Aleksander Morgenbesser

PRZYCZYNEK DO DZIEJÓW MOŁDAWII

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

ROZDZIAŁ XXI.

ROZDZIAŁ XXII.

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV.

ROZDZIAŁ XXV.

ROZDZIAŁ XXVI.

ROZDZIAŁ XXVII.

ROZDZIAŁ XXVIII.

ROZDZIAŁ XXIX.

ROZDZIAŁ XXX.

ROZDZIAŁ XXXI.

ROZDZIAŁ XXXII.

ROZDZIAŁ XXXIII.

ROZDZIAŁ XXXIV.

PRZYCZYNEK DO DZIEJÓW MOŁDAWII OD ZAŁOŻENIA PAŃSTWA AŻ DO WYGAŚNIĘCIA DYNASTYI DRAGOSZA

Morgenbesser Aleksander

WSTĘP.

Ziemie, które dziś stanowią królestwo Rumunii, składały się aż do roku 1859 z dwóch księstw, czyli Województw, to jest Mołdawii i Wołoszczyzny. — Mołdawia granicząca z Polską, której stolicą była naprzód Suczawą, później Jassy, nazywa się u historyków polskich również Wołoszczyzną, dlatego, że mieszkańcy jej po największej części są Wołosi, przez pisarzów nowszych wołoskich Rumunami zwani, którą to nazwę nowsze prawodawstwo przyjęło. Do tej Wołoszczyzny, czyli raczej Mołdawii, należała do roku 1776 Bukowina, zaś do roku 1812 Besarabia.

Drugie księstwo przez Wołochów czyli Rumunów zamieszkałe, którego stolicą było naprzód miasto Argessu, później Tyrgowiszte, czyli Bukareszt — zwie się u historyków polskich i wołoskich Multanami (to jest Muntianie — górale) u innych historyków, szczególnie węgierskich, nazywa się Ungro-Wallachia, bo pierwotnie hołdowało Węgrom. To księstwo nazywają kronikarze także Besarabia, ponieważ przez kilka wieków dynastya Besarabów tu panowała. To daje naszym obrabiaczom historyi powód mieszania tej Besarabii z ową Besarabią, która dziś się tak nazywa, i do Mołdawii należała, a z tą pierwszą nic spólnego nie ma. Nawet części tejże (Ungro-Wallachii) to jest Mała-Wołoszczyzna czyli Banat krajowy, także ziemią Zewryńską (Sewerin) zwana, znana jest historykom również pod nazwą Bessarabii, co dało powód nowszym pisarzom historyi do mieszania tejże małej Wołoszczyzny z dzisiejszą Besarabią.

Ta ostatnia pierwotnie obejmowała tylko południową część onej — później Budziakiem nazwaną. Dopiero Rossya utworzyła z dawnej Bessarabii czyli Budziaku, z dołączeniem północno-wschodniej części Mołdawii w roku 1812 od Turcyi nabytej — nowy organizm polityczny, to jest dzisiejszą Besarabię. Ta ostatnia otrzymała swą nazwę prawdopodobnie od ludu Bessów, który tę ziemię w starożytności zamieszkiwał.

Powtarzamy więc, że Mołdawia a Multany nie sa jednym i tymsamym krajem, że Multany jest to kraj, który przed powstaniem Rumunii w roku 1859 zwał się Wołoszczyzną z stolicą Bukaresztem. Mieszanie tych nazw przez nowszych historyków polskich, sprawiło niezrozumienie i pobałamucenie dziejów obojej Wołoszczyzny, bo często co się tyczy dalszej Wołoszczyzny (Multan) przypisują Mołdawii i bałamuctwo gotowe.

Nie możemy pominąć jeszcze jednej nazwy, której niezrozumienie nawet lepszych historyków u źródeł czerpiących, na fałszywe naprowadziło drogi; jest to nazwa "Trans-Alpina" która właśnie przysłużą Multanom czyli dalszej Wołoszczyźnie ztąd, ponieważ leży względem Węgier za górami. Historyk Szujski wziął nazwę Trans-Alpina za tosamo co Trans-Sylwania

(Siedmiogrodz) i twierdzi, że jakieś księstwo siedmiogrodzkie Polsce hołdowało! co zupełnie jest fałszywe.

Przedmiotem naszej pracy jest tylko województwo mołdawskie, z którego dziejów wiązankę szczegółów zebraliśmy i czytelnikom niniejszem podajemy, a że, nie mając wszystkie źródła przystępnemu, przedmiotu nie wyczerpaliśmy,. przeto nie zwiemy tej pracy ani historyą ani dziejami, tylko przyczynkiem do dziejów, i jako taki tylko, szanowny czytelnik osądzić ją raczy.

ROZDZIAŁ I.

ZIEMIA I JEJ DAWNE DZIEJE.

Ziemia, która stanowiła Województwo Mołdawskie (z Bukowiną i Besarabią), graniczyła z północy i wschodu z Polską, rzeką Dniestrem oddzieloną; od północnego zachodu rzeka Czeremosz oddzielała ją od Pokucia. Jestto granica późniejsza, wcześniejsza w toku następnego opowiadania wskazaną będzie. Od południa przytykała Mołdawia do Czarnego morza, dalej do województwa multańskiego czyli do dalszej Wołoszczyzny, od której rzeczką Milków i rzeką Seretem oddzielona jest; na zachód graniczyła z Siedmiogrodzką ziemią i Węgrami, od których to krajów góry Karpaty ją oddzielają. — Dniestr, Prut, Seret, Suczawą, Mołdawa, Szyszja, Wasluj czyli Berład, Kobolta i Dunaj są znaczniejsze rzeki, bez wyjątku do systemu Czarnego morza należące. Pograniczne góry Karpaty słabe tylko konary w kraj zapuszczają, który zresztą zawiera przestronne płaszczyzny z najlepszą glebą dla zboża, i wypasy dla bydła.

Ziemia ta przechodziła różne koleje losu; jej dzieje starożytne mało są znane, leżała bowiem na uboczu od ówczesnej oświaty, a historycy narodów oświeconych: Greków i Rzymian, wyjątkowo tylko, i bardzo pobieżnie, blade światełko rzucają na dzieje tych stron odludnych.

Podług tych skąpych podań historyków uważamy Kimerów czyli Trerów, za historycznie najstarszy z mieszkających w tych stronach narodów. W VI. wieku przed Chrystusem Skytowie, czyli Skolotowie przez Massagetów z Azyi wyparci, rzucili się na Kimerów nad morzem Czarnem siedzących, i rozbili ich, odepchnąwszy ich na zachód. Dopadnięte resztki przy rzece Dniestrze, (starożytnym Ty ras), raz jeszcze stawiły się do boju i uległy. Groby Kimerów = Trerów długo potem nad Dniestrem pokazywano. Skytowie zajęli zwyciężonych siedziby.

W IV. wieku przed Chrystusem napłynęło tu z prawego brzegu dolnego Dunaju wiele ludu tracko-geckiego, który z początku ulegając Skytom, wkrótce ujarzmił swoich ciemięzców, i odtąd widzimy tu panujących Getów. Śród narodu Getów wytworzyło się następnie państwo Daków, tegosamego z tamtymi pochodzenia. Trwało królestwo Daków do roku 106 po Chrystusie; wywrócone przez rzymskiego imperatora Trajana, ustąpiło miejsca koloniom rzymskim. W III. wieku po Chrystusie rozpoczęły się napady Gotów na Dacyę trajańską, w których wnet i Wandale uczestniczyli, co spowodowało rzymskiego cesarza Aureliana, że około roku 271 po Chrystusie kolonie rzymskie z Dacyi wyprowadził. Odtąd stała się Dacya bojowiskiem różnych narodów germańskich, jakoto: (lotów; Wandalów, Longobardów, i Gepidów. Ale już w VI. wieku widzimy tu Sławian, naprzód pod nazwiskiem Antów, później pod ogólnem

Sławian nazwiskiem, wkońcu pod nazwą Tyrweców i Uliczów i Rusinów. Księstwo halickie dotykało aż do ujścia Dunaju w Czarne morze; Gałacz jest to prawdopodobnie nowy Halicz, a tak tu, jak i w Berładzie widzimy ślady dawnego panowania Rusinów. Napady Pieczyngów, Kumanów, a później Mongołów, wykonywanie praw terytoryalnych księstwa halickiego w tych stronach, to mniej, to więcej tamowały, zawsze jednak było wiadome, że to ziemia do książąt halickich należąca. Kiedy po śmierci ostatniego samoistnego książęcia halickiego, Kazimierz, król polski, Ruś halicką zajął, zastał tę południową część księstwa prawie bezludną, ho Rusini po większej części usunęli się razem z resztkami pobitych Kumanów przed srogimi Mongołami w góry, gdzie dziś leży Dołhopole czyli ruski Kimpolung, i powstała ztąd nowa społeczność ruska z przymieszką kumańską to jest Huculi, którzy tę nazwę właśnie z powodu tej przymieszka od późniejszych ich sąsiadów, Wołochów otrzymali, bo Kumani zwani byli Ucami, Uc zaś z przydechem H i rodzajnikiem wołoskim ul wymawia się Hucul którą to nazwę od Wołochów podaną i inni przyjęli sąsiedzi. Nie twierdzimy tego z powodu samego tylko podobieństwa, raczej tożsamości nazw, ale przedewszystkiem dla cech etnograficznych, wyróżniających ten ród od sąsiadujących z nimi Rusinów w tak wybitny sposób, że pomimo małych różnic w. języku, szczególnie intonacyi, ród Hucułów ani za czystych Sławian, ani za należących do szczepu indoeuropejskiego, za rolników, ale za potomków rasy turańskiej, za koczowników, za Azyatów uważać musimy.

Te różnice rasowe uderzyły już uczonego Wincentego Pola, to też umieszczamy tu jego postrzeżenia, wydane w Czasopiśmie Zakładu Ossolińskich z roku 1847, Tom I., str. 664, 665, 666:

"Hucuły mają wiele wspólnych cech z innymi góralami, ale mają też cechy im tylko właściwe. Rzutny, odważny na koniu wśród skał przepaścistych, czy na burzliwej wodzie, puszczając sie na spławach z prądem rzeki, a wszystek konny nie wyjąwszy nawet niewiasty — koń zaś Hucuła przypomina rasę konia wschodniego — lubo jak Hucuł nawykł do gór, zdaje się być pomimo tego przybyszem z dalekich stepowych okolic i to z krajów południowych. Hucuł nie nabrał jeszcze smukłego' wzrostu od gór, rzadki człek rosły i smukły •— przeciwnie ma on kształt i zwięzłość konnego człeka. Hodując trzody wielkie owiec na sprzedaż, chowa konia dla siebie i nierad go pozbywa — rodzi się prawie na nim. Nie żyje jak wszyscy górale chlebem owsianym, ale przez rok cały kukurudzą zakupioną w równinach: ta okoliczność, na pozór drobna, zdaje się być ważną, — jest to widocznie przybysz ze stron dalekich — na sposób wschodni przyrządza baraninę — nie jest rolnikiem wcale, tylko pastuchem osiadłym, a około nabiału chodzi zwyczajem ludów kaukazkich.

"Cały przybór podróżny na koniu jest przyrządzony do trudnych przepraw i karawan, mających przebywać górskie pustynie — nawet niewiasta przędzie i piastuje dziecię na koniu — a od wody i ognia począwszy, mą wszystko Hucuł ze sobą w swej podróży, którą rad odbywa gromadnie. To wszystko wskazuje na długie koczownicze życie tego rodu w przeszłości, i dziwnie przypomina wędrowne ludy na wschodzie, u których stanem normalnym jest włóczęga".

"Hucuł hoduje wielkie siada owiec, bo góry są suche, owca darzy się, a obszary górskie Hucułów rozległe są. Kraina jego dostarcza owiec dla całej dalszej góralszczyzny zachodniej i jest ojczyzną osobnego rodzaju, czyli raczej osobnej odmiany owiec. Sumy, które Hucuły pobierają rocznie za sprzedaż tego towaru, są znaczne bardzo, i ztąd to pochodzi, że mogą żyć przez rok cały ziarnem zakupionem, choć się sami nie trudnią rolnictwem, i to przypomina wschód, ale więcej jeszcze sposób przyrządzenia wełny na odzież, na piękne kilimki i wszelkie wyroby wełniane. Potrzeba i zamiłowanie w pięknych burkach, kocach i kilimkach, zasługuje tu na uwagę. Sztuka farbiarska, rodzaj tkanin wełnianych i wzory, kwiaty, pasamony, kratki i t. d. na tych fabrykatach domowych wyrabiane, dobór nakoniec pewnych tylko i zawsze tychsamych kolorów — to wszystko stoi tu wyżej, niż gdziekolwiek w kraju naszym, i jest niejako tylko rozbiciem jakiejś wysokiej cywilizacyi, którą się ten cały ród przejął przed wieki, której szczątki przechował tradycyjnie po dziś dzień. Zamiłowanie dywanów i kobierców jest rzeczą wschodnią, a wzory tych wyrobów wełnianych przypominają te pierwotne typy azyatyckiej sztuki wschodniego przemysłu i przepychu z wieków bardzo odległych. Hucuły lubią przepych, są zmysłowi bardzo, i namiętności mają silne".

Tyle Wincenty Pol.

Widoczne jest, że skoro nic z tych cech nie spostrzegamy u graniczących z Hucułami z jednej strony Wołochów a z drugiej Rusinów, mamy tu przed sobą odłamek narodu azyatyckiego przed wiekami tu osiadłego i w mowie zruszczonego. Tym azyatyckim narodem nie mogą być inni tylko Kumani czyli Ucy, którzy przed powstaniem organizmu politycznego, Mołdawią zwanego, tu panowali, przez Mongołów zaś rozgromieni, to tu, to na Węgrzech schronienie sobie znaleźli.

Tak więc po nizinach koczowały kupy pozostałych tu jeszcze Kumanów, lub przebiegały drużyny panujących tu podówczas Mongołów. W r. 1344 Tatarzy na Podolu i w późniejszej Mołdawii siedzący, przywołani przez niechętnych Polakom bojarów ruskich na pomoc, pociągnęli w ogromnej ilości ku Wiśle, ale pod Lublinem od króla Kazimirza na głowę pobici i rozprószeni tak dalece osłabli, że następnie przez książąt litewskich z południowej Rusi zupełnie wyparci zostali. Była to pora dla króla Kazimirza pomknąć granice Rusi halickiej na powrót do ujścia Dunaju. Nie uczynił tego na razie, zapewne dla kłopotów ze strony Litwy doznawanych, a nawet ze strony samych Rusinów. Tymczasem rozeszła się po ziemiach południowej Rusi ludność wołoska, przybyła po rozbiciu państwa wołosko-bułgarskiego z południa rzeki Dunaju, i zaludniwszy znaczną część Siedmiogrodu i Marmoroszu, rozsiedli się ci przybysze powoli na podgórzu halickiem i w ziemi, później Mołdawią nazwanej. Przynieśli ci przybysze swoje prawa i mieli swoją starszyznę kniaziami zwaną. Dokąd sięgał oręż polski, tam ci kniaziowie posłuszni byli władzom krajowym, w Mołdawii zaś, nie zastawszy organizmu państwowego, żyli Wołosi pod swymi kniaziami prawie niezawiśli od nikogo, a kniaziowie ich podbiwszy pozostałych tu Rusinów, którym z początku schlebiali, przywłaszczyli sobie nieznacznie prawo monarchiczne. Kiedy Polska uprzątnąwszy się z nieprzyjacioł}' w innych stronach, przystąpiła do rozpatrzenia swoich południowych granic, zastała tu już obcy organizm polityczny, z którym liczyć się musiała. Nie uzyskała już Polska jako spadkobierczyni książąt halickich napowrót bezpośredniego panowania nad tą ziemią, lecz powstał stosunek lenny, którego początek jest niewyjaśniony.

Nim do opowiadania historyi mołdawskiej przystąpimy, wyjaśnić winniśmy początek narodu, który za tło służył tej historyi.

ROZDZIAŁ II.

POCZĄTEK WOŁOCHÓW CZYLI RUMUNÓW.

Naród, który wyprzedził Polskę w panowaniu nad Mołdawią — jest to naród Wołoski. — Pisarze rumuńscy utrzymują, że naród ich w prostej linii pochodzi od Rzymian przez cesarza Trajana w Dacyi osadzonych, że ziemię, którą obecnie zajmują, zamieszkiwali zawsze, i bez przerwy od czasów Trajana aż po dziś dzień. Ale są to twierdzenia, które krytyki historycznej nie wytrzymują, gdyż przeciwnie udowodnić się da, że od III. do XIII. stulecia Rumunów, czyli Wołochów w ziemiach na północ Dunaju położonych ani pod tą, ani pod jakąbądź inną nazwą nie było, i że dopiero od wieku XIII. po Chrystusie tamże powoli pojawiać się zaczęli.

Że cesarz Trajan po zwyciężeniu Dekebala, króla Daków, w r. 106 po Chr., na miejsce narodu Daków, który ze swej ojczyzny na północ do ziem, dziś polskich, się wyniósł, sprowadził kolonistów ze wszystkich prowincyi rzymskich pozbieranych — jest historyczną prawdą.

Co to byli za ludzie ci koloniści? dziś udowodnić się już nie da; przyjmujemy ich za Rzymian, choć słusznie powątpiewać można, aby wiele tam było mieszkańców Italii; trudno bowiem przypuścić, aby wielu się zgodziło porzucić pogodne niebo ojczyzny i puścić się na kolonizacyę kraju dzikiego, zimnego, po za krańcami ówczesnej cywilizacyi położonego, zewsząd ludami barbarzyńskiemi otoczonego. Prawdopodobnie więc byli to osadnicy z ziem przez Rzymian podbitych, do różnych szczepów należący, mniej lub więcej urzędowym językiem łacińskim spojeni. Że w przeciągu 150 lat z tej zbieraniny nadłaciniałej mogła się wytworzyć ludność jednolita, jest prawdopodobne, zwłaszcza gdy się zważy, że kolonista od pnia macierzystego oderwany, pod panowaniem obcej a silnej cywilizacyi łatwo się daje przenarodowić; to też przeczyć nie będziemy, że Dacya Trajana, przynajmniej przy końcu istnienia tej rzymskiej prowincyi — miała ludność po łacinie mówiącą.

Gdyby więc udowodnić się dało, że ta ludność w granicach dawnej Dacyi pozostała, to przyznalibyśmy słuszność twierdzeniu, że dzisiejsi Wołosi są prawnukami Rzymian.

Lecz tego dowodu niema, przeciwnie historya uczy, że cesarz rzymski Aurelian w roku 270 po Chr. wszystkich Rzymian, a mianowicie wojsko, mieszkańców z miast i osad wiejskich z Dacyi wyprowadził, i w Mezyi, na południu Dunaju osadził, która odtąd również Dacyą nazwana została.

Zarzucają przeciw temu nowsi historycy rumuńscy, że wyjście całkowitej ludności jest niemożliwe, że w Mezyi dla całej ludności Dacyi miejsca nie było, że przeto znaczna część ludności rzymskiej w Dacyi pozostać musiała, która w przeciągu kilkunastu wieków tak znacznie się pomnożyła. Wszelako zważmy, że Aurelian nie dla jakiejś igraszki postanowił Dacyę wypróżnić, ale z powodu grożącej kolonistom zupełnej zagłady; przekonał się bowiem, że lej prowincyi, do której już od czasów cesarza Galliena barbarzyńcy, a mianowicie Goci, bez przestanku się wdzierali, dłużej utrzymać i kolonistów rzymskich od zupełnego wytępienia uchronić nie może. Tu nie było czasu się namyślać, tylko należało korzystać ze sposobności, pod osłoną rzymskich legionów wydostania się coprędzej z kraju, zagrożonego zatonięciem w powodzi barbarzyńskiej dziczy. Wiadomo było, że Got życia ludzi wcale nie oszczędza; kto tu mógł chcieć pozostać? chyba starcy i kaleki, co dla życia zobojętniali, narażali się na wszystko. Ale łych pozostałych nieznaczna tylko mogła być liczba i bezpłodna, a gdyby nawet pozostawiła potomstwo, to wcale nieznaczne, które wsiąkło niezawodnie w panujące tu po sobie ludności, nie pozostawiwszy śladu po sobie.

Błędne jest twierdzenie, jakoby Mezya nie mogła pomieścić tyle obcej ludności, bo historycy mówią wyraźnie, że Mezya poprzód przez Gotów wyniszczona była, a zresztą zbyt była obszerna, aby prócz swojej i całej Dacyi ludność pomieścić, która to ostatnia niewięcej jak paręset tysięcy liczyć mogła. I dziś te kraje (Bułgarya — wschodnia Rumelia), dziś niezawodnie lepiej, jak w III. wieku po Chr. zaludnione, dwa i trzy razy taką ludność, jaką posiadają — pomieścić i wyżywić mogą. — Niema więc powodu wątpić, że cała Dacya, to jest kraina między Dunajem, Cisą, Czarnem morzem i Dniestrem położona, w połowie III. stulecia po Chr. przez Rzymian zupełnie opuszczona została.

Ale nie dość na tem, że są dowody rzeczywistego opróżnienia tych krajów przez Rzymian, są niemniej dowody, że w tych stronach Rzymian przez następnych 1000 lat nie by to. Niema bowiem o nich śladu w historyi. Nie ważyłoby to samo przez się wiele, bo i o innych ludach historya milczy, choć; w rzeczywistości istniały. Ale jeżeli historya milczy w takich warunkach, w takich okolicznościach, w których wzmiankowałby o nich musiała, gdyby rzeczywiście istniały, to już o nieistnieniu takowych wątpić się nie godzi. A właśnie milczy historya o istnieniu Rzymian na północ od Dunaju, czy pod tem nazwiskiem, czy pod nazwiskiem Rumunów czy Wołochów, w takich okolicznościach, że zamilczećby nie mogła, gdyby tam się znajdowali.

Jeżeliby Rzymianie w Dacyi byli pozostali, musieliby podlegać (lotom, Hunom i innym barbarzyńcom, którzy tu panowali, bo twierdzić, że kryli się niespostrzeżeni przez 1000 lat w górach siedmiogrodzkich, jest zanadto śmieszne, aby godne było odpowiedzi. Zaledwie drużynka kilkaset głów wynosząca mogła się tak ukryć, i to nie na długo, bo rozrodziwszy się musiałaby zejść na szerokie pole. A jeżeli podlegali (lotom, Hunom i innym, dlaczego milczy o nich historya? Gdyby rzeczywiście istnieli, historya milczećby niemogła, bo wymienia wszystkie narody, z któremi Huni stykali się w swych bojach, a nie zostawili w spokoju żaden naród, co im stanął w drodze. O Rzymianach, jakoby w Dacyi trajańskiej mieszkających, o Rumunach lub Wołochach w historyi Hunów najmniejszej niema wzmianki, choć Hunowie tam najdłużej przebywali i tam główne ich było siedlisko. Historycy podają nam różne relacye o poselstwach byzantyńskich do obozu Hunów odprawianych, jest tam wzmianka o wszystkich narodowościach w skład państwa Hunów wchodzących, tylko o najsławniejszej, tj. rzymskiej, wzmianki tam niema. Po Hunach panowali w starej Dacyi Gepidy. Historycy, a mianowicie Jordanes wymieniają narody Gepidom podległe, ale o Rumunach — Wołochach, niema lam najmniejszej wzmianki. Po Gepidach nastąpili w panowaniu nad krajami na północ Dunaju — Awarowie; i w tej epoce, w której słychać o różnych najdrobniejszych odłamkach narodów w skład państwa Awarów wchodzących, o Rumunach panuje głębokie milczenie; — a przecież ludność liczna z kulturą łacińską nie mogłaby pozostać niepostrzeżona przez historyków, nie mogła trwać bezczynną, bierną, bez żadnego wpływu na losy tych okolic.

Później panowali tu Sławianie, naród łagodniejszy od poprzednich, lecz również nieoświecony. Dlaczego nawet w tej epoce nie wystąpili Rumuni na widowni historyi, która o nich uporczywe zachowuje milczenie? Tożsamo i w czasie panowania Bułgarów. Kiedy po wywróceniu państwa Awarów przez Franków ujarzmione przez tych pierwszych narody, uwolnione z gniotących ich okowów, wracały do samoistnego życia w dziejach świata, słychać o wszystkich dawniej przez Awarów podbitych narodach, nawet o znikczemnionych Gepidach, o jednych tylko Rumunach najmniejszej niema wzmianki?

Po Bułgarach panowali w Dacyi trajanskiej Magyary, a po nich Pieczyngi i Kumani czyli Połowcy. W historyi głośno o ich bojach, o ludach przez nich ujarzmionych, ale o Rumunach znów milczenie, a przecie cesarz grecki Konstantyn Porfirogenita opisywał dokładnie te kraje, niemógłby więc przeoczyć Rumunów, gdyby tam byli. — W XI. stuleciu zajęli Magyary stale ziemię Ultrasilvana czyli Transsilvania — Siedmiogrodz, w granicach dawnej Dacyi położoną, gdzie dziś Rumuni są. w większości. Źe zaś w XI. stuleciu jeszcze ich tam nie było, widać ztąd, że Węgry w celu zaprowadzenia jakiej takiej kultury i obrony przeciw Kumanom, musieli aż z Turyngii i Saxonii sprowadzać osadników, czegoby czynić niepotrzebowali, gdyby mieli Rumunów na miejscu. Również w XII. stuleciu, gdy o stosunkach siedmiogrodzkich liczne po kronikach są wzmianki, o Rumunach nic nie słychać. Okolica nad rzeką Cybinem, dziś w większej połowie przez Wołochów zajęta, zwała się podówczas pustynią, bo pustką stała, taksamo jak i Borza, później Wołochami napełniona, stała w XII. wieku pustką.

Gdyby Rumuni byli Rzymianami, zachowałyby się u nich prócz dźwięków językowych, tradycye rzymskie, zwyczaje, wyobrażenia prawne rzymskie, instytucye municypalne, sposób wojowania — rzymskie, pociąg do katolicyzmu, gdy przeciwnie dziwną mają odrazę od tego kościoła, są z wszystkich instynktów bizantyńcami, nie posiadając najmniejszego śladu kultury łacińskiej.

Gdyby na tle rzymskiem zaszczepione były cechy innych narodowości, proces assimilacyjny odbyłby się podobnie do tego jak we Włoszech, Hiszpanii, Francyi, a tu widocznie, nie pokład był rzymski, tylko tynk powierzchowny.

Gdyby Rzymianie ciągle Dacyę zamieszkiwali, musiałyby się utrzymać nazwy miast rzymskich, powstawałyby nowe miejscowości z nazwiskami rumuńskiemi; tymczasem wszystkie nazwy miast rzymskich wyginęły, a rumuńskie nie powstały. W dokumentach niema żadnej nazwy miejscowości łacińskiej lub rumuńskiej, są to nazwy przeważnie sławiańskie. Nawet w dzisiejszej

Rumunii nie znajdujemy aż do XIV. stulecia, żadnego miasta z nazwą rumuńską.

Nie mniej stosunki kościelne utwierdzają nas w przekonaniu, że między III. a XIII. stuleciem znaczniejszej ludności rzymskiej czyli rumuńskiej na północy Dunaju nie było. Ze w stuleciu II. mnogo już w państwie rzymskiem było zwolenników nauki Chrystusa, znajome jest z historyi kościelnej, nie podpada więc wątpliwości, że między osadnikami Dacyi trojańskiej Chrześcianizm miał swoich zwolenników. Kościół był jeden, to jest rzymski, greckiego zaś podówczas nie znano. Jeżeliby więc koloniści rzymscy i po czasach cesarza Aureliana w Dacyi pozostali, to musiałaby tam z nimi pozostać Iakże religia rzymska, której jednak między Rumunami nie było, pierwsze bowiem wiadomości jakie o nich mamy, nazywają ich zwolennikami greckiego kościoła, któremu i dziś hołdują.

Ale nie tylko rzymskiego, lecz żadnego chrześciańskiego kościoła nie było w dawnej Dacyi aż do XIII. wieku. W IV. bowiem stuleciu Ulfilas Wizygota chcąc ziomkom swoim w Dacyi mieszkającym, zaszczepić religię chrześciańską, musiał jeździć aż do Konstantynopola po święcenia kapłańskie. Gdyby był miał chrześcian Rumunów pod bokiem, mógłby od biskupa rumuńskiego przyjąć święcenia. — Po roku 1000 odbywał missyę do Pieczyngów w Dacyi trajańskiej, biskup Bruno w celu nawrócenia tychże na wiarę Chrystusową. W liście do cesarza Henryka II. pisanym, maluje w czarnych kolorach tamtejsze stosunki, dzikość barbarzyńców, gdzie podczas 5-miesięcznego apostołowania zaledwie 30 owieczek zyskał dla owczarni Chrystusowej. Gdyby był pośród tych barbarzyńców zastał ludność cywilizowaną, wiarę chrześciańską wyznawającą — bezwątpienia nie byłby o niej zamilczał. Madyary, obok Dacyi, to jest w Panonii, osiadli, przyjmując chrześciaństwo, musieli aż do Konstantynopola jeździć po chrzest; tam się chrzcił chan ich — Bulczu i Gylaj Dewix, Achtum zaś w Widyniu został ochrzczony. Czemu rumuńskie duchowieństwo nie pełniło tej funkcyi? Czy tylko kler rumuński nie poczuwał się do missyi apostolskiej? Nie poczuwał się, bo go nie było, nie było bowiem podówczas nawet Rumunów w Dacyi. Kumanów nawracali missyonarze węgierscy lub Franciszkanie i Dominikanie; czemuż nie Rumuni, jeżeli wśród nich mieszkali ? Po założeniu państwa mołdawskiego pokazało się, że Wołosi nie mają własnej hierarchii duchownej; nie mieli żadnego biskupa, uznali więc biskupa ruskiego w Haliczu głową swego kościoła. Wojewoda Lacko przyjąwszy obrządek łaciński, założył w r. 1370 w Serecie biskupstwo łacińskie, ale już wojewoda Alexander Dobry, wrócił do kościoła greckiego i poddał się metropolii w Ohrydzie w Bułgaryi (raczej w Albanii), zkąd otrzymał biskupów i liturgię sławiańską. Jeżeli więc Rumuni ciągle zamieszkiwali Dacyę i byli chrześcianami, dlaczegoż aż do schyłku XIV. stulecia nie mieli własnej hierarchii kościelnej; zkąd ta grawitacya ku Ohrydzie w Bułgaryi?

Wkońcu stanowi skład języka rumuńskiego niezbity dowód, że wytworzył się nie w Dacyi, ale na południu Dunaju. — Język rumuński czyli wołoski (w Mołdawii — mołdawskim nazywany) nie jest językiem czysto łacińskim, ale mieszaniną łacińskiego z innymi językami. Ta mieszanina pochodzi z zetknięcia i zlania się Rumunów z narodami, które nad nimi panowały, lub z którymi na spólnych lerytoryach mieszkali.

Gdyby Rumuni zajmowali byli ciągle tesame obszary, na których osadnicy rzymscy mieszkali, to jest w Dacyi, to przymieszki owe do języka łacińskiego w mowie wołoskiej się znajdujące, musiałyby pochodzić od tych narodów, które po czasach Aureliana Dacyę zamieszkiwały. Byłyto narody germańskie, sławiańskie i tureckie (Pieczyngi, Kumam). Pytamy więc, czy w języku rumuńskim znajdują się przymieszki germańskie, sławiańskie lub tureckie?

Co się tyczy germańskich języków, z tych w mowie Rumunów, prócz niektórych wyrazów w nowszych czasach od Sasów siedmiogrodzkich zapożyczonych — nie znajduje się nic. Natomiast znajduje się w rumuńskim języku obfita mnogość wyrażeń sławiańskich. Gdyby przymieszki sławiańskie w mowie rumuńskiej się znajdujące, pochodziły z mowy narodu sławiańskiego na północ Dunaju mieszkającego, to możnaby twierdzić, że język rumuński wyrobił się w ziemiach na północ Dunaju leżących — w starej Dacyi, że przeto Rumuni rzeczywiście tam bez przerwy mieszkali. — Tymczasem tak nie jest. — W dawnej Dacyi bowiem mieszkali ze sławiańskich narodów tylko Antowie czyli . Rusini; przymieszki więc sławiańskie w mowie rumuńskiej się znajdujące, gdyby były weszły do mowy łacińskiej na północ od Dunaju, musiałyby okazywać ślady języka ruskiego. Ale właśnie przymieszki sławiańskie w mowie rumuńskiej nie pochodzą z języka ruskiego, ale staro-bułgarskiego — cerkiewnego. Dość tu nadmienić samogłoski nosowe ą, ę, przedimki raz — iz, których nie ma w języku ruskim, są zaś w cerkiewnym, który panował w Bułgaryi, Macedonii, w ogóle w dawnej Mezyi.

Taksamo ma się rzecz i z przymieszkami tureckiemi. Z narodów tureckich mieszkali na północ od Dunaju: Pieczyngi i Kumani, na południu zaś, Osmanowie czyli właściwi Turcy. — Gdyby w mówie rumuńskiej mieściły się przymieszki z języków Pieczyngów i Kumanów, to mówiłoby to na korzyść teoryi ciągłego bytowania Rumunów w starej Dacyi. Ale przymieszek z mowy Pieczyngów i Kumanów w języku rumuńskim niema, znajdujące się zaś tureckie wyrazy, należą do mowy Osmanów, i pochodzą z czasów nowszych, odkąd się poczęło panowanie tych ostatnich nad Wołochami.

Ztąd się okazuje, że język wołoski nie powstał w starej Dacyi, że więc i naród wołoski nie bierze z Dacyi początku, że przeto nieprawdą jest, aby ten naród pochodził w prostej linii od osadników rzymskich, przez cesarza Trajana w Dacyi osiedlonych, i lam od II. wieku po Chr. ciągle i nieprzerwanie przemieszkiwał.

Jeżeli więc Rumuni nie są potomkami kolonistów rzymskich przez Trajana tu osadzonych — to zkądże — pochodzi naród rumuński czyli wołoski?

Początek Wołochów różni różnie wywodzą. My się trzymamy wywodu Lelewela, bo takowy świadectwami historycznemi jest poparty.

Niebawem po ustaniu wędrówek narodów, gdy ludy spokojniejszym zaczęły oddawać się zatrudnieniom, pojawili się na południe od Dunaju w Macedonii, Grecyi, Dalmacyi przychodnie, co swe trzody przeganiali po pusto stojących górzystych okolicach, przenosząc się z miejsca na miejsce. Przychodnie ci przychodzili z Tracyi czyli Mezyi i ówczesnej Bułgaryi, pochodząc to od starożytnych tu jeszcze pozostałych Traków, to od nowszych przybyszów — od Sławian.

Ten ruchawy a niestateczny lud w Dalmacyi zwany Wołochami, znany jest u pisarzów bizantyńskich także pod nazwą: Vlachi, Blachi, Vlach, Blach, Ulach. Vla Ula... Wyrazy te, mowy pospolicie w Bułgaryi używanej, oznaczają przeganiającego trzody, z miejsca na miejsce włóczącego się człowieka. Wołoch znaczy w mowie polskiej tyle co wołokita, wołkuń, włóczęga. Greccy pisarze twierdzą wyraźnie, że ci przeganiacze. trzód pochodzili z Bułgaryi, gdzie Stawianie mieszkali.

Otóż Sławianie w Mezyi osiedli, szczątki kolonistów rzymskich z Dacyi do Mezyi przeniesionych, tudzież dawni Trakowie, a nawet i Grecy wpłynęli na wytworzenie narodu wołoskiego. Przemaga u nich język łaciński, nie jakoby ci, co nim mówili byli Rzymianami, ale, że był w Mezyi urzędowym, panującym, a przeto łatwo ludy tam mieszkające przełaciniał, lub przynajmniej — nadłaciniał. Ci z Rumunów czyli Wołochów, co wytworzyli swój język w południowej części Mezyi, w Tracyi, Macedonii, mają język zgreczony (graco-latini) i zwą się Kuco — Wałachy, Cyncary, także Macedo — Wałachy. Ci zaś, co w północnych częściach Mezyi powstali, u których przeważa łacina ze znaczną przymieszka starosławiańskiej mowy, znani są pod nazwą Dako — Romani.

Podług Roberta Rösslera (Romanische Studien), pierwszy Georg Cedrenus pod r. 968 po Chr. spomina Wołochów. W roku 1027 służyli w wojsku greckiem w wyprawie do Sycylii, a w roku 1091 w wyprawie przeciw Kumanom. W XII. stuleciu już się tak wzmogli, że dwaj mężowie z ich narodu: Piotr i Asan podnieśli w Bułgaryi bunt przeciw Grekom i założyli nowo-bułgarskie państwo, czyli wołosko - bułgarskie, które trwało do r. 1394, a w tym roku przez Osmanów wywrócone zostało. Podczas 200-letnego trwania tego państwa, musiało ono prowadzić bezustannie wojny z cesarstwem bizantyńskiem, które nie godząc się na dobrowolną utratę tak szerokich krajów, napowrót do posłuszeństwa przywieść je usiłowało. — Wołocho — Bułgary często ponosili klęski i ustępowali za Dunaj do kraju Kumanów, z którymi łączyła ich tasama nienawiść ku cesarstwu bizantyńskiemu.. Iedni tu zostawali, drudzy wracali z posiłkami Kumanów do nowych walk z Grekami. Zawiązane obopólne stosunki z tymi północnymi sąsiadami, ułatwiały przesiedlanie się częściowe ludności wołoskiej na północ Dunaju, które wnet tak częste się stało, że już w pierwszej połowie XIII. wieku widzimy ich osady w południowym Siedmiogrodzie; zkąd, przy zwiększającej się ciągle ludności, posuwały się na północ. Ułatwiało to rozsiadywanie się Wołochów na północ Dunaju pogromienie Kumanów przez Mongołów, które właśnie podówczas się wydarzyło, i nowe stosunki w starej Dacyi wytworzyło. W r. 1284 znajdujemy Wołochów już w Marmoroszu, gdzie wnet ich liczba przez coraz to nowych przybyszów tak dalece wzrosła, że nawet w halickiem podgórzu kolonie swe rozsieli.

Już to nie sami pasterze byli ci nowi osadnicy Dacyi, ale po większej części wojownicy, którzy porzuciwszy boje na południu Dunaju, przynieśli tu swoją broń i męstwo. To też z siedmiogrodzkiej ziemi i z Marmaroszu pochodzą owe nowe. organizmy polityczne, które się w XIII. i XIV. wieku na ziemiach dawnej Dacyi potworzyły. — Ztąd podług legend rumuńskich wyruszył około r. 1290 Radul Negru przez góry siedmiogrodzkie z zbrojną drużyną, w równiny Aluty i położył kamień węgielny województwu multańskiemu (Vallachia transalpina —

Ungro-Vallachia), które założone na ziemi w sferę podbojów madyarskich wchodzącej — Węgrom hołdowało. Z Marmoroszu zaś wyruszył Bogdan czyli Dragosz między 1350 a 1359 rokiem, z zbrojną drużyną przez Karpaty w dolinę rzeki Mołdawy. Dał on początek województwu wołoskiemu, które, ponieważ zawiązek tegoż obejmował ziemię nad tąż rzeką Mołdawą leżącą, nazwane zostało Mołdawią. Tej to dzieje opowiadać mamy.

ROZDZIAŁ III.

ZAWIĄZEK PAŃSTWA MOŁDAWSKIEGO. — DRAGOSZ.

Podług kronik wołoskich przybył w roku 1359 Dragosz, syn Bohdana, wnuk zaś Joana, z drużyną zbrojnych towarzyszów z Marmoroszu w dolinę rzeki Mołdawy. Zastał tu już okół Kimpolungu politycznie zorganizowany, zajął takowy i założył nowe państwo, wcieliwszy w nie islniejęce tu kolonie Wołochów pod swymi kniaziami. Rusinów, których zastał, przymusił do posłuszeństwa, lub opuszczenia ziemi i schronienia się w granicach Polski, w okolę Dołhopola czyli Kimpolungu ruskiego, dokąd już przedtem resztki pobitych Kumanów i Rusinów przed Mongołami się schroniły. Dragosz rozszerzył swe państwo na południc, do Romania, na północ zaś, do Suczawy i Radowiec. Umarł we wsi Wołowiec, o milę na południe od Radowiec, i leży pochowany w tamtejszej cerkwi, którą zbudował. Żonę miał Niemkę — Saksonkę z siedmiogrodzkiej ziemi, z nią syna Bohdana I., który po nim nastąpił. Każdy z potomków Dragosza i późniejsi panujący, na pamiątkę pochodzenia od Joana, nosili jako władcy Mołdawii przydomek Jo, co znaczyło tyle, co Cezar albo Augustus u rzymskich imperatorów.

Tak więc, powstało na terytoryum księstwa halickiego obce państwo. Czy król polski Kazimierz, na którego przeszły prawa tego księstwa, to pokrzywdzenie w swych prawach milczeniem pominął? Zdaje się że nie, bo już pod rokiem 1359 podaje historyk Długosz pierwsze zetknięcie się nowego organizmu mołdawskiego z Polską, krwawą walkę i lenność Mołdawii względem Polski. Że to opowiadanie zupełnie jest błędne, poniżej wykażemy, tu jednak nadmienić musimy, że lubo fakt przez Długosza podany jest fałszywy, to jednak jest on niezawodnie odgłosem innego, w innych okolicznościach i w innym czasie, zawsze atoli na początku zorganizowania państwa mołdawskiego wydarzonego faktu, którego następstwem było lenno polskie do Mołdawii.

Opowiadanie Długosza brzmi w tłómaczeniu jak następuje:

"Roku 1359 umarł u Wołochów Stefan, wojewoda Mołdawii. Przodkowie tychże pochodzą od wygnańców z Italii (!), mówią że jest to naród Wolsków (!), dawniejszych panów ziemi, i Rusinów najprzód podstępem, a gdy coraz więcej ich przybywało, gwałtem wyrugowali, i ziemię sobie przywłaszczyli. Aby zaś zabór sobie ułatwić, odstąpili od swoich obrządków i obyczajów, przeszli na obrządek Rusinów i tychże obyczaje przyjęli. Powstała wtedy (1359 r. ) między dwoma synami zmarłego wojewody, to jest Stefanem i Piotrem wielka o następstwo kłótnia. Piotrowi bowiem, chociaż młodszemu, ponieważ był bystrzejszego rozumu, sprzyjała większa część Wołochów. Ten tedy, tak zapomocą sztuczek, jemu właściwych, jako tez przez przyjaźń Węgrów tam zamieszkałych, wypędził Stefana i bojarów, których na swoją stronę przyciągnąć nie mógł, i przywłaszczył sobie sam panowanie nad Mołdawią. Stefan zaś starszy, nie mogąc znieść wyrządzonej mu krzywdy, i bojąc się, aby brat jego Piotr odzierżywszy tron, coś gorszego przeciw niemu nie wykonał, w towarzystwie bojarów, jego sprawy broniących, do króla Kazimierza w skarb i wojsko zaopatrzonego się udał, prosząc, aby go do władzy przywrócił, i nad niedolą jego szybką pomocą się ulitował. Obiecał przytem i zobowiązał się, ze tak on, jako i jego wszyscy następcy w panowaniu nad województwem, jako też i cała ziemia mołdawska pozostawać będzie w wierności, posłuszeństwie i poddaństwie Kazimierza króla, i tegoż następców królów polskich, Gdy ten warunek za radą panów polskich przez Kazimierza przyjęty został, wysiał Kazimierz ze Stefanem wojsko, składające się ze szlachty województwa Krakowskiego, Sandomirskiego, Lubelskiego i Ruskiego, aby go na tron Mołdawii przywrócić. Wojsko to wyszło w dzień po święcie apostołów Piotra i Pawła, a gdy do ziemi nieprzyjacielskiej doszło, z początku kilka szczęśliwych potyczek odniosło, a gdy do stanowczej rozprawy nie przyszło, bez przeszkody naprzód postępowało. Piotr bowiem młodszy, gdy ujrzał, że z Polakami i Stefanem niebezpiecznie jest wdawać się w bój otwarty, postanowił podstępem i chytrością rzecz do skutku doprowadzić".

"Są obszerne lasy, wzdłuż się ciągnące w ziemi Sepenickiej, zwane od Wołochów płoniny dlatego, że są odludne i niedostępne, ani uprawiane ani orane.

Przez te lasy wojsko polskie, chcąc się dostać do środka i na równiny, przechodzić musiało. W tym lesie z prawej i lewej strony drogi, Wołosi ze stronnictwa nieprzyjacielskiego drzewa w ten sposób ponadcinali, ze nieporuszone stały; lecz popchnięte łatwo się obalały. Tu piaskiem i trawą przykryci, czyhali. (Idy więc Polacy do lasu weszli, Wołosi nadcięte drzewa poobalali, tak, że jedne na drugie padały i łudzi, konie i broń bez żadnej walki zgniatały i niszczyły; pniami bowiem drzew i gałęziami najznaczniejsi wojownicy zabici i zgnieceni zostali, wielu leż na nogi, ręce lub inne części ciała okaleczeni byli. Reszta, niespodzianą klęską dotknięta, w niewolę się dostała, tak, że większa część jeńców niż zabitych się okazała. Prócz tego wielka zdobycz nieprzyjaciołom w ręce się dostała. Bo chociaż wielka część koni od drzew zginęła, to przecież broń, odzież i inne sprzęty, ponieważ w ucieczce nikt niczego uratować nie mógł, wpadły w ręce zwyciezców".

"Do tej klęski przyprowadzone zostało wojsko polskie więcej zdradą Wołochów, których wspierano, niż przez własne niedbalstwo lub lenistwo. Ci bowiem, ze stroną przeciwną zawiązawszy porozumienie i pojednanie, swoich sprzymierzeńców chytrym podstępem na te zasadzki sprowadzili. — Gdy ta klęska królowi Kazimierzowi oznajmiona zostaią, wysłał natychmiast tamże ludzi w celu wykupienia pojmanych, a gdy i ze strony Wołochów wykupno ułatwione było, przeto wszystką szlachtę i pospólstwo za mierną cenę wykupiono. — W tej . klęsce pojmany był Zbigniew Oleśnicki, herbu Dębno, stryj Zbigniewa kardynała i biskupa krakowskiego, któren aż do śmierci kulał z powodu rany w nogę podówczas otrzymanej. — Nawój z Tęczyna, syn Jędrzeja z Tęczyna, Wojewody krakowskiego, który, gdy pośród zamięszania umknął z rąk Wołochów, unikając oblicza ojca i przyjaciół, udał się z pobojowiska do Rzymu, a gdy mu żona zmarła, na księdza wyświęcić się dał. Ten później wróciwszy do kraju, został dziekanem krakowskim. — Lasy Ie z czasem wycięte i na- rolę przemienione zostały. W tej klęsce odebrano 11 chorągwi, trzy ziemskie: Krakowską,. Sandomierską i Lwowską, 9 szlacheckich, jakoto: Toporów, którą wzmiankowany Nawój wystawił, drugą Leliwitów, trzecią Lisów, czwartą Rawitów, piątą Gryfów, szóstą Szreniawitów, siódmą Habdanków, ósmą Półkozów, dziewiątą Strepów".

Tyle słów Długosza

Czytając tyle szczegółów co do osób, miejscowości, sposobu wojowania i t. p., zdawałoby się, że nie może tu być żadna mistyfikacya, że fakt musi być prawdziwy. — A przecie zdarzenie to, co do czasu i co do podanych okoliczności — jest fałszywe, — lubo wszyscy późniejsi kronikarze: Kromer, Bielski, Stryjkowski i inni takowe powtarzają, a nowsi obrabiacze historyi — bez żadnego zastanowienia się nad niem — jakby za panią matką pacierz, za prawdę opowiadają, a raczej mniej lub więcej wykoszlawiają. Nie będziemy powtarzać tych wszystkich konceptów; uczyniliśmy to już na innem miejscu (patrz: Ruch literacki rocznik 1876, numera 27, 28, 29), tu tylko zaznaczyć chcemy, że nawet tak wytrawny historyk, jak Jędrzej Moraczewski, uwierzył w prawdę bajek, a chcąc takową poprzeć nowymi dowodami, przytacza ceremoniał hołdu, powołując się z tem na dokument w zbiorze Przyłuskiego się znajdujący. Ale popełnił tem błąd własny, bo przytoczył dokument tyczący się zdarzenia o 126 lat późniejszego! Dokument bowiem u Przyłuskiego na str. 805 — 807 przytoczony, nie odnosi się do panowania króla Kazimierza Wielkiego, ale do Kazimierza Jagiellończyka, i nie do wrzekomego Stefana z roku 1359, ale do wojewody Stefana Wielkiego z roku 1485. Niezawodnie wprowadziła Moraczewskiego w błąd ta okoliczność, że w tym dyplomie nazwany jest ów król Kazimierz, któremu Stefan hołd złożył — Kazimierz III, ktorą to cyfrę u niektórych historyków nosi Kazimierz Wielki, syn Władysława Łokietka. Ale Moraczewski nie powinien był na tem poprzestać. Gdyby był się głębiej nad tym przedmiotem zastanowił, byłby doszedł, że niektórzy kronikarze Kazimierza Sprawiedliwego, jako na króla nie koronowanego, do królów nie liczą, i tak dają między królami Kazimierzowi Odnowicielowi (synowi Mieczysława II) cyfrę I, Kazimierzowi Wielkiemu cyfrę II, a Kazimierzowi Jagiellończykowi — III. Taksamo liczy Przyłuski, który w kilku miejscach swoich statutów zwie Kazimierza Jagiellończyka: Casimirus III. filius Vladislai Jagellonis.

Wczytawszy się głębiej w ten dyplom, przekonać się łatwo, że tam mowa rzeczywiście o Kazimierzu Jagiellończyku, a to wyczytując podpisy przytomnych temu aktowi. I tak podpisani są: Jan Wątróbka, arcybiskup lwowski, który był na tej godności od r. 1480 do 1503, Matyasz ze Starej Łomży, biskup kamieniecki 1471 — 1485, Jan Targowicki, elekt na biskupstwo chełmskie 1484 — 1488 i inni — wszyscy mężowie, co żyli za czasów Kazimierza Jagiellończyka, nie zaś Kazimierza Wielkiego.

My zwiemy tę powieść Długoszową — bajką, a taksamo na tę rzecz zapatrują się obcy pisarze: Joh. Chris. Engel i Caro; nawet swoi, jakoto: Albertrandy w "Dziejach królestwa polskiego — Lwów 1846" i X. G. w dziele:

"Wiadomość historyczna o krajach połączonych z Polską i jej lennościach" — Lwów 1846 — o tej wyprawie milczą. My naszę zaprzeczenie prawdziwości tego zdarzenia, opieramy na następujących okolicznościach.

1. Uderza tu zupełne zamilczenie tego faktu przez kronikarzów i rocznikarzów spółczesnych, a w szczególności przez Janka z Czarnkowa (archidiacon gnesnensis), głównego źródła do dziejów panowania Kazimierza Wielkiego, który będąc na króla za utopienie Baryczki zagniewany, byłby pewnie nie omieszkał tę klęskę, (gdyby się była wydarzyła), podać potomności, jako karę Boga za popełnioną zbrodnie.

2. Dalszym, a to najgłówniejszym zarzutem przeciw powieści Długoszowej, jest niezgodność takowej z dziejami mołdawskiemi, a w szczególności z listą panujących. Historycy polscy, chcąc wątek opowiadania Długoszowego nawiązać do wydarzeń wcześniejszych, historycznie sprawdzonych, przeciągnęli tu panowanie i dynastyę Bozorada, czyli Bassaraby, robiąc Stefana i Piotra Długoszowego to synami, to wnukami tegoż Bozorada, nie wyjaśniwszy, czy ów Bozorad był wojewodą Mołdawii, czy Multan czy obu tych krajów? — Ależ Bozorad nie panował na Mołdawii, a tegoż województwo Multańskie (Transalpina) nie rozciągało się nigdy do granic Kusi. Historycy węgierscy opowiadający zajście Bozorada r. 1330 z królem węgierskim Karolem Robertem, podają jako teatr wojny Banat Zewriński (dzisiejsza mała Wołoszczyzna z stolicą Krajowa). Leży ten Banat nad Dunajem u granicy Serbii, a nie nad Dniestrem, nie u granicy Rusi. Z historyi mołdawskiej musimy więc wyrzucić Bassarabę czyli Bozorada — bo ten tu nie ma co robić. Zaczęliśmy dzieje Mołdawii od Dragosza, wyżej iść nie możemy, nie mając ku temu źródeł w historyi.

W którym roku przyszedł Dragosz ze swą drużyną w dolinę Mołdawy, z pewnością oznaczyć nie można. Różnią się tu historycy pomiędzy sobą. Engel kładzie rok 1359, Kronika wołoska u Wójcickiego (Tłómaczenie Putneńskiej kroniki) kładzie rok 1352, Lelewel u Wagi 1350, Cogalniceano 1354, Miron Kostin rok 1356 lub 1358. Wypada więc założenie państwa mołdawskiego najwcześniej na rok 1350. Ale nie idzie zatem, aby w tym roku a nawet w r. 1359 Wołosi u granic Polski około Dniestru i Prutu panowali. Wiadomo bowiem, że Wołosi z Dragoszem przybywszy z Marmoroszu, posuwali się od rzeki Mołdawy, gdzie się naprzód usadowili, powoli na północ. Czy Dragosz, jak to wyżej powiedziano, do Suczawy dotarł, z pewnością twierdzić nie można. Wnuk Dragosza dopiero zajął okolice około Seretu, gdzie stolicę założył, Gdyby więc państwo mołdawskie przed rokiem 1359 założone zostało, to w tymże 1359 roku z pewnością ku rzece Dniestrowi, do dzierżaw Polski rozpostarte niebyło, a przeto i góry płoniny w tymże roku bez wątpienia w granicach województwa mołdawskiego nie leżały. Przypuśćmy zresztą, że w roku 1359 istniało już rzeczywiście u granic Polski województwo mołdawskie, to to, ledwo narodzone, państewko zbyt było wątłe, aby się odważyło mierzyć z Polską, podówczas już potężnem mocarstwem.

3. Przejdźmy wkońcu do listy panujących.

Podług historyków, którzy kładą początek hospodarstwa mołdawskiego na rok 1359, panował tam w owym roku Dragosz. Ten rządził podług kroniki Putneńskiej, podług Engla i Lelewela 2 lata, podług Kostina lat 6, a więc nie umarł roku 1359 i nie mógł dać powodu do owego sporu sukcessyjnego, o którym Długosz spomina. — Lelewel w historyi książąt i królów polskich Teodora Wagi (Wilno 1831), kładzie około roku 1330 Bozorada pierwszym wojewodą Mołdawii z dodatkiem: zdaje się, że nad wszystkimi Wołochami panował". Ale z historyi węgierskiej i wołoskiej wiemy, że Bozorad panował nad Transalpinami t. j. Multanami, nie zaś nad wszystkimi Wołochami. Nie panował przecie ani nad zadunajskimi, ani siedmiogrodzkimi ani marmoroskimi, a nad Mołdawią nie mógł panować, bo tu za jego panowania państwa wołoskiego nie było, choć tak tu, jak i na podgórzu halickiem pojedyncze kolonie wołoskie już wtedy znajdować się mogły.

Temu Bozoradowi daje Lelewel, na podstawie twierdzeń Bielskiego — syna Stefana, a Stefanowi, na podstawie twierdzeń Długosza, synów Stefana i Piotra, których łączy z wypadkiem Długoszowym z roku 1359.. Postrzegł Lelewel, że idąc wyłącznie za polskimi pisarzami, gubi się Dragosza w wołoskich kronikach podanego, zreformował więc w nowem wydaniu Teodora Wagi (Poznań 1857) ową listę książąt mołdawskich w ten sposób, że pozbawia Bozorada ojcowstwa względem Stefana i rozdziela obu Bogdanem czyli Dragoszem, położonym między rokiem 1350 a 1352.

Temu daje pod rok 1354 za następcę Sasa, którego zwie Stefanem, temu zaś synów Stefana, Piotra i Alexandra. Potem kładzie pod rok 1358 Eliasza, któremu już 1359 r. daje następcę Stefana II. przez brata Piotra wygnanego, którego ostatniego kładzie pod rok 1360. — Ale, jeżeli pierwsza lista nie odpowiada podaniom wołoskim, to przynajmniej zgodna jest z Długoszem i Bielskim, druga zaś przeciwi się nie tylko wołoskim, ale i polskim zapiskom, bo podług Długosza, Stefan i Piotr nie byli następcami Eliasza, ale Stefana. Nie możemy więc i tej drugiej listy przyjąć za prawdziwą, zwłaszcza, że Lelewel pod rok 1. 359 i 1300 Stefana i Piotra tylko na mocy podania Długoszowego do swej listy wciągnął, a że owo podanie Długoszowe zaprzeczeniu podpada, przeto lista z tego podania wysnuta temusamemu zaprzeczeniu podlega.

Jesteśmy wiec przekonani, że owa powieść Długosza, jeżeli takową odniesiemy do r. 1359 i do osób tam wzmiankowanych, jest fałszywą, ale pytamy zarazem, do czegóż się odnosi — do którego czasu, do których osób? Przypuścić: nie możemy, aby Długosz pisząc poważną historyę — tak dalece unieść dał się fantazyi, że skomponowaną przez siebie bajkę świadomie podał za prawdę. Na to odpowiedzą ci, co z krytyką w ręku biorą się do wydania kroniki Długosza, i do krytycznego obrobienia tejże, niezawodnie posiadają materyały.

Lecz jakkolwiek to podanie wiarygodne nie jest, to przecież zawiera wyrazy nad którymi budź cobądź zastanowić się godzi. Są to: "Sylvae Płonyni" tudzież "terra Sepenicensis". Wyrazy te brzmią przy samych narodzinach państwa mołdawskiego, a zwłaszcza drugi z nich musi się stać przedmiotem mozolnych historycznych badań, bo póki położenie, objętość i dzieje ziemi Sepenickiej wyświecone nie będą, tak długo dzieje polsko-wołoskie w dotychczasowej ciemności pozostaną.

Co się tyczy lasów płoniny, to są to połoniny, znajdujące się w górach od Węgier, w dolinę prawego brzegu Prutu się ciągnących, granicę między Mołdawią a ziemią

Sepenicką stanowiących. Że aż do roku 1500 owe płoniny były prawną granicą Mołdawii od północy, dowodzi tytuł wojewodów mołdawskich, który brzmiał: Wojewoda terra; Mołdawia; a ploninis usque ad mare (Czarne morze). Także metropolita suczawski nosił tytył "a ploninis usque ad mare".

Co się tyczy ziemi Sepenickiej, "terra Sepenicensis", trzeba zbadać, czy ta prowincya stanowiła część Podola, przez Polskę, a jak mówili Litwini, przez książąt Koryatowiczów, na Tatarach zdobytego, jakie były jej granice, jaki stosunek do Pokucia i jakie dzieje ?

Marcin Broniowski, autor opisania kieski Cecorskiej, liczy wyraźnie do Podola także ziemię wołoską między Dniestrem i Prutem. — Długosz pisze pod rokiem 1431, że Alexandrowi, wojewodzie mołdawskiemu, zamki ziemi podolskiej jakoto: Cecini, Chmielów, i Niemiec ze, swymi powiatami, były w celu ściślejszego dochowania wierności w lenno dane i zapisane; tudzież pod r. 1447, że na zjeździe w Piotrkowie, gdy Litwini żądali zwrotu Podola, Polacy wzbraniali się z przyczyny, że król Kazimierz W. pobiwszy Tatarów, zdobył napowrót tę ziemię i tam zbudował Kamieniec, dalej zamki Chocim i Czeczyn. Litwini replikując Polakom twierdzili, że te zamki przez książąt litewskich Koryatowiczów są zbudowane. Kromer zwie len ostatni zamek także Ciekuń, po łacinie Cecinis sive Cieciunio. Jest to zamek na górze Cecinie, pod Czerniowcami. Tak Chocim, jak i Cecyna leżą w ziemi między Dniestrem i Prutem, którą Hroniowski do Podola liczy, a którą starsi historycy zwą raz powiatem Szypenickim, Sepenickim, raz Pokuciem. Pierwszą wzmiankę o powiecie Szypenickim czyni, jak wyżej powiedziano, Długosz pod rokiem 1359, ale już w roku 1395 zwany jest ten powiat Pokuciem, przy sposobności układu między wojewodą Stefanem a królem Władysławem Jagiełem, w którym Stefan zeznaje, iż Śniatynia i reszty Pokucia domagać się nie będzie, a udział Chmielowa (zamek w tejsamej ziemi, między Dniestrem i Prutem około Czernelicy położony), królewskiej zostawia łasce. Dla odmiany zwie się ten powiat w r. 1400 znów Szepenickim, odgraniczający Galicyę (sic) od Bukowiny (sic).

Dalej w r. 1412, przy umowie w Lubowli między królem Władysławem Jagiełłem a cesarzem Zygmuntem, jest wzmianka o tej ziemi (zwana jest terra Sepenicensis) oddzielonej od Mołdawii górami od Węgier się ciągnącemi. Pod rokiem 1431 twierdzi Długosz, że Aleksander, wojewoda mołdawski dzierżył prawem lennem podolskie zamki Cecini, Chmielów i Niemiec (Niamc?). Tesame zamki podaje Kromer pod rok 1432, leżące w ziemi Szepińskiej.

Bielski pod r. 1435 daje tej ziemi nazwę Pokucia. Leonard Gorecki podaje w dziele: "Opisanie wojny Iwona" granice Pokucia jak następuje: "Pokucie leży pomiędzy rzekami Dniestrem i Prutem, pomiędzy Kamieńcem a ziemią halicką, na ostatecznym naprzeciw Zuphany (?) wpadającej do Dniestru". Co to za Zuphany? Wyśledzić nie mogliśmy. Również niewiadomo jest, co to jest za rzeka "Potoczyn", która u Dogiela w dyplomie r. 1433 jako południowa granica ziemi Sępińskiej wymieniona jest.

Z tego, cośmy powiedzieli, okazuje się, że Podole dawniej sięgało nietylko po rzekę Dniestr, ale rozciągało się na południe poza Prut ku górom węgierskim, że południowa część Podola między Dniestrem i górami węgierskiemi, w której leżą zamki Chocim, Ciekuń czyli Cecini, Chmielów, Śniatyn i Kołomyja, pod nazwiskiem ziemi lub powiatu Szepenickiego, czyli Pokucia, stanowiła osobną całość polityczną, która około r. 1500 na dwie potowy podzielona, zachodnia część ze Śniatynem, Kołomyją, Chmielową stale Polsce przyznana, wschodnia zaś z Czernioweami, Cecyną, Szypińcami i Chocimem stale do Mołdawii przypadła. — Utrzymujemy też, że dzisiejsza wieś Szypińce (Schipenitz) na Bukowinie w powiecie kocmanieckim położona, była stolicą tego powiatu, tak dla jednobrzmiącej nazwy, jako też położenia w środku powiatu, nakoniec, ponieważ jest to miejscowość w historyi wielokrotnie, jako miejsce targowe znana.

ROZDZIAŁ IV.

NASTĘPCY DRAGOSZA: BOGDAN CZYLI SAS, LACKO, BOGDAN MUSKAT, PIOTR I. SKŁADA HOŁD KORONIE POLSKIEJ WE LWOWIE. STEFAN I., ROMAN I., IWASZKO CZYLI JUGO.

Daremnie więc śledziliśmy początku lenna wojewodów mołdawskich względem korony polskiej, wykazawszy opowiadanie Długosza z roku 1359 za fałszywe. — Nie możemy jednak przypuścić, aby przez cały czas panowania Kazimierza W. i króla Ludwika, stosunek korony polskiej do ziemi mołdawskiej uregulowany nie był, i że hołd przez Piotra królowi Władysławowi Jagiełłę i królowej Jadwidze, w ręce metropolity Cypriana we Lwowie roku 1387 złożony, rzeczywiście był pierwszym aktem, lenność Mołdawii względem Polski uznającym; przeciwnie utrzymujemy, że już za króla Kazimierza ta lenność uznaną, lecz za panowania Ludwika, który Ruś a więc i prawa Rusi do Mołdawii, z Polski na Węgry przeniósł, na toż królestwo węgierskie przeniesiona została, że wkońcu, dopiero po zbrojnem odebraniu przez królowę Jadwigę, Węgrom, halickiej Rusi z wszystkiemi prawami, i lenność polska do Mołdawii przywróconą i hołdem z roku 1387 umocowaną została.

Ale wróćmy do syna Dragoszowego — wojewody Bohdana I., który podług Engla, panował od r. 1361 do 1365. Kronikarze dają mu przydomek Sas dlatego, bo był synem siedmiogrodzkiej Saxonki.

Głównem zadaniem tego panującego było rozszerzenie granic państwa ku południowi i północy. Ku północy nie doszedł dalej jak do Seretu, gdzie następca, jego założył stolicę. Najważniejszem wydarzeniem za panowania tego wojewody, był napad Tatarów, który sprowadził wielkie spustoszenie kraju i rozwój sił państwowych opóźnił. Nastąpił syn Lacko (Władysław). Ten panował od roku 1365 do 1373 i rezydował w Serecie. Tu zajął się urządzeniem hierarchii kościelnej. W pierwszych latach panowania Wołochów w Mołdawii, hierarchia greckiego kościoła zależała od biskupa greckiego w Haliczu, którego eparchia do tej, dawniej do księstwa halickiego należącej ziemi, się rozciągała. Lacko zaś za pobudką macochy swojej Klary, a za radą papieża Urbana V. przedsięwziął porzucić grecki kościół. I w samej rzeczy wkrótce, bo w r. 1370 za staraniem

Franciszkanów naród swój do religii rzymskiej przywodząc, prosił papieża o erekcyę nowego biskupa w Czerecie (Serecie), aby odtąd udzielnie chodząc, już więcej do biskupa halickiego ruskiego nie należała, ale do metropolii gnieźnieńskiej. Czy było to zaś pierwsze założenie w Serecie biskupstwa katolickiego, wątpić można, gdyż Barnabasz Kędzierski, Franciszkanin, w dziele: Wiadomości o krzewieniu się wiary świętej w Mołdawii i Wołoszczyznie" już pod r. 1262 o biskupstwie katolikiem w Serecie wspomina, zaś ksiądz Teofil Bendella, w swojem dziele: "Beschreibung der Bukowina" twierdzi, że w r. 1340 w Serecie dla Kumanów biskupstwo katolickie założone było. Zgadza się to z twierdzeniem Rosslera, który utrzymuje, że w r. 1340 w rzece Sereth ochrzczono 200000 Kumanów. Liczba tylko najmniej dziesięćkroć przesadzoną być się zdaje. — Widać, że biskupstwo to dwa razy ustanawiane, oba razy upadło, a w r. 1370 po trzeci raz założone zostało. Że zaś poddano takowe metropolii gnieźnieńskiej, wskazuje, że podówczas prawa państwowe do tej ziemi Polsce przyznawane były. — W tej trzeciej epoce biskupstwa sereckiego, pierwszym biskupem był Andreas de Cracovia, który podług Anonima archidiakona gnieźnieńskiego (Janka z Czarnkowa) w r. 1376 był na synodzie w Uniejowie. Biskup ten przeniesiony został w roku 1387 na biskupstwo wileńskie. Drugim biskupem sereckim był Dominikanin Mikołaj, trzecim Dominikanin Stefanus Ruteni. Gdy jednak okało roku 1400 klasztor i kościół w Serecie, w którym założona była katedra biskupstwa, przez nieprzyjaciół zburzonym został, przeniesiono ztąd stolicę biskupa do Bakowa nad rzeką Baków, wpadającą do Bystrzycy — w stronie zachodnio-południowej od Jas.

Że jeszcze w roku 1684, gdy Miron Kostin pisał swą kroniczkę wołoską, istniało w Bakowie biskupstwo katolickie i że biskup należał do senatu mołdawskiego, widać to z tej kroniki, w której Kostin, przywodząc senat duchowieństwa, na pierwszem miejscu kładzie metropolitę greckiego — suczawskiego, na drugiem, biskupa greckiego w Romaniu, na trzeciem, biskupa greckiego w Radowcach, na czwartem, biskupa greckiego w Husz, a na piątem, biskupa katolickiego bakowskiego pod tytułem "wszystkiej ziemi mołdawskiej kościołów katolickich". Tego dyecezyą rozciągała się nawet na Budź iak, gdzie także nie mało było katolików. Ten biskup, jak Kostinowi z tradycyi ustnej Wołochów było wiadome — "za dawnych, a podobno roztropnych hospodarów, posiadał tych trzech władyków, i ex opposito metropolity siadał". — Takie były losy kościoła katolickiego w Mołdawii tak długo, póki z Fanaryotami, Grekami zasiadającymi na stolicy hospodarskiej, nie naszło do kraju również i duchowieństwo greckie, katolicyzmowi namiętnie wrogie. Wtedy już biskupstwo w Bakowie dla prześladowania od Greków i odjęcia dochodów utrzymać się nie mogło. Przeto za staraniem arcybiskupa lwowskiego Sierakowskiego, do którego metropolii podówczas biskupstwo bakowskie należało, August III. król polski, za zezwoleniem papieża Klemensa XIII., między rokiem 1758 a 1763 przeniósł stolicę biskupów z Bakowa do Śniatyna i postanowiono, że na biskupów mają być wybierani zakonnicy, po kolei: Dominikanie i Franciszkanie, i że prawo wyboru królom Polski przysłużą. Dochody probostwa śniatyńskiego nadane zostały biskupom bakowskim. Pierwszym, z tych śniatyńsko-bakowskich biskupów, był Rajmund Jezierski, zakonu dominikańskiego. Wszelako nie było to dostateczne utrzymanie dla biskupa, przeto już biskup Jezierski w celu pomnożenia dochodów, otrzyma! kanonię katedralną we Lwowie, i przyjął za koadiutora Franciszkana Karwosieckiego. Po śmierci Jezierskiego (r. 1782) następca jego na biskupstwie, Karwosiecki, upominał się o kanonię lwowską, ale ponieważ Galicya tymczasem przeszła pod panowanie Austryi, a nowy arcybiskup lwowski, Kicki, biskupowi Karwosieckiemu nie sprzyjał, przeto takowej nie otrzymał. W roku 1786 widzimy biskupa Karwosieckiego na parafii w Mostach Wielkich między Żółkwią a Krystynopolem. — Po śmierci Karwosieckiego, król polski Stanisław August, przy schyłku panowania, mianował biskupem bakowskim Dominika Szaniawskiego, zakonu Dominikanów w Lublinie, na którym kończy się szereg biskupów bakowskich.

O wojewodzie Lacku, prócz założenia biskupstwa katolickiego w Serecie, dzieje nic więcej nie podają. To jednak za pewnik przyjąć można, że rozszerzał granice państwa coraz dalej, przymuszając kniaziów i inne starszeństwo, naprzód już osiadłych tu kolonii wołoskich, do posłuszeństwa. Czy jego państwo obejmowało już całą późniejszą Mołdawię, nie jest wiadomem. Zostawił 3 synów, którzy po nim panowali: Bogdana, Stefana i Romana.

Do okresu panowania wojewody Lacka, należy niepewna wieść o panowaniu w Suczawie Jerzego Koriatowicza, księcia litewskiego, spółposiadacza ziemi podolskiej na Tatarach zdobytej. O tem panowaniu, kroniki polskie i wołoskie milczą, a tylko latopisiec litewski i kronika litewska Bychowca donoszą: "że kniazia Jerzego Wołochowie obrali sobie za wojewodę, i potem jego otruli". Czy to był wybór całego narodu, czy może tylko jednego stronnictwa, naprzykład oppozycyi przeciw katolickim dążnościom Lacka, nie wiadomo.

Następcą Lacka był syn Bogdan I., z przydomkiem Muskat (Muszat), o którym kronikarze nie podają, ani lat panowania, ani żadnych wydarzeń. Vaillant w dziele "La Romaine" Paris 1844, daje mu 6 lat panowania, od 1373 do 1379.

Po Bogdanie I. nastąpił syn tegoż Piotr I., który panował od r. 1379 do 1389. Na jego panowanie przypada powtórne nawiązanie stosunku lennego z Polską. Mówiliśmy wyżej, że stosunek ten, który prawdopodobnie już za czasów króla polskiego Kazimierza Wielkiego powstał, po tegoż śmierci (r. 1370) w ten sposób zerwany został, że następca tegoż, król węgierski, Ludwik, Ruś halicką z prawami tejże przysłużąjącemi, a więc i z lennością wołoską — do Węgier przyłączył. Prawdopodobnem przeto jest, że Bogdan I. i Piotr I., aż do roku 1387 musieli zostawać w lennym stosunku do Węgier. Ojciec Bogdana zaś, wojewoda Lacko nie musiał był zerwać stosunku z Polską, skoro założone przez niego biskupstwo katolickie w Serecie (r. 1370) nie węgierskiej ale polskiej poddał metropolii. Ale i Piotr 1. zmuszony był odstąpić od Węgier i przyjąć napowrót stosunek lenny względem Polski. Gdy bowiem królowa polska, Jadwiga, po odebraniu na Czerwonej Rusi zamków z rąk węgierskich starostów, r. 1387 przybyła do Lwowa, gdzie się z nią król Władysław Jagiełło, z Litwy powracający, połączył, powołano tam Piotra wojewodę mołdawskiego, w celu złożenia hołdu koronie polskiej. Sprowadzono do tej ceremonii z Kijowa metropolitę ruskiego Cypriana, w którego ręce Piotr I. dnia 26. września wykonał przysięgę wierności królowej, królowi i całej koronie polskiej. Panowie mołdawscy, do Rady panującego należący, złożyli odrębną przysięgę, na co osobny dyplom znajduje się w kodeksie Dogiela.

Od tego Piotra, zaciągnął król Władysław Jagiełło w następnym roku 1388 pożyczkę 3000 rubli, zaco zastawił mu Pokucie. Zdaje się jednak, że tego zastawu w posiadanie mu nie oddał, bo podług późniejszych dyplomów, jedni wojewodowie tego oddania się domagali, drudzy tego prawa się zrzekali.

Po Piotrze I. nastąpił brat Bogdana I., a syn wojewody Lacka, nazwiskiem Stefan I. Ten miał do walczenia z bratem Romanem, który dobijał się do tronu. Po dwuletnich sporach, Stefan I. z kraju został wygnany, a na jego miejscu zasiadł brat Roman, który w Suczawie złożył hołd koronie polskiej. Przez cały prze ciąg trzyletniego panowania, od roku 1392 do 1395, nieustannie miał on do walczenia ze stronnictwem wygnanego brata Stefana, który napowrót o tron się kusił. Wkońcu udało się temu ostatniemu, wygnać brata Romana i zasiąść powtórnie na wydartym mu tronie.

Stefan I. powrócił na tron w roku 1395 i zaraz dyplomem zaręczył królowi polskiemu. Jagielle, wiarę i pomoc przeciw królowi węgierskiemu, tudzież wojewodzie besarabskiemu (t. j. multańskiemu, Vallachia transalpina, Ungro-Vallachia). Bojarowie zaś, to jest panowie od Rady państwa, dokumentem oświadczyli, że hospodar we własnej osobie hołdować będzie; że zaś Śniatyna, Kołomyi i Pokucia (jak powyżej powiedziano, przez króla Władysława Jagiełłę za 3000 rubli wojewodzie Piotrowi zastawionego) domagać się nie zechce, udział Hreszyna (Cecyna) i Chmielowa, królewskiej zostawuje łasce.

To zobowiązanie się do hołdu wnet zostało dotrzymane, gdyż znajduje się w kodexie Dogiela dyplom z roku 1395, stwierdzający hołd przez Stefana koronie polskiej złożony.

Tymczasem Zygmunt, król węgierski, nie przebolał tak łatwo wymknięcia się Mołdawii z pod lenności węgierskiej, i już podczas pierwszego panowania Stefana wkroczył w celu podbicia Mołdawii w r. 1390 do tegoż kraju, lecz nie dopiął celu i z wielkiemi stratami powrócił.

W katedrze w Radowcach znajduje się grobowiec tego Stefanii z dodatkiem, że to ten Stefan co pobił Węgrów pod Chnidową. Inne zapiski mówią, że Stefan Węgrom w wąwozach wielkie szkody wyrządził, ale następnie pod Szeptyliczem pobity, upokorzył się, i Węgrom wierność zaprzysiągł. Przyrzeczenie to było zapewne bez skutku, bo stosunek lenny do Polski przerwanym nie został.

Powtórne panowanie Stefana trwało od roku 1395 do roku 1398. Czy w tym roku umarł, czy znów został wygnany, dzieje nie donoszą.

Po ustąpieniu tegoż, wstąpił w roku 1398 na tron Jugo czyli Iwaszko syn Piotra I. i panował rok jeden. W roku 1399 wypędzono go; na miejsce jego nastąpił były wojewoda Roman, ale i temu tylko rok panować dozwolono, bo już w roku 1400 napowrót widzimy Juga panującym w Mołdawii. Z czasu tego powtórnego panowania pochodzi dyplom w kodexie Dogiela przytoczony, z roku 1400, mocą którego Iwaszko syn Piotra, wojewody Mołdawii, oraz niejaki Wilczo, poręczają się królowi za Romana, swego brata. Czy tym bratem Iwaszka był Roman I:, spółzawodnik jego o tron mołdawski, nie wiadomo; nie zdaje się nawet być możebnem, bo Roman nie był bratem Iwaszka, ale bratem Bogdana I. dziada Iwaszkowego. Wnet został wygnany, bo tegosamego roku 1400 wydał dyplom, mocą którego składał królowi polskiemu Władysławowi i księciu Witoldowi przysięgę wierności, i na wypadek, gdyby tron napowrót odzyskał, obiecał królowi ustąpić ziemi Sepenickiej podług tejże starych granie, i zrzekał się zwrotu pieniędzy, które ojciec jego królowi pożyczył (3000 rubli).

Na miejsce Iwaszka powtórnie nastąpił Roman który też ponowił hołd koronie polskiej, ale już w roku 1401 synowi Aleksandrowi I. tronu ustąpić musiał. Jeszcze raz, a to w r. 1402 widzimy na krótki czas Romana I. panującym; ale w tymsamym roku (1402), stanowczo ustąpił i syna Aleksandra na tronie pozostawił.

Niestałość Wołochów w wierności do swoich książąt, sprawiła te nagłe, ciągle powtarzające się zmiany panujących, co tak dalece doszło, że w pierwszych 400 latach państwa mołdawskiego, nie: więcej jak 5 lat na jedno przypada panowanie.

ROZDZIAŁ V.

ALEKSANDER I. DOBRY. — CO TO JEST BUKOWINA ?

Aleksander I. Dobry — dopełnił niezawodnie materyalnych zdobyczy kraju, a ustaliwszy tegoż granice, przystąpił do organizowania i uporządkowania państwa na modłę państw południowo-sławiańskich, przyjąwszy język sławiański za urzędowy i międzynarodowy, czyli dyplomatyczny. Wówczas powstały urzędy ziemskie i dworskie: wielki ban, wielki dwornik, wielki kliuczar, wielki stolnik, wielki komornik, wielki paharnik (puharnik, Cześnik) wielki postelnik, wielki medniczar, wielki sluzar, wielki szatrar, boliery, żupany, isprawnicy, namesnicy i t. d.

Podczas panowania Aleksandra I., pojawili się na Mołdawii Cyganie, którzy tu wnet, popadli w osobistą niewolę i jak rzeczy sprzedawani bywali. Wyzwolenie takowych z niewoli nastąpiło dopiero za dni naszych.

Aleksander urządził również hierarchię kościelną, a porzuciwszy zaprowadzoną przez Lacka hierarchię łacińską, wrócił do rodzimej — greckiej; wszak grecką wiarę naród wołoski przyniósł ze sobą z Bułgaryi. Posłał więc do Ohrydy, leżącej w ówczesnej Bułgaryi, (dziś należy do Albanii), w której rezydował metropolita grecki, noszący tytuł patryarchy. Przysłano mu biskupów i księży. Ustanowił metropolię w Kuczawie, biskupstwa w Romaniu i w Radowcach, w Mołdawicy zaś zbudował w roku 1401. klasztor, który hojnie zaopatrzył. Aleksander sprowadził również zwłoki świętego. Jana Nowego do Suczawy, które od Turków wykupił. Święty Jan był kupcem, rodem z Trapezuntu w małej Azyi, umęczony w Belgradzie r. 850. Ponieważ relikwie tego świętego mają swoją historyę, przeto i tę drobnostkę tu wspomnieć nie zawadzi, zwłaszcza, że dała niemieckim pisarzom, a w szczególności F. A. Wickenhauserowi, powód do wywarcia swej rasowej nienawiści na Polaków. Wickenhauser posądza króla polskiego Jana III. o świętokradztwo, popełnione na zwłokach tego świętego, i tak wzmiankując o wyprawie Sobieskiego z r. 1686 przeciw

Turkom, w której to wyprawie autor królowi chrześciańskie kościoły łupić każe, twierdzi, że Sobieski Wracając z tej wyprawy, zabrał ze Suczawy zwłoki św. Jana razem z metropolitą Dosoftejem, z wszystkiemi ornatami, pismami i kosztownościami. Twierdzenie jednak to, niema w historyi poparcia. Naprzód wykazuje ks. Sadok-Barącz w dziele: "Pamiątki miasta Żółkwi" — Lwów, 1852, że wywiezienie zwłok tego świętego ze Suczawy, nastąpiło w r. 1682, w którym Sobieski nie był na Wołoszczyznie. Nadto twierdzi ks. Teofil Bendella (późniejszy metropolita): "że ciało tego świętego pod panowaniem Aleksandra Dobrego do Suczawy, a ztąd do Jas sprowadzone zostało, a podczas napadu Tatarów pod panowaniem Konstantego Kantimira, metropolita Dosoftej uciekł z temi relikwiami do Żółkwi". Podług Barącza,. z metropolitą suczawskim Dosoftejem, towarzyszyli relikwiom także kalugiery: Adrian, Jonasz i Hilaryon..

Dalej opowiada ten pisarz, że w roku 1682 sprowadzono te zwłoki do Stryja, a dopiero w roku 1690 na rozkaz króla przeniesiono takowe do klasztoru Bazylianów w Żółkwi. Tej uroczystości, w której cała ziemia lwowska udział brała, przewodniczył biskub gr. -katol. lwowski Szumlański, przy asystencyi wzmiankowanego metropolity i kalugierów. Metropolita pozostał w Żółkwi, gdzie w roku 1693 umarł. Na pogrzebie jego miał mowę ks. biskup Szumlański, stały przyjaciel króla Sobieskiego. W roku 1783 kazał cesarz Józef II. na prośbę miasta Suczawy odprowadzić przez oddział huzarów zwłoki św. Jana napowrót do Suczawy, gdzie dotąd w cerkwi św. Jerzego w szklanej trumnie spoczywają.

Co do Polski stał Aleksander przez czas dłuższy w stosunku przyjaźni. Już w roku 1402 przyrzekł złożyć przysięgę homagialną, którą rzeczywiście złożył r. 1404 w Kamieńcu. Przy tej sposobności Musiło i Bartosz Buczaccy zapewnili Michałowi, kanclerzowi wołoskiemu, niektóre użytki w Śniatynie; jakie zaś to były użytki, niewiadomo. Te przyjacielskie stosunki między wojewodą Aleksandrem, a królem Władysławem. Jagiełłem jeszcze ścieśnione zostały, skoro ciągłe niesprawiedliwości i krzywdy od cesarza Zygmunta króla węgierskiego doznawane, okazały potrzebę zjednania sobie w panującym Mołdawii, w sporach z Węgrami spodziewanych, szczerego przyjaciela. To też dyplomem w Dolnym Torhu 11 maja 1411 wydanym, obowiązuje się król Władysław zwrócić Aleksandrowi pożyczone dawniej (od Piotra) 3000 rubli, mianowicie część 1000 rubli, pożyczone za poselstwa Piotra Włodkowicza, starosty trębowolskiego Fraeskim (?) serebrom — albo rublami lilewskiemi lub groszami — do dwóch lat, a gdyby lego w tym terminie nie uczynił, puści mu Śniatyn, Kołomyję i Pokucie całe. Przy tem upewniają obaj panujący posiłkować siebie nawzajem, gdyby którego z nich król węgierski napadł.

Poznawszy cesarz, i król węgierski Zygmunt, że Jagiełło przeciw jego knowaniom różnymi sojuszami się zabezpieczył, a prócz tego nie mogąc przeboleć lenności Mołdawii, zaprosił w roku 1412 króla Władysława Jagiełłę do Lubowli na Węgry, by dobrym sposobem coś na swoją korzyść utargować. I udało mu się w traktacie podówczas zawartym, następujące przeprzeć warunki:

"Ponieważ względem ziem ruskich, Podola i Mołdawii, między nami, a królem Władysławem spór istnieje, przeto co do ziemi mołdawskiej, między nami a brałem najdroższym naszym, następujący stanął układ: Ponieważ przezacny pan Aleksander, obecnie wojewoda mołdawski poczuwa się do wierności i posłuszeństwa brata naszego, pana Władysława króla polskiego, którejto podległości my, ze względu na przyjaźń i braterstwo nasze ku królowi Władysławowi, przeszkadzać nie chcemy, przeto ustanawia się, że kiedykolwiekbądź Turcy, lub inni niewierni ze znacznem wojskiem ziemie króla węgierskiego napadną, i takowe zburzyć zamyślą, albo gdybyśmy — król Zygmunt — przeciw Turkom lub niewiernym tysiąc, lub więcej kopijników uzbroili, i przeciw tymże poza granice królestwa naszego węgierskiego wysłać zamierzyli, wtedy za naszem uwiadomieniem, król polski, brat nasz najdroższy, nakazać winien wyż rzeczonemu Mołdawianinowi, aby sam we własnej osobie z całą swoją potęgą nam i naszemu wojsku szedł w pomoc i posłuszny nam był wiernie i nieprzerwalnie. Gdyby zaś tenże wbrew nakazowi króla polskiego na pomoc nam pójść się wzbraniał, wtedy my obaj, to jest Zygmunt i Władysław, królowie, bez względu na owe zobowiązanie, winniśmy ziemię mołdawską potężnie najechać, i samego wojewodę mołdawskiego z niej wyzuć, i kraj do naszych państw przyłączyć, podzieliwszy takowy, i granicami oznaczywszy w sposób następujący: wielkie lasy zwane Bukowiną zacząwszy od gór królestwa węgierskiego, położone między tąż ziemią mołdawską a ziemią sepenicką — przy Serecie ciągnące się do innego lasu mniejszego zwanego Bukowiną, aż po rzekę Prut, mają być na połowę podzielone, czyli przepołowione. I tak miasto. Jaszna sather (u Dogiela:. Jasski turg) w lewej części położone, ma pozostać przy królu Władysławie, miasto zaś Berteth w prawej części położone, ma pozostać przy mnie Zygmuncie królu, i przy królestwie węgierskiem. Przekroczywszy zaś rzekę Prut, reszta lasów, idąc prosto pustemi polami, aż do morza, ma być również razem z temi pustemi polami, na połowę podzielona. I tak miasto Tejernar inaczej Belegrod, z jedną równą połową, ma pozostać przy Władysławie, Kilia zaś z drugą połową, ma pozostać przy Zygmuncie królu i królestwie węgierskiem. A owa część, która podług podziału przypadnie królowi Władysławowi, niech zostanie w jego posiadaniu pod formą pokoju i rozejmu, co do Rusi wyżej ustanowioną.. Ieżeli zaś wyż wymieniony Mołdawianin,. staie i wiernie rozkazy przez króla Władysława wydane, co do dania nam pomocy wypełni, to cała Mołdawia przy nim pozostanie, nawet po śmierci nas obu królów, aż do pięciu lat, pod bezpieczeństwem pokoju i rozejmu, zastrzegając prawa obojga stron.

Tym sposobem więc nazwa "Bukowina" weszła do aktów dyplomatycznych korony węgierskiej, i nie omieszkano z niej korzystać w 363 lat później.

Ogólne jest zdanie, że. Bukowina oznacza krainę, lasami bukowymi zarosła; to też kronikarze, mówiąc o Bukowinie, wszędzie i zawsze opisują krainę lesistą. Ze ta nazwa starszą jest od osiedlenia się tu.. Wołochów, domyślamy się ztąd, że jest ruską, i że już w pierwszych latach panowania tu Wołochów była znaną. Co do granic tej krainy, to tych aż do czasu zajęcia jej przez Austryę nie miała, gdyż aż dotąd politycznego znaczenia nie posiadała, umowa zaś Lubowelska była tylko projektem, kiedyś w przyszłości dokonać się mającego podziału, który jednak do skutku doprowadzony nie był.

Każda okolica Mołdawii, zarośnięta lasami bukowymi, nazywała się "bukowina". To też widzimy, że na Mołdawii nie, jedna tylko była bukowina, lecz że ich było więcej. Oglądnijmy cokolwiek zapiski historyczne.

Wyżej cytowaliśmy układ z r. 1400, między Iwaszkiem czyli Jugą, synem Piotra, a królem Władysławem Jagiełłem zawarty, mocą którego Iwaszko obowiązuje się odstąpić królowi polskiemu powiat szepenicki, odgraniczający Galicyę od Bukowiny. Leżała więc Bukowina na południu powiatu szepenickiego, a ponieważ tenże powiat zachodził poza prawy brzeg Prutu, przeto . owa Bukowina leżała na prawym brzegu Prutu. Również powyżej cytowany układ pomiędzy cesarzem Zygmuntem a królem. Jagiełłem, w roku 1412 w Lubowli zawarty, nazywa Bukowiną większe lasy, idące od gór węgierskich, między Mołdawią a ziemią szepenicką położone, co zgodne jest z powyższym opisem i wskazuje na krainę, na prawym brzegu Prutu leżącą.

Na tęsamą prawie krainę wskazuje opis klęski Polaków, na Bukowinie w roku 1497 poniesionej. Podług kroniki Putneńskiej, klęska ta wydarzyła się na terrytoryum włości Kozmin czyli Kozmianul, co i historyk Engel potwierdza.. Kozmin była to włość, która podług aktów granicznych, na początku panowania tu Austryi, przez generała Metzgera sporządzonych, obejmowała dzisiejsze miejscowości Molodia, Francensthal, między Łukowicą, Kuczurowem, Mihuczeny i Tereszeny. A więc lasy, między Prułem, a rzeką Seretem ciągnące się, są ową Bukowiną, w której poniósł klęskę król. Jan Albert.

Natomiast mamy świadectwa historyczne, kładące Bukowinę między Dnieslrem i Prutem. I tak na mapie do "opisania ziemi mołdawskiej Dymitra Kantimira" dodanej, położona jest Bukowina w zachodnio-północnym kącie, gdzie dzisiejsza wieś Babin. Moraczewski pisze, że Mielecki w roku 1572 ruszył przez Bukowinę ku rzece Prutowi. Również Jan Łasicki twierdzi pod rokiem 1573, że Bohdan wszedł na Wołoszczyznę, a przebywszy Dniestr, następnego dnia przeszedł przez las bukowy i stanął nad Prutem.

O tejsamej Bukowinie spomina także Abee Coyer w historyi Sobieskiego, pod rokiem 1685: "Wkroczył Jabłonowski, hetman, na Wołoszczyznę, lecz cofać się musiał przez Bukowinę.. Jest to las 30 mil długi, tyleż szeroki, gdzieniegdzie ornymi gruntami poprzerzynany, bagnami, rzekami, wąwozami przecięty.. Oparli się Polacy przy wale w poprzecz tych lasów, od gór karpackich do Dniestru ciąnącym się, od niepamiętnych czasów zrobionym, Trajana cesarza zwanym". Mamy tu więc Bukowinę między Prutem a Dniestrem, o której tenżesam historyk pod rokiem 1686 wzmiankuje, twierdząc, że król Jan z królewiczem. Jakóbem wszedł na Wołoszczyznę przez Bukowinę, wzmocnił wąwozy, i w puszczy tej, od stacyi do stacyi porozstawiał mocne posterunki, zmuszony trzymać się brzegów rzeki Prutu. Więc i tu mowa o kraju między Dniestrem a Prutem, co także powtarza się pod rokiem 1691, pod którym to Abeè Coyer, mówiąc o wyprawie Sobieskiego, donosi: "król wkroczył drogą zwyczajną, przez Śniatyn i Bukowinę, następnie przeszedł Prut".

O całkiem innej Bukowinie wspomina Hainhold Heidenstein, opisując pod rokiem 1600 wyprawę hetmana Zamojskiego na Michała, wojewodę Multan, mówiąc, że Zamojski posunął się pod Suczawę, ale nie chciał jej zdobywać i czasu tracić, przeto ruszył na Bukowinę, i w 14 dni potem stanął pod Fokszanami, na granicy Multan czyli dzisiejszej Wołoszczyzny. Wzmiankowana tu Bukowina leżała więc na południe od Suczawy, w granicach dzisiejszej Mołdawii.

Całkiem inną krainę nazywa Miron Koslin w wzmiankowanej swej kroniczce Bukowiną. Opisując bowiem powiaty Mołdawii, mówi, że Turcy opanowali połowę falczyjskiego powiatu, gdzie Reny i Trojan, miasteczka. W tym powiecie Bukowina, która się nazywa "Kodrul Kigieciuluj". Mamy tu więc Bukowinę, leżącą w południowej Besarabii, blisko ujść Dunaju.

Jasno więc się ztąd okazuje, że w Mołdawii każda okolica zarośnięta lasami bukowymi, nazywa się Bukowiną, a ponieważ taż nazwa z traktatem w Lubowli w r. 1412 zawartym, dostała się do archiwum dyplomatycznego węgierskiego, przeto Austrya, zajmując część Mołdawii, w roku 1775 jej ustąpioną, dała tejże nazwę Bukowiny, i ujęła ją w pewne granice, których dotąd nigdy nie miała.

Traktat, między królami węgierskim i polskim, w roku 1412 w Lubowli zawarty, nie sprowadził porządanego spokoju. Zygmunt zanadto był przewrotny i chytry, aby można liczyć na tegoż zobowiązania. To też już w r. 1419 widzimy nowe zbliżenie się króla Władysława Jagiełły do wojewody mołdawskiego Aleksandra, ponowienie hołdu tego ostatniego koronie polskiej, i alians przeciw królowi węgierskiemu. Nie poprzestał król polski na tych politycznych traktatach, lecz ceniąc przyjaźń wojewody Aleksandra, szczególnie w stosunku swym do cesarza Zygmunta, wszedł z nim w związek familijny, i po śmierci pierwszej tegoż żony Anny, wydał za niego stryjeczną swoją siostrę Ryngałłę (siostrę rodzoną Witolda) której mąż, podług dyplomu z r. 1421 u Dogiela przytoczonego, zapisał jako dożywocie miasto Seret i Ratkowiec i rocznie po 600 dukatów, a gdyby nie spłacił, wolno zostawił królowi polskiemu, kupców mołdawskich, w Polsce przebywających, grabić i aresztować.

To spowinowacenie się Aleksandra z rodziną królewską, zawikłało go również i w spory familijne potomków Gedymina, a mianowicie w spór Świdrygajły z królem Władysławem Jagielłem.

Obowiązków stosunku lennego do Polski — dotrzymywał Aleksander rzetelnie, a w roku 1415 nawet osobiście w Śniatynie złożył królowi polskiemu przysięgę wierności i posłuszeństwa. Długosz opisuje ten akt, jak następuje: Święta wielkanocne odprawił król w r. 1415 we Lwowie, a w maju parę dni w Sanoku zabawiwszy, do Lwowa wrócił. Ztąd przez Gliniany i Boszcz przybył do Trębowli, i tu święto Wniebowstąpienia obchodził. Dalej przez Buczacz, Halicz, Kołomyję do Śniatyna na Zielone Święta zjechał. Tu przybył do niego Aleksander wojewoda mołdawski ze żoną i wielką ilością dworzan, i przez Władysława króla, otoczonego świetną i liczną drużyną szlachty, dobrotliwie przyjęty został, przy wyświadczeniu mu mnogich honorów. Ten, chcąc swą podległość i wierność względem króla Władysława okazać, temuż na tronie i w koronie siedzącemu, jako królowi polskiemu i koronie polskiej, ze wszystkimi bojarami ziemi wołoskiej złożył hołd poddania i posłuszeństwa, zabezpieczywszy takowy uroczystą przysięgą i złożywszy u nóg królewskich chorągwie kraju. Wydał też na to dokument pisemny, któren ku wiecznej pamięci w skarbcu zachowany jest. Poczem wojewoda Aleksander zaprosiwszy króla i królowę Annę, wszystkich baronów i szlachtę na ucztę, wspaniale ich podejmował. Przy tej sposobności złożył królowi i królowej znaczne podarunki. Również i między znakomitszych baronów państwa polskiego rozdał obfite dary. Król ze swej strony udarowawszy Aleksandra wojewodę i tegoż żonę — udał się do Kamieńca. Wskutek tego stosunku lennego zażądał król polski w roku 1422, podczas wojny z Krzyżakami w Prusiech, od Aleksandra zawarowanych posiłków. Wystał wojewoda korpusik 400 wojowników, którzy prawie do samego doszli Marienburgu, łupiąc i rabując kraj nieprzyjacielski. Krzyżacy przeciw nim wysłali mnogą ilość wojska z załogi Marienburgu i napadli na nich. Widząc Wołosi wielką ilość nieprzyjaciela a szczupłość sił swoich, do rozpaczy przywiedzeni, losowi szczęścia się oddali; a gdy żadnego nie widzieli ratunku, strachem przejęci do najbliższego lasu się schronili, z koni pozsiadali, aby łatwiej, podług swego zwyczaju pod ochroną liści i drzewa na pieszo się bronić. Krzyżacy myśląc, że Wołosi rzeczywiście a nie pozorowo uciekają i w lasach się kryją, pędzą co prędzej do lasu, myśląc że Wołochów z łatwością w niewolę zabiorą. Wielu też Krzyżaków z koni zsiadają i na nich uderzają. Tymczasem Wołosi puszczając strzały na nieprzyjaciół, sami od strzał bezpieczni, sypią na nich jak gradem. I tak gęstemi strzałami poraniwszy wiele ludzi i koni, wielu pozabijali. Wtedy na Krzyżaków napadli, pierwsze ich szeregi trupem położyli, lub w niewolę wzięli, resztę zaś do ucieczki przymusili. Tym dziwnym sposobem Wołosi małą garstką ludzi, wielkie wojsko nieprzyjacielskie pobili i niezmierną obciążeni zdobyczą, jako zwycięzcy do królewskiego obozu wrócili. 'Na znak zwycięstwa wielu znakomitych jeńców, tak rycerzów zakonnych, jako i zaciężnych wojowników i mieszczan przyprowadzili i królowi przedstawili. Wnet trafiła się sposobność królowi odwzajemnienia się Wołochom. Zygmunt, król węgierski, nie poprzestał na samej, na zjeździe w Lubowli objawionej, chętce zaboru części województwa mołdawskiego, w siedemnaście lat bowiem później, to jest w roku 1429 na zjeździe w Łucku, żądał od króla Władysława uskutecznienia rzeczywistego podziału tego państwa. I tak wysłał król Zygmunt niektórych prałatów i baronów, którzy mu na ten zjazd do Łucka towarzyszyli, do króla polskiego Władysława, z żądaniem, aby podług traktatów, które w oryginale okazali, a które przysięgą były wzmocnione, na przyszły rok podjął z nim wyprawę na Mołdawię, i aby po wypędzeniu jej panujących, ziemię podług wskazówek w traktatach zawartych, między siebie podzielili. Między powodami, które posłowie węgierscy podawali, był ten najważniejszy: jako Wołosi z swymi wojewodami nikomu nie są wiernymi i wszystkim są wrogami, że zwykli żyć ze złodziejstwa i grabieży, że naród ten osiadł w ziemi urodzajnej i we wszystko obfitującej, wyrugowawszy z niej dawnych osadników i prawnych posiadaczów, i że samemu królowi Zygmuntowi, gdy wyprawę przeciw Turkom podejmował, posiłków odmówili. — Na to żądanie król polski Władysław odpowiedział, jako nie jest słuszne, aby Wołosi, wyznawcy religii chrześciańskiej, którzy jemu i koronie polskiej zupełne posłuszeństwo i podległości okazują, mieli być napastowani, i bez prawnego powodu wytępieni, gdyż tylko dzicy barbarzyńcy ku wnętrznościom swych poddanych swój miecz kierują; bo choćby niektórzy złodziejstwem i grabieżą się trudnili, to przecież całemu ich społeczeństwu tego zarzucić nie można; a że przeciwko Turkom pomocy nie dali, to zato winić ich nie można, ponieważ na rozkaz królewski na czas oznaczony, aż do rzeki Dunaju doszli, lecz po dwumiesięcznem czekaniu na próżno wrócić zmuszeni byli. Winien jest tu raczej król Zygmunt, ponieważ na dzień oznaczony ze swem wojskiem nie stanął, choć o jego sprawę chodziło. W ten i inny sposób na nalegania króla Zygmunta względem zaboru i podziału Wołoszczyzny przez kilka dni odpowiadano, w obecności baronów wołoskich, którzy się przekonali o stałości i życzliwości króla Władysława i tegoż otoczenia. A lubo len spór kilka dni zajął, przecież król Zygmunt musiał ustąpić wytrwałemu oporowi króla Władysława, choć stało się to dla ostatniego — powodem, ciężkich i niebezpiecznych króla Zygmunta, przeciw Polsce — szczególnie w sporze z Krzyżakami — knowań.

Widzieliśmy, że król Jagiełło, wojewodę Aleksandra obsypywał łaskami, formalnie go pieścił. Powiedziano już wyżej, że dał mu w lenno nawet zamki ziemi podolskiej: Cecini, Chmielów, Niemiec ze swymi powiatami, dał mu za żonę stryjeczną swą siostrę Ryngałłę i odpierał skutecznie ataki cesarza Zygmunta na całość jego państwa wymierzone, narażając się na zemstę potężnego sąsiada. Nie koniec na tem: wydał za najstarszego syna Aleksandrowego — Eliasza — Maryę, siostrę rodzoną czwartej swojej żony Zofii, tak, że dwory: krakowski, wileński i suczawski stanowiły prawie dwór jeden, obejmowały jedną Familię.

I cóż był za skutek tych łaskawości, tych pieszczot? Skutek był ten, co zwykle podobnych pieszczot — niewdzięczność ! — W sporze bowiem między królem Władysławem Jagiełłem a Swidrygajłem, przerzucił się Aleksander na stronę tego ostatniego, i stał się nieprzyjacielem króla Władysława i Polski. Pisze historyk Długosz, że Aleksander niepomny na tyle dobrodziejstw ze strony króla polskiego mu świadczonych, przekupiony podarunkami księcia Świdrygajły, chcąc się temuż przypodobać, gdyż go znał jako gorliwego zwolennika greckiej wiary, której także wojewoda ze swym ludem był wyznawcą, — zebrawszy całą siłę zbrojną swego narodu, wtedy, kiedy król Władysław zajęty był oblężeniem Łucka i niczego złego z tej strony się nie spodziewał, wtargnął w r. 1431 do ziem podolskiej i ruskiej, koronie polskiej podległych, i powiaty śniatyński, halicki i kamieniecki okrutnie spustoszył, zabrawszy ze sobą wielkie łupy, tak w ludziach jako i bydle i różnych rzeczach. — Gdy ta wiadomość do obozu królewskiego doszła, wysłani na prędce tamże Teodorek i Michał bracia Muszyłowie z Buczacza, z innymi ziemianami z Podola i Rusi, którzy Aleksandra wojewodę po miastach i siołach w bezpieczeństwie przy łupach odpoczywającego, i żadnej się zasadzki nie obawiającego, mężnie napadli i pobili, łupy mu odebrali i za uciekającym pędzili, wielką klęskę nieprzyjaciołom zadali, wielu też wzięli w niewolę. Sam wojewoda Aleksander ratował się ucieczką, wnet wpadł w chorobę i ze zgryzoty umarł w r. 1432.

Był to wielki organizator państwa, prawodawca, dobroczyńca kościoła. Temu panującemu zawdzięczają kupcy lwowscy ustawę celną w r. 1407 wydaną, którą tymże znakomite korzyści handlowe w granicach jego państwa przyznane zostały.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej