźnie przedstawiłem moje wyznanie wiary, względem niezasłużonego obdarowania którejkolwiek klassy mieszkańców, bym miał potrzebę znowu to powtarzać, znowu to wywodzić, dla czego galicyjscy włościanie tak źle wyszli na darowiźnie. Jeśli francuzka drobna własność nie zapewniła dobrego bytu swym posiadaczom, to nie samej zasadzie własności, przypisać należy; ale nie oględnemu sposobowi, w jakim na bycie tej własności ułatwionym było; ale istniejącym dotąd wspólnościom i zbytniemu rozdrobnieniu ziemi. Również i regulacyi pruskiej zarzucić wypada, niezatamowanie rozdrobnienia osad i brak zawiązania instytucyi gminnych, niedogodności, których w projekcie moim starałem się uniknąć. Przyznaję, że szlachta zagonowa nie przedstawia nam wzoru opierającego systemat drobnej własności; lecz szlachcic zagonowy w przeszłości nie uważał nigdy zagrody swojej, jako jedyny sposób do życia, ani rolnictwa, jako powołania. Był to tylko punkt wyjścia, termin a quo. Przysłowie: szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie, tkwiło w pamięci każdego. Każdemu się marzyło o karjerze, lub przynajmniej o majątku, nie z ziemi, lecz inaczej przyrobionym. Ztąd każdy, skoro tylko przestał być dzieckiem, piął się do, służby U wielkiego pana, lub zaciągał się do palestry i dopiero na starość nabywszy często nałogów próżniactwa, swarliwości, pijaństwa, a przynajmniej przyzwyczaiwszy się do wygód, których w ojczystej zagrodzie mieć nie mógł, powracał do niej zniechęcony i zepsuty. Dla tego to w tej klassie nie mógł się rozwinąć przemysł, porządek i dobry byt; lecz owszem zaszczepione wady wprost przeciwne przelały się z pokolenia na pokolenie, i dziś, choć stosunki polityczne całkiem się zmieniły, przetrwawszy tę zmianę, nie przestają wywierać zgubnego wpływu, na stan materyalny i moralny szlachty zagonowej. Lecz jeśli przykład ten nie przemawia za systematem drobnej własności, toć naprzeciw niego mogę postawić obraz naszych mieszczan rolników, których znowu stan nie przemawia za systematem drobnej dzierżawy. Nadto wieleż to wiosek mógłbym przytoczyć, oddawna oczynszowanych, które nie cieszą się lepszym bytem od pańszczyźnianych włościan, a przytem regularnie zalegają w opłacie czynszu, tak, że ten czynsz dla dziedzica staje się niemal idealnym. Przykład farmezów angielskich, nic nam nie dowodzi; gdyż nie są to włościanie czynszownicy, lecz dzierżawcy większych folwarków, prowadzący gospodarstwo na większą, skalę, opatrzeni w kapitały do tego konieczne, wyłącznie w tym kierunku wykształceni, i poświęcający cały czas temu jedynie powołaniu. Tacy istotnie więcej dają rękojmi sprzężystego gospodarowania, od samego dziedzica, któremu zwykle brak dostatecznego kapitału, żeby wszystkie swe folwarki mógł bezpośrednio administratować, brak specyalnych, technicznych wiadomości, a który prócz tego zajmuje się zwykle życiem publicznem. Choć przeto w Anglii systemat dzierżawy, więcej podnosi produkcyę kraju, niżby to uczynił systemat bezpośredniej administracyi właściciela, to pochodzi ztąd iż systemat ten odnosi się do wielkiej uprawy. W kwestyi zaś co nas obchodzi, nie idzie o wielką uprawę, lecz o włościańską sprzężajną, jaka w Anglii od lat 50 zupełnie zniknęła. Otóż włościanin czy on jest właścicielem, czy czynszownikiem, z tym samym przystępuje do gospodarstwa kapitałem, z tem samem technicznem wykształceniem, i zarówno cały swój czas gospodarstwu poświęca. Tu więc cała przewaga dzierżawy nad własnością ustaje; i na odwrót własność zachęcając do lepszego utrzymania budynków, do zakładania sadów, kopania rowów, wyzbierania kamieni i t.p. więcej ma szans powodzenia w przyszłości. Dla tego systemat ułatwienia włościanom nabycia własności, zawsze więcej we mnie sympatyi obudza. Najwięcej co przeciwnikom moim przyznać mogę, jest to, iż pod względem czysto ekonomicznym, obiedwie formy mają wiele za sobą, i że podwyższenie produkcyi nietylko od tej formy zależy, ale czy przy jednej czy przy drugiej, w pomyślnych zkąd inąd okolicznościach rozwinąć się może; że więc tutaj oprócz względów ekonomicznych, na inne okoliczności w wyborze, uwagę zwrócić należy.

RADZCA.

Bardzo mnie cieszy to przyznanie pana Krzyżtopora. Jeśli pod względem ekonomicznym, zarówno włościańska własność, jak włościańska dzierżawa logiczną i pożyteczną być może, dla czegóż wyjątkowem prawem koniecznie sprzyjać jednemu systematowi? zadaniem prawodawcy, jest ułatwienie każdemu przyjścia do bogactwa; użytek z niego powinien być pojedynczym zostawiony do woli i uznania. Czyż tu potrzeba ogólnego urządzenia? Czyż nie mamy powszechnego prawa cywilnego, uznającego różne formy posiadania? dla czego ścieśniać to prawo, psuć równośc, wydając wyjątkowe, przepisy dla jednej klassy mieszkańców? Wolność kupna niech każdemu służy; ale ani nadawać własności, ani namawiać do niej nikogo się nie godzi. Pod opieką powszechnego prawa, przy zupełnej dobrowolności umów, najwłaściwsze stosunki same z siebie z czasem się ułożą.

KRZYŻTOPOR.

Jeżeli urządzenie naszych stosunków rolniczych, pozostawiemy zupełnej dobrowolności stron, bez wdania się w te stosunki prawodawstwa, bez ogólnego rozporządzenia; to w przekonaniu mojem, żądanego celu, t. j. zniesienia pańszczyzny, osiągnąć nie możemy. A naprzód jak to już w dziele mojem wspomniałem, wszyscy właściciele mniej majętni, obdłużeni, a ci na nieszczęście w kraju naszym stanowią większość, będą się lękać koniecznej kryzys, jaka przy przejściu z gospodarstwa pańszczyźnianego do pieniężnego nastąpić musi, chyba że im przyjdziem w pomoc kredytem, dostarczając funduszów do zaprowadzenia niezbędnych zmian w gospodarstwie, jako to pomiaru gruntów, nabycia inwentarza roboczego, stawiania budynków na jego pomieszczenie, oraz mieszkań dla parobków i komorników i t. p. A ten kredyt jest niepodobnym, bez wydania prawnego urządzenia w tym przedmiocie. Z drugiej strony włościanie lękać się będą zmiany dzisiejszych stosunków, chyba że ogólne rozporządzenie obudzi ich z uśpienia i wyrwie ze zwyczaju i rutyny. Pozostawiając przeto rzeczy in statu quo, wieleż to czasuby potrzeba, żeby to przejście, które jest tak koniecznem, tak naglącem, samo z siebie w całym kraju nastąpić mogło? Kilkadziesiątletne doświadczenie odpowiada na to zapytanie. Widzimy jak mało majątków, od czasu zaprowadzenia kodexu, oczynszowanem być mogło; a jeśli tak powoli postępowała zamiana pańszczyzny na opłatę pieniężną, przy zupełnej dowolności układów, czegóż spodziewać się można w przyszłości, od chwili gdy ukaz 1846. r. zabronił wszelkich zmian, w prestacyach lub uposażeniu dzisiejszych gospodarzy i wszelkich między niemi a dziedzicami umów, bez podania tychże zmian i umów pod zatwierdzenie rządu? Chociaż więc ten ukaz, jak to w mem piśmie wspomniałem, założył podstawę przyszłej samoistności stanu włościańskiego, to bez wątpienia spętał ręce dziedziców i odtąd bez współdziałania rządu żadne ważne ulepszenia zmiany w stosunkach włościańskich zaprowadzonemi być nie mogą. Nie dość na tem: istniejące okoliczności, w których znajduje się własność ziemska, są tego rodzaju, iż bez zmian w prawodawstwie, jedynie systemat oczynszowania jest możliwym. Wszystkie niemal majątki, są obciążone Towarzystwem kredytowem i innemi długami hipotecznemi; a więc nic z substancyi tych majątków, alienowanem być nie może, bez zezwolenia władz towarzystwa i innych wierzycieli hipotecznych; w najkorzystniejszym przeto razie, bez wielkich kosztów i trudności. Jest więc złudzeniem, twierdzić, że każdemu włościaninowi wolno ziemię kupować, kiedy nikomu włościańskiej osady sprzedać nie wolno. De facto zatem, w położeniu dzisiejszem, nigdy włościanie do wyłącznej swych osad własności przyjść nie potrafią, choćby mieli w ręku potrzebne na kupno fundusze, jeśli ogólne prawo nie usunie przeszkód, jakie to kupno tamują. Czyż więc mamy pozostać głuchymi na objawiającą się w naszym ludzie dążność, do przyjścia do własności? Czyż mamy tej dążności, stawiać niezwalczone zapory? tem bardziej gdy czas nagli i grozi socyalnem nizbezpieczeństwem.

RADZCA.

Z socyalistowskiemi teoryami nigdy się nie godźmy! w dyskussyi rozsądkiem, w czynie żelazem, jak zbójów odpierajmy! i bez względu na przesądy ludu, na odzywające się koło nas krzyki i gorączkowe opiniję, postępujmy śmiało i spokojnie, drogą jaką nam rozsądek i przekonanie wskazują.

KRZYŻTOPOR.

Zgadzam się zupełnie z objawioną dopieroco zasadą, lecz twierdzę, że żadnego w przedmiocie, który nas zajmuje, zastosowania mieć nie może. Czyż można nazwać godzeniem się z teoryami socyalistoskiemi zbieranie żołnierzy, którzy mają wzmocnić szeregi walczących z temi teoryami? Dzisiejsi właściciele ziemi są. wszyscy z położenia wrogami socyalizmu; lecz dziś w obozie nieprzyjacielskim, oprócz proletaryuszów i dowódzców proletaryatu, znajduje się cała klassa włościańska. Otóż ułatwiając włościanom nabycie własności, o tyle zwiększamy liczbę obrońców porządku towarzyskiego. Byłem niedawno we Francyi, rozmawiałem z podprefektami i innymi urzędnikami, z proboszczami; wszyscy mnie zapewnili, iż drobni właściciele, którzy przed rokiem 1846. należeli do oppozycyi, dziś od chwili, jak socyalizm wystąpił do walki, jak najgorliwiej rząd popierają. Słyszałem także rozprawiających demagogów i socyalistów. Jakaż to nienawiść, jakaż wściekłość w nich się objawia przeciw stanowi wiejskiemu! Według nich robotnicy po miastach, to ludzie z poświęceniem, do których umysłu i serca nie na darmo się przemawia; ale włościanin, skoro tylko ma kawałek ziemi, już się staje konserwatorem, stronnikiem obecnego stanu społecznego. Nawet taki, który jeszcze ziemi nie posiada, marzy o jej nabyciu, i sama ta myśl, sama ta nadzieja już go czyni partyzantem rządu. Z drugiej strony przypomnijmy sobie, że w roku 1848., skoro duch zawichrzeń wionął po Europie, natychmiast wielu czynszowników pruskich, nietylko wstrzymało wypłatę czynszów, ale tłumnie i zbrojno gromadząc się, wymagało na dziedzicach skasowania tychże czynszów. Powyższe fakta dobitnie dowodzą, że systemat ułatwiający włościanom nabycie własności, jeśli nie ze względów ekonomicznych, to ze stanowiska politycznego, ma pierwszeństwo przed dzierżawą. Nakoniec odpowiem panu radzcy, iż przytoczona przez niego zasada, że człowiek prawy powinien iść nieodmiennie za swem przekonaniem, bez względu na zdania, jakie w koło niego objawiać się mogą, że zasada ta, mówie, jest słuszną, kiedy idzie o kwestyę religijną lub moralną., np. o sprawiedliwość, o uczciwość, o honor i t.p.; lecz rzecz się ma inaczej z kwestyami ekonomicznemi. Tu przekonanie jakkolwiek uzasadnione, musi często ustępować przed objawem powszechnego żądania, przed wyrokiem opinii publicznej. Co właśnie nam pan radzca poprzednio wyłożył, mówiąc o korzyściach rządu parlamentarnego, o przewadze zdania większości, nad zdaniem pojedynczego człowieka. Otóż proszę się zapytać włościan naszych: cóż wolicie? czy opłacać czynsz przez lat 24 i oprócz niego składać się na nauczyciela, sołtysa i inne potrzeby gromadzkie, a po latach 24 na nowo układać się z dziedzicem o wysokość w przyszłości uiszczać się mianej opłaty, a jeżeli się z nim nic zgodzicie, to szukać gdzieindziej pomyśhiiejszych warunków? Czyli też opłacając czynsz przez lat 28 (4) i w tym czynszu znajdując już fundusz na pokrycie potrzeb gromadzkich, po latach 28 ujrzyć się wyłącznemi właścicielami waszych osad, lecz żadnych odtąd względem nikogo obowiązków, i bez żadnych opłat, krom podatków rządowych i niezbędnych potrzeb gromadzkich? Śmiało twierdzić moge, iż bardzo mało znajdzie się takich, a może ani jeden, którzyby nic głosowali stanowczo za drugą propozycyą.

A teraz zwróćmy się do dziedziców i zapytajmy ich: cóż wolicie w miejscu dotychczasowej pańszczyzny? czy mieć czynsze do waszej kassy corocznie wpływające, przez was samych exekwowane, często zalegające, a nadto w razie zawichrzeń socyalnych lub politycznych, zagrożone zupełnem zniesieniem, starając się obok tego o fundusz niezbędny do zaprowadzenia gospodarstwa? Czyli też dostać do ręki w miejsce czynszu kapitał, którego część pójdzie na oczyszczenie hipoteki, a reszta ułatwi pokrycie nakładów koniecznych przy zniesieniu pańszczyzny? Być może, iż znajdzie się majętny obywatel, zwłaszcza taki, który już u siebie przeprowadził oczynszowanie, który na to odpowie: nie potrzebuję waszego kapitału, ani pomocy rządowej, i bez nich dam sobie radę. Lecz ogromna większość mniej zasobnych dziedziców niezawodnie wybierze kapitał, tem bardziej, gdy ten raz odebrany, już nie ulega żadnym atakom socyalizmu i konfiskaty; prócz tego, gdy tym sposobem wszelkie stosunki tak dotąd uciążliwe, między nimi a włościanami, w zupełności ustaną.

A jeśli takaby była odpowiedź i włościan i dziedziców, czyż najzapaleńszy stronnik dzierżawy może mieć tyle zarozumiałości, by stanął naprzeciw nich i powiedział: "i wam włościanie i wam dziedzice piątej klepki brakuje! i jedni i drudzy nie rozumiecie waszego interesu! ja lepiej wiem co wam potrzeba! mnie więc słuchajcie!"

RADZCA.

Wszystko to brzmi bardzo pięknie; ale idzie o to, czy się da wykonać? Otóż posądzam pana Krzyżtopora, iż jakkolwiek na pierwszy rzut oka zdaje się ponętnym, w wykonaniu okazałby się czczą utopią.

KRZYŻTOPOR.

Być może, iż mój projekt w szczegółach swego rozwinięcia nie odpowiada zupełnie celowi, być może, iż znacznie zmodyfikowanym lub. uzupełnionym być winien; lecz zasada jego, to jest, ułatwienie włościanom zakupienia swych osad, za pomocą udzielonego im kredytu, jest nietylko ponętną dla przyjaciela ludzkości, ale jest możliwą w wykonaniu, jest praktyczną. Spojrzyjmy na Saksonią, i Prussy (5): pierwsza już od lat 10, drugie od lat kilku przyjęły tę za drugie od lat kilku przyjęły tę zasadę i wprowadziły w wykonanie. To więc, co się udało w państwach sąsiednich, dla czegóżby miało być u nas niepodobnem? Idzie tylko o wynalezienie środków stosownych; zaiste, warto w tym kierunku głowę sobie łamać, gdyż cel, do którego się dąży, rozwiązuje zupełnie najważniejsze zadanie naszej epoki.

PROBOSZCZ.

Panie Adamie, jeszcze jedna wątpliwość! Lękam się, by włościanie, skoro dojdą, do zupełnej własności swych osad, takowych nie sprzedawali cudzoziemskim przybyszom, by systemat ten, który nam się zdaje tyle obiecywać korzyści, nie groził w przyszłości wynarodowieniem kraju.

KRZYŻTOPOR.

Na to odpowiem: że w moim projekcie, przez cały ciąg amortyzacyi, to jest, przez lat 28, wszelka alienacya podlega kontroli władz gromadzkich i gminnych, co nadzwyczajnie utrudnia wściśnięcie się cudzoziemca w te stosunki; dalej że po latach 28, gdy włościanie staną się wyłącznemi właścicielami, już będzie na gospodarstwach osiadłem pokolenie, wzrosłe wśród dobroczynnej atmosfery życia gminnego, lepiej wykształcone, a więc mogące wytrzymać konkurencyę z naciskiem cudzoziemców. Dodam nareszcie, że niebezpieczeństwo przez ks. proboszcza wytknięte, groźniejszem jest przy dzierżawie, aniżeli przy własności; raz że do nabycia dzierżawy, trzeba kapitału mniejszego niż do zakupienia własności, azatem że. łatwiej znajdzie się amator; powtóre, że przy własności, kupna mogą tylko odbywać się pojedyńczo. Otóż kiedy całkowita kolonija cudzoziemców w naszym kraju osiędzie, nic dziwnego, że jeszcze następne pokolenia wiecznie przechowują piętno i zwyczaje kraju, z którego przybyli; lecz rzecz się ma inaczej z pojedyńczemi osadnikami; tych przybycia i osiedlenia między naszemi nie ma się co obawiać, gdyż niezawodnie dzieci ich już będą Polakami. Przeciwnie zaś przy dzierżawie, któż zabroni dziedzicowi, gdy po latach 24 będzie się z swemi czynszownikami układał, jeśli się zjawia, zagraniczni konkurrenci, ofiarujący lepsze warunki, by im nie dał przed swojemi pierwszeństwa, a tem samem nie osiedlił całkowitej cudzoziemskiej kolonii?

PUŁKOWNIK.

Zdaje mi się, panowie, iż przedmiot dostatecznie jest wyczerpany, i odpowiedzi pana Krzyżtopora, usuwają, wszelkie zarzuty, co do celu i dążności jego pisma. Atoli niech mi wolno będzie zwrócić panów uwagę na ważną okoliczność, którą wprawdzie pan Krzyżtopor zdaje się rozumieć i przeczuwać, ale której nam jasno i dobitnie nie wyłożył. W dwóch sąsiednich polsldch prowincyach, w Galicyi i Poznańskiem, już włościanie są właścicielami swych osad. Nie wchodząc czy przyjście do tej własności było sprawiedliwem, roztropnem i logicznem, przyjście to jest faktem dokonanym i dzisiaj własności tej w żadnym razie, odebrać już nie podobna. Otóż, panowie! gdybyśmy się upierali przy systemacie prostego oczynszowania, musielibyśmy albo na wieki wyrzec się nadziei, że się kiedykolwiek z braćmi naszemi w jedną całość złączymy; albo też wystawilibyśmy się na niebezpieczeństwo, iż doprowadzenie włościan do własności, które obecnie może się odbyć spokojnie, oględnie i bez niczyjej krzywdy, narzuconemby nam zostało w chwili krytycznej, sposobem dorywczym i gwałtownym. Czy myślicie, gdyby to połączenie odbywało się w następstwie podobnego ruchu, jaki w r. 1848. zatrząsł Europą, że nie byłoby pierwszą czynnością przywodźców ruchu, ogłosić zniesienie czynszów i wszelkich dominialnych powinności? W razie znowu wojny z Austrya, gdyby wojska austryackie zajęły królestwo, czyż nie widzicie, żeby zaborca natychmiast podobne ogłosił zniesienie? Wprawdzie dwa te przypadki, przy potędze rządu naszego, nie zdają się prawdopodobnemi; owszem, w razie wojny z Austrya lub Prussami, daleko logiczniej przypuścić, że wojska rossyjskie zajęłyby Galicyę lub Poznańskie; lecz czyż i w tym razie, rząd nasz wcielając te prowincye do królestwa i zastając w nich włościan właścicieli, nic byłby zmuszonym i naszych w podobnem stanowisku postawić? Tak, bezwątpienia upierając się przy systemacie dzierżawy dopełnilibyśmy niejako nowego rozdziału Polski, a to na drodze socyalnego urządzenia i przekazalibyśmy następcom naszym w spadku, trudności i niebezpieczeństwa, których możemy uniknąć.

Zbierając teraz w krótkości wypadek dotychczasowych naszych rozpraw, zdaje się niewątpliwem:

1. Że zajęcie się w tej chwili kwestyą włościańską, jest obowiązkiem każdego prawego obywatela; jak również, że ogłaszanie drukiem wszelkiej sumiennej i gruntownej w tym kierunku pracy, jest pożytecznem dla kraju i dla rządu.

2. Że celem dzieła pana Krzyżtopora, jest w miejsce dotychczasowej pańszczyzny i zawisłości dominialnej, ułatwić włościanom za pomocą kredytu, zakupienie swych osad przy zawiązaniu jednoczesnem, silnych instytucyi gminnych.

3. Że cel ten, bez wpływu i pomocy rządu, osiągniętym być nie może.

4. Że jeżeli reforma ta, w zabranych prowincyach, dziś jeszcze całkowicie zaprowadzićby się nie dała to należało by uważać wszelkie stanowisko pośrednie, jedynie - jako tymczasowość jako przejście; dążąc ciągle, skoro tylko okoliczności pozwolą, do osiągnienia powyżej wyłuszczonego głównego celu.

5. Że w królestwie kongressowem, do którego szczególnie ściąga się praca pana Krzyżtopora, jeśli pod względem czysto ekonomicznym, mogłaby zachodzić jaka wątpliwość, który systemat większe, obiecuje korzyści, czy proste oczynszowanie, czyli też doprowadzenie włościan do własności? to ze stanowiska politycznego i socyalnego niezawodną jest wyższość systematu własności nad dzierżawą.

6. Że projekt pana Krzyżtopora, opierając się na dobrowolności (6) nie zmusza stronników dzierżawy do odstąpienia od niej, jeśli im z nią niewygodnie; gdy przeciwnie, wyłączne hołdowanie zasadzie prostego oczynszowania, pomijając wszelką pomoc, jaką jedynie rząd włościanom do zakupna swych osad udzielić może, czym całkiem niepodobnem, by ci włościanie do własności ziemi kiedykolwiek dojść mogli; gdyż nie mają do tego potrzebnych funduszów, a chociażby je mieli, to przy obecnych stosunkach i przepisach prawodawstwa, żadnemu właścicielowi majątku, z przyczyny obdłużenia hipotecznego, nie wolno sprzedać pojedynczej osady. Usunięcie przeto tych przeszkód, wydaniem stosownego prawa, nie jest zmuszaniem włościan do własności, lecz jedynie postawieniem ich w możności praktycznej, do uskutecznienia tego nabycia.

7. Nakoniec, że cel ten jest praktyczny, że zasada przyjęta przez pana Krzyżtopora, jest możliwą w wykonaniu, co dobitnie dowodzi przykład Pruss i Saksonii; że więc idzie tylko o to, czy środki podane przez autora, doprowadzą nas istotnie do zamierzonego celu, o czem dalszy rozbiór jego dzieła przekonać nas może.

PROBOSZCZ.

Zbyt dawno znam pana Krzyżtopora, ażebym mógł wątpić o jego religijnem usposobieniu; wszakże za nim przystąpiemy do rozbioru szczegółów jego pisma, niech mi wolno będzie zapytać go, czem potrafi odeprzeć zarzuty, jakie mu uczynił recenzent Przeglądu Poznańskiego, twierdząc: iż zanadto hołduje teoryom ekonomistów i nowatorów, a puszcza w niepamięć wiarę i religiję, te podstawy wszelkiego społecznego rozwoju.

PUŁKOWNIK.

Kiedy takie życzenie, przeto dnia jutrzejszego, rozpoczniemy dyskussyę od wysłuchania odpowiedzi na zarzut recenzenta Przeglądu Poznańskiego, przez ks. proboszcza przytoczony.

(1) Patrz  o urządzeniu stosunków rolniczych w Polsce. Rozdz. II. §. 28. — Rozdz. IV. §. §. 2. i 4.

(2) Patrz podanie komitetu C. K. Galicyjskiego Towarz, gospodarskiego, do Wysokiego C. K. Prezydium krajowego, w przedmiocie objawiającego się braku sil roboczych ludzkich, do prowadzenia gospodarstwa.

(3) Patrz o urządzeniu stos. ruln. w Polsce Rozdz. II. §. 35.

(4) Według projektu rozwiniętego w piśmie "O urządzeniu stosunków rolniczych w Polsce" bank polski pożyczając włościanom fundusz na zakupienie osad wymaga od nich roczną opłatę w stósunku 6 wypożyczonego kapitału. Z tej opłaty idzie 4 na pokrycie procentu bieżącego od wypuszczonych papierów, a 2 na amortyzacyą. W skutku czego potrzeba lat 28 żeby ten kapitał zupełnie zamortyzowanym został.

(5) Patrz Gesetz - Sammlung für die Königlichen Preussischen Staaten 1850. (Nr. 32. 34. ) Gesetz über die Errichtung von Renten - Banken, vom 2. Marz. 1850.

(6) Patrz o urządzeniu stos. roln. w Polsce Rozdz. IV. §. 5.

PORANEK III.

TREŚĆ.

Odpowiedź na zarzut recenzenta Przeglądu Poznańskiego: co do niereligijności dzielą pana Krzyżtopora. — Uwagi nad częścią teoretyczną pisma. — Sprostowanie i wyjaśnienie roli, jaką w społeczeństwie odgrywa moneta i papiery publiczne. — O systemacie protekcyi i wolności handlu.

PUŁKOWNIK.

W końcu wczorajszego naszego posiedzenia, wspomniał ks, proboszcz o zarzutach recenzenta Przeglądu Poznańskiego; wzywam przeto pana Krzyżtopora, ażeby raczył na te zarzuty odpowiedzieć.

KRZYŻTOPOR.

Recenzent Przeglądu Poznańskiego, zarzuca mi głównie, obojętność religijną i zbyteczny pociąg do nowszych systematów ekonomii politycznej. Rzeczywiście w piśmie mojem więcej mówiłem o ekonomii politycznej, aniżeli o religii; bo też celem moim było wyświecenie kwestyi ekonomicznej, nie zaś kwestyi religijnej. Religija objawia nam naprzód dogmat, to jest to, w co wierzyć winniśmy; następnie uczy nas cześci Bóstwu należnej, to jest, urządza stosunki między stwórcą a stworzeniem; wreszcie wykłada nam moralność, to jest, urządza stosunki ludzi między sobą. Bóg tworząc świat, przepisał mu pewne prawa stałe i nieodmienne i opatrzył człowieka rozumem, zdolnym wyśledzić i pojąć, prawa te, rządzące światem moralnym i materyalnym. Człowiek tu na ziemi nie może spojrzeć koło siebie, nie może kroku postąpić, by się nie zetknął natychmiast z wyobrażeniem Bóstwa i z prawami światem rządzącemi. Czy chce śledzić ruchy ciał niebieskich, czy wnikać w tajniki przyrody, czy badać skład swego ciała i jego własności, wszędzie napotka niezbite dowody wielkości, mądrości i sprawiedliwości Boskiej. A przecież gdy astronom, naturalista, lekarz, wykładają specyalne przedmioty, którym prace swoje poświęcili, tłumaczą nam prawa Boskie, względem tychże przedmiotów istniejące; lecz nie odnoszą się do kwestyi religijnej nie wykładają dogmatu, części i moralności. Wprawdzie nieco odmiennym jest zakres ekonomii politycznej; wprawdzie nauka ta traktuje kwestyę socyalną, a podstawą wszelkiego socyalnego organizmu musi być moralność religijna; lecz chociaż nie można wykładać ekonomii politycznej, oderwanie od zasad moralności religijnej, to łączenie tego wykładu z dogmatem i cześcią byłoby wkroczeniem w sferę całkiem niewłaściwą. Otóż zapytuję się ks. proboszcza, zapytuję się każdego dobrego katolika, czy w mojem piśmie znajdzie jedno zdanie przeciwne zasadom, przez Chrystusa i kościół objawionym? Czy w temże piśmie, pominąłem względy sprawiedliwości i moralności chrześciańskiej? Bez wątpienia, że dzieło moje nie jest kazaniem; ale też ani miałem na celu napisania kazania, ani to mogło należeć do mych atrybucyi. Nie miałem na celu, a nawet unikałem zbyt dogmatycznego tonu, przekonany, że prawdziwa religijność nie w ustach, lecz w sercu mieścić się winna. Pamiętałem, że faryzeusze ciągle prawili o wielkości Jehowy i o przyjściu Messyasza, a przecie gdy do nich zawitał, na śmierć go wydali. Pamiętałem, że ów setnik Ewangelii, o którym Chrystus powiedział: "że podobnej wiary nie spotkał w Izraelu, " nie prawił kazania do swych żołnierzy; ale uczył ich musztry i posłuszeństwa.. A ów Samarytanin znalazłszy rannego, nie począł od przemowy nad miłosierdziem, ale od opatrzenia ran bliźniego. Za temi idąc przykłady, staram się nie wiele rozprawiać o religii; lecz o ile me słabe siły dozwolą, wykonywać jej przepisy i stać się użytecznym współbraciom. Nareszcie nie czuję się wykwalifikowanym do apostolstwa. Jako katolik, a do tego świecki, nie mam protestanckiej zarozumiałości kwakrów lub innych sektarzy, z których każdy gdy go Duch św. owionie, sądzi mieć prawo wejść na kazalnicę, by wykładać drugim pismo św. i dogmat. Zostawiam to wyłącznie duchowieństwu, sam słuchając jego nauki.

Dalej zarzuca mi recenzent, że pragnę ekonomiję polityczną w miejsce religii wprowadzić, że złe istniejące w społeczeństwie, chcę środkami ziemskiemi naprawić; kiedy to złe jest tylko chłostą za grzechy i jedynie powrotem na drogę objawionej religii, usuniętem być może. Bez wątpienia, gdyby wszyscy ludzie byli wskroś przejęci prawdami Ewangelii, lub gdyby byli aniołami, czyli czysto duchowemi istotami, nie potrzebaby żadnych instytucyi społecznych, żadnych form i urządzeń. Lecz nie tak rzecz się ma na świecie, ludzie byli, są i będą namiętni i skłonni do zepsucia; dla tego obok nauki religijnej, potrzeba środków ziemskich, do walczenia z tem zepsuciem, do hamowania tych namiętności; potrzeba praw, rządów, wojsk, administracyi, policyi, żandarmeryi, więzień i rusztowań. Obok tego ludzie mają tysiące potrzeb fizycznych, konieczną więc jest nauka, podająca środki ich zaspokojenia, konieczną jest ekonomija polityczna. Nie ma ona wcale na celu zastąpienia religii i moralności; lecz owszem, opierając się na nich, ma na celu obrobienie przedmiotu ze stanowiska czysto ziemskiego. Nie zaprzeczam bynajmniej potędze środków religijnych, nie zaprzeczam cudom; wszakże w kwestyach światowych, ziemskich, sądzę iż przeciw złemu materyalnemu, środkami materyalnemi walczyć wypada. Kiedy pożar wybuchnie, cóżbyśmy powiedzieli o człowieku, któryby zamiast nosić wodę lub obsługiwać sikawkę, biegł modlić się do kościoła? Wprawdzie byli święci, którzy modlitwą pożary gasili; lecz był to wyjątek, nie zaś prawo ogólne i wyjątek ten w regulaminie straży ogniowej, nie byłoby praktycznem umieścić.

Następnie dziwi się recenzent, że w dziele mojem nic pisałem o bractwach pobożnych, o siostrach miłosierdzia, tercyarkach, o zakonach poświęconych nauczaniu ludu i t.p. Nie przeczę wcale, że oprócz tego co się w mem piśmie mieści, wiele rzeczy pięknych i pożytecznych powiedziećby się dało; że więc podziwienie recenzenta byłoby słusznem, gdybym był memu dziełu nadał tytuł: de omnibus rebus et quibusdam aliis. Lecz ja skromniejszy cel sobie obrałem, to jest pisać o urządzeniu stosunków rolniczych. Jakiż proszę związek między bractwami, kongregacyami, tercyarkami, siostrami miłosierdzia a rolnictwem? Jeśli zaś nie wspomniałem o zakonach poświęconych nauczaniu ludu, to z powodu, że jeszcze podówczas nie miałem dosyć szczegółów w tym przedmiocie zebranych. Jakkolwiek w mojem piśmie, mówiąc o wychowaniu ludu i innych instytucyach niezbędnych, powiedziałem, że dokładne obrobienie tych przedmiotów osobnego dziełaby wymagało, jednakże gdy w ciągu naszych rozpraw następnych, z kolei przyjdziemy do urządzenia szkół elementarnych, będę się starał uzupełnić brak przez recenzenta wskazany.

Zarzuca mi także krytyk sympatye demokratyczne, że w imieniu idei bezwzględnej a do tego świętej potępiam arystokracyę, kiedy przecież kościół toleruje te instytucye, kiedy ogłosił zasadę in dubiis libertas. Na to mu przypomnę: że nie wszystko jest dobrem co kościół tolerować musi. Czyż recenzent pochwala małżeństwa mięszane, chociaż je kościół toleruje? Czyż wraz ze mną nie potępia niewoli murzynów, a do tego w imieniu idei bezwzględnej i świętej, jakkolwiek niewola ta w niektórych państwach katolickich po dziś dzień jest cierpianą? Zasada in dubiis libertus pozwala krytykowi mieć sympatye arystokratyczne, lecz zarazem pozwala i mnie mieć wprost przeciwne skłonności; tem bardziej, że nigdzie w Ewangelii nie występuje zasada przywileju, przeciwnie, wszędzie zasada równości w obliczu prawa jak najwyraźniej się odbija; że Chrystus nic wśród arystokracyi żydowskiej, ale wśród gminu wybrał swych apostołów; że kościół naśladując tę dążność, najniższym stanom otwiera przystęp do najwyższych dostojeństw; że niekiedy tej dłoni, co pasala trzodę chlewną, powierza berło mające rządzić światem chrześciańskim.....

DOKTOR (przerywając).

Dosyć! dosyć panie Krzyżtoporze! zaręczam za ks. proboszcza, że co do grzechu sympatyi demokratycznych najchętniej ci udzieli absolucyę. Co do mnie, ostatni zarzut krytyka, który widzi brak religijności w owej antypatii autora do tolerowanej przez kościół arystokracyi, przypomina mi owego cenzora, co zakazał drukowanie manuskryptu o niedokładnościach wyrobu piwa warszawskiego; a to z powodu, że urzędnicy piją to piwo i że im smakuje, a więc że krytyka tej fabrykacyi jest krytyką rządu.

KRZYŻTOPOR.

Oprócz zarzutów ogółowych, na które powyżej starałem się odpowiedzieć, są inne nawet ważne, lecz tyczące się szczegółów; których przeto rozbiór później znajdzie swoje miejsce, gdy się onemi szczegółami zajmować będziemy.

PUŁKOWNIK.

Przystąpmy więc do uwag nad częścią, teoretyczną dzieła, to jest, nad wstępem i rozdziałem I. Ma głos pan radzca.

RADZCA.

Zanim autor przystąpił do wyłożenia swego projektu, począł od treściwego wykładu zasad ekonomii politycznej, organizacyi pracy w ogólności a w szczególności pracy rolniczej. Następnie skreślił nam kształcenie stosunków rolniczych. Podobne rozpoczęcie dzieła uważam za zupełnie właściwe, gdyż jak nam autor w przedmowie swej powiedział, nim się przystępuje do jakiej budowy, trzeba przedewszystkiem mieć wyobrażenie o zasadach budownictwa. Zdanie przeto recenzenta Przeglądu poznańskiego: "iż jeśli dzieło wspomnione zadawalnia i nawet uczy czytelników mniej z rzeczami obeznanych, poważnych umysłów często nie zaspokaja." Zdanie to w przekonaniu mojem jest właśnie pochwałą, gdyż ta praca nie jest przeznaczoną dla kilku uczonych ekonomistów, którym rzeczywiście nic nowego nie objawia, ale jest przeznaczoną dla obeznajmienia publiczności z zasadami nauki tak mało dotąd u nas upowszechnionej. Z tego powodu tak co do celu, którego autor we wstępie i rozdziale I. osiągnąć pragnie, jak co do sposobu wykonania tego zamiaru nie mam nic do zarzucenia. Pozwolę tylko sobie zrobić kilka uwag nad pojedyńczemi szczegółami, wymagającemi według mnie sprostowania lub objaśnienia. A naprzód zdaje mi się, że pan Krzyżtopor nie ma dokładnego wyobrażenia o wartości istotnej monety i o roli, jaką ona odegrywa w życiu społecznem. Już w §. 15. wstępu twierdzi że pieniądz jestto znak umówiony; lecz w §. 14. rozdz. I. tak się wyraża: "mniejsza o to, czy on jest złoty, srebrny, miedziany, skórzany lub papierowy, mniejsza o to jakaby była jego wartość realna czyli użyteczność bezwzględna; tu idzie o wartość umówioną, stanowiącą skalę wymiany. Sama idealność tej wartości sprawia, iż ona wielkim a przynajmniej nagłym zmianom nie ulega. " Otóż według mego zdania metale mają wartość realną, handlową, i ta wartość realna służy właśnie za podstawę wartości umówionej. W każdem początkującem społeczeństwie handel zależy na prostej wymianie rozmaitych przedmiotów jednych za drugie. Niedokładność, niedostateczność tego sposobu jest oczywistą. Łatwo bowiem zdarzyć się może, iż ten co pragnie nabyć przedmioty, jakie ja mam na zbyciu, właśnie tych nie posiada, których ja potrzebuję, i odwrotnie. Dla tego skoro tylko stosunki między ludźmi stają się częstszemu, skoro zamiana zaczyna przybierać większe rozmiary, wnet w każdem społeczeństwie czuć się daje potrzeba usunięcia powyżej wykazanych trudności przez wprowadzenie między przedmiotami zamieniać się mającemi, trzeciego przedmiotu, który będąc powszechnego użycia, nie ulegający zepsuciu, łatwo przenośny, mógłby służyć za pośrednika wymiany. Takim u niektórych dzikich narodów jest futro zabitego zwierzęcia; lecz iutro to konieczne w zimnych klimatach, w ciepłych krajach jest bez użytku, a zatem jako powszechny pośrednik służyć nie może; prócz tego łatwemu ulega zepsuciu; nakoniec jedna skóra może być większą, lepiej porośniętą od drugiej, a tem samem inną mieć wartość. Podobnym zarzutom podlegają pióra ptasie, muszle morskie i inne tu i owdzie u dzikich ludów napotykane pośredniki; lecz takim zarzutom nie ulegają metale. Z postępem przeto cywilizacyi one wszędzie występują jako główny, jako jedyny pośrednik wymiany. Z tych kruszczów trzy, a mianowicie: miedź, srebro i złoto, wszystkie inne z czasem wyłączyły. Wszystkie trzy są powszechnego użycia, gdyż mogą służyć do wyrobu naczyń i innych przedmiotów każdemu potrzebnych; a więc wszystkie trzy mają realną handlową wartość. Lecz z pomiędzy nich, im który posiada więcej powyżej wspomnionych przymiotów, a do tego im jest rzadszym lub trudniejszym do wydobycia z łona ziemi, tem jest droższym, to jest tem mniejsza jego cząstka większą ma wartość realną. I tak srebro droższe od miedzi, gdyż miedź w zetknięciu z lada kwasem, a nawet prosto z powietrzem już się alteruje, gdy srebro w zetknięciu z powietrzem bardzo małej i to w długim przeciągu czasu ulega zmianie, gdy tylko w niektórych kwasach jest rozpuszczalnem, nadto gdy przedmiot z niego wyrobiony daleko więcej ma blasku od miedzianego, wreszcie gdy się mniej obficie w naturze od miedzi znajduje i więcej pracy wymaga do swego wydobycia. Złoto zaś jako jeszcze trwalsze, jeszcze ozdobniejsze, jeszcze rzadsze od srebra, o tyle większą od niego ma wartość realną. Żeby jeszcze bardziej ustalić skalę wymiany, żeby ułatwić wymianę przedmiotów mniejszą posiadających wartość, przyjęto powszechnie pewne jednakowe co do wagi drobne kawałki tych metalów, którym nadano kształt jednostajny mniej ulegający zepsuciu i opatrzono szczególnemi znakami, żeby każdy bez potrzeby ważenia na pierwszy rzut oka mógł poznać, jaka jest wartość ofiarowanego mu za towar kawałka metalu. Tym sposobem powstała moneta. Jakkolwiek przeto ta moneta ma wartość nominalnie stałą i nieodmienną, wszelako w istocie wartość ta odnosi się zawsze do wartości handlowej, a więc jest zmienną jak wszelkiego innego towaru. I tak, niech tylko przez odkrycie nowych kopalni ilość którego z tych kruszczów, np. złota, wydobyta z łona ziemi znacznie się powiększy, wnet oczywiście że wartość handlowa złota względem srebra i miedzi zniżyć się musi i zarazem w tym samym stosunku zniży się wartość monety złotej względem wartości monety srebrnej i miedzianej. Niechaj które państwo, by sobie zaradzić w krytycznem finansowem położeniu, sfałszuje monetę, czyli doda do złota lub srebra większą ilość aliazu (aliage), niżeli koniecznie potrzeba dla nadania monecie dokładnego kształtu, wnet wartość tej monety spadnie w tym samym stosunku; co się objawi raz przez podniesienie ceny przedmiotów, powtóre przy zamianie tejże monety na zagraniczną. Dla tego to doświadczenie przekonało, iż fałszowanie monety jest bardzo niepewną dla skarbu pomocą.

Poznawszy rolę, jaką odegrywa moneta w społeczeństwie, przyjrzyjmy się przeznaczeniu papierów. Te są trojakie:

1. Jedne zastępują w zupełności monetę metallową i są niejako papierową monetą; takiemi są bilety skarbowe i bankowe; lecz żeby ją mogły istotnie zastąpić, muszą całkowitą jej wartość przedstawiać. I tak skarb państwa lub jaka instytucya bankowa posiada w swoim składzie pewną ilość złota lub srebra, w sztabach lub monecie; może zatem puścić w obieg odpowiednią ilość biletów pod warunkiem, że bilety te w kassach swoich za gotowiznę zawsze przyjmie; nadto że każdego czasu, na każde żądanie owe bilety na monetę brzęczącą zamieni, Wtenczas papiery te, zupełnie odegrają rolę monety metalowej. Zdarzyć się nawet może, że będąc od nich daleko przenośniejszemi, więcej będą poszukiwanemi, a nawet w handlu agio pozyskują; lecz niech no publiczność zmiarkuje, że daleko więcej kursuje biletów, niż jest deponowanych metalów; albo niechaj kassy skarbowe przestaną je przyjmować w nominalnej wartości, lub kassy bankowe przestaną je wymieniać za gotowiznę; natychmiast bilety te spadną i żadne najsurowsze prawa i przepisy, kursu ich utrzymać nie potrafią.

2. Drugim gatunkiem papierów są wexle. Wexel jest to obietnica, że wydający go, w miejsce gotowizny dzisiaj odebranej, wypłaci w krótkim przeciągu czasu tę samą ilość tu, lub na innem wskazanem miejscu. Jest to więc rodzaj rewersu prywatnego, z tą głównie różnicą, iż opiera się zwykle na kredycie osoby, znanej w stosunkach handlowych, to jest, kupca, bankiera lub przemysłowca, iż podlega daleko surowszej od rewersów i obligów prywatnych exekucyi, iż pociąga za sobą przymus osobisty, to jest, w razie nieopłacalności uwięzienie dłużnika; co następuje za wyrokiem trybunału handlowego, daleko szybciej i z mniejszemi formalnościami postępującego, od zwyczajnego cywilnego sądownictwa. Dla tego to wexle w tranzakcyach handlowych, zastępują często miejsce brzęczącej lub papierowej monety.

3. Są nakoniec tak nazwane papiery publiczne, jako to: listy zastawne, obligacyę skarbowe lub bankowe, akcye przedsięwzięć przemysłowych i t. p. Wszystkie te papiery powinny przedstawiać, tak jak moneta papierowa i wexle, realną wartość przedmiotów, z tą wszakże główną różnicą, że termin ich zrealizowania czyli zamiany na gotowiznę, jest oddalony; do chwili zaś tej zamiany przynoszą posiadaczowi dochód, czyli procent. Są nawet takie między niemi, które nie mają terminu wypłaty; lecz tylko zaręczają za pewien dochód stały i nieodmienny. Atoli wszystkie te papapiery, nie mogą być uważane za monetę; nie mają bowiem stałego kursu i nie ma kass coby je eskontowały. Jest to właściwie towar finansowy, którego wartość się zmienia, według tego czy przedmiot przez te papiery przedstawiony, nabiera większej lub mniejszej wartości. I tak, kiedy w którym kraju, skutkiem pomyślnych okoliczności, wartość ziemi się podniesie, i kurs listów zastawnych na tej ziemi opartych, wkrótce się podwyższy. Skoro jakie przedsięwzięcie przemysłowe, n. p. jaka kopalnia, droga żelazna, kanalizacya rzeki i t.p., okaże się więcej pożytecznem i produkcyjnym, niezawodnie akcye tego przedsięwzięcia pójdą w górę i odwrotnie. Nakoniec, jeżeli państwo jakie jest na zewnątrz silne, a zwłaszcza wewnątrz porządne; jeśli w niem panuje sprawiedliwość i dobra wiara; jeśli zobowiązania swoję kredytowe regularnie uiszcza, to i obligi tego państwa, na dochodach skarbowych oparte, mieć będą kurs wysoki i ustalony. Lecz niechno wojna zewnętrzna, zagrozi bytowi tego państwa, niech mu zagrożą rewolucyjne wstrząśnienia, niechaj władza dopuści się niesprawiedliwości i gwałtu, niechaj wreszcie z jakiegokolwiek powodu, wypłata procentów lub umorzonych numerów zalegnie, wnet kurs obligów skarbowych tego państwa, znacznie się zniży, a czasem zupełnie upadnie.

Ponieważ projekt pana Krzyżtopora, opiera się głównie na operacyi finansowej, sądziłem przeto, że nie będzie od rzeczy jasne w tym przedmiocie przedłożyć wyobrażenia. Powtarzam raz jeszcze, że mylnie twierdził autor, jakoby moneta brzęcząca miała wartość li nominalną, umówioną, jakoby sama idealność tej wartości kurs jej ustalała. Gdy przeciwnie moneta ma wartość rzeczywistą handlową i właśnie rzeczywistość tej wartości, kurs jej ustala. Co się zaś tyczę monety papierowej, ta o tyle tylko może brzęczącą zastąpić, o ile cyfra puszczonych w obieg biletów odpowiada ilości kruszczów lub innych wartości, deponowanych w składach skarbowych lub bankowych, i o ile kassy skarbowe przyjmują też bilety w nominalnej wartości a kassy bankowe wymieniają je każdego czasu na metalową gotowiznę. — Dalej wexle, są, to bilety, oparte li na kredycie osobistym i pociągające za sobą rygor przymusu osobistego. — Nareszcie co do papierów publicznych, tych niezbędnemi warunkami są następujące: a) żeby przedstawiały przedmioty mające wartość rzeczywistą., b) żeby przynosiły procent swym posiadaczom, c) jeśli mają oznaczony termin wypłaty, żeby w tym terminie na gotowiznę niezawodnie wymienionemi zostały.

KRZYŻTOPOR.

Wdzięczny jestem panu radzcy, za udzielone nam objaśnienie; przyda nam się bardzo, gdy stronę finansową projektu mego rozbierać będziemy.

RADZCA.

Jeszcze jeden ważny zarzut pozwolę sobie uczynić wyobrażeniom ekonomicznym autora, a tym jest, iż bezwarunkowo i stanowczo za wolnością handlu wyrokuje. Nie przeczę, iż wolność handlu ma wiele za sobą, a przykład Anglii dowodzi, że nie jest czczą utopią.; lecz z drugiej strony zdaje mi się, że i za przeciwną zasadą wiele przemawia; a że wszystkie narody i państwa dotychczas się jej trzymały, trudno przypuścić, by cała ludzkość tak długo była w błędzie. Pan Krzyżtopor zanadto był swym przedmiotem ściśnięty i ograniczony, by zasada ta, tak ważna pod ekonomicznym, a nawet socyalnym względem, mogła w jego dziele dość obszerne znaleść miejsce. Dziś gdy nam nic nie przeszkadza, gdy możemy w najoderwańsze wdawać się zboczenia, wzywam go, ażeby nam raczył przekonanie swe w tym przedmiocie dokładniej wyłożyć.

KRZYŻTOPOR.

Nikt mi nie zaprzeczy, że dobry byt materyalny, czy to pojedynczego człowieka, czy mieszkańców którego kraju, czy wreszcie mieszkańców całej kuli ziemskiej, zależy na tem, by potrzeby materyalne tego pojedynczego człowieka zarówno jak mieszkańców kraju, jak mieszkańców kuli ziemskiej, najobficiej zaopatrzone były. Do tego zaś jest niezbędnem by mieć pod ręką, jak największą ilość najlepszych i najtańszych płodów. Do osiągnienia tego celu koniecznemi są następne warunki: 1. bezpieczeństwo osób i własności. 2. zupełne usamowolnienie pracy, 3. właściwość produkcyi, 4. ułatwienie zamiany. Pomijając dwa pierwsze warunki, jako nie należące do przedmiotu, którym się obecnie zajmujemy, zwróćmy uwagę na dwa ostatnie.

A naprzód, co do właściwości produkcyi, jest rzeczą widoczną, że do osiągnienia najobfitszej, najlepszej i najtańszej, potrzeba by każdy kraj, każdy zakątek kraju, zajmował się wyrobem tych produktów, do których wydawania z natury jest przeznaczonym, które zatem najobficiej, najlepiej i najtaniej produktować może. Lecz ten jeden warunek, jeszcze nam nie zapewnia osiągnienia ostatecznego celu. Choć bowiem będzie istnieć wszędzie maximum produktów, jakie każda okolica wydać jest zdolna; produkta te będą mogły tylko zaspokoić część potrzeb mieszkańców okolicy, która je wydała, gdyż wyroby niewłaściwe tej okolicy, wcale produktowanemi nie będą. Żeby więc zaspokoić wszystkie potrzeby, niezbędną jest wymiana zbywających przedmiotów za brakujące. Wszystko zatem, co ułatwia tę wymianę co zmniejsza koszta przewozu z jednej miejsca na drugie, przyczynia się do ulepszenia bytu materyalnego ludzkości. Wszystko zaś, co utrudnia wymianę, co podwyższa koszta transportu, wywiera wpływ wprost przeciwny tamtemu. Przypuśćmy teraz, że w skutku właściwości produkcyi, otrzymaliśmy jej maximurn; a w skutku ułatwienia wymiany, otrzymaliśmy minimum kosztów przewozu. Czyż nie będzie naturalnem tego następstwem, że każda okolica najobficiej i najtaniej zaopatrzoną będzie w to wszystko, czego żądać może? że obok tego, każda tylko te przedmioty wyrabiać będzie, których zkąd inąd taniej z doliczeniem kosztów transportu dostać nie jest w stanie.

Spojrzyjmy teraz, jaki skutek systemat przeciwny, to jest systemat protekcyi i prohibicyi, na społeczeństwo wywiera. Systemat ten zależy na tem, ażeby opłatą ceł wysokich, lub zupełnemi zakazami, niedopuścić do swego kraju, a przynajmniej znacznie utrudnić, dowóz płodów i wyrobów zagranicznych, a tem samem obudzić w własnym kraju produkcyę tychże płodów i tychże wyrobów. Być może, iż cel ten będzie w części osiągniętym, lecz cóż z tego za następstwa? Oto że się w kraju rozwinie niewłaściwa, anormalna produkcya, która zostaje w tym stosunku do produkcyi właściwej, w jakim jest wegetacya trebhauzowa do wegetacyi pod gołem niebem. W takiem położeniu być może, iż niektórzy producenci zyskają, że będzie im z tem wygodnie, gdyż mogą, nie lękając się obcej konkurencyi, niedbale i bez wysileń, swoje przedsięwzięcia prowadzić. Lecz pomyślność ta jest wątłą i niepewną, bo opiera się na stucznej, więcej powiem, na niesprawiedliwej podstawie. Albowiem czemże innem jest protekcyą jakiego wyrobu, jeśli nie obdarowaniem pewnej klassy mieszkańców, to jest producentów tego wyrobu, kosztem wszystkich konsumentów, to jest, kosztem kraju całego? Gdyż tym sposobem zmuszamy tychże konsumentów, by płacili drogo za przedmiot, który zkąd inąd taniej, a do tego z powodu powstałej konkurencyi w lepszym gatunku dostaćby mogli. Nadto odrywamy część rąk i kapitałów, od właściwej, przyrodzonej kraju naszego produkcyi, a przez to samo zmniejszamy tę produkcyę, ścieśniając prócz tego dla niej odbyt zagraniczny; sąsiednie bowiem państwa pewno pójdą za naszym przykładem i kiedy my ich produktów do siebie nie puścimy, to one nawzajem bez naszych się obejdą, i hołdując także systematowi protekcyi, stworzą u siebie sztuczną, niewłaściwą, a więc mniej obfitą, gorszą i droższą produkcyę. Jakaż ztąd widoczna strata dla ogółu społeczeństwa!

Uważmy jeszcze, że protekcyą, którą za pośrednictwem ceł wysokich, wewnętrznemu udzielamy przemysłowi tylko w części cel swój osiągnie; albowiem jednocześnie z zaprowadzeniem wysokich taryf, powstaje defraudacya, i im wyższe cło na jaki produkt, tem przemycanie onego, na większą odbywa się skalę, większe zyski defraudantom zapewniając. Wprawdzie tym sposobem zmniejszą się nieco zyski naszych producentów monopolem obdarzonych, zmniejszą się straty konsumentów; gdyż kontrabandyści, by sobie odbyt zapewnić, będą sprzedawać przemycane towary po cenie niższej od tej, jaką nasi producenci żądają. Lecz zysk ten nie może być znacznym, gdyż większa część onego pozostanie zawsze w ręku defraudanta; a do tego zysk ten Jakimże to kosztem będzie osiągniętym? By przeszkodzić defraudacyi, musimy wzmocnić straż celną, musimy zaopatrzyć ją w broń i amunicyę, musimy dać jej prawo życia i śmierci nad defraudantami. Powstanie więc stan wojny nieustający, popełniać się będą napady i morderstwa; lecz i to na nic się nie przyda. Jeśli straż celna do tego stopnia weźmie górę, iż bez jej wiedzy nikt. się przez granicę nie przemknie, to jedyny skutek, jaki w końcu osiągniemy, będzie, iż w tem przypuszczeniu, nastąpi zmowa defraudanta z celnikiem, którzy się między sobą zyskiem defnuidacyi podzielą. Widzimy przeto całe dwie klassy społeczeństwa, to jest, kontrabandzistów i celników, których siły przy innym systemacie mogłyby być obrócone ku produkcyi, dziś przepędzające całe życie w nieprodukcyjnem dla społeczeństwa zatrudnieniu, a prócz tego do gruntu zdemoralizowano. Nie dość na tem, konsumenci dla ponęty taniości zakupując przemycane towary, podają dłoń tej demoralizacyi, i cala ludność kraju uczy się lekceważenia prawa. Bez wątpienia, systemat protekcyi prowadzi prosto do zmniejszenia produkcyi i do demoralizacyi, a więc do pogorszenia stanu materyalnego i moralnego społeczeństwa.

Lecz powie kto, jeżeli takie systematu tego następstwa, jeżeli z drugiej strony zasada wolnego handlu podwyższa produkcya, zawięzuje stosunki przyjazne między narodami, usuwa zaród demoralizacyi i lekceważenia prawa, krótko mówiąc, przyczynia się do ulepszenia materyalnego i moralnego stanu społeczeństwa; dla czegóż wszystkie państwa dotąd hołdowały systematowi protekcyi? Czyż można przypuścić by wszyscy publicyści, wszyscy ludzie stanu i prawodawcy byli w błędzie? by dopiero epoka nasza miała odkryć prawdę? Na to odpowiem: że systemat ten nie jest tak dawny, jak powszechnie mniemają. Historya nie podaje nam żadnych śladów istnienia jego w starożytności. Wprawdzie już w średnich wiekach napotykamy przywileje na cła i myta, na opłaty od przewozu towarów; lecz cała organizacya społeczeństwa w średnich wiekach opierała się na przywileju, nic dziwnego przeto, że i w tej gałęzi powstał monopol; jednakowoż monopol ten, niebył nigdy uważany jako środek do podniesienia dobrego bytu powszechnego, ale był to przywilej nadawany pewnym osobom lub pewnym klassom mieszkańców, w wyraźnym celu zbogacenia tychże osób lub tychże klass, kosztem reszty ludności. Ile razy zaś ów monopol pozostał w ręku rządu centralnego, był uważany jedynie jako środek fiskalny, jako sposób powiększenia dochodów skarbu. Dopiero poźniej daleko, a właściwie dopiero od czasów Ludwika XIV., systemat protekcyi występuje jako machina, mająca podnieść przemysł krajowy i obudzić wszechstronna produkcyę. Dodać tu trzeba, że systemat ten rozwinął się pod wpływem nienawistnego uczucia dla państw sąsiednich. Kiedy monarchowie pokładali wielkość swoję nie na uszczęśliwieniu poddanych, ale na rozszerzeniu granic państwa; kiedy zabory i podbicia, były w opinii mężów stanu, publicystów i literatów, tytułami do sławy i uwielbienia; nie dziw, że cała organizacya społeczeństwa przybrała postać wojenną. Zaczęto urozmaicać i doskonalić metody zabijania ludzi; zbiór tych metod zaczął stanowić odrębną, naukę, opartą, na matematyce, chemii, fizyce, mechanice, budownictwie i t. p. Jednocześnie poczęła się objawiać w narodach inna dążność; miejsce prostego i twardego trybu życia średniowiekowych ludności zastąpiła chęć wygód i rozpieszczenie; obudzone nowe przedtem nieznane materyalne potrzeby stały się koniecznością. By je zaopatrzyć, przemysł, fabrykacya i handel podwoiły swoję działalność. Lecz tu obawa wojny ciągle stawała na zawadzie; za lada wstrząśnieniem dobrego porozumienia z sąsiadem, następowało zatamowanie ruchu handlowego, ustawał przypływ produktów przez tegoż sąsiada poprzednio dostarczanych; następowało więc niedokładne zaopatrzenie potrzeb, dotychczas temi produktami zaspakajanych. Jakiżby był sposób, by ten brak zastąpić? o to obudzenie w własnym kraju wyrobu tych przedmiotów, które przedtym kraj ten czerpał od sąsiednich; dążność by samemu sobie w zupełności wystarczyć, by rozwinąć u siebie wszechstronną, lubo nienaturalną, lubo kosztowną produkcyę. W tym celu wszystkie przedmioty, których kraj potrzebował, a dotąd u siebie nie wyrabiał, zostały przy ich sprowadzeniu z zagranicy, wysokiem cłem obciążone lub całkiem zakazane. Tym sposobem środek fiskalny zamienił się w systemat, niby protekcyi przemysłu narodowego. Wszakże wkrótce po jego zaprowadzeniu, objawiły się niedogodności, które powyżej wytknąłem; zaczęły się podnosić głosy ekonomistów wykazujących, jakie to korzyści wpłynęłyby dla społeczeństwa, z przyjęciem zasady wolnego handlu. Jednocześnie z coraz bardziej rozwijającym się ruchem przemysłowym, zaczęły się budzić w narodach dążności do pokoju, owego najniezbędniejszego warunku rozwoju przemysłowego. Odtąd poczęto upatrywać w sąsiadach, nie koniecznie przeciwników, owszem współpracowników; zawiści i nienawiści narodowe zacierają się po trochu; względy sprawiedliwości, dobrze zrozumianego interesu, powoli zastępują, dawne dążności wojenne i zaborcze; spory między narodami załatwiają się w części na drodze układów, przy uproszeniu sąsiadów na pośredników; wojny między cywilizowanemi narodami stają się rzadszemi a jeśli wybuchną, to są prowadzone z większą oględnością na stronę ludzkości i z jaknajmniejszem ile być może narażeniem społeczeństwa, na straty wynikające z zatamowania stosunków internacyonalnych. Przyjęte przez główniejsze państwa Europy, zasady szanowania w czasie wojny własności poddanych państw neutralnych, żądanie objawione przez stany zjednoczone Ameryki, by szanować nawet na statkach nieprzyjacielskich wszelką własność prywatną, obiecują, że odtąd w najkrytyczniejszych chwilach, bo wśród wojny będzie można w części przynajmniej korzystać z dobrodziejstw pokoju. Zaiste wstępujemy w nową epokę, nowa jutrzenka pomyślności świecić nam poczyna, jutrzenka sprawiedliwości, pokoju i wolności!

Nie dawno jeszcze podobne zdanie nazwanoby marzeniem a wolność handlową, która ma być jednem z następstw przyjętego kierunku, poczytanoby za czczą, utopię. Wszakże dzisiaj nie lękam się tego zarzutu; zbyt wyraźne fakta za mną przemawiają. Jakżeż zaprzeczyć, że jest ciągłą usilnością rządów ucywilizowanych, by za pośrednictwem układów z sąsiedniemi rządami, za pośrednictwem wzajemnych koncessyi, obniżyć taryfy celne, owe stuczne przeszkody utrudniające wolną wymianę! jakżeż nie widzieć, że państwa federacyjne: Niemcy północne, Szwajcarya, Stany Zjednoczone, są niezbitemi dowodami, iż okosice najróżnorodniej od natury uposażone, azatem w których przyrodzona właściwa produkcya najbardziej różni się od siebie, mogą obok siebie prosperować, bez taryf celnych któreby w każdej z nich miały przemysł obudzić! Nakoniec jakżeż wątpić o praktyczności tej zasady, kiedy państwo co innym przodkuje w przemysłowym rozwoju, kiedy Anglia w zupełności ją przyjęła, wpuszczając do siebie wszystkie płody zagraniczne, bez względu na to, czy państwa które je wydały, wzajemnością się wywdzięczają.

RADZCA.

Rozumowanie i wykład cośmy dopiero słyszeli, teoretycznie bez wątpienia rozstrzygają pytanie, na korzyść wolnego handlu; prócz tego przytaczają nam przykład, że kraj przesiąknięty kapitałami i w którym wszelkie gałęzie przemysłu poprzednio wysoko rozwiniętemi zostały, który zatem nie lęka się obcej konkurencyi, może bezkarnie przyjąć tę zasadę. Lecz czyż kraje będące w innem położeniu, a mianowicie ubogie w kapitały i stojące na nizkim stopniu rozwoju przemysłowego, a cóż dopiero te, w których przemysł już powstał, lecz jak się wyraża pan Krzyżtopor, powstał anormalnie, to jest, w następstwie ceł protekcyjnych, czyż mogą rozsądnie wystawiać się na podobną próbę? Czyż wyraźnym jej rezultatem nie byłoby, że w krajach dotąd ubogich i mało industryalnych, żadne w przyszłości nie powstaną zakłady, żadne nie rozwiną się nowe fabrykacye? a w krajach, w których dotąd cała pomyślność opierała się na systemacie protekcyi, czyż w skutku jej zniesienia, natychmiast nie upadną dziś istniejące zakłady i przemysłowe przedsięwzięcia, jako nie mogące wytrzymać współzawodnictwa cudzoziemskiej produkcyi ? — Czyż kapitały dotychczas w tych przedsięwzięciach uwięzione, razem z ich upadkiem, same nie przepadną? a choćby część ich wyratowała się od zguby, czyż będzie miała możność i chęć obrócenia się natychmiast, ku właściwym, naturalnym kraju tego gałęziom przemysłu? Choć więc produkta z zagranicy wolnym handlem sprowadzane, będą może tańsze od tych, które poprzednio kraj ten u siebie wyrabiał w skutku czasowego zatamowania wewnętrznej produkcyi, nie będzie za co je kupować, gdyż nie będzie płodów mogących zapłacić wymianę. A więc upadek dziś istniejęcego przemysłu, zachwianie kredytu przez długi przeciąg czasu sparaliżowanie pracy, ruchu i życia industryalnego, czyli krótko mówiąc, ubóstwo powszechne, o to w tym razie praktyczne następstwo, zasady teoretycznie tak logicznej i ponętnej.

KRZYŻTOPOR.

Zarzut pana radzcy na dwie części podzielić wypada. Odnosi się bowiem, raz do krajów ubogich i przemysłowo rozwiniętych, lecz których rozwinięcie opiera się na systemacie protekcyi. W każdym z tych dwóch przypadków, rzecz się ma całkiem inaczej, każdy zatem oddzielnej wymaga odpowiedzi.

Co do krajów ubogich, zasady powyżej przezemnie wyłożone, a przemawiające za wolnością, handlu, w całkowitości zastosować się dadzą. By te kraje zbogacić, by w nich zapewnić dobry byt mieszkańców; zależy w nich obudzić, nie sztuczną, nie anormalną, lecz właściwą, lecz naturalną produkcyę. Tym tylko sposobem otrzymać można maximum tejże produkcyi, a więc maximuni przedmiotów, których ilość zbywająca od potrzeb krajowych, zapłaci wartość brakujących, z zagranicy sprowadzonych. Żeby zaś obudzić ów przemysł normalny, żeby przyciągnąć zagraniczne kapitały, jedyną sprężyną jest usamowolnienie tego przemysłu, zapewnienie tymże kapitałom bezpiecznej lokacyi. Nieraz widzimy, że granica dwóch państw sąsiednich, stanowi jakby granicę, dwóch oddzielnych światów industryalnych. W jednem ruch, życie, bogactwo, w drugiem uśpienie i nędza! przecież obadwa państwa od natury mniej więcej podobnie są, uposażone, a przynajmniej pociągnięta linija graniczna nie stanowi rozgraniczenia naturalnej produkcyjności. Cóż wiec za przyczyna tej uderzającej różnicy? Dla czego kapitały w jednem z tych państw nagromadzone, poprzestając na nizkim procencie, nie przechodzą do sąsiedniego kraju, gdzieby daleko większe zyski osiągnąć mogły? — Oto dla tego niezawodnie, że w pierwszem państwie wolność osobista i własność, lepiej są zabezpieczone, że zyski przedsięwzięć przemysłowych, lubo z powodu konkurencyi mniej wysokie ale pewne; gdy przeciwnie w kraju sąsiednim, wolność osobista skrępowana szykanami i samowolnością władzy, własność narażona na zabór i konfiskatę, pomimo wysokiej stopy procentu, a tem samem wysokich obiecanych korzyści, stanowczo odstraszają sąsiednie kapitały. Lecz niech w tym kraju ustali się porządek wewnętrzny, niech ustanie obawa zawichrzeń politycznych, niechaj władza przestanie krępować pracę, ruch i przemysł, niech się ugruntuje panowanie prawa; niech się rozleje atmosfera swobody; wnet ujrzymy kapitały zagraniczne, zewsząd cisnące się do kraju, by w nim rozwinąć najzyskowniejsze, to jest właśnie naturalne gałęzie przemyski, i w krótkim czasie państwo owo dotąd ubogie, zabłyśnie pomyślnością i obfitą pokryje się produkcya.

Co się zaś tycze krajów przemysłowych, dotąd hołdujących zasadzie protekcyi, w nich bezwątpienia, gwałtowne usunięcie tej protekcyi, sprowadziłoby kryzys tem większą, im poprzednio przemysł, lubo anormalnie, lecz wyżej był rozwinięty. Więcej powiem, podobne zniesienie byłoby krzywdą, czynem złej wiary. Dziś rozwinięte fabrykacye, dziś istniejące zakłady, powstały, opierając się w dobrej wierze, na opiece ceł protekcyjnych, to jest na opiece ogłoszonego prawa. Nie ich wina, że prawo to niegdyś może potrzebą wywołane, dziś się okazuje niedogodnem. Tu więc musimy przyjąć na siebie, odpowiedzialność za błędy przeszłości, musimy szanując zasady sprawiedliwości, odwlec na jakiś czas spełnienie nadziei, jakieby przyjęcie systematu wolnego handlu nam obiecywało; ale powinniśmy nie spuszczać z oka owego celu i stanowczo oświadczyć, że w tym kierunku zwolna, lecz bez przerwy postępować będziemy. Weźmy np. fabrykacye cukru burakowego. Bez wątpienia fabrykacya ta, dzisiaj u nas nie mogłaby wytrzymać konkurencyi z cukrem kolonialnym, gdyby zniesiono cła wysokie, któremi cukier zagraniczny jest obciążony. Prócz tego, gdyby zniesienie to nastąpiło od razu, oczywiście, iż wszystkie cukrownie natychmiastby się zamknęły, iż uwięzione kapitały w budynkach, machinach, narzędziach, zapasach, a nawet w urządzeniu rolnego gospodarstwa, prawie całkowicieby przepadły. Zysk przeto, jakiby mógł wyniknąć dla kraju z właściwości produkcyi, to jest, gdyby kapitały dziś użyte w cukrownictwie, obróciły się do innych gałęzi przemysłu nam więcej właściwych, np. do rolnictwa, gorzelnictwa, rafineryi, wielkich pieców, fabryk sukna i t. p. zysk ten, mówię, nie zrównoważyłby strat przez bankructwo cukrownictwa wywołanych; nadto czyn podobny, będąc krzywdą cukrownikom wyrządzoną, odstręczyłby kapitały od nowych przedsięwzięć, w kraju nie szanującym zasad dobrej wiary i sprawiedliwości. Atoli inne byłyby następstwa, gdyby rząd nie znosząc dzisiaj ceł protekcyjnych, ogłosił stopniowe w przyszłości ich zmniejszanie, np. gdyby powiedział: że po latach pięciu, cło od cukru zagranicznego zmniejszy się o 1/4 dalej, że po latach dziesięciu, cło się zmniejszy o połowę, po piętnastu o 3/4, a po latach dwudziestu całkowicie ustanie, i że w tym samym stosunku zniżać się będzie podatek od wyrobu. Cóżby w takiem przypuszczeniu niezawodnie miało miejsce? Oto: 1. że odtąd żadna nowa cukrowniaby nie powstała. 2. Że gdyby przez ogień lub inną katastrofę, która z dziś istniejących fabryk zniszczona została, jużby jej nie odbudowano, ale potrzebny na ten cel kapitał, obróciłby się do innej gałęzi przemysłu. 3. Że z pozostałych fabryk, wszystkie które się znajdują w mniej pomyślnych okolicznościach i które, czy to z powodu niewłaściwego wyboru miejsca, czyli też w skutku gorszego prowadzenia, mniejsze zyski swoim przedsiębiorcom przynoszą, powoliby się zamykały. 4. Że jedynie fabryki szczęśliwiej położone i umiejętniej prowadzone, dłużejby się utrzymały, a nawet być może, iż w następstwie nowych odkryć i wydoskonalonej fabrykacyi, mogłyby bez ceł protekcyjnych wytrzymać konkurrencyę z cukrem zagranicznym, coby było oczywistym dowodem, że przemysł cukrowniczy jest właściwym krajowi naszemu. W przeciwnym zaś razie, to jest, gdyby nawet najlepiej prowadzone fabryki musiały porzucić wyrób cukru burakowego" obracając swoję działalność np. ku raffinowaniu kassonady trzcinowej, wtenczas byłoby oczywistem, że produkcya cukru z buraków nie jest właściwą dla Polski, a więc, że nie ma co żałować jej upadku.

Takim to sposobem i względem innych gałęzi przemysłu, których dotychczasowa pomyślność, głównie na ciach protekcyjnych jest opartą. postąpićby należało. Nie podaję tu terminu dwudziestoletniego i stopniowego co lat 5 zmniejszania, jako wzór, jako zasadę; jest to tylko przykład; zasada zaś sama zależy na stopniowem i powolnem zniżaniu cła protekcyjnego, ażeby tym sposobem nie narażając na straty dzisiejszych producentów, odwrócić kapitały od przedsięwzięć anormalnych, a tem samem mniej produkcyjnych, by je skierować ku produkcyi właściwej, azatem najobfitsze) i najzyskowniejszej, i tą drogą, po pewnym przeciągu czasu, wstąpić w systemat wolności handlu, w przyszłości największą dla kraju obiecujący materyalną pomyślność. Jest rzeczą oczywistą, iż jednocześnie ze zniesieniem ceł, muszą być usunięte podatki, ciążące na fabrykacyi tych przedmiotów, które poprzednio oclonemi były, inaczej bowiem podatki te, podnosząc sztucznie cenę wyrobów krajowych, zrządziłyby dla nich niepodobieństwo wytrzymania konkurencyi z zagranicą.

PUŁKOWNIK.

Ostatnia uwaga pana Krzyżtopora nasuwa mi pytanie: czy przez wolność handlu rozumie zniesienie ceł, czyli też zamienienie protekcyjnych na fiskalne?

KRZYŻTOPOR.

Z wszystkich podatków, najłatwiejsze do ściągania, najmniej dające się czuć publiczności i najsprawiedliwsze są bezwątpienia podatki konsumpcyjne. Łatwe są do ściągania, gdyż nie napotykają ani trudności rozkładu, ani wymagają rygoru exekucyi, jak np. podatki stałe, które bez kar, bez fantowania, a często bez zajęcia i sprzedarzy ruchomości, obejść się nie mogą. Jedynym warunkiem tej łatwości ściągania jest, by opłaty konsumpcyjne nie były zbyt wysokie, a tem samem nie budziły defraudacyi i wszystkich jej zgubnych następstw. Dalej, wysokość tych opłat najmniej czuć się daje publiczności, gdyż objawia się jedynie przez nieznaczne podwyższenie ceny przedmiotów oclonych. W rzeczywistości więc, opłaca je kupujący czyli konsument; co znowu stanowi ich sprawiedliwość, gdyż dotykają, tego, co z nich ostatecznie korzysta, a przytem dotykają w sposobie, przez niepoprawie nie spostrzeżonym. Podobne zupełnie skutki, wywierają, cła umiarkowane od produktów zagranicznych, przy ich wejściu do kraju ściągane, a mające na celu nie udzielenie protekcyi wyrobowi oclonych przedmiotów, gdyż do tego potrzebaby opłat wysokich, których zgubne następstwa powyżej wykazaliśmy; ale mające na celu, li podniesienie dochodów skarbowych, by zastąpić deficyt, powstały przez zniesienie protekcyi i opłat ciążących poprzednion a wewnętrznej produkcyi. I cel ten bez trudności osiągniętym będzie; albowiem cła fiskalne, bez porównania większy dochód przyniosą skarbowi, od ściąganych przed tem ceł protekcyjnych; raz, że konsumpcya oclonych przedmiotów znacznie się powiększy, powtóre, że produkta zagraniczne do kraju wprowadzone, wszystkie bez wyjątku, nałożone na nich opłaty uiszczą; kiedy poprzednio odbyt tychże przedmiotów, z powodu cen wysokich, musiał być znacznie ograniczony, a do tego większa ich część była dofraudowaną, wchodziła zatem do kraju bez żadnej opłaty. Wszelako by to osiągnąć, potrzeba dwóch warunków: 1. żeby cła fiskalne były umiarkowane. 2. żeby ich uiszczanie na komorach było ile możności ułatwionem, niepociągające za sobą straty czasu, niepodległe zbytnim formalnościom lub szykanom władz nadgranicznych. Wtenczas każdy kupiec wprowadzający towar, będzie wolał uiścić opłatę, niżeli narazić się na ryzyko defraudacyi. Przy takim systemacie ceł, znika potrzeba licznej straży granicznej i owej massy urzędników celnych, znika obawa demoralizacji, i siły poprzednio dla produkcyi stracone, ku niej napowrót skierowenemi być mogą. Jaki zaś wpływ wywiera zniżenie podatku od przedmiotu powszechnego użycia, najlepiej nam wykazuje świeży przykład listowej opłaty w Anglii. Zniżenie tejże, zamiast zmniejszyć dochody skarbu, przeszło je w dwójnasób powiększyło.

Ostatecznie zbierając powyższe uwagi wypada: iż cel do którego prawodawstwo celne dążyć powinno, jest zastąpienie ceł protekcyjnych i podatków ciążących na produkcyi, przez cła fiskalne umiarkowane, i że w tym to sposobie i obrębie, wolność handlu ma buć pojętą.

RADZCA.

Według mnie, jedna jeszcze nader ważna uwaga, walczy przeciw systematowi wolności handlowej. Przypuściwszy, że systemat ten, przez wszystkie państwa przyjętym zostanie, czyż te z nich, w których dziś przemysł i fabrykacya daleko wyżej są rozwinięte, nie będą miały niejako monopolu, produkowanych przez siebie przedmiotów? Dajmy np. że w naszym kraju, wyrób jakiego przedmiotu, jest równie właściwy, normalny jak w Anglii; lecz że wyrób ten, dotąd u nas mało upowszechniony, przeciwnie w Anglii znajduje się w stanie kwitnącym i massę kapitałów zatrudnia. Czyż nie jest rzeczą widoczną, że pomimo warunku istniejącego właściwości produkcyi, fabrykacya ta u nas, bez ceł protekcyjnych rozwinąć się nie może?. Wiemy, jakie trudności i koszta napotyka każde powstające przedsięwzięcie, nie mając pod ręką ani przedmiotów niezbędnych, np. machin, narzędzi, li do tej fabrykacyi przeznaczonych ani ludzi wyłącznie z nią obeznanych. W takich okolicznościach każdy kapitał dostateczny, by w Anglii puścić w bieg nową fabrykę, u nas okazałby się za małym; zkąd następstwo, iż choćby konsumpcya wyrobów tej fabrykacyi znacznie się powiększyła, to i tak nowe fabryki nie u nas, ale w Anglii powstaną. Przypuśćmy teraz, że inne kraje stałego lądu w podobnem do naszego względem tej specyalnej fabrykacyi znajdują się położeniu; więc i w nich nowe fabryki nie powstaną i Anglia mieć będzie w tym razie wyraźny rzeczonej fabrykacyi monopol. Któż wtenczas zabroni angielskim fabrykantom wziąść się za ręce, umówić między sobą, by po jednej cenie wyroby swoje przedawać i dla braku konkurreneyi cenę tę dowolnie podnosić? W cóż się wtenczas obróci owa taniość produkcyi, spodziewane następstwo zniesienia ceł protekcyjnych ? Oto obróci się na zbogacenie fabrykantów angielskich kosztem ogółu konsumentów Europy, którzy przy systemacie wolnego handlu produkta angielskie może drożej płacić będą" niżeli wprzódy przy systemacie protekcyi płacili. Czyż tu cała pomyślność wolnością handlu wywołana nie okazuje się czczem złudzeniem?

KRZYŻTOPOR.

Na powyższe zapytanie śmiem odpowiedzieć, iż właśnie obawa pana radzcy jest czczem złudzeniem. Albowiem:

1. Nie ma żadnej gałęzi przemysłu właściwej któremu krajowi Europy, któraby w tymże kraju już dziś nie istniała; jest tylko więcej lub mniej rozwiniętą. Chwila zatem zniesienia ceł protekcyjnych już w każdym kraju zastanie w ruchu będące fabryki, wyrabiające płody temu krajowi właściwe. Nie trzeba więc będzie nowych zakładów, nie trzeba będzie walczyć z temi trudnościami, o jakich nam pan radzca wspominał. Jedynie anormalne fabrykacye ustaną,; lecz na tem zyskamy, nie zaś stracimy. Co się zaś tycze normalnych, naturalnych, te zawsze będą, miały pewną wyższość nad cudzoziemskiemi. Raz z powodu mniejszych kosztów transportu, dalej z powodu ceł fiskalnych, które zagraniczne wyroby ponosić muszą.

2. Choćby zaś która gałęź przemysłu właściwszą była Anglii, niż któremukolwiek z państw Europy, wtenczas nawet utrzymanie się monopolu jest niepodobnem. Dopóki istniały cechy i korporacye rzemieślnicze, dopóki można było niewpisanemu do tychże cechów zabronić prowadzenie swego procederu, dopóty mogli się zmówić wszyscy do cechu zapisani, by po jednostajnej cenie wyroby swoje przedawać; lecz przy zupełnej wolności przemysłu, która koniecznie wolności handlu towarzyszyć musi, zmowy producentów na stratę publiczności są niepodobne. Chociażby bowiem dziś istniejące fabryki angielskie ułożyły się między sobą i tym sposobem wysokie zyski osiągnęły, toć natychmiast inne angielskie kapitały, a w ich braku kapitały reszty świata industryalnego, będą chciały mieć udział w tych korzyściach i nowe w Anglii w tej gałęzi powstaną zakłady. Lecz podniesiona w skutku zmowy fabrykantów cena wyrobu w koniecznem następstwie musi ograniczyć konsumpcyę onego. Z drugiej strony nowo powstałe fabryki sprodukują większą, ilość wyrobów, niż ograniczona wysoką ceną konsumpcya potrzebować może. Z tego wynika, że offerta będzie większą niż żądanie. W takiem położeniu jedyny sposób, żeby sobie odbyt zapewnić, jest zniżenie ceny. Powstanie więc konkurrencya, powstanie licytacya in minus i ceny wyrobów póty zniżać się będą, póki zyski przedsiębiorców nie zrównoważą się mniej więcej z zyskami, jakie przynoszą inne gałęzie przemysłu. Bez wątpienia przy wolności handlu i wolności przemysłu obawa monopolu jest czystem złudzeniem.

PUŁKOWNIK.

Zbierając w krótkości wypadek naszych rozpraw nad tym przedmiotem, zdaje się niewątpliwem:

1. Że systemat wolności handlu, wywołując właściwą, to jest, najobfitszą, najlepszą i najtańszą produkcyę, tem samem obiecuje najzupełniej zaspokoić materyalne potrzeby społeczeństwa; a usuwając ponętę do defraudacyi, usuwa zarazem zaród demoralizacyi w pewnych klassach ludności, a we wszystkich zaród lekceważenia prawa. Przeto, że systemat ten ma wyższość nad systematem protekcyi, zarówno pod materyalnym, jak pod moralnym względem.

2. Że systematowi temu towarzyszyć musi wolność przemysłu: przeto, że właściwy cel, do którego dążyć wypada, jest zastąpienie ceł protekcyjnych i podatków na produkcyę wewnętrzną nałożonych, przez cła fiskalne umiarkowane.

3. Że cel ten, w krajach dotąd systematowi protekcyi hołdujących, od razu osiągniętym być nie może bez krzywdy dzisiejszych producentów, bez zachwiania kredytu i pomyślności; lecz że do tego celu wolno i stopniowo, atoli nieprzestannie dążyć należy, a to tem wolniej i tem oględniej, im poprzednio przemysł wyżej i bardziej anormalnie się rozwinął.

4. Że właściwa droga do tego celu wiodąca, jest stopniowe obniżanie taryf celnych za pośrednictwem umów zawieranych z państwami ościennemi, tudzież zawieranie związków celnych, na wzór Niemiec północnych, coraz to obszerniejszych, coraz więcej państw obejmujących w swoim obrębie;

5. Że dążność do wolności handlu budzi jednocześnie dążność do ugruntowania powszechnego pokoju; że dążności te objawiają się w ludach i rządach ucywilizowanych; że wojny stają się coraz rzadsze i że. nawet gdy wybuchną nie przerywają w zupełności stosunków międzynarodowych.

Zauważcie teraz panowie, że już dzisiaj Polska w przyjęciu przez Anglią zasady wolnego handlu zawdzięcza pewność odbytu na pszenicę i inne płody rolnicze po cenach pokrywających szczodrze koszta produkcyi; kiedy przed tem zboże nie raz zalegało i psuło się w naszych spichrzach lub za bezcen marnowanem być musiało. Przyjęcie zaś przez nasz rząd tej zasady sprowadziłoby ten skutek, iż produkta zagraniczne, których potrzebujemy i które dzisiaj drogo płacimy, n.p. sól, bawełna, miedź, wyroby stalowe, wina, korzenie i t.p. odtąd mielibyśmy tanio i w obfitości. Powiedzcież teraz, czyby nam się gorzej z tem działo? — Następnie uważcie, że jeśli wolność handlu i w jej skutku właściwość produkcyi na pomyślność ludów i na stosunki międzynarodowe tak korzystny wpływ wywierają, toć te zasady na mniejszą skalę i w ciaśniejszym obrębie rozwinięte, bo wewnątrz tegoż samego państwa zastosowane, nie w mniej ponętnem świetle nam się pokazują. A naprzód co do właściwości produkcyi jest rzeczą oczywistą, że niech każda okolica, niech każde pojedyńcze gospodarstwo to specyalnie wydaje, co mu klimat, rodność ziemi i inne przyrodzone przymioty za normalne wskazują, a niezawodnie massą ogólna produktów kraju dojść może do swego maximum. Lecz cóż z tego za korzyść, jeżeli na te zapasy, o ile zbywają od miejscowej potrzeby, nie będzie zapewnionego odbytu? Otóż w państwie tak ogromnem i z tak różnorodnych prowincyi złożonem, jakiem jest Rossya, odbyt ten bez względu na handel zagraniczny już przez handel wewnętrzny w części zapewnionym być może. Niechaj tylko rząd usunie trudności tamujące wymianę i podnoszące koszta przewozu; niechaj: 1. przyjmując jednostajny systemat celny dla całego państwa, zniesie liniję graniczną między prowincyami; 2. niechaj zniesie szykany paszportowe, utrudniające ruch osób wewnątrz kraju; 3. niechaj nakoniec naprawą dróg dzisiejszych, zakładaniem bitych, kolei żelaznych, kopaniem kanałów i uregulowaniem rzek ułatwi transporta produktów, a zobaczymy, że zboża na Południu produkowane pójdą żywić Wschód i Północ, biorąc nawzajem z Północy futra, potaż, żywicę, smołę, dziegieć i inne leśne wyroby, że stepy wschodnio-południowe dostarczać będą innym okolicom koni, bydła, owiec i t. p., zachodnie zaś okolice przerobionych przemysłem przedmiotów; tak iż choćby handel zagraniczny pozostał w stanie dzisiejszym, to sam handel wewnętrzny większą pomyślność mieszkańcom zapewni.

Uwagi powyższe odnoszą się do mężów stanu, do prawodawców. W ich to leży atrybucyi urządzenie stosunków międzynarodowych, urządzenie wewnętrznych kraju stosunków. Lecz my prości właściciele ziemi, my rolnicy, którzy ani traktatów handlowych z ościennemi państwami zawierać, ani ogólnych praw pisać, ani administracyjnych przepisów wydawać nie będziemy, czyż nie możemy z tych uwag żadnej odnieść praktycznej korzyści? Czyż nie możemy w ograniczonej naszej sferze działania w niczem wpłynąć na ustalenie dobra powszechnego? Przeciwnie, panowie! wiele w naszej mocy spoczywa, wiele od nas samych zależy. Pamiętajmy tylko, że ziarnko piasku obok ziarnka składane w końcu górę usypie! Pamiętajmy zwłaszcza na to zdanie naszego wieszcza:,. a jako kto może, ku powszechnemu dobru niechaj dopomoże!" Przejmijmy się zasadami właściwości produkcyi i ważności ułatwienia zamiany, zastosujmy je w urządzeniu naszych gospodarstw, obróćmy w tym kierunku naszą działalność, a i nam się będzie dobrze z tem działo i krajowi nie małą wyrządzimy przysługę! Wielu między nami, czy to przez próżność, czy przez źle zrozumianą chęć zysku, ma sobie za chlubę, by ich gospodarstwo stanęło w położeniu niejako samoistnem, by samo sobie we wszystkiem wystarczało, by rodziło i wydawało wszystko, czego tylko potrzebować może. Jest to najfałszywsza dążność. Niechaj role pszenne rodzą pszenicę, grunta lekkie niech wydają głównie żyto i okopowe; chowajmy ten rodzaj inwentarza, który odpowiada naszym paszom i pastwiskom; prowadźmy tę gałęź fabrykacyi gospodarskiej, którą położenie w każdem miejscu za właściwą wskazuje, a wtenczas sprodukowane przedmioty obfitością i doborem pewno dostarczą nam dostateczny fundusz do nabycia zkądinąd brakujących nam przedmiotów. Lecz i tu oprócz właściwości produkcyi i druga zasada, to jest ułatwienie wymiany, jako konieczny warunek pomyślności występuje. Starajmy się, by drogi w naszych majątkach były w dobrym stanie, a o tyle zapewnimy sobie łatwość wymiany zbywających na brakujące produkta. Nie jednemu się zdaje, że siły i koszta obrócone na naprawę dróg są dla gospodarstwa stracone; nie oblicza bowiem na jakie jest narażony straty przez zniszczenie przy transportach inwentarza roboczego, o ile przewozy stają się kosztowniejsze przez to jedno, że na furę mniej ładować można, o ile okoliczność ta odstręcza kupna i zmusza go do zniżenia cen ofiarowanych. Bez wątpienia mało jest nakładów, któreby w rzeczywistości lepiej procentowały, jak nakłady ku naprawie dróg obrócone. Ale nie dość na tem. Rząd w królestwie od niejakiego czasu przyjął systemat, iż rozrządzanie szarwarkami, do budowy nowych dróg bitych przeznaczonemi, powierzył komitetom obywatelskim. Systemat ten pokazał się skutecznym; nie jedną już drogę kraj nasz mu zawdzięcza. Wszakże odwołuję się do sumienia członków komitetu; niech sami przyznają, czy zawsze i wszędzie do tego przedmiotu przywięzują wagę, na jaką. istotnie zasługuje? Czy część powierzonej im siły nie marnuje się jeszcze z powodu braku starania i dozoru? A jednak jest to przedmiot nader ważny i którego dokładne obrobienie wiele do pomyślności kraju przyczynić się może. Widzimy przeto, że sfera działalności właścicieli ziemskich nie jest tak ścieśnioną, jak się na pierwszy rzut oka wydaje; że ogólne, na pozór oderwane zasady ekonomii politycznej i w tej sferze zastosować się dadzą; że więc ich zgłębienie nie tylko rządzących, ale i prywatnych obchodzić powinno; że wreszcie dobrze zrozumiany interes każdego wypływa z zastosowania tych zasad i ściśle z interesem ogółu jest połączony. Teraz zdaje mi się, iż przedmiot powyższy zupełnie jest wyczerpany; zapytuję przeto, czy kto z panów ma jeszcze jaką uwagę do przedłożenia względem części teoretycznej rozbieranego dzieła?

DOKTOR.

Miałbym ja wiele do powiedzenia, i o zasadzie własności, i o lekceważeniu, z jakiem autor się wyraża o nowatorach i socyalistach; lecz zdaje mi się, iż panowie tak jesteście uprzedzeni, że nie potrafiłbym was przekonać; wolę przeto przedstawienie zdania mego odłożyć do chwili, gdy będę mógł przemawiać do przychylniejszego dla siebie audytorium.

PUŁKOWNIK.

Rzeczywiście, rozbiór tej kwestyi za dalekoby nas zaprowadził. Prócz tego, dzielę przekonanie pańskie, żebyś nas do swoich doktryn nawrócić nie potrafił; a więc lepiej dajmy temu pokój, przejdźmy do przedmiotów i pytań, względem których możemy się porozumieć i przystąpmy dnia jutrzejszego do rozbioru uwag nad częścią historyczną dzieła, to jest nad rozdziałami II. i III.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PORANEK IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TREŚCIWY OBRAZ PROJEKTOWANEGO URZĄDZENIA STOSUNKÓW WŁOŚCIAŃSKICH W POLSCE.

CZĘŚĆ PIERWSZA

CZĘŚĆ DRUGA.

CZĘŚĆ TRZECIA.

CZĘŚĆ CZWARTA.

CZĘŚĆ PIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PORANEK XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej