Wilhelm Feldman

PRO DOMO ET PRO ARTE

Konwersja: Nexto Digital Services

PRO DOMO ET PRO ARTE

polemika z powodu "Współczesnej literatury polskiej"

Feldman Wilhelm

„Od początku naszego (XIX) stulecia — powiada Zola w Docummts — okresy literackie podążają ze wzrastającym wciąż pospiechem. Co lat dwadzieścia grunt społeczny i utwory, wyrastające na nim, do tego stopnia się zmieniają, że pożytecznem jest spieszyć się ze sporządzeniem bilansu minionego lub mijającego okresu, aby lepiej módz określić okres się rozpoczynający".

Jeżeli dla Zoli potrzeba „bilansów" literatury wynika z gorączkowego życia współczesnego, które wraz z drem Stockmanem nie pozwala żadnej „prawdzie" żyć dłużej nad lat dwadzieścia, to dla nas ta potrzeba z innych jeszcze wypływa powodów. Wartkim i zmiennym jest prąd życia nowoczesnego, ale niewiele są warte prawdy, które wobec niego ostać się nie mogą dłużej nad lat dwadzieścia. Trzeba znać życie współczesne, rozumieć jego tendencye, odczuwać jego rytm, ale bardziej jeszcze trzeba oryentować się, co w chaosie zmian jest stałem, co dziełem jest przypadku, mody, słabości jednostek lub rzeszy, a co oznacza ciągłość rozwoju dziejowego, nie w znaczeniu popularnej „tradycyi" — w niej zwykle więcej trupiego zapachu, niż życia — lecz w znaczeniu doskonalenia się samowiedzy i samotwórczości ducha ludzkiego... A wśród tej ciągłości rozwoju rzeczą dla nas pierwszorzędną będzie oczywiście żywot idei polskiej: śledzenie wyrazów, jakie ona przybiera w sztuce, filiacyj i form, jakie jej nadaje twórczość pokoleń...

Z tych źródeł — z punktu widzenia walczącego czasu i tęsknoty za duchem wieczystym i duchem idei polskiej, wypłynęła książka moja: Współczesna literatura polska.

Książka o Literaturze współczesnej — więc wkładająca dłoń we wszystkie ognie czasu i wszystkie ós gniazda. Książka, dotykająca przeszło 100 osób żyjących — do iluż niezadowoleń i roznamiętnień daje powody; irritabile vatum genus, a im mniej się jest rates, tembardziej irritabilis... Książka, usiłująca określać granice i wartości, i to zarówno artystyczne, jak i życiowe — a nietylko państwowe granice mają swoją straż, która z nabitą bronią spotyka nieprawowiernych śmiałków...

Tem większą było dla mnie niespodzianką przyjęcie, jakiego ta książka doznała. „Literatury" pierwsze wydanie ma za sobą całą literaturę — chór ogromny. Przypadły mojej książce honory zupełnie nad zasługę, a przedewszystkiem ten, że dała materyał i pewne wytyczne szerokiej wymianie myśli w społeczeństwie. Literacka „Młoda Polska" wystąpiła w niej, jako odrębna, zbiorowa siła — jako dziejowy czynnik. Rozprawiali się z nim i z książką moją przeciwnicy, ale byli nimi Piotr Chmielowski, Włodz. Spasowicz. Roztrząsali ją badacze, ale byli nimi Aleksander Brückner, Ign. Matuszewski. Nie dla szerzenia kultu powag wypisuję tutaj te nazwiska: każdy dojrzały człowiek własnym sądem będzie się kierował — przypomnieć chcę tylko, że ludzie nawet przeciwnych obozów, odmiennych przekonań, mogą dyskutować, i dojść do pewnych myślowych rezultatów, jeśli kieruje nimi miłość przedmiotu i uczciwość poznawcza. To jest kultura, ta kultura prawdziwa, która zachowując indywidualne odrębności i ideowe antagonizmy, pozwala jednak szanować się wzajem i różnemi drogami dążyć do postępu.

Zbyt pięknie byłoby jednak na świecie — w naszym literackim świecie — gdyby panowała już czysta idea. Rozpętane namiętności osobiste i stronnicze żyły, gdyż żyli ludzie małego serca i małych umysłów: zostali tylko usunięci przez prąd przemożny, powszechny. Mówili hetmani, mówił ogół rycerzy — ciury musieli milczeć. Milczeli w pierwszej chwili, sterroryzowani przez opinię; milczeli długo potem — robiąc z musu metodę. I oto drugie wydanie i trzecie mej książki przeszło wśród powszechnej prawie ciszy ze strony prasy i dziennikarskiej krytyki. Tak, metoda była widoczną. W żargonie dziennikarzy polskich ma ona szczerze polskie określenie: totsehweigen. Z jakich pobudek? Zerwał z nich zasłonę i wskazał na istotę zjawiska prof. Brückner, gdy w lwowskim Związku literackim, potem w Muzeum (1906,. II. Nr. 5) wprost oświadczył, że książka Feldmana... „spotkała się z wielu przetiwnikami, którzy widząc w nim socyalistę i publicystę, nie chcieli uznać estety, na estecie i historyku literatury mszcząc się za mniemane winy wydawcy Krytyki i innych pism publicystycznych". Tak, była metoda w tem milczeniu — i chwycili jej się także ludzie, których trawiła obok niechęci do autora, także niechęć do młodej literatury. Jak Burboni chcieli wykreślić z dziejów lata panowania ,,uzurpatora", podobnie zwolennicy ancien regime'u w literaturze nie przyjmowali „do wiadomości" zaszłych w poezyi polskiej przewrotów i raczyli też nie wiedzieć o tym, który owych przewrotów był „panegirystą".

Ale stała się rzecz nieoczekiwana. Wyszło książki mojej — wydanie piąte. Milczkowie ujrzeli, że metoda zawiodła. Dłużej milczeć byłoby dla nich zabójczem. We wielu pismach wezbrał tedy gniew święty i nie mając innego ujścia — spłynął do kałamarzy. Trzeba zerwać ze systemem zabijania zapomocą przemilczania; im bardziej się autora i książkę traktowało per non est — tem większą okazują ekspanzyę. Przerażenie zapanowało w pewnych szeregach... Dosłownie!

Koniec wersji demonstracyjnej.