Solorzano Castillo

PRZYGODY BAKAŁARZA TRAPAZY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DEDYKACJA

PROLOG

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

PRZYGODY BAKAŁARZA TRAPAZY CZYLI PIĄTA ESENCJA BLAGIERÓW I MISTRZ UWODZICIELI

Castillo Solorzano

DEDYKACJA

Wielce znamienitemu panu D. Juanowi Sanz de Latras hrabiemu Atares etc.

Wasza Wielmożność pozyskał  sobie głębokie poważanie i miłość u wszystkich za szlachetność swego rodu, za swą rozwagę, łaskawość i uprzejmość, a teraz ja, powiększając ich liczbę, staję się jednym z tych, co okazują należny mu respekt i oddanie, a probierzem i jednego, i drugiego, jaki czynię, niech będzie ten mały tomik; choć w swej istocie mało godny jego osoby, to wszdkoż pragnę, by mnie popierał i podtrzymywał w tym, że trafny był wybór jego autora. Boć już pisarze starożytni zabiegali o forytowanie swych utworów i szukali autorytetu dla swych dzieł u osób, które zacność pochodzenia łączyły ze szlachetnością i jasnością umysłu; a u kogo występują one najpełniej, jeśli nie u Waszej Wielmożności? Wasz przesławny dom, jak wiadomo, od swego starodawnego początku, ile już czasu zaszczyca to królestwo sławetnymi mężami i oni to za swe zasługi zjednali sobie przychylność królów, którzy darzyli ich łaskami i przysparzali korzyści; wśród tylu znamienitych był jeden, co posiadał takie samo godło i klejnot na chlubnej tarczy swego rodu.

Wasz szczery talent sam przez się daje dość satysfakcji, bo zawsze kierowany rozwagą, jest miarą dla Waszych czynów, a przez to wszegdy znajduje uznanie i zdobywa aplauzy tych wszystkich, którzy go doświadczają i poznają; winienem przeto być  wielce uradowany, składając do stóp Waszej Wielmożności tę pracę. Sam jej tytuł, choć krotochwilny, nie może świadczyć, że dzieło jest niegodne, bo dzieła tego rodzaju ofiarowywano wielkim książętom i panom i nie lekceważono ich przez to, raczej przyjmowano je i honorowano, bo choć okazują niewybredny dowcip, to ich tło ma zwrócić uwagę i dać pouczenie, jak to czynili starożytni pisząc bajki, że należy odmienić występki.

Niech Wasza Wielmożność raczy przyjąć tą służebność i osłoni ją swą powagą, aby jej twórca wdzięczny za taką  łaskę nabrał odwagi i chwycił za pióro, już dobrze przycięte, by je użyć w dziełach o większym zasobie wiedzy niż to, które składa do Waszych stóp.

Niechaj Bóg strzeże Waszą  Wielmożność, tego mu życzy sługa Waszej Wielmożności don Alonso de Castillo Solórzano.

PROLOG

Czy ważne jest, zacny czytelniku, bym ja w tym prologu posłużył się epitetami, jakich używają piszący książki nazywając tych, co je czytają, bogobojnymi i miłymi, i ożywionymi dobrymi chęciami, choć ich nie znają, jako że wydaje się im, że owe wyrazy uznania zjednają ich życzliwość? Widzę, z jakim mozołem to robią  — bo jeśli mają to, co im się przypisuje, sami potrafią okazać swą ochotność, a jeśli im brak, nie odżegnają się od swej natury.

Cny czytelniku, zobaczysz to, co zechcesz, czy to w swoim zaciszu, czy to pospólnie, jeśli zechcesz przeczytać to dzieło; jeśli je zganisz, nie mogą cię oskarżać o to wobec Inkwizycji ani nie wyrządzasz krzywdy dziełu, bo nie jest ono ani kroniką, ani dziełem traktującym o sprawach nauki, jeno dysputacją na temat zmarnowanego życia pewnego łgarza napisaną w tym celu, by się wystrzegać takowych; wszak podobne zmyślenia pisarskie są ostrzeżeniem mającym zapobiec szkodom, jakie się snadź przydarzają.

Autor tej książki prosi cię, czytelniku, byś nie zważał na prostactwa w niej zawarte, lecz na tło społeczne, które winieneś zgłębić; gdy zaś twa pobłażliwość nadrobi te braki, nabierze on chęci do usłużenia tobie innym dziełem, dającym więcej usatysfakcjonowania. Vale. 

ROZDZIAŁ I

Powiada o pochodzeniu bakałarza Trapazy i kim byli jego ojcowie

Sławne i starożytne miasto Segowia ma w obrębie swej szerokiej jurysdykcji także i Zamarramalę, odległą od niej o pół mili; miejscowość dobrze znana z wyśmienitych kremów, jakie w niej wyrabiają, i przez nie zażywa sławy w obu Kastyliach. Ona też stała się kolebką wielce śmiesznej historii pomieszczonej w tej księdze, o filuternym bohaterze tej kusej opowieści i o najbardziej zapamiętałym łgarzu, jakiego znali ludzie. By zacząć od jego pochodzenia, wedle zwyczaju skrupulatnego kronikarza i starownego pisarza (bo nie jest słuszne, by zataili się ojcowie tak niezwykłego osobnika), powiem, że taki miał początek.

Do sławy o tym, że dobre wyrabia się sukna w Segowii (handel nimi prowadzi wielu kupców), przyczyniają się robotnicy nieodzowni do tego, przybyli z różnych stron; wśród takich zjechał z okolicznej wsi pewien gręplarz imieniem Pedro de la Trampa, młodzieniec ognisty i odważny, który w dni świąteczne potrafił sprawnie zabawiać się szpadą i puginałem, jak i stroić na dwu gręplarkach w dniach pracy. W krótkim czasie, dając pokaz swej czerstwości i dobrego humoru - a miał go w nadmiarze - zdobył zaufanie wielu ludzi jego stanu, którzy zbierali się w domu bogatego kupca. Był zuchem wśród nich wszystkich; to on wszczynał swary, to jego słuchano jak wyroczni; przez to więc, jak i dlatego że pieczołowicie przykładał się do pracy - co było najważniejsze - kupiec go cenił i darzył większym zaufaniem niż wszystkich pozostałych; do tego stopnia, że zrobił go swym włodarzem.

Wśród wieśniaków, jacy przybywali do Segowii z okolicznych wiosek, by sprzedać to, co sami wyrobili albo wykarmili, jako gościniec dla mieszkańców miasta i dla pożytku własnego, przez większość dni w roku przychodziła do domu kupca Olalla, wieśniaczka z Zamarramali, ze świeżym kremem na sprzedaż. Była to młoda dziewczyna krzepkiego ciała, wysoka, ładnej twarzy, a nade wszystko wesoła i odznaczająca się większą  żywością umysłu niż inni ludzie ze wsi. Gdy wchodziła do domu kupca, mijała to miejsce, gdzie robotnicy wyprawiali sukna. Najbardziej ze wszystkich estymował czerstwośó, gładkość i wszelkie zalety dziewczyny nasz Pedro de la Trampa, nie szczędząc pochwał bez liku i pokrzykując głośno; towarzysze, naśladując go, czynili to samo.

Nie ma kobiety, nie wiem jak skromnej, w której, jeśli urodziła się z foremną twarzą, nie kryłaby się szczypta próżności; kryła się i w Olalli i rosła, w miarę jak ją chwalili pracownicy gręplarni, a szczególnie wysławiał sam włodarz onych wszystkich. Nie chciała grzeszyć niewdzięką, by nie zasłużyć sobie na miano nieużytej.

Widząc, że Pedro jest tym, dzięki któremu działa owa maszyna gręplarska, który nakłania ich do wychwalania jej, a i sam to czyni aż do przesady, zaczęła okazywać mu swe zainteresowanie, co mu objawiła przynosząc, być może ukradkiem przed rodzicami, w dni kiedy przychodziła do Segowii, a to śmietanę, a to smakowite twarogi, dając je w skrytości przed towarzyszami, czym w młodzieńcu rozbudziła myśl, by czynić służebność przy niej, a nawet pierwociny afektu.

Ojciec Olalli był rolnikiem już posuniętym w latach; miał niewielki folwarczek w Zamarramali i stado krów, a ich mleko dostarczało mu śmietany; miał także drugą córkę, młodszą od Olalli, która wraz ze służebną zajmowała się udojem mleka, które potem Olalla sprzedawała w Segowii.

Rolnik ten, z bardzo starej rodziny osiadłej w tej miejscowości, zwał się Pascual Tramoya (a co wykłada się  „podstęp"), nieposzlakowanej opinii, bezpieczny od wszelkich oszczerstw;  dlatego dziwuję się, bo jeno rzeczy niepewne i niewarowne zwykły nazywać się szacherki; skąd wzięło się miano tak wielce kłopotne?

Skłonność, jaką Pedro de la Trampa i Olalla Tramoya poczuli do siebie, zwiększała się z każdym dniem, a że widywali się niekiedy sam na sam, wyrządził Olalli złą przysługę tak łacno, jako że był samą zuchwałością, iże wróciła z mniejszą cnotą, niż wyniosła ją z domu swego ojca; takie przygody przytrafiają się co dzień tym, które skromność mają w małej cenie.

Wszystko, co mówiła Olalla na usprawiedliwienie swej zwłoki, było z nieufnością przyjmowane przez ojca, który tak powiedział:

— Córko, wybiegiem mi się wydaje to, co mówisz; to czysty wybieg.

Bo taka była stała przyśpiewka u starego w każdej sprawie, która jego zdaniem nie była bliska prawdy. Pochybienia, jakie czyniła Olalla w gospodarowaniu serami, zwielokrotniły się jeszcze, gdy objawiła się ciąża czteromiesięczna; dopatrzył się jej ojciec i postanowił dowiedzieć się, kto sprawcą takiego niewstydu. Zamknął córkę, nalegając, by wyznała, kto ją okrył hańbą, a przysporzył sukcesora domowi Tramoyów; ona bojąc się jego srogości wyjawiła sprawcę owej zbrodni, acz z niemałą wstydliwością; gdyby takąż wstydliwością odpowiadała na prośbę Pedra, nie doszłoby do związków rodzinnych między Trampami i Tramoyami. Wyznała mu, jaki był początek tej miłostki, gdzie i w jakich warunkach się zrodziła. Rolnik był przyjacielem owego kupca, zatem bez zwłoki udał się do miasta i opowiedział mu całą niedolę córki, prosząc, aby trybem, jaki uzna za najlepszy, rozmówił się tak, by doszło do małżeństwa; przyjechał z pełnym zaufaniem do niego, wie, że ma go po swej stronie, zatem sprawa winna zakończyć się szczęśliwie i don Pedro nie odrzuci ożenku z jego córką, tak mu przecież przypadła do gustu.

Kupiec przywołał młodzieńca, zamknął się z nim sam na sam w swym pomieszczeniu i spytał, jak to było z ową skłonnością do Olalli i co jest owocem tego; powiedział, że ojciec Olalli  wniósł na niego skargę, że przybył tu po to, by go zobligować do małżeństwa z jego córką; gdyby tego nie uczynił, jest zdecydowany oddać go w ręce sprawiedliwości.

Nie zmieszał się Pedro słowami swego pana, raczej z błogą obojętnością zaprzeczył, by cośkolwiek zawinił wobec Olalli, której, jak twierdził, nie znał bliżej, widywał ją jeno, jak przychodziła sprzedawać  śmietanę; to pewnie któryś z jego towarzyszy musiał jej wyrządzić krzywdę, a teraz jemu to przypisuje.

Kupiec począł go prosić i tłumaczyć, by nie odrzucał rzeczy tak niebagatelnej dla niego jak małżeństwo z Olallą, napominał, by nie przeczył temu, co jest powszechnie wiadome jego towarzyszom, że ją adorował, a ona  jego, że go stale czymś obdarzała; zapewniał go ze swej strony, że niczego mu nie zabraknie, dopóki, będzie żył, a nadto dopomoże im w ich stadle, ile tylko będzie w stanie, a wszystko to z wielkiej życzliwości, jaką ma dla niego.

Żadna z tych obietnic nie nakłoniła serca Pedra, by odwołał to, co był powiedział. Ojciec Olalli, który słuchał tego w sąsiednim pomieszczeniu (w głębi domu), rozumiał, że Pedro przeczy temu, co było powszechnie wiadomo, zatem wyszedł z ukrycia wchodząc do izby, gdzie byli obaj prowadzący dyskurs, i rzekł do kupca:

- Panie, to jest szalbierstwo, szalbierstwo, ten oto człowiek jest sprawcą tej szacherki; dziewczyna wszystko wyznała. Niechaj rozważy wasza miłość, jakiego chwytać się sposobu, by nie zeszmacił mi honoru.

Kupiec był prawym chrześcijaninem i starym przyjacielem Pascuala Tramoyi, wiedział, że Olalla nie podałaby Pedra jako sprawcy swej brzemienności, gdyby inny dopuścił się był tego uczynku; zamknął gręplarza w owym pomieszczeniu, a sam wraz z Pascualem zdał sprawę urzędnikowi sądowemu. Pedro został wtrącony do więzienia jako zwodziciel, nie jako złodziej.

U wielu budzi obrzydzenie kobieta upadła i mamy tego wiele przykładów tak w dziejach boskich, jak i historiach ludzkich. Pedro czuł teraz wstręt do niej w takim samym stopniu, jak przedtem jej nadskakiwał i wielbił, i wolałby raczej umrzeć, niż zostać jej mężem. Zasięgano informacji o jego zalotach i po upływie niewielu dni wyświadczono więcej, niż szukano; znaleźli się  świadkowie, którzy wiele razy widzieli ich razem, jak zmawiali się na osobności, a nawet dojrzeli więcej, o czym przez skromność w tych sprawach zamilczę. Został więc osądzony Pedro de la Trampa, by mu się nie opłacało czynić tego, co zestroił z Olallą; nakazano mu ożenić się z dziewczyną, w przeciwnym razie, gdyby tego nie uczynił, winien wypłacić jej pokaźną sumę, jaką wyznaczono; a w wypadku gdyby i tego nie dopełnił, skazywano go na połowy tuńczyków w służbie Jego Królewskiej Mości na kondycji wioślarza bez żołdu przez okres sześciu lat.

Złą twarzą powitał ogłoszenie tego wyroku; rzekł tedy, że wysłuchał go i uczyni to, co mu nakazywano. Obawiał się jednak wysiłku dla swych rąk i dlatego jako młodzieniec krotochwilny zdecydował wraz z innymi uwięzionymi tam uciec z kluzy którejś nocy; gdy już miał stosowne narzędzia do tego, uznał, że okoliczności przymuszają do przyśpieszenia tego, co wcześniej zostało ustalone; zatem pewnej nocy przepiłowano górną kratę z niemałym trudem, pozostawiając ją na miejscu, by nie dostrzeżono za dnia, że została uszkodzona. Nadeszła noc, a że mieli sznury, on i sześciu innych juwantów spragnionych wolności (spośród nich Pedro otrzymał najniższy wymiar, bo większość miała wyroki śmierci) zdecydowało spuszczać się w dół w czasie nocnej ciszy.

Nie zbrakło jednak takiego, co powiadomił o tym naczelnika więzienia, a ten zdecydował się chwytać ich na gorącym uczynku. W tym celu rozstawił ludzi, by ich przyjęli na dole, gdy będą zsuwać się po linie. Pedro był pierwszym, któremu przypadło w udziale wypchnąć się na zewnątrz; choć młodzieniec okazałego ciała i odpowiedniej wagi, zręcznie zsunął się w dół; cóż, kiedy lina nie była tak mocna, jakby tego wymagał ciężar, który przyszło jej dźwignąć, i gdzieś w połowie wysokości zerwała się, a nasz bohater spadł ze znaczną siłą na ziemię, łamiąc obie nogi i ramię. Poczuł tak dojmujący ból, że zaczął krzyczeć wielkim głosem. Wnet przybiegł naczelnik wraz ze swymi ludźmi, a jednocześnie inni jego ludzie weszli do celi i wyłowili delikwentów; na ulicy leżał Pedro z uszkodzonymi kończynami, jak już o tym była mowa. Z miejsca prosił o księdza; zaniesiono go jednak do chirurga, bo wypadek zdarzył się blisko jego domu, i tam poddano kuracji; potem wyspowiadał się; spowiednik, wiedząc, za co został uwięziony, skłonił go do wypełnienia obowiązku względem Olalli, w intencji, by Bóg przywrócił mu zdrowie.

Był tak poturbowany, że przed świtem dano mu ostatnie namaszczenie, a skoro nadszedł brzask, powiadomiono Pascuala i jego córkę; wnet przybyli do miasta, wtedy młodzi pobrali się wobec proboszcza i świadków. Ślub odbył się na krótko przed zgonem, bo w południe Pedro zmarł. A że ujął czci osobie zwącej się Tramoya (co wykłada się  „podstęp"), na próbie ucieczki z więzienia wyszedł niefortunnie, jak na wszystkich innych podstępnych czynach, i zapłacił za to najwyższą cenę. Olalla została wdową jeszcze przed swym panieńskim wieczorem, a jego kosztem wyprawiła pogrzeb swemu mężowi, co uznała za rzecz słuszną, skoro uratował jej honor.

Pociechą w jej wdowieństwie był synek, jaki przyszedł na świat po dziewięciu miesiącach, prawdziwa radość dziadka. Na imię dano mu Hernando i jako synowi swych rodziców nazwiska, jedno Trampa (czyli „zasadzka"), drugie Tramoya, uznano jednak, że winien nazywać się Trapaza (co znaczy „szacherka") jako wynik zespolenia obu; tak go też nazwano i znany był pod tym mianem za życia.

Chował się Hernando jako syn wdowy i jedyny wnuk dziadka, a to znamionuje, że nie był chowany należycie, bo ślepa miłość okazywana małym staje się przyczyną, że dzieci robią się swawolne i zepsowane. Gdy już czwarty rok minął, dziadek zechciał, by wnuk poznał pierwsze litery, a chcąc, by było wygodniej dla niego, przeniósł się z Zamarramali do Segowii, gdzie odnajął dom na przedmieściu; pieczę nad stadem zostawił drugiej córce i zięciowi, bo ją wydał był za mąż, by nie znalazła się w podobnych opałach co Olalla.

Jeszcze jako dziecko zaczął Hernando objawiać cechy charakteru, jakie w pełni wystąpiły, gdy podrósł; takich wybryków nie spotykano dotąd u dzieci, nikt przy nim nie był niczego pewien, bo niektórych kaleczył, innym wykradał jadło, innym zabierał elementarze i książki, które czytali; nie było takiego, kto by się nań nie żalił; oddano go zatem pod opiekę wychowawcy, który karał go srogo, ale zawsze bezskutecznie. Szybko nauczył się czytać i pisać, bo przy swych wybrykach, czas, jaki poświęcał na naukę, lepiej wykorzystywał od innych mając bardziej żywy umysł.

Za figle, jakie wyczyniał wszystkim, przylgnęło doń miano Trapazy, nadane mu żartem, i tak już przystało, że innego nie znano. Dziadek widząc, jaki talent okazuje jego wnuczek Hernando, uznał, że już czas, by go uczyć gramatyki w szkole Towarzystwa Jezusowego, gdzie dzięki dobrej metodzie owych ojców (gdy chodziło o nauczanie, zjednywali sobie wszystkich) można było spodziewać się poprawy chłopca. Niemało plag otrzymał za swe figle, za nagabywanie towarzyszy i wydrwiwanie innych; choć był srogo karany przez nauczycieli, skłaniał się powoli do gry w karty, a tego nie cierpią ojcowie z Towarzystwa Jezusowego u swych uczniów. Bo czego gracz karciany nie podejmie dla zdobywania pieniędzy?

Hernando poddał się nałogowi w tym czasie, gdy kończył gramatykę; litowali się ojcowie nad nim, bo był obrotnym studentem i wcale dobrym poetą i pisał wiersze łacińskie na wzór Marcjala, o którym nawet nie słyszał na sali wykładowej, bo nie czytano go w szkole; wyszedł na prawego marcjalistę i tylko on jeden płodził wiersze satyryczne. Zaczął  układać także po hiszpańsku z wcale dobrym wynikiem, i na tym polu okazał się godziwym poetą, gdy tylko okazywał zainteresowanie. Częściej jednak zaglądał do księgi Juana Bolay (co w żargonie złodziejskim znaczy talia kart) niżli do tych, które miały go wykierować na człowieka.

A że wiele czynił szkody i wprowadzał niepokój, usunęli go ojcowie ze szkoły, radząc dziadkowi, by rozliczył się z nim poważnie; jeśli dalej będzie uprawiał grę w karty, zmarnuje swój talent. Dziadek uznał, że jest już dostatecznie przygotowany do łykania wiedzy, chciał zatem, by słuchał jej reguł w Salamance, ważąc się na konieczny wydatek w tak sławnym uniwersytecie; starzec był zasobny, ciągnąc zyski ze stada, jakie posiadał, jego wór wytrzymałby nie taki ekspens. Wyjawił wnukowi swój zamiar w taki sposób: — Hernando, masz już piętnaście lat z okładem i złożyłbyś dobry rachunek ze swego wieku, wychodząc na dobrego gramatyka, gdyby nie nałóg gry w karty, który odrywa cię od tego; przypisuję go młodemu wiekowi i brakowi doświadczenia. Chcę, byś dalej studiował, bo pozostawienie takiego talentu jak twój w takim stanie jak ninie to jego zmarnowanie; nieźle byłoby zatem, jako że jesteś do tego wcale dobrze przygotowany, byś zaczął studia w Salamance. Jest moim życzeniem, byś tam był, i to za większe czesne niż to, jakie skromny rolnik może ci zapewnić. Chcę, byś mnie to zawdzięczał, ale pod warunkiem, że zmienisz tryb życia, chodzi o grę w karty; te figle opuszczą cię, w miarę jak będziesz poznawał  — tam gdzie natkniecie się na siebie — dzieci różnych matek. Gdy nie będziesz postępował, jak powinieneś, znajdzie się ktoś, kto potrafi uczynić to, co ci zło przyniesie. Gra w karty zawsze wlecze za sobą zepsucie młodzieży i jest molem dla ich chudoby. Przez nią przepadło wiele fortun, a wraz i dobra sława ich posiadaczy, bo ci po większej części wpadali w nałóg. Kto będzie wiedział o tym, nie pójdzie drogą, która wiedzie do złej przygody. Moja skromna fortuna może ci zapewnić jakie takie utrzymanie w Salamance, ale nie starczy na karciane igraszki, tego nie zdzierży. Gdy już wiesz o tym, będzie rzeczą właściwą, byś pojął, że winieneś się tylko uczyć i rozwijać swój talent, po skromnych początkach, jakich byliśmy świadkami, teraz pora na wielkie budowle nauk humanistycznych. Tak suponując, słusznym będzie, byś mi w podeszłych latach zapewnił godziwą starość. Taką  ścieżką, między dwoma biegunami, winno się rychtować twoje postępowanie; twój jedyny obowiązek to studiować, a nie grać. Takie jest moje rozumienie; masz przecież dobre rozeznanie, zauważyłeś pewnie, że wszystkie moje przestrogi odwołują się do twej rozwagi.

Hernando uważnie słuchał mowy swego dziadka; obiecał stosować się do jego wskazań, jakże słusznych, poprawić się (gdy chodziło o grę w karty) i korzystać, ile tylko można, z nauki szkolnej; przyśpieszono jego wyjazd do Salamanki, by zdążył tam, nim zaczną się zajęcia, przygotować stancję i wszystko, co było konieczne.

ROZDZIAŁ II

O tym, jak Hemando przybył do Salamanki na studia, o szczęściu, jakie go spotkało w drodze, o jego zachowaniu, przygodzie miłosnej i innych rzeczach, jakie się wydarzyły

W wigilię Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny wyjechał Hernando de la Trampa z Segowii, zmieniając nazwisko ojca jako rażące ucho i zapominając o nazwisku matki z tego samego powodu. Przyjął teraz nazwisko Quińones (bez zezwolenia hrabskiego rodu de Luna), ubrał się stosownie do tego nazwiska i na zacnym mule zdążał do Salamanki. Dziadek dał mu dość pieniędzy na pierwsze półrocze, zaciągnąwszy pierwej informacji od tych, którzy byli na uniwersytecie, ile kosztuje utrzymanie wraz z noclegiem od św. Łukasza do osiemnastego kwietnia. Matka też nie chciała puścić syna bez zaopatrzenia i z tego, co miała w skarbonce, dała mu pięćdziesiąt skudów, a także macierzyńskie rady, które znaczą dużo, a kosztują niewiele. Gdyby nasz scholar szedł za tymi radami, a wraz i za pouczeniami dziadka, wiele by mu pomogły w nauce; lecz w miarę jak oddalał się od stron rodzinnych, zacierała się pamięć o nich, a młodość i nabyte skłonności do gry odegrały swą rolę.

Już dwa dni był w podróży, pod koniec trzeciego noc zastała go w Villorii, miejscowości należącej do hrabiego de Ayala.

Tam to ulokował się w gospodzie wraz z dwoma handlarzami bydłem, dostawcami do dwu rzeźni, którzy jechali umieścić swe Pieniądze w wołach i krowach przeznaczonych na ubój, a wieźli ze sobą wcale ładny pieniądz. Ale diabeł nie śpi, pieniądze kusiły i zaczęła się w austerii gra znaczonymi kartami; nie było mądrego na jeźdźca. I to stało się rzeką Lete dla naszego wyświeżonego scholara; dotknąwszy talii kart, już nie pamiętał o radach dziadka i wnet szykował się na trzeciego do gry. Handlarze nie byli nazbyt biegli w tym kunszcie i nasz Hernando ogrywał ich, jak chciał, tak że w niespełna dwie godziny wyciągnął od obu tysiąc pięćset skudów w złocie i srebrze.

Skoro zakończyła się gra, handlarze spostrzegli się, że młokos wyłupił z nich większą część ich majątku, który mieli na prowadzenie handlu i zapewnienie sobie kredytu u innych; to, co było szczęściem w grze, przypisali wprawnej szacherce; zamknęli się z nim w pomieszczeniu i tak rzekli do niego:

— Panie galant, wasza mość posłużył się dzisiaj bardziej podrywką niż szczęściem w grze, wygrywając tyle; na to wiele dowodów, a największym to właśnie owa ciągła fortuna w grze, bez jednej przegranej. Moglibyśmy powiadomić władze sądowe o tym, co nam się złego przydarzyło, żeś nas do szczętu oskubał z pieniędzy; nie chcemy jednak czynić wam krzywdy, żądamy jeno, by wasza mość oddał nam pieniądze, które wygrał (a jak, to jeden Bóg wie), biorąc sobie na drogę sto skudów, a resztę nam zwrócił, i to bez żadnego poswarku z naszymi racjami, bez żadnego oponowania; niech zatem zważy, że lepiej dla niego wziąć to, co ofiarowujemy dobrowolnie, niż mieć wszystko, ale niepewne, co i tak odejmiemy siłą.

Kogoś o mniej żywym umyśle zakłopotałyby takie racje oskubanych, jemu jednak, bo zawsze miał  żartki umysł, nie zbrakło go i teraz, tak zatem rzekł do nich:

- Moi panowie, potrafiłem stracić, potrafiłem i wygrać wiele reali, nie uciekając się do żadnego szachrajstwa; teraz zwłaszcza, gdy jestem z dala od stron rodzinnych, musiałem być bardziej uważnym w tym względzie; gdyby choć wasze podejrzenie, cni panowie, było słuszne, ale nie jest, zatem złe traktowanie mej osoby przez tych, których nie znam, to despekt dla mnie. To, co wasze moście powiadają, że ich ograłem uciekając się do szybalstwa, ścierpię, jako że jestem sam i nigdzie nikogo, kto by mi pomógł. Wygrałem z waszymi mościami jak najbardziej uczciwie i uznaję za szalbierstwo to, że wasze moście chcą mnie pozbawić wygranej; no bo nie ma większego szczęścia jak odzyskać to, co się utraciło, gdy można użyć gwałtu i przemocy. 

Wyraziłbym zgodę na podział, jaki wasze moście proponowały, gdybym wygrał te pieniądze oszukując; ale oszustwem się nie posłużyłem, przeto wyprowadzam z błędu wasze moście, że nie mam zamiaru im tego darować, a co ma się stać, niech się stanie. Słuchali tych racji, stojąc przy drzwiach, poganiacz mułów, którego wiódł Hernando ze sobą, śmiały i odważny, i jakiś mężczyzna zbrojny, który również zdążał do Salamanki, a stamtąd do Ciudad Rodrigo; oni to widząc chytrość handlarzy nie chcieli przejść mimo; dlatego słysząc ostatnie słowa młodzieńca, weszli do środka, a zbrojny mąż tak powiedział:

— Ten szlachcic wygrał pieniądze czystymi rękami, bo mu sprzyjało szczęście; gdyby mu nie dopisało, byłby stracił swoje; dlatego wasze moście nie mają racji, a odebranie mu wygranej byłoby krzywdą dla niego. Słusznie czyni, że nie przystaje na to, czego wasze moście żądają; jestem po jego stronie, przyznając mu to, co mu przypadło, a w razie czego stanę u jego boku.

Po czym zbliżył się do nich poganiacz mułów i rzekł:

— Lepiej, by wasze moście nie czyniły hałasu; jeśli go wszczynają, by ich zamysł miał skutek, to chyba nawet głusi muszą go usłyszeć.

Tu i tam ozwały się głosy sprzeciwu, a nawet zanosiło się na rychłe dobycie szpad.

Ale handlarze zlękli się, by nie stracić wszystkiego, bo nie byli nazbyt oswojeni ze szpadą, pohamowali się zatem, ofiarując połowę wygranej sumy szczęśliwemu graczowi.

Nim on sam zdążył odpowiedzieć, zabrał głos zbrojny rycerz, powiadając, że ani jeden maravedi nie może do nich wrócić; i wtedy się rozeszli, każdy do swej izby. Ci, co ponieśli stratę, nie uznali za niefortunę takiego wyjścia ze sprawy, bo obrońca Hernanda porażał ich wzrokiem i srodze był rozgniewany, a poganiacz mułów nie mniej.

Hernando i tamci dwaj weszli do zajmowanego przezeń pomieszczenia; scholar dziękował zbrojnemu mężowi za dworstwo, jakie mu okazał, i w nagrodę (prócz datku, jaki mu wręczył Przedtem, gdy był  świadkiem jego gry) dał mu trzydzieści skudow za tak śpieszne przybycie w sukurs; poganiacz mułów otrzymał dwadzieścia.

Nasz szczęśliwiec niewiele spał tej nocy, rozmyślając nad tym, co zrobić z owymi pieniędzmi. Był próżny i chimeryczny, wydało mu się, że teraz winien jechać prosto do Salamanki, ale teraz, gdy fortuna była dla niego łaskawa, musi przyjąć inną posturę niż ta, o jakiej myślał dotąd; odmienił więc drogę i zawrócił udając się do zacnego miasta Valladolid; tam kazał uszyć dla siebie dwa wykwintne stroje podróżne, kupił także ucząstek łańcucha i najął służącego; teraz nie chciał być zwykłym Hernandem de Quińones, lecz do imienia dodał sobie szlacheckie miano „don" i nie poniósł przy tym żadnych ekspensów; ot, po prostu, dopisał sobie, głosząc się rycerzem wywodzącym się z rodu owych głośnych Quińones de Leon, choć urodzonym na Wyspach Kanaryjskich, gdzie mieszkał jego ojciec. By go nie poznano, założył okulary i zaczął z lekka seplenić. O tej zmianie ani słowa nie rzekł poganiaczowi mułów, by tego nie rozgłosił w Segowii; dlatego zapłacił mu i rozstał się z nim w Salamance, a wtedy zaczął występować w odmienionej postaci. Przez kilka dni chodził po mieście ubrany w strój podróżny, a że miał kształtną postawę, wszyscy zwracali na niego uwagę, pytając służącego, kto to taki.

Studenci, którzy przybywają z regionów odległych od Salamanki, zazwyczaj pozostają w niej przez okres wakacji; było wtedy w mieście wielu szlachciców z różnych stron kraju, a wśród nich dwu z samego Meksyku; przybyli na życzenie rodziców do Hiszpanii, by odbyć studia w Salamance; po ukończeniu ostatnich kursów mieli ubiegać się o stypendia, jakie Kolegia przewidziały dla tych, co wstępują na kurs wyższy, jak to czynią wszyscy, którzy tu przybywają.

Oni to weszli w ścisłą przyjaźń z naszym wyświeżonym Hernandem de Quińones, mając gospodę blisko niego. Przybysze z Indii Zachodnich żyli wystawnie, jako synowie dwóch rycerzy najbogatszych w Meksyku; z nimi nasz scholar nie mógł iść o lepsze; zatem, by nie upadło znaczenie, jakie był sobie pozyskał, postępował roztropnie z wygranymi pieniędzmi, a to stało się wędzidłem powstrzymującym od gry, by nie wystawiać się na ryzyko, że straci wszystkie i znajdzie się na lodzie.

Gdy chodziło o przestrzeganie rycerskich manier, to je nasz młodzieniec warował tak znakomicie, że nikt by nie poznał, że jest podłej kondycji; każdy go uznawał za świetnego rycerza, rzeczywiście wywodzącego się ze znacznego rodu. Był  śmiały i szybki w swych wypowiedziach, znał wiele sentencji, toteż z miejsca uznano go za znamienitego dworzanina.

Pewnego dnia obaj przyjaciele zaprowadzili go do jednego z ogrodów, by spędził tam z nimi beztrosko cały dzień; znalazł się na zupełnej swobodzie, do tego panował (zwłaszcza w czasie obfitego posiłku) dobry nastrój, bo wszyscy tam bawiący byli młodzi i czynili to, co sprawia satysfakcję młodości, królowały dowcipy, recytowano opowieści rezonowane; a tych było co niemiara w ustach naszego don Hernanda de Quińones, czym zdobył sobie wszystkie serca.

I tak snuli się po całym ogrodzie, a gdy już się utrudzili, weszli do domostwa tam stojącego i zaczęli grę w lombra. Nasz scholar jednak nie grał, dopiero gdy lombr się skończył, a zaczęto grać kartami znaczonymi, nie mógł powstrzymać się od gry, ryzykując, że przegra dwieście reali srebrem, wszystko, co miał przy sobie, i ani jednego maravedi więcej, bo gra na słowo szkodzi każdemu z grających. Grali dwaj genueńczycy, ludzie bogaci, którzy trudnili się handlem w tym mieście i utrzymywali stosunki handlowe z ośrodkami w swoim kraju i poza nim, w Mediolanie, Wenecji, Neapolu, na Sycylii, we Flandrii, we Francji i Niemczech.

Zaczęli od małych stawek i bohater naszej opowieści przegrał trzy czwarte pieniędzy, jakie miał przy sobie; ale przełamał się, odmienił fortunę i wygrał więcej niż od handlarzy, bo w krótkim czasie zebrał trzy tysiące skudów w dobrej monecie. Dał każdemu, co należało, i wrócił do miasta z resztą sumy wielce ukontentowany z wygranej i pomyślnego losu, który to sprawił.

Przez następne dni ci sami zapraszali go do gry, lecz on zawsze się wymawiał, podając ważne powody; i tak bronił się przed spotkaniem z nimi, by uniknąć gry; widział się teraz przy groszu, mógł zatem ubierać się wytwornie przez cały rok szkolny; gdy zbliżał się dzień  świętego Łukasza, chciał odbyć pielgrzymkę do kościoła Najświętszej Marii Panny w Peńa de Francia, sanktuarium oddalonego tylko o czternaście mil od Salamanki, do którego ze wszystkich stron kraju przybywają pielgrzymi ściągani niezwykłymi cudami, jakie Najświętsza Panna czyni każdego dnia.

Ubrał się wykwintnie, także samo i jego służący, i na trzech mułach (jednego prowadził chłopiec do posług) wyjechali z Salamanki w poniedziałek rano w pierwszych dniach września, bo ósmego przypadło w tej miejscowości święto narodzenia Królowej Niebios.

Już po dwu dniach przybyli na miejsce, zajmując większość domu gościnnego, jaki utrzymują zakonnicy bractwa św. Dominika. Nasz gość wszedł właśnie w chwili, gdy z sąsiedniego pokoju, tuż obok tego, który wskazano jemu, wychodziła dama w towarzystwie dwu giermków i trzech służebnych podążających za nią. Była w sukni z zielonej lamy zdobionej licznymi obszyciami i taśmami, w pelerynce i kapeluszu z zielonymi piórami i haftami.

Gdy wychodziła, nie miała twarzy osłoniętej szalem, jakim zwykło się zatulać oblicze, i dzięki temu nasz wytworny rycerz miał możność dojrzeć je ku swej niemałej radości; była niezwykłej urody i to go przyprawiło o pewien niepokój.

Złożył jej dworny ukłon, na który mu skinęła głową, obrzucając go ciekawym spojrzeniem i skrywając twarz za woalem, by jej się nie mógł przypatrzeć; ale i ta krótka chwila wystarczyła, by wywarła silne wrażenie na młodzieńcu, który tak był pochłonięty niespodziewanym spotkaniem, że nie znalazł dość śmiałości, by coś rzec do niej. I tak stał pomieszany u wejścia do swego apartamentu, choć dama już dawno poszła do kościoła, by wysłuchać mszy.

Ale niebawem podążył za nią ujarzmiony jej urokiem; strząsnąwszy pył podróżny, oczyściwszy buty i ostrogi, udał się do kościoła w towarzystwie służącego. U wejścia do świątyni zobaczył jednego z leciwych giermków, jacy towarzyszyli temu serafinowi; spytał go, kim jest owa dama, na co tamten odrzekł, że to jego pani, zwie się Antonia Maria de Monroy, a jest córką Henryka de Monroy, rycerza z Salamanki, z najszlachetniejszej rodziny w tym mieście, że ojciec jej zmarł przeszło rok temu, a ona jest spadkobierczynią majoratu po nim.

— To dlaczego nie wychodzi za mąż? — spytał zaintrygowany młodzieniec.

— Bo jeszcze nie ma stosownego wieku — odparł giermek. — Moja pani pragnie, by ten, co zostanie jej mężem, miał w sobie wszelkie możliwe cnoty, musi to być znakomity rycerz, bo jej łaskawość ma wszelkie zalety szlachetnej damy.

— Tak to jest — rzekł don Hernando, czyli ściślej Trapaza — tak też mi się wydawało.

Nie chciał już się niczego więcej dowiadywać od giermka, wszedł zatem do kościoła, szukając owej damy; ujrzał ją siedzącą blisko wielkiego ołtarza, w którym był umieszczony wizerunek Najświętszej Panny, bo przy nim miała się odprawiać msza. Zajął miejsce w ławce na wprost swej damy; wtedy ona utkwiła w nim wzrok pełen uwagi. Uradował się galant, że nań patrzy, przybył tu bowiem jedynie w tym celu. Przyszedł w stroju z orzechowej lamy zdobionej złotymi galonami (wyglądał wytwornie), ze szpadą w złoconej pochwie, w kapeluszu z czarnymi i orzechowymi piórami, w orzechowym kaftanie, pończochach i trzewikach. Obaj służebnicy byli w zielonej i brunatnej barwie, dostosowanej do stroju ich pana, jak wymaga tego zabiegliwość intruzów wciskających się w szeregi rycerstwa.

Galant mało uwagi zwracał na samą mszę, tak był pochłonięty damą, pilnując chwili, gdy odchyli zasłonę i pozwoli mu cieszyć się jej nadobnością; uznał za słuszne, by oczyma dać jej to do zrozumienia, toteż nie zdejmował z niej oka, odkąd znalazł się na wprost niej.

Msza się skończyła, a dama, obejrzawszy już wszystko, co było do oglądania w tej świątyni, wyszła na plac przed klasztorem, gdzie w czas odpustu do tego sławnego sanktuarium zjeżdżają z całej okolicy, jak na jarmark, wszelkiego rodzaju sprzedawcy; dlatego stały kramy pełne różnorodnych towarów, a wśród nich dwa kramy złotników, którzy przywieźli przynętne i drogie klejnoty ze złota i dobrze obrobione sztuki ze srebra. Dama podeszła do jednego z nich, a wtedy zaczęto jej pokazywać nie niektóre arcytwory; oglądała je z ciekawością.

W takiej chwili przystąpił nasz galant, bo wydało mu się to znakomitą okazją do okazania dworności wobec damy; najpierw też wziął Kupidyna z łukiem i kołczanem, i do tego z zawiążąnymi oczyma; zestrojony był z diamentów, z wielką udatnością. Dama chwaliła wykonanie i uznała dobry smak artysty. Tak, to cenny klejnot, ale drogo kosztuje tego, komu prawdziwie wprowadzi się go jako gościa.

— Wydaje mi się, pani — rzekł galant —  że będziecie doświadczać tej dolegliwości. Wiecie, ile szkody przyczynia ten potężny bożek.

— Nie ponoszę  żadnej — odparła — ale taka wiadomość czyni mnie baczną na jej skutki.

— Kto może to przewidzieć? — rzekł galant. — Jest on tak szybki w swym działaniu; jeszcze przed paru godzinami czułem się zupełnie wolny, a teraz już nie mogę rzec tego; za jego przyczyną wszystko może się zdarzyć.

— Takie doświadczenia są udziałem zalotników — rzekła na to — a ci raczej potrafią zbytkować, niż odczuć prawdziwie.

- Złą opinię mają damy o nich - odparł  - prawda, że niejeden ma takie usposobienie, tego nie neguję, ale wielu, co doświadcza tej dolegliwości, nie wyznaje tego, ile cierpi; jestem jednym z nich, bo ujrzawszy to, czego w tej chwili nie mogę oglądać, przez wiele dni będę wspominał tę pielgrzymkę.

- Wielka szkoda, że do pobożnego serca ośmieliła się zakraść miłostka - rzekła dama - bo takich serc nie szuka, raczej trafia tam, gdzie skorzy są do jej przyjęcia; a wy jesteście takim, co dopiero czekają na gościa, i byłby wielkim niewdzięcznikiem, gdyby nie uczynił się panem waszego serca.

- Gdybym wiedział  - rzekł wtedy -  że ma mnie spotkać takie szczęście, od samych narodzin serdecznie bym pragnął miłości do tak boskiej osoby jak wasza.

Dama pojęła, że się jej oświadcza, dlatego wyraziła mu miałką uprzejmość i odwróciła się plecami; po jej odejściu znalazł się niefortunny zalotnik w sytuacji godnej pożałowania; tym  bardziej, że nie zdążył ofiarować klejnotu swej damie, zanim zaczął z nią rozmowę; sądził, że zrozumie, iż jego gadanie to jeno usprawiedliwienie dla obiatowania podarunku; dlatego kupił tę rzecz za cenę dwustu skudów i wypłacił je z ochotą.

Któż wątpi, że złotnik podszedłby go radniej, gdyby nie był pierwszą osobą, której sprzedawał i wyznaczył taką cenę., były to prawdziwe diamenty oprawne w złoto.

Hernando poszedł w ślad za damą, czując się nieswojo od chwili, gdy stracił ją z oczu. Ona tymczasem obeszła cały plac, oglądając wszystko, co się tam znajdowało, a potem skierowała się w stronę domu gościnnego.

Widząc to galant z wielkim pośpiechem wyprzedził ją, by móc powitać, gdy będzie wchodziła do swego apartamentu; wtedy odezwał się tymi słowy:

— Choćby moja śmiałość przekraczała granice, jakich strzec należy, to, że jestem pielgrzymem w czas odpustu, pozwala mi ofiarować wam, pani, to cacko, w rzeczy samej niegodne tak znamienitej osoby. Kto świadom jest tego, co jej ofiaruję, i zna gościa, jaki do niej zmierza, potrafi ustrzec się jego strzał, choć dla mnie byłaby zła taka obaczność; żyję jednak nadzieją większej radości i stosowniejszego miejsca niż to tutaj w przejściu.

Dama przyjęła klejnot, mówiąc:

- Dla przyczyn, jakieście wymienili, tym razem pozwalam na taką  śmiałość, biorąc to, co jest z odpustu, a wraz i uprzedzając, że nie przystroję się tym klejnotem, nie widząc ważnych przyczyn, by to uczynić; czynię to za radą jednej z moich przyjaciółek, srodze zranionej sztychami amora; biorę jedno przez wzgląd na waszą galanterię, bo okazujecie ją publicznie, jak i dlatego, iże znając siebie wiem, że nie mogę być przyczyną takich przypadłości.

Jednocześnie jeden z giermków owej damy zagabnął służebników naszego zalotnika, kim on jest; od nich dowiedział się, że to don Hernando de Quińones, wtóry syn wielce możnego rycerza, rodem z Wysp Kanaryjskich, który odbywa studia humanistyczne w Salamance. Od czasu gdy się tego dobadała, nie okazywała mu surowej twarzy, bo nie ma niewiasty, która by nie ceniła tego, że ją darzą afektem i adorują; teraz już rozmawiała z nim łaskawiej, przyjęła klejnot i z nim weszła do swoich pomieszczeń.

Młodzieniec jednak nie wstąpił do swoich, szukając dla niej jakiegoś gościńca, by mógł jej go przesłać. To nie było trudne, zajął się jego sprawą prokwestor zakonu, do którego przychodzili wszyscy, którzy deptali ziemię i zajmowali jakieś miejsce, wszyscy zamieszkujący te góry; to oni zaopatrywali go w króliki i kuropatwy bez liku; rolnicy, skoro zdążali na targ, nieśli ze sobą koźlątka i inne darunki; to z nich uczynił Hernando znakomity prezent, jaki można ofiarować bez wstydu okazania się niesposobnym.

Dama życzliwie oceniła upominek i przez swego giermka przesłała podziękę; mógł zatem już tego wieczoru złożyć jej wizytę i wtedy deklarował się  śmielej; nie zlekceważyła jego propozycji, by mógł być na służbie u niej; spytała, kiedy opuszcza to miejsce, odrzekł, że nazajutrz po dniu świątecznym.

Gdy nadszedł  ów dzień, wydawało mu się, że jego towarzystwo w czasie drogi nadałoby sprawie zbytniego rozgłosu, dlatego wysunął się znacznie do przodu i oczekiwał jej w tym miejscu, gdzie miała wypoczywać i spożyć posiłek, przygotowując najcenniejsze podarki, jakie miał; ale nie widział jej przez całą drogę, czym ją tak zobligował, że poczęła się w niej budzić skłonność ku niemu i zaczęła się z wolna przeradzać w uczucie; i stałoby się tak, gdyby otrzymała nową informację, zgodną z tą, jakiej udzielił jej służący. Słał Hernando swe podarki drogą na Salamankę, stąd przez wszystkie dni jechała dobrze zaopatrzona, póki nie wróciła w ojczyste strony. Przy wjeździe do miasta pojawił się jej wielbiciel, który znacznie ją wyprzedził. Znów dziękowała mu za wszystkie podarki i grzeczności, przyrzekając, gdy zbytnio się naprzykrzał, że go powiadomi, kiedy będzie sposobność, by ją odwiedził; takiej bowiem nie ma teraz ze względu na bliskich krewnych, którym winna należny respekt. Wielce ukontentowany galant pożegnał ją pełen skrywanych nadziei, że to już wyraźny objaw, iże jest przez nią faworyzowany.

Taka to była próżność owego segowijskiego Ikara; chciał wzlatać na słabych skrzydełkach w sfery, które miały mu przynieść nieszczęście. Od owego dnia zaczął służbę przy swej damie, ale w wielkiej tajemnicy; nie przestawał również jej obdarowywać. A dama znów zasięgnęła informacji, kim jest ów rzekomy rycerz, i zdobyła znów taką samą, jaką jego służący dał jej giermkowi, bo taki był powszechny głos opinii o nim w Salamance. W trakcie owych wywczasów nasz adorator sprawił sobie piękny zielony płaszcz rycerski, przebywając w towarzystwie najwybitniejszych osób z miasta i nie tracąc żadnej okazji, gdy opuszczała dom Antonia Maria, by podążyć za nią; ale zawsze cichaczem; miała owa dama szczególne szczęście, bo los dał jej zalotnika, który pełnił swą służbę z wielką delikatnością i dyskrecją, co rzadko zdarzało się w owych czasach.

Troskliwy wielbiciel ośmielił się napisać do niej, by ubijać interes; gdy jeden z giermków dał mu papier, napisał epistołę wielce uczoną i zagmatwaną; błagał w niej o litość dla swych cierpień, pisząc już o tym bez ogródek; nie na wiele jednak mu się to zdało, bo nie otrzymał odpowiedzi ani na to, ani na wszystkie następne pisma, jakie słał tą samą drogą. Zostały dobrze przyjęte, lecz nie po to, by na nie odpowiadać. Uznał to za zbytnią skromność, a to w istocie było jeno zabawą. Zdecydował się tedy na spacery nocą pod jej domem. Jednego wieczoru, było to na początku października, gdy jeszcze nie ustała spiekota, piękna pani Antonia stała na balkonie swego domu zażywając chłodu i zabawiając się strojeniem harfy; przy jej wtórze zaśpiewała taką romancę, czyniąc to z niemałym kunsztem.

Smutne więzienie szczygiełka, a zwiększają je sidełka, gdzie wolności pozbawiony odczuwa swe uwięzienie. Miłość, zazdrość go nie smucą, choć nie lada są cierpieniem, kiedy w swym więzieniu śpiewa, śpiewem swym tęsknotę głuszy. 

A Lizardo rozbił klatkę,
co go z wolności obłupia,
kiedy wolność mu przywraca,
wietrzyk czesze jego pióra.
Ptaszku, gdy widzisz się wolny
od więzów ze stali i słoniowej kości,
lataj, lataj, tnij powietrze
i miej się na baczności;
kiedy znowu wpadniesz w sidła,
jak ja będziesz frasobliwy.

A zakończyła dźwięcznym trelowaniem; rozmiłowanemu wielbicielowi, gdy słuchał jej śpiewu, krępujące go więzy wydawały się coraz okrutniejsze; odkrywał w niej nowe uroki, których dotąd nie znał. Zdecydował przeto, by adorować ją któregoś wieczoru, dając koncert na jej cześć, jeśli jest tak rozmiłowana w muzyce; na trzecią noc najął grajka, któremu napisał tekst, by go wyśpiewał przy wtórze gitary, wysławiając jej wysoki kunszt w tej mierze; a chciał również, by dowiedziała się przy tym, że posiada on umiejętność składania wierszy, w czym objawiał naturalną  łatwość.

Muzyk zatem recytował wcale zgrabnie, a dama słuchała:

Rzadka słodycz twego śpiewu,

struny twego instrumentu

dla serc są oczarowaniem,

a dla ciał są okowami.

Nieprzydatny łuk się staje

cnego pupilka Wenery,

po tym jak twój głos przesłodki

wypoczynkiem jest dla ucha.

Dla fug twoich elegancji

i dla wdzięku twych kadencji

nawet jawnie zbuntowany

znajdzie wyrazy uznania.

Ktoś powiadał, że Orfeusz

głosem swym wzruszał rośliny,

gdyby słyszał twój głos boski,

sławie swej kazałby milczeć.

Tak jest słodki i tak miły

 w dźwięczności i modulacji,

że wstrzymuje loty ptaków

 i żywioły uspokaja.

Sen odbiera Odysowi,

talent na próbą wystawia

śpiew tak kuszącej syreny,

niezawodna czystość tonów.

I choćby niebezpieczeństwo

widział i azard stawiał,

za cenę zostania więźniem

dałby ci uważne ucho.

Jak krokodyl przywołujesz

donośnym głosem przechodnia,

 jego słodycz jest pieszczotą,

zachętą, wabem, pokusą.

Jaką słodyczą czaruje

jad twej czułości, trucizna!

Kto doświadczył szkody miłej?

przyjemności tak okrutnej?

Od rany, co żmija czyni,

ginie się wśród sennych marzeń;

głos twój troskę czyni miłą,

 choć ją  ślepo naśladujesz.

Bez wolności, ujarzmiony,

Celio, odkrywam ci serce,

bo dotąd byłaś mi krzywdą,

byś teraz stała się lekiem.

Śpiewał grajek romancę ku pełnemu usatysfakcjonowaniu tego, co ją przyrządził, bo głos miał  ładny, a jego kunszt był wielki.

Dama łatwo pojęła, że to ów rzekomy rycerz wielce w niej rozmiłowany prezentuje ten śpiew i to granie jej osobie, a same słowa zostały napisane dla niej na tę okazję; poczuła się zobligowana jego licznymi dwornościami, nie będąc w stanie odpłacenia tym samym; wszak od ubiegłego roku była rozmiłowana w pewnym rycerzu z Segowii, który jej nadskakiwał, póki nie skończył się rok szkolny; teraz oczekiwała jego przybycia, jak głosiło awizo, jakie miała od niego; pojechał bowiem tylko zobaczyć rodziców i starszego brata, który niedawno był zachorował ciężko; i ten polecił go przywołać.

Rycerz ów nazywał się don Enriąue de Contreras, nosił zatem wielce godne miano w starym mieście Segowii; był wtórym synem don Gutierre de Contreras i to go zobligowało do odbycia studiów.

To jego faworyzowała piękna Antonia, szczerze do niego przywiązana; ale to nawet w połowie nie zrównałoby owym sztukom, jakich dokazywał nasz rzekomy rycerz, i pewnie zachwiałaby się cała budowla; wszak damę wprowadziła w błąd opinia publiczna Salamanki przekonana o rzekomym szlachectwie dziedzicznym jej wielbiciela.

ROZDZIAŁ III

O przygodzie, jaka spotkała Trapazę w czasie spotkania z rycerzem z ojczystych stron, gdzie był dobrze znany

Nadszedł dzień  świętego Łukasza, a w dwa dni potem przybył do Salamanki don Enriąue, wielce rozmiłowany w swej Antonii, nie mniej niż w chwili swego wyjazdu; i znów spotkało się dwoje kochanków, a nasz scholar poszedł w niepamięć i już ani list, ani żaden podarek nie został przyjęty w jej domu. Ale przedtem przyszło ostrzeżenie, by zapomniał o niej, jeśli nie chce, by mu się przygodziło coś złego.

Po tym sztychu wzgardy ze strony damy, stracił rozsądek, bo już był w niej wcale zakochany, i postanowił dojść przyczyny, która pozbawia go jej łaski; lecz mimo starań, poczynionych w tym względzie, niczego nie osiągnął, by poznać istność zalotów swego ziomka.

Niekiedy spotykał go na ulicy. Ale godność, z jaką się nosił, a nadto okulary - taiły jego niskie pochodzenie. Don Enriąue o nie rozpoznał, a on nie był tak nieostrożny, by dać się poznać, bo to byłoby przeszkodą dla intrygi, jaką knuł; teraz myśl ł tylko o paradowaniu ulicą, na której mieszkała, o śpiewaniu i graniu pod jej oknami, o wysyłaniu listów, by je czytała, od chwili przyjazdu don Enriąue już nie mogło mieć miejsca. Gdy to pojął, jego zuchwałość dopuściła się czynu, który haniebnie się skończył dla niego; nieodparcie chciał dowiedzieć się, i to z ust damy, jaka jest przyczyna wzgardy, jakiej doznaje; pewnego dnia w towarzystwie dwu służebników udał się do jej domu, prosząc o przyzwolenie na nagłą wizytę; dama udzieliła takiego zezwolenia, by rozczarować go do swej osoby i żeby już nie silił się na służenie jej. Gdy wszedł do salonu, inny czułby się pomieszany na jego miejscu, a on zachował pełną swobodę stanąwszy przed piękną niewiastą; podano mu krzesło, najpierw zapytał damę o zdrowie, a gdy usłyszał, że wcale dobre, wytoczył przed nią takie racje:

— Pani moja, gdyby miłość nie usprawiedliwiała mej śmiałości, to przyznaję, że zawiniłem tak srodze, iż kara winna odpowiadać mej przewinie; afekt mego serca przymusił mnie, bym zuchwale przekroczył progi tego domu i dowiedział się, co stanęło na przeszkodzie memu szczeremu afektowi dla was, kładąc kres moim zabiegom wraz z ostrzeżeniem, że to rzecz niebezpieczna; gdy chodzi o pierwszą sprawę, to powstrzymuję się zgodnie z waszym życzeniem, a co do drugiej, to zachowuję należytą ostrożność; bo muszę wam rzec, że mam odwagę stawić czoło największym niebezpieczeństwom, jakie by się nadarzyły, bylem jeno wiedział, że miłe są wam moje służby. To mnie zobligowało, by dowiedzieć się o tym z waszych ust, dlatego składam tę wizytę. Niechaj zasłużę na to, byście mi powiedzieli to, o co was pytam; aby to, co mi powiecie, było albo ostatecznym wyrokiem, albo natchnęło mię otuchą.

Przerwał, a dama powiedziała mu o tym, co myśli, w taki sposób:

- Miłość to rzecz tak szlachetna, don Hernando, że gdy wiadomo, że rodzi się w kimś szlachetnym, choćby był niskiego stanu kobieta nią nie wzgardzi; bo być miłowaną to nic złego i nie wiem czy ktokolwiek mógłby tak uważać, chyba że z tym wiąże się zamysł zejścia z właściwej drogi, jak na przykład miłość do kogoś podlejszego stanu i w taki sposób przejście do owego stanu, by się z nim zrównać; nieraz przydarzało się to osobom, które z niepohamowanej namiętności przymknęły oczy, by nie widzieć pochodzenia kochanka, i otwierały drzwi własnym chęciom, co potem zamieniło się w cierpienie. Nie mówię, że widzę w tym podobieństwo do waszych roszczeń, bo wasz stan i wasza dworność zasługiwały na uznanie — a nie chęć okazywania mi usług, bo ta jest bez znaczenia — również wasza uroda, specjalne zalety i bogactwo. Nie dopuszczam do siebie myśli o tym, bo są przyczyny, które zakazują mi to czynić; ale kto jest tak roztropny jak wy i słyszał moje powitanie, odgadnie, że żywię dawny afekt. Nie mogę rzec więcej ponad to, com powiedziała, jeno zwracam wam uwagę, choć nie popieram sprawy, że wasze chęci nie były niedoceniane.

Gdy tak prowadzili rozmowę we dwoje, don Enrique, wielbiciel owej damy, o czym już mówiliśmy, przyjechał do jej domu; jedna ze służebnych, jako świadoma ich miłości, powiedziała mu, że jej pani właśnie przyjmuje wizytę; poczuł zazdrość i chciał się dowiedzieć, kim jest ten, co ją składa. Wnet otrzymał odpowiedź, że to jakaś ważna persona i że stara się o tę piękną panią, wraz powiedziała mu też służebna, w jaki sposób nastąpiło ich poznanie i jakie łaski mu świadczyła. Don Enriąue chciał go poznać, służebna tedy wprowadziła go przez drugie drzwi, które wychodziły wprost na siedzącą parę: damę i blisko niej strojnisia, któremu można było się przypatrzyć; na swe nieszczęście Hernando nie miał okularów, więc don Enrique z miejsca go poznał; widząc, że taki huncwot, który tyle nabroił, teraz chce oszukać damę i wszystkich wokół, uniósł się gniewem i wyszedł z ukrycia; gdy znalazł się wobec obojga rzekł do damy:  - Pani Antonio, wasza miłość dotąd żyła złudzeniem, okłamywana przez tego zwodziciela, który z pewnością musiał wam rzec, że jest znakomitym rycerzem; niechybnie z zuchwałością niewstydnika pragnął wspiąć się do tego zacnego stanu i oszukiwać wszystkich, którzy go nie znają. A wy, podła lichoto niskiej kondycji - rzekł zwracając się do niego - zapomnieliście,  że jestem z Segowii, gdzieście się urodzili, że jesteście synem rodziców nikczemnego stanu, że prawdziwym zaszczytem było dla waszego ojca zostać patynkarzem, że wasza matka sprzedawała nam kremy z Zamarramali, jej rodzinnych stron, niewielkiej mieściny. Na jakiej podstawie chcecie w tym mieście występować jako rycerz i chełpić się szlachectwem? Jeśli taki zamiar wynika z chęci, by wydać się więcej wartym będąc prostaczkiem i tym jednać ludzkie serca, to pomińmy to, ale okazywać zuchwałość, kłamać, że ma się szlachectwo, i zalecać się do tych, u których nie jesteście nawet godni zostać służebnikiem, to rzecz nie do darowania i za to należy was ukarać; ale że to mnie wyrządzono obrazę, i to wobec tej osoby, którą szanuję i miłuję bardzo, puszczam was wolno pod warunkiem spełnienia dwu rzeczy, które wam zapodam.

Pierwsza, byście nie chodzili tą ulicą, pod groźbą  że was zatłuką pałkami służebnicy tego domu i moi; co do drugiej, to muszę przestrzec paniczów, którzy studiują na uniwersytecie w Salamance, że nie jesteście żadnym do Hernandem de Quińones, żadnym rycerzem rodem z Wysp Kanaryjskich, jakeście rozgłosili, lecz po prostu Hernandem Trapazą, synem Pedra de la Trampa i Olalli Tramoya.

Przygnębiony Hernando słuchał tego stojąc, tak przybity strachem, że nie miał siły, by coś rzec rozjątrzonemu don Enrique; milczał więc, po czym znalazł się za drzwiami tej komnaty i przebył schody oraz bramę domu, całkiem złamany cierpieniem. Na ulicy zastał swych służebników, którzy poznali jego boleść i cierpienie; on nie rzekł ani słowa, pomieszany i zawstydzony poszedł do gospody. Słusznie osądzili jego służebnicy, że to czyjaś wzgarda lub niełaska i lekceważenie przysporzyły mu strapienia, i dlatego, jako podlegli mu, szli za nim bez słowa.

Pierwszą rzeczą, jaką uczynił po przybyciu do gościnnego do- mu było wydanie dyspozycji jednemu ze służebników, by mu poszukać innej gospody w jakiejś dzielnicy odległej, z dala od uniiwersytetu, by mógł zostać sam. Postanowił bowiem przez kilka dni nie słuchać wykładów: będzie je potem przepisywał w domu do swych teczek. Służą był mu powolny i znalazł dom wygodny dlań przy 

Puerta del Rio, dokąd przenieśli się jeszcze tej nocy; potem odmienili strój. Tam był smutny, pełen melancholii, nic nie robiąc, jeno leżąc w łożu przez całe dnie. A don Enriąue zaczął niebawem rozgłaszać na uczelni szelmostwa ich towarzysza; teraz ci, co widzieli w nim szlachcica pragnęli go zobaczyć, by móc traktować jako szelmę. Bał się tego i strzegł się, aby nie znaleźć się w tak ryzykownych terminach, w których jego sława zostanie wystawiona na niebezpieczeństwo, a on sam zyska sobie zelżywe miano kłamcy; bolał jeno, że nie został kochankiem pani Antonii.

Don Enriąue wkrótce się z nią ożenił, gdy nadeszła wiadomość, że jego starszy brat umarł, a on stał się spadkobiercą majoratu po nim; wtedy zrzucił habit studenta, a przywdział strój świecki. Gdy w tak krótkim czasie stał się mężem owej szlachetnej i pięknej damy, srodze bolał nad tym nasz wygnaniec Hernando. Pędził teraz żywot w samotności, obsługiwany przez swych pachołków, póki nie dowiedzieli się o szalbierstwach swego pana; teraz wstyd im było, że wytrwali w służbie kogoś gorszego od nich, zatem wymówili pracę sromocąc się takiego obowiązku.

Został sam ze swą gospodynią, której zlecił, by mu wyszukała chłopca do posług; uczyniła to bez zwłoki. Miał lat piętnaście, był chyba najbardziej bystry na świecie i najbardziej krotochwilny z tych, jakim wskazują drogę trefnisie i obłudnicy. Wśród znamiennych rysów, jakie posiadał, było i to, że zaliczał się do największych kosterów w Europie. Jego pan niebawem poznał się na nim i zaczął wyżej cenić, nie chcąc, by stracił tę obrotność; przyswoił ją też sobie, wychodząc na niezawodnego w szulerce, mistrza w każdej grze, nie było szybalstwa, którego by nie zażywał, gdy szukał szczęścia.

A że pan był już sprawny w tym rzemiośle, chciał wraz ze służącym - który zwał się po prostu Domingo de Vargas y Varguillas - znaleźć się w jakimś gronie kosterów.

Nadarzyła się taka okazja, bo służebnik wywiedział się, że do zajazdu leżącego blisko ich gospody, przy Puerta del Rio, zjechali tacy, co właśnie sprzedali znaczną ilość baranów, grubo na tym zarabiając. Nasz student nie chciał iść do nich w habicie studenta, przebrał się więc wkładając strój barwny, kolet ze skóry bawolej, waloński kapelusz, szpadę do boku, dagę z gardą za pas i wielki kołnierz; całość na sposób żołnierski.

Tak ubrany wszedł niby przypadkowo do gospody, potem do pomieszczenia, gdzie grało dwu hodowców i jakiś duchowny bawiący przejazdem. Gra była gruba i znaczonymi kartami. Nasz scholar zatrzymał się obserwując wszystkich trzech zapaśników i dzięki temu, czego nauczył się od swego nowego służebnika, uznał, że są oni naiwnymi graczami ze szkoły Juana Bolay.

Podszedł do stołu i otwierając sakiewkę, w której miał trzydzieści dublonów po cztery, nęcił oczy grających. Najpierw przeliczył swe zasoby, a potem zaczął stawiać po trochu; umyślnie przegrał pierwsze stawki, w których oni wygrali dwieście reali; udał, że czuje się dotknięty, i za pierwszym razem gdy wypadło mu być na ręku, prosił, by postawili hojniej; już bowiem zastawił pułapkę, jak powiadają, i zaczął swymi sztuczkami zapewniać sobie szczęście, a gracze poczęli tracić; w tym trybie po ostatecznej rozgrywce zyskał moc pieniędzy.

Stracił kartę, ale wyszedł nową, odtąd gra stała się coraz gorętsza i przeciągnęła się do drugiej w nocy; wtedy Trapaza wyniósł się z zarobionym tysiącem skudów w srebrze i złocie. Trzymając urobek wręczył każdemu należny datek i wrócił do gospody, zostawiając graczy roznamiętnionych i klnących tego, co mu otworzył drzwi. Ale był wśród nich jeden taki, co przypatrując się grającym rozpoznał zdemaskowanego studenta; nie wyjawił mu tego, bo sam był podejrzany o pewne wybryki w Salamance i umykał władzom sądowym. Poszedł za szczęśliwym graczem, by poznać, w jakiej gospodzie mieszka, i wypytywał się tych, co tam gościli, o wszystko, po to by zrobić coś, o czym jeszcze będzie mowa.

A nasz Hernando, rozradowany z wygranej, usunął się wraz ze służącym do gospody; nazajutrz sprawił mu nową barwę i dał z tego, co zyskał, suty napiwek, nagrodę w pełni zasłużoną, boć to on go nauczył niecnych praktyk, którymi się posłużył. 

Zostawmy go w jego domowym zaciszu, jak stara się nie pokazywać tam, gdzie go znano raczej jako Trapazę niż pana Hernando de Quińones, a za to pomówmy o figlu, jaki mu szykowano.

ROZDZIAŁ IV

O tym, jak Trapaza został wykpiony, jak stracił swe pieniądze, przez co zmuszony był wyjść z ukrycie jak pozbawiony tytułu szlacheckiego przestał pasożytować w Salamance, oraz o innych sprawach

Ów ukrywający się student, który widział odchodzącego Hernanda, jak chował wygraną, przywołał trzech, a może i czterech nicponi takiej samej profesji, a ci znów innych, i gdy nadeszły święta Bożego Narodzenia, kiedy to od wigilii trwa przerwa w studiach aż po pierwszy dzień po Trzech Królach i w tym czasie studenci myślą o zabawieniu się w jakiejś gospodzie, któregoś dnia, w uciesznych strojach, z wypisanymi hasłami i osłoniętymi twarzami, z przyśpiewkami wyszli na ulicę.

Owi pieczeniarze zaplanowali pochód taneczny z toporkami w ręku; było ich ośmiu, w barwnych ubiorach, dwóch grało na harfie i gitarze; wchodzili do różnych domów, każdego wieczora do innego, zabawiając mieszkańców tańcem, jako że byli znakomitymi tancerzami, niezmordowanymi w tej sztuce.

Pewnej nocy przewidzianej na spłatanie figla naszemu Hernandowi, gdy już obeszli wszystkie sąsiednie domy i wykonali swe pląsy, około dwunastej w nocy przyszli do gospody abrogowanego studenta.

Właśnie się położył; wtedy załomotali do jego drzwi; wyszedł Varguillas zobaczyć, kto się dobija; rzekli mu, że to grupa kostiumowa przychodzi zabawić pana don Hernanda de Quińones. Odrzekł im, że jego pan już się położył, bo nie czuje się dobrze, zatem nie może im drzwi otworzyć; mimo to oni, odrzucając wszelką odmowę, przy pomocy wytrychów - a zawsze je mieli przy sobie, by zaoszczędzić czasu i zachodów — otworzyli drzwi, weszli do środka, a wtedy zamknęli je od wewnątrz. Wtargnęli do wielkiej izby, która łączyła się z alkową, a w niej stało łoże owego pana, co to miał się radować z tej zabawy. Ale on wściekł się po prostu, widząc tylu ludzi w swym domu, którym w dodatku nie otworzono drzwi; że jednak wszyscy świadczyli mu uprzejmości, więc gdy ustały kortezyje, a zadźwięczały instrumenty i zaczęli wyprawiać tańce przez dobre pół godziny, uspokoił się nieco. Nie zaniedbali przy żadnej z figur, zawsze w dobrym ordynku, okazywać mu atencji, jakby samemu królowi urządzali ową zabawę.

Po zakończeniu tańców jeden z przebranych podszedł do łoża i rzekł do gapiącego się na nich:

— Jak waszej miłości wydały się nasze tańce, którymiśmy go zabawiali?

A on odrzekł:

— Oświadczam waszym miłościom, że to, co oglądałem, było bardzo piękne, najpiękniejsze, jakie widziałem w swoim życiu, i zasługuje w pełni, by to zobaczył wielki monarcha Hiszpanii, bo to rzecz godna takiego spektatora.

- Wobec takiej aprobaty - rzekł tancerz - niech wasza miłość da nam klucze od wszystkich swoich biurek i kufrów, a zostaniemy w pełni nagrodzeni.

Wzburzył się na to tak przez nich adorowany, chcąc sprzeciwić się temu, o co go proszono, ale mu powiedzieli:

- Tak musi być; niech wasza miłość nie sprzeciwia się temu, bo to będzie zadośćuczynienie, jeśli nie chce, by zabawa drogo go kosztowała.

Zląkł się, bo on sam jeden, a ich wielu, nadto zagrozili mu śmiercią, by zatem uwolnić się od nich, dał im klucze po dobrej woli; po krótkiej chwili opróżniły się biurka i kufry z pieniędzy i kostiumów, został mu tylko jeden kaftan, jaki miał na sobie; po spakowaniu wszystkiego dla własnego użytku, wybijając nogami do taktu, zeszli schodami i oddalili się, zamykając drzwi za sobą, mimo że nie było potrzeby, bo dom był zupełnie bezpieczny jako doszczętnie obrabowany.

Biedny cierpiętnik nie ośmielił się krzyknąć ani nawet  poruszyć wargami, by się pożalić. Cała boleść utknęła za zębami, choć wiedział, że skradli mu dwa tysiące skudów w dobrej monecie i klejnotach oraz całą odzież i zostawili nagiego; zostało mu tylko pięćdziesiąt skudów, które zawsze nosił w kaftanie w kieszeni z karmazynowego aksamitu. Tego, co wypłakali tej nocy Hernando, Varguillas i gospodyni na trzy głosy, nie da się opowiedzieć. Nie było jak temu zaradzić, dlatego przez drzwi z wnętrza domu przedostały się  żałosne skargi.

Niektórzy z mieszkańców tej dzielnicy widzieli, jak tancerze wchodzili do owego domu, a potem jak wychodzili, a niezadługo usłyszeli żale zbolałego studenta; w taki sposób już nazajutrz rozeszła się wieść o kradzieży; doszło to do uszu pana alkada, który przybył, by przeprowadzić dochodzenie w domu poszkodowanego. Hernando nie wyjawił wszystkiego, co się wydarzyło, by nie stawiono mu pytania, skąd ma tyle pieniędzy; oświadczył więc, że zabrali mu sto skudów i wszystkie stroje, oraz opowiedział, w jaki sposób dokonali rabunku. Ale nadal pozostał bez odzieży, bo choć pilnie szukano, nie dawało to wyniku; złodzieje bowiem byli nazbyt przebiegli, przednio potrafili dokonać swego dzieła, ukryć pieniądze i całą resztę, tak że niczego nie zdołano dobadać się o kradzieży.

Wróćmy jednak do naszego biednego scholara, ograbionego z pieniędzy i klejnotów, pozbawionego dobrego imienia i osławionego w całej Salamance: stało się to dzięki tym, którzy wiedzieli, że podając się za męża rycerskiego stanu nie był nim; ot, po prostu Hernando, a nazwisko prawdziwe Trapaza, przypadłe mu po zmarłych rodzicach.

Tak więc przez kilka dobrych dni lamentował nad swym nieszczęściem, a wtórował mu Varguillas; ten zaś słysząc, że jego pan nie jest rycerzem, pewnego dnia ośmielił się i powiedział z zupełną swobodą coś, co boleśnie odczuł Hernando i tak tylko mógł mu odpowiedzieć:

- Moje intencje były dobre, Vargas, ale szczęście mnie zawiodło. Dlatego od dziś już nie chcę, byś był moim służebnikiem, ale mym towarzyszem; powaga niech idzie precz, brawurę zawsze można okazywać, ale można i pobłądzić... Od jutra jestem pieczeniarzem w szkole, zniknęła tama dla figlów; wiem, że byłem zniewolony poczuciem własnej godności, a wyniósł mnie tak wysoce beztroski hiszpański humor. I dotrzymał obietnicy; sprawił sobie kostium pieczeniarza, taki sam dla Varguillasa i srodze wystrojeni pokazali się na dziedzińcu uniwersytetu, co uznano, wśród tych, którzy go pamiętali, za niezwykłą zmianę.

Niezadługo już obcował ze wszystkimi, uwarowany przed wszelką obrazą, i rozpowiadał o tym, jak to zamierzał wkręcić się między szlachtę, co już wielu przedtem tentowało; ale — dodał  — było w nim tyle godności osobistej, że nie mógł dłużej znieść tego.

Przy okazji opowiedział im kopę dowcipów i swym błazeństwem rozweselił całą uczelnię i zjednał sobie wiele serc na przyszłość. Od owego dnia znany był pod imieniem bakałarza Trapazy i tak też będziemy go nazywać.

Był przednim facecjonistą troszczącym się o głosy dla katedr, nadawał nazwania nowicjuszom, którzy zaczynali nauki, brał udział w otrzęsinach, przypinał  łatki wykładowcom, wreszcie był uciechą dla wszystkich; ciętymi powiedzeniami i skwapliwymi przycinkami zajął pierwsze miejsce wśród dowcipnisiów; mogli przychodzić do niego, prosząc o poradę, uznane błazny domu królewskiego.

Tylko niefrasobliwość bohatera naszej opowieści mogła ważyć się na pozostanie w Salamance w niższej sferze społeczności niż ta, do której zamierzał wspiąć się. Ale gdyby tego nie zrobił, czym wzbogacilibyśmy ten tom na pożytek tych, co pragną się zabawić?

Przyjechał do Salamanki pewien balwierz włoski; wygnany z Madrytu (gdzie obecnie znajduje się dwór wielkiego monarchy Hiszpanii Filipa IV), zjechał do tego miasta. Był jedynym w swej sztuce golibrodą, bo wyróżniał się spośród wszystkich wyjątkową schludnością; jego wody pachnące były obfite i subtelne, ługi do brody wonne, mydełka przyjemne, narzędzia delikatne, a nadto był znakomitością w oczyszczaniu zębów. Miał przy sobie dwóch pomocników, którzy pracowali w zakładzie i golili zwykłych ludzi; sam zaś chodził po domach znanych rycerzy, każąc sobie dobrze płacić za troskę o czystość osobistą. 

Hardość balwierza wielce gniewała bakałarza Trapazę, a tak, że to, że ten Włoch tak był pazerny; toteż zmówił się z innymi, również pieczeniarzami, drużbami jego humoru, by zełgali, że przybył z Peru pewien rycerz tameczny na studia w Salamance, którego on sam miał odgrywać, i wzywa go, by przyszedł go ogolić.

Przygotował sobie piękne famurały, kolorowy kaftan, płaszcz szkarłatny przetykany złotem i myckę nocną całkiem nową z czterema rogami; od jednego z mieszkańców miasta odnajął dom, kazał wnętrze wystroić bogatymi tkaninami i wstawić stosowne łoże; wtedy wezwano balwierza powiadając mu, kim jest ten, co go wzywa, i zapewniając, że znajdzie wdzięcznego klienta. Przybył  śpiesznie, a za nim jego służący, który niósł wszystko, co potrzebne do golenia; wszedł do domu, gdzie już czekał nań Trapaza; w pierwszej izbie został zatrzymany przez czterech studentów, którzy tego dnia odgrywali rolę służących; gdy zdjęto z niego płaszcz, czekał na wyjście rycerza, zabawiając się gadaniną ze służebnikami i opowiadając, jakie to znane osobistości golił na dworze, bo jak powiadał, nie było takiej utytułowanej osobistości, której by nie golił.

Trapaza przysłuchiwał się temu i rosło w nim jeszcze pragnienie, by nie wyszedł z jego rąk nie wykpiony. Wszedł na salę ubrany tak, jak wyżej mówiło się o tym, a Włoch okazywał mu wielką atencję, jak wszyscy jego narodowości to potrafią (mówię o ludziach niskiego stanu), zasiadł i polecił, by mu podali narzutkę; jak zostało ustalone, znalazła się szybko, stosownie do ważności osoby tej miary co Trapaza. Ale nim oddał się w jego ręce, rzekł doń z wielką powagą:

- Mistrzu, czy mistrz umył ręce? Bo nad wyraz jestem brzydliwy i pragnę, by mistrzowie tego zawodu przychodzili do mnie wyjątkowo schludni.

- Jestem aż nadto - rzekł balwierz - bo tego ranka nie goliłem jeszcze nikogo, a ręce myłem dwa razy, nim tu przyszedłem.

- Zobaczmy - rzekł mrukliwie. Pokazał mu je, a on wtedy krzyknął: 

— O Jezu! O Jezu! Vade retro! Umyjcie się, umyjcie się! Hej tam! Dajcie mistrzowi, co należy, by się umył, niech nie przychodzi do mnie z tym brudem na obliczu.

Zmieszał się Włoch i chętnie by powiedział mu coś; ale że chciał pozyskać go dla swego zakładu, nie ośmielił się na nic więcej jak tylko wysłuchiwanie tego. Tymczasem służba przygotowała wodę w srebrnej miednicy, by się umył. Zawinął rękawy, ale woda, którą go polano, była wrząca, tak że poparzył sobie ręce i zaczął krzyczeć.

— Co tam jest? — spytał Trapaza.

— Poparzyli mnie słudzy waszej miłości — rzekł balwierz — gorącą wodą, którą mnie poleli.

— A co golibroda sobie myśli? — odburknął mu na to. — Ze ma się myć w zimnej wodzie? Powinien zmienić skórę, aby móc dotykać mego oblicza. Niech balwierze przyzwyczajają się do mycia, jeśli chcą mnie golić, a wyciągną z tego dwie korzyści: jedna, że odświeżą skórę swych rąk, nim dotkną mej twarzy, a druga to ta, że czynię na nich próbę, jak się zachowają, gdy znajdą się w czyśćcu albo piekle, bo przysporzyli innym całe karawany cierpień.

Balwierz umilkł, gdy to usłyszał, rozumiejąc, że wypada mu przecierpieć to buzowanie dla interesu, wszak za golenie pańskiej brody miał wziąć dobrą zapłatę. Zabrał się do dzieła, a że chciano, by przed goleniem umył ręce, czynił to wiele razy; gdy już zmęczył się tysiącem przykrości, od dziesiątej rano do południa, gdy już skończył strzyc i golić, choć zarost był niewielki, długo czyścił mu zęby, na co zużył dobrą godzinę, znów myjąc ręce przed przystąpieniem do tego zabiegu.

Gdy zakończył swe dzieło, zażądał zapłaty; jeden ze służebników dał mu cztery maravedi miedziane bite w Segowii, wsuwając mu je ukradkiem do ręki. Balwierz przyjął monetę, tusząc, że trzyma w garści co najmniej dublona, bo ufał, że mado czynienia z godną osobą; dlatego to, co było miedziane, wydało mu się ze szczerego złota.

Wyszedł z domu i dopiero teraz wszystko, co mu się przydarzyło, wydało mu się niegodne zaufania; skoro dokładnie przyjrzał się monecie, jaką mu wręczyli, stwierdził, że to tylko jeden szeląg; wtedy przyszło mu na myśl, że to służący ważył się na taki dowcip, korzystając ze sposobności, kiedy pan jemu zlecił wręczyć zapłatę, bo uznał, że to za dużo, mimo że on pracował bite cztery godziny, a w dodatku wyszedł z poparzonymi rękami.

Zawrócił więc, a wchodząc do izby spotkał tego, co mu wręczył zapłatę za golenie, i rzekł do niego:

— Panie galant, wasza mość dała mi za moją pracę ten oto szeląg. Musiała zajść pomyłka. Błagam, dajcie mi kwotę, jaką wasz pan polecił mi dać.

Na to szelma odparł rezolutnie:

— Panie mistrzu, to, co pan mój don Guacoldo polecił mu dać, to dałem, tu nie ma żadnej pomyłki.

— Jak to — próbował replikować balwierz — więc dostaję jeno cztery maravedi za tak długie i akuratne golenie? Przecież teraz dopiero je skończyłem.

W takiej chwili pojawił się sam don Guacoldo i rzekł wielce rozsierdzony:

— Tak, mistrzu, i zapłaciłem bardzo dobrze, bo zwykle daję dwa maravedi, ilekroć mnie golą. Czy to mało, jeśli w swym zakładzie możecie wystawić mój herb, powiadając, żeście zostali moim golibrodą, a przez to zarobić na jadło? I jeszcze śmiecie żądać tyle samo co od innych? Niech wam wystarczy zaszczyt, że mnie golicie i że zostaliście moim cyrulikiem.

- Dobrze na tym wyjdę  - rzekł balwierz, zaczynając rozumieć  żart, jaki mu czyniono.

- Jak to, jak to? - rzekł don Guacoldo - nieposzanowanie dla mojej brody? Hej tam, otroki, niech wasze ręce zbuzują tego golibrodę!

Ledwie to rzekł, a już czterech silnych scholarów, pasożytów takich jak on, wydobyło derkę; rozłożyli na niej biednego balwierza i zaczęli podrzucać do góry tak wysoko, że dotykał belek powały.

Trwała ta zabawa pół godziny wśród wcale nie tłumionych krzyków nieboraka, cierpiącego, a raczej niecierpliwego, i wybuchów śmiechu obecnych. 

Leżał wyciągnięty na derce, a jeden z czterech szelmów rzekł:

— Szkoda byłoby, gdyby pan balwierz się przeziębił, pójdę po biret, bo mam akurat takowy, odkąd dostałem prawo noszenia studenckiego płaszcza.

Wydobył też jakiś tak straszliwie brudny, że włożenie go na głowę stało za największą karę; wysmarował go terpentyną i wepchnął balwierzowi na głowę aż po oczy. Potem nałożyli mu płaszcz, a na biret jeszcze kapelusz, i wtedy pożegnali go; szedł tak, sowicie opłacony i opity drwiną; żart niebawem stał się głośny w całej Salamance; wiedziano już, że sprawcą tej facecji jest bakałarz Trapaza, znany także pod imieniem Guacolda.

Takim to żartownikiem był nasz bakałarz Trapaza, który za każdym, o którym wiedział, że tym się zajmuje, chodził póty, póki nie znalazł okazji do jakiejś drwiny. Przygodziło mu się to z jego własnym towarzyszem, który pierwej, nim Trapaza pojawił się na świecie, nabył sławy takiego, co to wielkie psoty czynił w Salamance.

Zdarzyło sią tak, że ów licencjat pluł krwią przez cały dzień, mówiąc, że czuje się niesposobny. Nasz Trapaza dojrzał rzadką okazję, na jaką tylko czekał, i poszedł wraz z Varguillasem do rzeźni, czyniąc go współuczestnikiem tej kpiny; tam zebrali tyle krwi baraniej, że starczyłoby do wypełnienia kilku krowich jelit, zmieszali krew z zielem, które miało właściwości utrzymywania krwi ciekłej, tak że nie gęstniała nawet po dwu dniach. Jelita wypełnili krwią, rozłożyli na sienniku scholara-szydercy i z wierzchu nakryli prześcieradłem; rozluźnili sznury łoża, odwiązując je z naległego miejsca. Po ukończeniu tych przygotowań Trapaza zobaczył się ze słabowitym licencjatem, który się  żalił, że wciąż pluje krwią. Na to odparł mu nasz Trapaza:

-  Źle czynicie chodząc, macie taką złą cerę, jesteście pewnie ciężko chorzy; nie chciałem wam tego mówić, by nie przysparzać cierpienia, ale jeden z moich przyjaciół zmarł z tego powodu nie dalej jak kwadrans temu, bo nie chciał się kłaść i kurować.

Słabowity miał skłonność do urojeń, skoro zatem usłyszał to od Trapazy, z miejsca przystał na jego radę i rzekł, że idzie się kłaść.

Przygodziło się to o trzeciej po południu w dniu uroczyście obchodzonym w Salamance; rozebrał się i wsunął do łoża; a że sznury były rozmyślnie odwiązane, zapadł się w głąb; pod jego ciężarem pękły krowie jelita, zlewając krwią całe ciało cherlaka; skoro to zobaczył zaczął krzyczeć:

— Panno Najświętsza, ratuj mnie, bo się rozpękłem! Zaczął prosić i żądać spowiednika; zbiegli się domownicy, zobaczyli potok krwi przeciskającej się przez prześcieradła i jego w tym krwawym strumieniu; zaczęli go zapewniać, że pękł mu tyko jeden bok, ale niebawem sprowadzą mu spowiednika.

Trapaza z trudem powstrzymywał  śmiech, Varguillas też się musiał hamować, by nie wybuchnąć, a przez to nie okazać, że wiedział o tym błazeństwie; ale pohamowali się obaj, zapewniając chudzinę, że idą szukać księdza; udawali tylko, że chcą mu wyświadczyć tę pobożną przysługę, bo miast tego powiadomili o szyderstwie innych towarzyszy z tej gospody; a ci pochwalili taką krotochwilę; wszyscy byli nią ucieszeni, bo nieraz byli okpiwani przez cierpiętnika.

Niektórzy zostali przy nim, nawołując go, by poczynił akt skruchy, czego dokazał z wielką skwapliwością, żałując za grzechy. Potem złożył ręce na bokach, naciskając z całej siły, bo ciągle spodziewał się, że tamtędy wypłyną wnętrzności. W takim stanie ducha trzymali go ponad godzinę, aż w końcu wszedł Varguillas, mówiąc doń:

- To dzisiaj jest wielka procesja, nie ma w klasztorze ani jednego ojca, chyba że jakiegoś znajdziemy wśród biorących udział w procesji.

A on dalej nalegał, by mu przyprowadzili spowiednika, polecając się dusznie opiece poświęconego krucyfiksu, z którym się nie rozstawał. Jeden z jego przyjaciół trafił na tę chwilę, a widząc go tak strapionego, nie świadom zmowy poszedł wezwać chirurga, swego wiernika. Gdy przybył medyk, z wielką ostrożnością odwrócił go na bok, uniósł koszulę, popatrzył uważnie   przybliżając światło, ale nie znalazł  żadnej rany; sądził, że musi być chyba na drugim boku; obejrzał uważnie i z drugiej strony, ale i tu nie znalazł  żadnego uszkodzenia; tyle, że chory nałykał się strachu.

Medyk zapewnił go, że nic mu nie jest; i zdecydował się skłonić go, by się podniósł, chciał bowiem ustalić, skąd się wzięła krew, i to w takiej ilości; gdy uchylił prześcieradła, pod spodem ujrzał wyciśnięty flak krowi; wtedy nie mieli wątpliwości, że poddano go okrutnej drwinie, i uznali bakałarza Trapazę za sprawcę tej krotochwili: wszak to on stroił takie praktyki.

Wykpiony wielce odczuł ten figiel i przyrzekł sobie, że nie będzie się nim chwalił, ale od owego dnia począł obmyślać plan zemsty.

Wszyscy dowiedzieli się o owej drwinie i niewielu było w Salamance, którzy nie słyszeli o niej, a to jeszcze silniej pobudzało go do zemsty za wyrządzoną obelgę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

NOWELA PIERWSZA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

NOWELA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej