Andrzej Niemojewski

PROROCTWO RZEZI GALICYJSKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

PROROCTWO RZEZI GALICYJSKIEJ WOBEC HISTORYI

Niemojewski Andrzej

W szkole polskiej do dziś dnia wykładają profesorowie z namaszczeniem i powagą o krwawem proroctwie Zygmunta Krasińskiego, tyczącem pamiętnej rzezi galicyjskiej 1846 roku. Wykład ten wywiera na uczniach wrażenie niezatarte. Najmniej uzdolniony mówca wstrząsa niewinną duszą słuchaczów swoich. Na całe życie pozostaje im w pamięci ta krótka, lapidarna opowieść. Brzmi ona zazwyczaj, jak następuje.

Jesienią roku 1845 Zygmunt Krasiński wydał w Paryżu "Psalmy Przyszłości". Ostatni z tych psalmów, nazwany "Psalmem Miłości", zawiera przepowiednię rzezi. Niebawem poczęła krążyć w odpisach poetycka odpowiedź Juliusza Słowackiego, zatytułowana "Do autora Trzech Psalmów". Słowacki wyraża się ironicznie o "złych przeczuciach" Krasińskiego; woła: "Któż i gdzie zagroził nożem?" Tymczasem już w lutym roku następnego spełniła się przepowiednia. Rzeź wybuchła istotnie, pochłaniając tysiące ofiar i zamieniając kilka powiatów Galicyi w istne piekło. Wtedy z kolei Krasiński ujął pióro i odpowiedział Słowackiemu "Psalmem Żalu", w którym biada: "Bodajbyś, wieszczu, był wieszczył prawdziwie, bodajbym, zdjęty przerażenia dreszczem, był kłamcą tylko!"

Owe cztery fakty miażdżą ucznia; nie wątpi on teraz ani chwili, że proroctwo było i że się spełniło, ma bowiem: przepowiednię ("Hajdamackie rzućcie noże"), zaprzeczenie ("Któż i gdzie zagroził nożom?"), nagi fakt, rzeź, wreszcie poetyckie stwierdzenie proroctwa w "Psalmie Żalu. "

Ale galicyjska szkoła nie poprzestaje na tym wykładzie. Po kilku latach uczniowie gimnazyalni zamieniają się w słuchaczów wszechnicy a rektor szkół średnich w rektora uniwersytetu. Na katedrze staje profesor Tarnowski.

"W całej Polsce nie było może człowieka, któryby nieochybność nieszczęścia tak jasno był widział i któryby nad niem tak cierpiał, jak Krasiński. On, wyznawca tego Chrystusa Narodów, tego "nieskalanego anioła", on musiał długo naprzód patrzeć, jak on będzie nadużyty do dzieła głupoty, zbrodni, wstydu i samobójstwa; on musiał już naprzód pić ten kielich goryczy i truć się jego goryczami! Nikt tak nie bolał, nikt tak nie widział i nikt tak nie był zdolny (bo Mickiewicz w tych latach już nie) tak krzyknąć z bólu, tak zawołać na gwałt i zakląć o miłosierdzie nad narodem i jego sprawą, jak Krasiński. I zrobił to — napisał "Psalmy". Oczywiście głównym, najważniejszym jest ostatni; w nim mieści się upomnienie, zaklęcie, groźba; w nim to słowo obowiązku względem ojczyzny, jakiego domagały się okoliczności ówczesne, na zawsze: rada, nauka, zasada życia. Ale żeby dojść do tego, żeby powiedzieć choćby bez nadziei skutku, ale z powagą i wyższością niemylnej prawdy, chciał Krasiński — zanim by powiedział "Hajdamackie rzućcie noże, by nie klęły na was wieki, ie cel wieków znów daleki" — chciał powiedzieć dlaczego rzucić noże, przypomnieć prawo boskie nad ludźmi". "Żądano od niego, aby przystąpił do tajnych towarzystw i do robót przygotowujących wybuch nowego powstania. Jak Pankracy do zamku Henryka, przyszedł do niego jakiś apostoł przyszłego roku 40, a obiecując mu to, czego Zygmunt jedynie pragnął, tłómaczył, że do celu dojść łatwo, byle tylko poświęcić rzecz jedną — zgrzybiałą, zgniłą, strupieszałą szlachtę. Po takiej rozmowie Krasiński nie mógł wątpić na chwilę, że wybuch taki, jeśli nastąpi, skończy się rzezią i napisał "Psalm Miłości", ostatni z trzech co do liczby porządkowej, ale najdawniejszy co do czasu". "Ci, co widzieli zaślepienie spiskowych, którzy wiedzieli, jaki obrót nada rzeczom ręka od nich silniejsza i mędrszą od nich głowa, cóż ci mogli robić? Nic, tylko po cichu we cztery oczy przedstawiać i prosić; głośno nie mogli się nawet odezwać, nie mieli gdzie, ani w czem, nie było im wolno a prośby i zaklęcia odbijały się, jak groch od ściany uporu Wersalczyków, ich agentów i stronników. W kraju sposobu nie było. A za granicą? Nic więcej. Kogo nie przekona oczywisty, faktyczny stan rzeczy, na tym słowo człowieka wrażenia nie zrobi a dopieroż słowo Krasińskiego na Centralizacyi".

Wiadomo powszechnie, że jednym z najwybitniejszych demokratów ówczesnych był Mickiewicz. Słowacki trzymał się więcej zdala, stanowisko zaś swoje zaznaczył głównie w poemacie "Do autora Trzech Psalmów". Posłuchajmy tedy dalej profesora Tarnowskiego, rzucającego gromy w stronę obozu demokratycznego a więc i na głowy Mickiewiczów, i Słowackich.

"Psalm Miłości jest pismem politycznem, niemal broszurą; wchodzi w tę kategorye słów i pism, któremi człowiek na polu praktycznych działań chce coś odwrócić, czemuś przeszkodzić. W swojej formie poetycznej wychodzi on na to samo, czem są w innej formie "Filippiki" Demostenesa, zaklinającego swój naród, żeby się samochcąc nie gubił; na to samo, co pełne oburzenia Cycerońskie "Quousque tandem", zapytanie do jednego człowieka wymierzone, jak długo on jeszcze swój naród gubić zechce. A jeżeli "Filippiki" uchodzą dotąd i słusznie za wyraz klasyczny, najsilniejszy, najbardziej wzruszający, miłości ojczyzny w walce z ojczyzną samą zaślepioną i na oślep lecącą do samobójstwa; jeżeli "Catilinaria", choć tamtym nierówna, zawsze uważana jest za typ patryotycznego oburzenia na zgubne dla ojczyzny roboty: to "Psalm" Krasińskiego ma prawo stanąć obok nich jako wyraz równie potężny tej samej miłości i tego samego oburzenia. " "Wiersz Słowackiego "Do autora Trzech Psalmów" ukazał się niebawem; a gdy zdarzenia rostrzygnęły spór poetów"- -

W tem miejscu urywamy. Ustępy powyższe wyjęliśmy z przedmowy Tarnowskiego do zbiorowego wydania dzieł Krasińskiego (Lwów 1880). Dodamy tylko jeszcze następujący wyimek, aby mieć przed oczami całokształt poglądów profesora krakowskiej Almae matris i prezesa Akademii Umiejętności a więc pierwszej powagi polskiej. Wyimek ten brzmi:

"Pierwsze ustępy Psalmu Żalu należą do najpiękniejszych rzeczy, jakie Krasiński napisał. Prawda, że straszne stwierdzenie tego, co był powiedział w trzech pierwszych, mogło mu dodać powagi: ale tez poczucie słuszności i własnej niewinności daje mu taką siłę i pewność, taki spokój wielki i przygniatający i taką majestatyczną prostotę, że te jego słowa muszą się liczyć do najwspanialszych, najbardziej zwycięskich odpowiedzi jakie niewinność spotwarzona znalazła kiedykolwiek w rzeczywistości, czy w poezyi. Konkluzya, nie napisana, ale wyraźna, wołająca z tego wszystkiego wielkim głosem do przeciwnika samego i do wszystkich myślących jak on, jest: wejdź w siebie i porachuj się z sobą. Miałeś oczy a nie widziałeś, masz rozum a nie rozumiałeś, kochasz i o swojej miłości tyle mówisz, a nie uczułeś, że to nieszczęście, że to prawie śmierć i biegłeś przed' tem wszystkiem; zdawało ci się, jak Tyrteusz zagrzewający śpiewem do bitwy i do zwycięstwa, a na prawdę szedłeś jak ksiądz przed trumną na pogrzebie i śpiewałeś "De profundis" mniemając dziecinnie i płocho, ie śpiewasz pieśń zmartwychwstania! Więc tak umiesz patrzeć r -więc z twego rozumu i z twej miłości i z twojej rady takie pożytki ?"

Z takiem uświadomieniem historyozoficznem wypuszcza w świat uczniów i słuchaczów szkoła polska i polska wszechnica. Jest to nietylko osądzenie przeszłości, ale wskazówka na przyszłość. Osądzenie przeszłości straszne, bezwzględne — chodzi tylko o to, czy słuszne. Wskazówka na przyszłość jaskrawa — chodzi tylko o to, czy prawdziwa. Zbadamy gruntownie jedno i drugie. Przypatrzmy się najpierw poszczególnym punktom aktu oskarżenia.

Profesor Tarnowski stwierdza publicznie, co następuje:

1. Centralizacya Towarzystwa Demokratycznego, gnieżdżąca się w Wersalu, jest winną rzezi galicyjskiej.

2. Centralizacya nie dala posłuchu wieszczemu nawoływaniu Krasińskiego; prośby i zaklęcia innych "odbijały się jak groch od ściany od uporu Wersalczyków, ich agentów i stronników. "

3. Słowacki jest wyobrazicielem poglądów Centralizacyi. Mniemał, iż jest Tyrteuszem ruchu, aniołem zwiastującym zmartwychwstanie narodu a był tylko jako ksiądz idący przed pogrzebem i śpiewający "Requiem". Zdarzenia rozstrzygnęły spór na korzyść geniuszu Krasińskiego. Słowacki "miał oczy a nic widział*. Psalm Żalu jest odpowiedzią zwycięską.

4. Centralizacya Towarzystwa Demokratycznego zajmuje względem narodu stanowisko Katyliny a Krasiński Cycerona, wołającego "Quousque tandem". Więcej nawet. Krasiński ma jasnowidzenie Demostenesa, ostrzegającego Ateńczyków przed matactwami Filipa Macedońskiego. Tu profesor Tarnowski nie wypowiada wyraźnie, kto w tem porównaniu ma być Filipem. Wszak tylko Austrya. Czy nie wypowiada tego wyraźnie z tej przyczyny, iż piastuje godność c.k. profesora austryackiego?

Wnioski na przyszłość są teraz już całkiem proste. Dadzą się streścić w słowach następujących:

1. Duchem ożywiającym martwe ciało narodu jest szlachta a jej programy społeczno-polityczne jedynie prawdziwe i światozbawcze.

2. Zasady demokratyczne były, są i będą zgubne. Twierdzenia te byłyby może równie banalne jak stare, gdyby za niemi nie stał krwawy upiór rzezi galicyjskiej, faktu dziejowego, z którym się zawsze liczyć trzeba. Chcąc tedy zbadać rzecz należycie, trzeba przedewszystkiem poznać ów fakt. A wyznać musimy, iż przestał on być tajemnicą archiwalną i to od bardzo dawna. Historya pisana zrobiła już swoje i rozstrzygnęła spór ostatecznie.

Nim jednak przystąpimy do tego, musimy zwrócić mimowoli uwagę na szereg dziwnych sprzeczności, z których jest utkany pogląd profesora Tarnowskiego.

Twierdzi on najpierw, że słowa "Hajdamackie rzućcie noże" są zwrócone do Centralizacyi jej agentów i stronników. Więc Centralizacya apostołowała rzeź. W dalszym zaś ciągu twierdzi, że zaślepiona Centralizacya nie przewidziała, jaki obrót nada rzeczom "ręka od niej silniejsza i mędrsza od niej głowa. " Więc Centralizacya nie apostołowała rzezi, tylko co innego? Więc apostołowała zbrojne powstanie, które sparaliżowała "ręka od niej silniejsza i mędrsza od niej głowa", podmawiając lud na szlachtę? Więc może dążenie do rewolucyi musiało wywołać kontrrewolucyę ludową? Ależ i Krasiński wzywa w swych Psalmach do powstania, stawia nawet na jego czele szlachtę Polski, Litwy, Rusi? On, który "miał takie jasnowidzenie rzeczy"? Gubimy się zupełnie w tej logice, która jest złożona z silnych i jaskrawych twierdzeń, zbijających się wzajemnie. Co to za "wybuch" miał nastąpić po rozmowie z owym "przyszłym apostołem 46 roku", który, "jeśli nastąpi — będzie się musiał skończyć rzezią"? Jedno jest tylko w tem wszystkiem słuszne i prawdziwe: "Psalm Miłości jest tendencyjny i polemiczny". Tak. Psalm ten nie był proroctwem — był on polemiką.

Powiedzieliśmy wyżej, że historya rzezi galicyjskiej przestała być tajemnicą archiwalną i to już od dawna. Dnia 7 marca 1846 roku rząd austryacki wystosował notę do mocarstw, w której u sprawiedliwa rzeź galicyjską. Dnia 13 marca tegoż roku następuje interpelacya w izbie paryskiej; deputowany Laroche Jacquelin pyta Guizota, ministra spraw zewnętrznych, czy prawdziwą jest wieść o nagrodach wyznaczanych przez rząd austryacki na głowy powstańców i protestuje imieniem ludzkości przeciwko podobnemu barbarzyństwu. Wraz z nim przemawiają hr. Morny i de Castellane. Guizot daje odpowiedź wykrętną. W izbie parów Karol hr. Montalembert obwinia rząd austryacki o systematyczne sianie nienawiści pomiędzy ludem a szlachtą. Dnia 3 marca 1846 roku obwieszcza "Gazeta Lwowska", że 70 gmin walczyło z powstańcami na rozkaz rządu. W maju 1846 roku pojawia się w Strassburgu "Lista imienna ofiar, za poduszczeniem rządu austryackiego a mianowicie naczelnika obwodu Tarnowskiego Breindla, rzezi przywiedzionej do skutku i przygotowanej przez żydów, z handlarzem Luksemburgiem na czele, wykonanej przez chłopa Szelę, wypuszczonego ad hoc na wolność a pod rozkazami pułkownika "Benedeka. " Teofil Wiśniowski, emisaryusz Centralizacyi, wieszany publicznie, woła, stojąc pod szubienicą: "Ludu niewinny, przez w rogi twojej ojczyzny oszukany, za ich namową przeciwbraci twojej podburzany!" Aleksander Wielopolski ogłasza "List szlachcica Polskiego", w którym powiada, że manifest arcyksięcia Ferdynanda "Do moich wiernych Galicyan" był podziękowaniem chłopom za rzeź. Znany jest powszechnie raport imienny naczelnika gubernii radomskiej pułkownika Gorłowa, wysłanego przez Paskiewicza nad granicę Galicyi dla śledzenia lutowych wypadków: "Przekonałem się — pisze w tym raporcie Gorłow — że starostowie tarnowskiego i bocheńskiego cyrkułu, zląkłszy się zawichrzenin i obawiając się powszechnego buntu ogłosili nagrodę za każdego pojmanego szlachcica". Dnia 30 stycznia 1846 roku Gubernium Lwowskie posyła do Wiednia następującą relacyę: "Kraj jest wzburzony, zagraża wybuch rewolucyi, umysły są zaniepokojone. Rząd jednak może być spokojny, gdyż wydane zostały odpowiednie zarządzenia na wypadek rozruchu celem stłumienia rokoszu bez kompromitowania wojska. " Wypada w dalszym ciągu przypomnieć memoryał Aleksandra hr. Fredry do Stadiona, nadzwyczajnego komisarza Galicyi. O rzezi galicyjskiej pisało wielu, ale najbardziej wyczerpująco i źródłowo przedstawił rzecz Stanisław Schnur-Pepłowski w swojej pracy p. t. "Krwawa karta" (Lwów 1896). Na tej pracy będziemy się głównie opierali. Co wiedział Schnur-Pepłowski, to wiedział na pewno i profesor Tarnowski, niewiadomość bowiem nie może usprawiedliwiać profesora. A więc świadomie przedstawia rzeczy w odmiennem oświetleniu.

Na jaki lat dziesiątek przed pamiętnym rokiem 1846 Polska wrzała od różnorodnych spisków, mających na celu wywołanie zbrojnego powstania przeciw trzem mocarstwom. Agitacyę wzięli w swoję ręce demokraci, którzy, rozpadłszy się niestety na kółka i kółeczka, częstokroć przeszkadzali sobie wzajemnie i tym sposobem wzmacniali siłę obozu konserwatywnego, przeciwnego ruchowi powstańczemu. Historyę tych spisków skreślił znakomicie Schnur-Pepłowski w przytoczonem wyżej dziele. Koniec temu rozstrzeleniu sił położyła do pewnego stopnia Centralizacya Towarzystwa Demokratycznego, której ogniskiem był Wersal. Wysyłała swoich emisaryuszów na wszystkie strony, w Poznańskie, do Królestwa, do Galicyi. Glebą, na której rozsiewała ziarno powstańcze, była z natury rzeczy szlachta. Starano się jednak namówić do powstania także lud, który liczbą swoją mógł jedynie przeważyć szalę. Rzucano hasła najliberalniejsze, głoszono zniesienie pańszczyzny. Idee Centralizacyi były poprostu ideami Konstytucyi Trzeciego Maja a pod względem praktycznym szły nawet dalej. Ale dzielni emisaryusze walczyć musieli z ospalstwem szlachty galicyjskiej, z czujną biurokracyą austryacką, ż tysiącem różnych przeszkód. Procesy polityczne mnożyły się w przerażający sposób, następowały gromadne aresztowania, niebywałe prześladowania i egzekucye. Ociężałość szlachty i jej niechęć do wszelkiego ruchu wywołały surową krytykę, której najcharakterystyczniejszym choć odosobnionym wyrazem byt wydany w roku 1845 "Katechizm demokratyczny", napisany podobno przez Henryka Kamieńskiego. Centralizacya nie miała z tym "Katechizmem" nic wspólnego.

Autor "Katechizmu" twierdzi, że wszystkie nieszczęścia, jakie spadły na Polskę, spadły przez szlachtę, jej sobkostwo, egoizm i niepatryotyczne usposobienie. Konstytucya Trzeciego Maja była tylko cząstkową naprawą zła zakorzenionego; ale w dodatku nie weszła ona w życie, pozostała na papierze. Obecnie trzeba iść dalej, znacznie dalej. Szlachta jest klasą przegniłą do dna; przodownictwo jej może tylko kraj zgubić do reszty. Trzeba ją poprostu usunąć. Autor zaleca środki terorystyczne.

Krasiński nie znał "Katechizmu" przed napisaniem "Psalmu Miłości", bo dziwnym zbiegiem okoliczności obie rzeczy zostały niema! równocześnie oddane do druku a mianowicie latem 1845 roku. Ale opinie "Katechizmu" krążyły śród ludzi i dotarły do Krasińskiego, który zresztą żadnego współczesnego ruchu dokładnie nie znał i znać nie mógł, oddzielony murem życia towarzyskiego, sprawami rodzinnemi, częstemi chorobami i innemi jeszcze kłopotami od wszelkich bliższych stosunków z ludźmi czynu i myśli. Na Wielką Rewolucyę miał pogląd Burbonów; zdawało mu się, że to była hołota złożona ze zbuntowanych przeciwko swoim naturalnym panom lokajów i kucharzy. O Masonach pisze w "Niedokończonym Poemacie" jak człowiek naiwny. Szlachtę w stosunku do papiestwa przedstawia w "Śnie" jak jakąś ligę błędnych rycerzy uprawiającą, nie "Frauendienst", ale "Kirchendienst". Często powtarza jak dziecko najnikczemniejsze plotki, nie zdając sobie sprawy, iż jest igraszką sprytu "Moskwy-Piekła". W Psalmie Żalu wspomina śród różnych sekt sektę rosyjskich Duchoborców i w dopisku objaśnia: "Nazwiska sekt powstałych na łonie grecko-rosyjskiego Kościoła a których krwawe obrzędy przypominają to,co najszkaradniejszego było pod względem rozpusty i okrucieństwa w starożytnych wschodnich, fenickich i kartagińskich religiach. Mniemał prawdopodobnie, że "Duchoborcy" są to tacy, którzy "burzą ducha". Wyraz ten oznacza coś wręcz przeciwnego: duchom barotsa, walczyć duchem. Jest to sekta najbardziej prześladowana przez rząd rosyjski i najbardziej dla niego niebezpieczna a równająca się pod względem ideowym męczennikom chrześciańskim pierwszych wieków. Wedle niej każdy człowiek jest świątynią Boga, przeto niewolno istoty ludzkiej bić, zabijać, przeto niewolno służyć w wojsku, przeto zbrodnią są wszelkie armie. Ze złem trzeba walczyć potęgą ducha. Są to ludzie nieskazitelni, pracowici, spokojni. Rząd prześladuje ich strasznie. W ich obronie stawał Tołstoj. Sfery rządowe musiała zaniepokoić sekta, odmawiająca służby wojskowej; grozi ona państwu rosyjskiemu bardziej od późniejszych nihilistów, gdyż poprostu rozprzęga cały ustrój państwowy, oparty na sile materyalnej. Nie było mąk, których by im oszczędzono, nie było potwarzy, których by na nich nie rzucono. Wszystkowiedzący Krasiński z naiwnością arystokraty, odciętego od świata żywego, powtarza te oszczerstwa. W ten sam sposób sądzi on Centralizacyę Towarzystwa Demokratycznego, która właściwie nawet i niebardzo różniła się z nim w poglądach na rodzaj przyszłego powstania narodowego.

Krasiński nie sprzeciwiał się w zasadzie idei rewolucyi przeciw trzem mocarstwom, które ujarzmiły Polskę. Przebija to wyraźnie z jego Psalmów. Wszak radzi "rozciąć szablą krwawy knut", radzi "uderzyć w strunę drugą, w czynów stal!" Mówi tylko i to dość mętnie, iż pierwej powinno nastąpić jakieś wewnętrzne odrodzenie, jakieś "nowe Hieruzalem"; ale zapowiada bliski czas "anielstwa" i prorokuje nie rzeź, lecz przyjście jakiegoś "Pocieszyciela". Opinie, ujęte później w "Katechizm demokratyczny" a krążące między ludźmi z ust do ust, przeraziły go. Postanowił tedy stoczyć polemikę z tym światopoglądem, przeciw któremu oburzyła się cała jego natura. Napisał więc "Psalm Miłości", nie będący żadnem proroctwem, ale dyskusya, sporem poetyckim. Że tak jest a nie inaczej, dowodzi bliższy rozbiór tego poematu.

Przeciw piekłu podnieść kord,

Bić szatanów krwawy ród,

Rozciąć szablą krwawy knut

Barbarzyńskich w świecie hord,

Lecz nie nęcić polski lud,

Koniec wersji demonstracyjnej.