Jerzy Łaskarys

PRZYGODY JANA CHRYZOSTOMA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III:

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

PRZYGODY JANA CHRYZOSTOMA PASKA WEDŁUG JEGO PAMIĘTNIKÓW

opowiedział dla młodzieży

Łaskarys Jerzy

ROZDZIAŁ I.

SŁÓWKO WSTĘPNE O PANU PASKU. — WOJNA ZE SZWEDAMI ZA JANA KAZIMIERZA. — CHŁOPI POLSCY NA POBOJOWISKU PO ZWYCIĘZTWIE. — WOJNA Z RAKOCZYM. — POLSKI CZOSNEK.

Pomiędzy rokiem 1630 a 1700 żył Jan Chryzostom z Gosławic Pasek, szlachcic pochodzący ze starej i rozgałęzionej rodziny Województwa Rawskiego. Nie znamy dotąd z pewnością, ani daty jego urodzenia, ani daty śmierci; ale przytoczone lata wskazują, że żywot Paska upłynął w burzliwej epoce dziejów Polski. Kraj nasz, nieustannie trapiony wojnami, tak z nieprzyjacielem zewnętrznym, jak i wojną domową, przedstawiał obraz pełen zajmujących, to smutnych, to pocieszających, wydarzeń, a społeczność miała wpośród siebie, i ludzi głośnych z błędów i z win wobec kraju, i mężów słynnych z cnót poświęcenia i waleczności. W owych-to czasach słynęli: Sapiehowie, Koniecpolscy, Lubomirscy, Wiszniowiccey, Sobiescy, Gąsiewscy, i najdzielniejszy wojownik, Stefan Czarniecki. Jako prawy obywatel kraju, pan Pasek, żyjąc wtedy życiem publicznem, nie gnuśnem prywatnem i domowem, służył wojskowo pod dowództwem bohaterskiego wojewody Stefana, był świadkiem wielu ciekawych zdarzeń, w wielu sam brał czynny udział, a na starość, osiadłszy na wsi, dla nauki i pożytku młodego pokolenia, zapisał porządkiem następstwa lat, czyli chronologicznym, rok po roku, wszystko, co widział i słyszał ważniejszego o współczesnych wypadkach i znakomitszych ludziach publicznych, nie pomijając także wielu szczegółów odnoszących się do zwyczajów i obyczajów, tak krajowych, jako też i zagranicznych, mianowicie duńskich, bo sam w Danii bawił czas jakiś.

Nie doszły do nas w całości te pamiętniki pana Paska, nie całe jego życie w nich opisane; brak mianowicie wspomnień z lat dziecinnych i młodocianych; poznajemy go już wtedy, gdy mówi o sobie, jako o towarzyszu chorągwi pancernej z pod dowództwa Czarnieckiego: zawsze jednak treść tych pamiętników, stanowiąca obecną książeczkę, zajmie młodego czytelnika i nauczy go wielu ciekawych rzeczy.

Pan Pasek za młodu, choć sam o tem nie mówi, bo nie chwali się nigdy i pisze o sobie zawsze skromnie i naturalnie, odznaczał się niezrównanem męztwem, odwagą i prawdziwem zuchowstwem; tak na polu bitwy, jak w zajściach prywatnych, nie pozwalał sobie dmuchać w kaszę; chętnie brał się do szabli za wszelką urazę, i tylko w podeszłym już wieku, mając różne sprawy o należności pieniężne, wolał odwoływać się raczej do sądu i prawa, niż kordem wymierzać sobie sprawiedliwość. Można pana Paska uważać za wzór rycerza, nawet za junaka i nieco zawadyakę; ale obszerna na owe czasy nauka, niepospolita wymowa i zdrowe pojmowanie potrzeb kraju, przy wielkiej miłości dobra publicznego, w innych warunkach życia uczyniłyby z niego może znakomitego i poważnego męża stanu, to jest wyższego urzędnika, jak naprzykład wojewodę, starostę, kasztelana i t. p. Za młodu jednak wstąpiwszy do wojska w czasach nieustannych wojen, został pan Pasek przedewszystkiem żołnierzem, wojakiem; posiadał wszystkie ówczesne swojego stanu wady i zalety, nałogi i upodobania; i tak np. ponieważ wówczas głównie siłę wojskową stanowiła kawalerya, a i szlachta, zwana stanem rycerskim, w niej mianowicie służyła, więc też i pan Pasek był kawalerzystą, należał do chorągwi pancernej. Kawalerya wtedy jest dobrą, gdy ma dobre konie: każdy przeto konny żołnierz dba wielce o swojego wierzchowca, a posiadając wypróbowanego, szczerze się doń przywiązuje. Pasek tedy bardzo lubił konie, choć je często pod nim zabijano, a pozostaie pamiętniki towarzysza pancernego zaczynają się właśnie wierszem na śmierć ulubionego deresza, którego wychwala zalety i nie może go odżałować. Łatwo się domyślić, że na tym dzielnym rumaku musiał wojować ze Szwedami, którzy pod tę porę, to jest za panowania króla Jana Kazimierza, już byli prawie Polskę zagarnęli; ale uratował ją głównie Stefan Czarniecki. Służąc pod nim, nasz bohater wspomina właśnie, że się znajdował w kilku bitwach, gdzie zgromiono Szweda, mianowicie pod Warką (1). Padło w tej bitwie tylu Szwedów, iż rzeka. Pilica krwią się ich zafarbowała, a trupy szwedzkie ją napełniały. Od tej przegranej już się potęga Karola Gustawa w Polsce zachwiała i ostatecznie upadla, gdy resztki Szwedów, zebrane z różnych fortec, Czarniecki ze swą dywizyą, mając do pomocy tylko parę tysięcy Tatarów, rozbił zupełnie; ani jeden wróg nie pozostał przy życiu; kto uciekł z pobojowiska, tego dobijali chłopi, niszcząc się swych krzywd i pragnąc zdobyczy: Szwedzi bowiem wiele w Polsce nabrali łupów w kosztownych rzeczach i pieniądzach. Z tego powodu opowiada Pasek ciekawą i wstrętną zarazem anegdotę o exenterowaniu żywcem Szwedów na pobojowisku pod Trzemesznem (2). Nasz opowiadacz mówi, że się zawsze trzymał owego trzepaki Czarnieckiego, bo był on dzielnym i szczęśliwym wodzem, tak, iż służąc pod nim, raz tylko uciekał pan Pasek, a ścigał nieprzyjaciela stokrotnie: więc i swą służbę ówczesną nazywa bardzo miłą.

Ma się rozumieć, że bohaterski Pasek nie mógł być wszędzie obecnym i własnemi oczyma przypatrzyć się wszystkim współczesnym sobie wypadkom historycznym; gdy kraj nasz jednocześnie prowadził wojnę z kilku nieprzyjaciółmi, nie podobna było panu Paskowi na jednej granicy potykać się ze Szwedem a na drugiej z kozactwem Chmielnickiego: więc tedy o wielu zdarzeniach i sprawach wojennych pisze tylko ze słyszenia; ale o wojnie z Księciem Siedmiogrodzkim, Rakoczym, chociaż pobieżnie, wspomina jako naoczny świadek, przytaczając zarazem różne obiegające o nim podówczas pogłoski.

Jedną z zalet charakteru pana Paska był wesoły humor, który dochował do późnej starości; rad zawsze strzelić konceptem, musiał w towarzystwie odznaczać się prawdziwym staropolskim dowcipem. W wesołym tonie opisuje tę wojnę z roku 1657, z Rakoczym, przeciw któremu zaciągnął się. do wojska ze swym krewnym, Filipem Piekarskim. Powiada więc, że Rakoczego świerzbiła skóra, gdy siedział spokojnie; a że mu ktoś zachwalił polski czosnek, iż lepszy od węgierskiego, przeto z ośmdziesięcio-tysięczną armią, złożoną z Węgrów, Mołdawian i Kozaków, wkroczył do Polski, po ów jakoby czosnek. Lecz nie udała mu się wyprawa: zamiast czosnku dostał dzięglu z kminem; bo gdy zaczął pustoszyć Polskę, Jerzy Lubomirski wpadł do jego własnego kraju, a zniszczywszy go zupełnie, jeszcze od matki Rakoczego wziął bardzo wielki okup. Tymczasem w Polsce Czarniecki tak dzielnie powitał Siedmiogrodzian, że zmusił ich wodza do poddania się z całem wojskiem, a otrzymawszy przyrzeczenie znacznego wykupu, zaledwie z kilku ludźmi dozwolił mu powrócić do kraju. W Łancucie (miasto w Galicyi) (3) Rakoczy zostawił zakładników, bogatych panów siedmiogrodzkich, którzy z początku żyli wystawnie; lecz, gdy przeżyli swe mienie, a okupu książę nie nadsyłał, musieli pójść na służbę, wodę nosić, drwa rąbać, i tak w ostatniej nędzy umierali. Rakoczy, źle przez swych poddanych przyjęty, po powrocie z nieszczęśliwej wyprawy, słysząc wszędzie narzekania i groźby, a nie mając czem zapłacić okupu, gryzł się i umarł z rozpaczy. Kończąc o nim swe opowiadanie, dodaje pan Pasek żartobliwie: "Otóż tobie polski czosnek!" A nie miał ten Książę Siedmiogrodzki przeczucia swej klęski, pomimo złych wróżb na samym wstępie wyprawy do Polski, jak o tem wówczas powszechnie mówiono; bo gdy, wyjeżdżając z domu na wojnę, wsiadał na konia, ten pod nim za pierwszym krokiem potknął się, co widząc matka Rakoczego, rzekła doń:

— Zły to znak, synu: zaniechaj tej wojny!

— Nie znak to zły, ale złe końskie nogi, — odrzekł książę i wsiadł na drugiego wierzchowca. Ale gdy wyjechał z domu, pierwszy most pod nim się załamał, co spowodowało powtórne spadnięcie z konia.

— Zły to most, a nie zły znak, — zauważył Rakoczy i ruszył do nas po czosnek.

(1) Miasteczko, niegdyś duże miasto, Warka, nad Pilicą, w Ziemi Czerskiej. Bitwa w roku 1656, 7 Kwietnia.

(2) Miasto w Województwie Poznańskiem.

(1) Nieopodal rzeki Wosłoka, w Ziemi Przemyskiej, w dawnem Województwie Ruskiem.

ROZDZIAŁ II.

WYPRAWA DO DANII. — ŻOŁNIERZE POLSCY W KOŚCIOŁACH DUŃSKICH, — NIEKTÓRE ZWYCZAJE DUŃCZYKÓW. — PRZYGOTOWANIA DO SZTURMU KOLDYNGU. — ZDOBYCIE TEJ FORTECY. — WYBUCH PROCHU. — MSZA ŚWIĘTA W OBOZIE, W LESIE.

Gdy król Szwedzki Karol Gustaw był w Polsce i prawie ją całą zawojował, zająwszy stołeczne miasta, a nie zdobywszy tylko jednej Częstochowy, cudownie obronionej przez księdza Kordeckiego, wtedy król duński, sprzymierzeniec Polski i dawny wróg Szwedów, wpadł z wojskiem do posiadłości szwedzkich, zdobywał miasta i pustoszył całą prowincyą; powróciwszy, jednak z Polski, szwedzki monarcha, dzielny wojownik, wzmógł się niebawem na siłach, postanowił odemścić się na Danii, i tak się gracko uwinął, iż nietylko swoje ziemie i miasto odebrał Duńczykowi, ale prawie całe jego własne królestwo zawojował. Wtedy Król Duński, utrzymując, iż te straty poniósł z powodu przymierza z Polską i z przychylności dla nas, poprosił o pomoc Jana Kazimierza i Cesarza Niemieckiego. Niemiec mu odmówił, bo nie miał wojska, ale Jan Kazimierz w r. 1658 posiał Czarnieckiego z sześciu tysiącami Polaków i Generała Montekukulego z żołnierzami cesarskimi, dając im za naczelnego wodza, niby za swego osobistego zastępcę, tak zwanego Elektora Brandeburskiego (1), dawnego lennika.

Otóż i nasz pan Pasek należał do tej wyprawy. Nie cale wojsko Czarnieckiego szło z nim ochoczo na wojnę; wielu żołnierzy wróciło od granicy, obawiając się wojować w cudzym kraju przy tak szczupłych siłach, i to jeszcze w bardzo odległych stronach, gdzie nigdy dotąd polska noga nie postała. Pasek jednak, chociaż z początku wątpił także o pomyślnym skutku wyprawy i radby powrócił do domu, na rozkaz jednak zacnych rodziców, u których był jedynakiem, aby szedł za wolą Boga i wodza swego, nie odstąpił Czarnieckiego i odbył z nim całą kampanią duńską.

Przy przejściu granicy polskiej zemknęło kilka chorągwi zupełnie, z innych zaledwie po paru ludzi zostało; tak było z chorągwią Wojewody Sandomierskiego, Zamojskiego, których-to nielicznych szeregowców, iż mieli czerwone mundury, inni przezwali cyganami, gdyż cyganie lubią się ubierać jaskrawo.

Przechodzący granicę wojacy polecali się bozkiej opiece, śpiewali dawnym zwyczajem pieśń łacińską

O glorisa Domina! (o, chwalebna, pani). Lecz gdy jednocześnie konie wszystkich pułków zaczęły głośno parskać, uznano to za dobrą wróżbę i raźniej wstąpiono na obcą. ziemię. Póki nie przeszło wojsko rzeki Odry, wielu jeszcze tęskniło za krajem.

Dopiero, gdy się w obcy kraj zapuścili, uprzejme wszędzie przyjęcie złagodziło niebawem tęsknotę do rodzinnej ziemi.

W wielkim porządku wojsko nasze przechodziło przez Prusy; zawczasu były naznaczone miejsca noclegów i wypoczynków, na które Prusacy dostarczali żywności. Polscy wodzowie pilnowali bacznie, aby maruderzy nie popełniali rabunków i nie dopuszczali się żadnych nadużyć, a przestępcy w tym względzie musieli podlegać szczególnego rodzaju karze: nie rozstrzeliwano ich, nie ścinano, jak zwykle, ale winowajcę, uwiązanego za nogi do konia, ciągniono po ziemi, na tak zwanym majdanie, czyli placu obozowym pomiędzy namiotami. Sprawiało to okropne męczarnie.

Przybył Czarniecki na zimowe leże do Szlezwigu; sam z kilku pułkami stanął w mieście Hadersleben, inne zaś pułki umieszczono w Koldyngu i Horsensie, bliżej ziem naonczas szwedzkich, aby nasi mogli je najeżdżać, mszcząc się za dawne krzywdy, i zabierać żywność nieprzyjacielowi.

Tak też i było, że wojsko polskie nieustannie wpadało do Szwedów, wielkie im czyniąc szkody, a mięsiwa, chleli, wino i miody szwedzkie bardzo mu smakowały.

Nie brakło też naszym wojakom i zwierzyny, bo w nią strony tamte obfitowały; urządzali nasi polowania konne na jelenie, których mnóztwo brali żywcem, zapędziwszy do jam, pozostałych po wydobyciu z ziemi na opal torfu, powszechnie tam używanego zamiast drzewa.

Dzikie zwierzęta Szwedzi i Duńczycy wytępiać byli prawem obowiązani; gdy się w jakiej okolicy wilk, naprzykład, pokazał, dopóty go wszyscy musieli ścigać, dopóki nie zabili; zabitego wieszano na łańcuchu, na szubienicy.

Ludność duńska bardzo się panu Paskom podobała; zauważył, że kobiety są przystojne, mają płeć białą i ładnie się ubierają: dziwiło go tylko to, czego nigdy w Polsce nie widział, że, tak po wsiach, jak i w miastach, nosiły drewniane trzewiki, czyli tak zwane dziś we Francyi saboty. Powiada o duńskich niewiastach, iż, idąc po bruku, taki kołat robiły, że na ulicy nie można było słyszeć rozmowy.

Opisuje Pasek niektóre duńskie zwyczaje; wspomina mianowicie o pokojach sypialnych, w których łóżka, przepełnione pierzynami, wsuwano na dzień do ścian, jak szuflady w komodach; mówi, że tameczny lud prosty mało używa ciepłych pokarmów, raz tylko na tydzień jeść gotuje, ale za to jada dużo zimnych potraw, posilając się nieustannie, przy robocie, którą co chwila przerywa. Zauważył, iż Duńczycy mieli szczególne upodobanie do kiszek krwią skrzepłą i kaszą nadziewanych, a podawanych przy mięsiwie, nawet na pańskich stołach.

Mało w Danii widział pieców, znajdując je tylko w domach ludzi bogatych, gdyż od nich płacono znaczny podatek; obszerne kominy i kominki były tam w powszechnem użyciu, a przed każdem ogniskiem stało zawsze tyle krzeseł, ilu się mieszkańców znajdowało w domu.

Kościoły duńskie, wówczas już protestanckie, lecz niegdyś, przed reformą Lutra, katolickie, hardziej się panu Paskowi, podobały, niż kościoły katolickie w Polsce. Chodzili nasi wojacy do tych świątyń przez ciekawość i słuchali naumyślnie dla nich przygotowywanych przez pastorów kazań w języku łacińskim. Treścią ich bywaią zawsze jakaś zasada wiary, niemogąca obrazić uczucia religijnego polskich słuchaczy; pomimo to kapelan wojskowy Czarnieckiego upominał naszych rycerzy, iż się nie godzi i grzechem jest chodzić do świątyń obcego wyznania. A wiedzieć trzeba, że niektórzy żołnierze uczęszczali tam, nie z pobożności, lecz jedynie dla plątania figlów pobożnym damom duńskim, co, zaprawdę, nie bardzo było chwalebne. Damy te w czasie nabożeństwa, skupiając pobożne myśli, zakrywały twarze kwefami, gdy mężczyźni w tym samym celu zasłaniali się kapeluszami. Wtedy-to nasza wojskowa młodzież na żart wyciągała im zręcznie chustki do nosa i książki do nabożeństwa.

Raz kaznodzieja spostrzegł to, i-uśmiechnąwszy się pobłażliwie do obrońców swej ziemi rodzinnej, przytoczył Ulico zręcznie w kazaniu legendę (podanie treści religijnej) o pustelniku, do którego przyszedł żołnierz z prośbą, aby się zań pomodlił; lecz gdy pustelnik ukląkł do pacierza, żołnierz skradł mu przyswojonego baranka i zemknął z nim niespostrzeżenie.

Pan Pasek, ciekawy z natury, raz przy wyjściu z kościoła zapytał znajomego sobie Duńczyka:

— Na jaką to pamiątkę zasłaniacie sobie twarze podczas nabożeństwa?

— Na tę pamiątkę — odrzekł Duńczyk — iż Żydzi zakrywali oczy Panu Jezusowi i kazali mu prorokować.

— Więc to jest przypomnienie Męki Pańskiej?

— Tak — potwierdził zapytany.

Elektor Brandeburski, wódz naczelny, pobłażliwy dla Polaków, dowiedział się o tych żołnierskich figlach w kirchach duńskich, i choć sam protestant, rzekł tylko raz wesoło do synowca Wojewody Czarnieckiego:

— Przestrzeż pan wojewodę odemnie, aby zakazał Polakom chedzić do naszych świątyń, bo się ponawracają na luterską wiarę, przywykłszy modlić się tak ogniście, że, jak słyszałem, aż chustki palą duńskim niewiastom.

Czarniecki z tej przestrogi, według wyrażenia pana Paska, śmiał się srodze, to jest serdecznie.

Owego Elektora, księcia Wilhelma, lubiło nasze wojsko, bo był dziwnie uprzejmy i miły w obcowaniu, a ubierał się wtedy po polsku. Domyślano się, że chciał po śmierci bezdzietnego Jana Kazimierza zostać królem polskim, więc się starał przypodobać Polakom. I w rzeczy samej może-by otrzymał polską koronę, gdyby na zjeździe, elekcyjnym (na którym obierano króla) poseł jego zręczniej się był zachowywał, i inaczej mianowicie odpowiedział na, uwagę pewnego polskiego senatora, wyrażoną w słowach:

— Niech się książę wyrzecze Lutra, a zostanie naszym królem....

Na co odpowiedział ów poseł Wilhelma bez namysłu i bez upoważnienia ze strony księcia:

— Nie uczyni tego i dla korony cesarskiej, nietylko królewskiej.

Jako gorących katolików, odstręczyła Polaków ta odpowiedź posła księcia-heretyka, z której i on sam w głębi duszy nie musiał być bardzo zadowolonym.

Ale się to już działo później, po śmierci Jana Kazimierza; podczas zaś wyprawy duńskiej zastępował go Wilhelm, jako główno-dowodzący nad wojskiem polskiem, nad czternastotysięcznem wojskiem cesarskiego generała Montekukulego i nad swoim własnym pruskim, dwunastotysięcznym korpusem.

Prusacy u naszych byli w większych łaskach, niż wojownicy cesarscy, i zawsze woleli nasi obozować z Prusakami. Przy całej sześciotysięcznej armii polskiej znajdowała się tylko jedna kobieta: żona jakiegoś trębacza; za Prusakami zaś ciągnęło mnóztwo kobiet, żon, sióstr i córek, które nieraz, jak. to w czasie wojennym bywa, doświadczając, głodu, chętnie szły do Polaków, obfitujących zwykle w żywność, i najmowały się do różnych robót, szczególniej do szycia koszul, co, ma się rozumieć, dogadzało naszym wojakom, a pan Pasek zapamiętał nawet, jak się wyrażały po polsku, prosząc o zarobek:

— Mospan Polak, daj troszki kleb; będziem tobie koszul uszyć.

Nadchodziły święta Bożego Narodzenia; wojska stały pod Koldyngiem, którego twierdza znajdowała się w ręku Szwedów; postanowiono ja. wziąć niezwłocznie. W nocy przed wigilią otrąbiono w obozie pobudkę, sprowadzono 500 siekier potrzebnych do szturmu, i każdego mającego iść doń żołnierza upatrzono w snop słomy, dla ochrony od kul nieprzyjacielskich. Wydano przytem rozkaz, aby ludzie, okryci słomą, zbliżali się pod mury pieszo, nie strzelając, gdy inni tymczasem strzałami na strzały mieli odpowiadać.

Pan Pasek z innymi oficerami, dowodzącymi tak zwaną czeladzią, pieszo, jako należący do kolumny szturmowej, stal na stronie; wtem przyszedł doń ksiądz kapelan i rzekł:

— Porucznik Charlewski chce przewodzie: niech rusza, a waćpan pozostań.

— Nic moge — odpowiedział Pasek — pójdę, bo wszyscy słyszą, że omie do pozostania namawiasz; mogliby więc pomyśleć, że się lękam.

Wielu szło jednak, jak na pewną śmierć, polecając duszę Bogu i żegnając swe kompanie, a ksiądz Piekarski, Jezuita, w tej treści przemówił do wojska:

— Krzywda naszego narodu, krzywda shańbionych świątyń Pańskich po całej Polsce, krew braci naszych i obraza Majestatu Bogarodzicy, którey Szwed heretyk bluźnił, woła do nas o pomstę. Pokażcie światu, że sława i męztwo ojców waszych w was nic zamarły; Bóg, który się jutro ma narodzić, osłoni was skrzydłem swej opieki, a Przenajświętsza Matka Jego uprosi dla was zwycięztwo.

Odmawiał potem akty skruchy z żołnierzami i imie modlitwy, jakie się odmawiają przy dysponowaniu na śmierć; do pana Paska zaś, ściskając go z konia za głowę, rzekł:

— Idź śmiało, nie bój się! — A zająwszy z siebie relikwie świętych, włożył mu je na szyję.

Drugi ksiądz Jezuita, Dąbrowski, zaczął także przemawiać do wojaków, ale poczciwosz bardzo się rozczulił i rozpłakał; a to mu widać często się zdarzało, bo Pasek powiada, iż był dobrym kaznodzieją, ale gdy tylko poczynał mówić, wnet się rozrzewniał, nie kończył, i jedynie do śmiechu pobudzał. Dziwne, zaprawdę, miał nasz bohater pojęcia o dobrem kaznodziejstwie!

Tymczasem powrócił trębacz polski, wysłany do Szwedów z wezwaniem do poddania, się, i oznajmił, że nieprzyjaciel nie chce się poddać i lekceważy sobie wojsko nasze niemąjące artyleryi, ani dosyć piechoty, lecz tylko konnicy, nieodpowiednią do brania fortec.

Żołnierze prości, trzymając przed sobą owe snopy. a oficerowie, z ironią palną w ręku, stali na pogotowiu, gdy nadjechał sam Czarniecki i odezwał się do nich mniej więcej w te słowa:

— Niech was Bóg ma w swej opiece! Ruszajcie naprzód, a przebywszy rowy, skoczcie prędko pod mury, aby niełatwo was było razić z ręcznej broni.

Paweł Wolski i Pan Pasek, pomnąc, ze nazajutrz przypadało święto Bożego Narodzenia, kazali swym podkommendnym, posuwającym się ku fortecy, śpiewać pieśń kościelną na tę uroczystość, i Bóg im dopomógł, bo przy przejściu rowów nie stracili ani jednego człowieka, gdy inne oddziały, które szły naprzód, milcząc, liczyły w swych szeregach -wielu poległych. Wyszedłszy z fossy, czyli z rowu otaczającego fortecę, kazał Pasek swoim ludziom wołać: Jezus, Marya!, choć inni wołali hu! hu!; bo był pewnym, jak się wyraża, że mu więcej dopomoże Pan Jezus, niżeli jakiś pan Hu.

Szwedzi z twierdzy gęsto zaczęli strzelać, ale Pasek z Wolskim prędko dopadli muru, unikając tym sposobem kul nieprzyjacielskich, bo broniący się z otworów niemogli już do nich inaczej w dół strzelać, jeno wysuwając ręce, i to z pistoletów; ale gdy nasi strzelcy zaczęli też do nich dawać ognia, z niejednej ręki broń wypadała naszym na głowy i pod nogi. Oddziały Paska i Wolskiego znalazły się u spodu baszty t. j. narożnej wieżycy, w której było okno z żelazną, grubą, wmurowaną kratą; uzbrojonym w siekiery żołnierzom kazano mur wyrąbać i wyjąć kratę. Gdy się to stało pomimo strzałów szwedzkich z za okna, a nasi ujrzeli już otwór, którym się można było dostać do wnętrza fortecy, Wolski, lubiący wszędzie być pierwszym, włazi w otwór; aż wtem go Szwedzi chwycili za łeb i pociągnęli do siebie... Krzyknął Wolski, a Pasek, spostrzegłszy co się dzieje, ujął go wnet za nogi i ciągnął ku sobie tak silnie, iż pan Paweł zaczął wołać:

— Dla Boga! puszczaj! bo mnie rozerwiecie!

Lecz w tej chwili kilku naszych żołnierzy włożyło lufy strzelb, tak zwanych bandoletów, do otworu nad głową Wolskiego i dało ognia do Szwedów, którzy puścili swą ofiarę i odstąpili zupełnie od okna.

Mając wstęp wolny, stu kilkudziesięciu Polaków pojedynczo w jednym momencie weszło do baszty, a nadbiegających tłumnie Szwedów, muszkieterów, czyli żołnierzy uzbrojonych w fuzye zwane muszkietami, powitawszy celnemi strzałami i zabiwszy kilku, wygnało niebawem na dziedziniec forteczny.

Wolski i Pasek pomknęli z baszty za Szwedami, a przez zrobiony przez nich otwór coraz liczniej włazili do twierdzy inni polscy żołnierze. Nieprzyjaciel w dziedzińcu uszykował się i wywiesił białą chorągiew na znak, że się poddaje; lecz nie była tani cała załoga, tylko jej mulą cząstka: więc Pasek kazał swoim trzymać się w kupie i czekać, co się dalej stanic w innych stronach fortecy.

Wtem po schodach z mieszkania samego kommendanta zeszły na dziedziniec nowe szwedzkie kompanie i połączyły się z temi, które już tam wprzód były nadbiegły; nasi uszykowali się w szereg, aby nie dać się wystrzelać w kupie, i byli gotowi rzucić się na wrogów z pałaszami.

W tej chwili z boku zaczęły się ukazywać inne gromady Szwedów; uciekających w popłochu pędził przed sobą podpułkownik polski Tetwin (2), dostawszy się także innem przejściem do wnętrza twierdz}' ze swymi dragonami. Pasek tedy i Wolski kazali strzelać i rąbać; wszczął się straszny zgiełk i zamęt; nasi zupełnie wzięli górę i zabijali Szwedów, pierzchających na wszystkie strony, bez najmniejszego miłosierdzia. Żołnierze Paska i Wolskiego, położy wszy mnóztwo trupa na dziedzińcu, rozbiegli się po fortecy na rabunek, tak, że wchodzący na podwórze Tetwin, który był przekony, że pierwszy się tam dostał, widząc przed sobą stosy poległych Szwedów, a po naszej stronie tylko Paska i Wolskiego z kilkunastu ludźmi, zawołał:

— Kto tu tych narznął, gdy was tak niewielu?

— My, — odrzekł Wolski, — ale się nie frasujcie, i dla waszmości pozostało; patrz: oto wyglądają z okien wieży.

Gdy tak rozmawiali, młody szeregowiec polski przyprowadził do nich wziętego w niewolę, otyłego oficera szwedzkiego. Pan Pasek zawołał:

— Daj mi go sam, zetnę mu łeb!...

— Pozwólcie wprzód zdjąć odzienie, bo piękne i nowe, — odpowiedział żołnierz, i począł rozbierać Szweda.

Wtem straszny, nieopisany łoskot przerwał mu to zajęcie i przeraził wszystkich obecnych; a był to huk głośniejszy od pioruna, pochodzący z wybuchu prochów, które wysadziły w powietrzu całą narożna, wieżę. Plądrując nasi po zdobytej fortecy, natrafili na sklepy pod basztą, służące za prochownia,; gdy proch zabierali, ktoś nieostrożnie zapruszył ogień i wywołał ten straszny wybuch.

A śliczna miała to być wieżyca, z płaskim dachem, ozdobionym bronzowemi i marmurowemi statuami, tak naturalnie zrobionymi, iż nasi prości żołnierze, widząc jedną figurę upadłą na ziemię, sądzili że to żona samego kommendanta, i dopiero dotknąwszy się jej, zaledwie uwierzyli, iż była marmurowym posągiem. W czasie wybuchu kommendant szwedzki ze starszyzną znajdował się właśnie na owej wieży i wśrod kłębów dymu, siłą prochu rzucony z innymi w górę, wyleciał tak wysoko w powietrze, że ich nasi ledwie dojrzeć mogli z początku, a potem już widzieli wyraźniej spadających z wysokości do morza, jak żaby skaczące do wody, według porównania pana Paska. Domyślał się w tym wypadku nasz bohater kary Bozkiej na Szwedów za poniewieranie kościołów Pańskich w uprzedniej wojnie, za podkładanie min pod nasze zamki obronne, mianowicie Sandomierski, gdzie ich swawola niejakiego szlachcica Bobolę wyrzuciła razem z koniem aż za Wisłę; ale szczęśliwiej niż teraz ich samych, bo mu sit; wtedy nic złego nie stało. "Sprawiedliwe sądy Boże! — wola pan Pasek. — Tu sami na się zbudowali samolówkę, bo im to nasi nie zumysłu uczynili, ponieważ i samych tenże wypadek pożarł ze dwunastu."

Po tak świetnem zwycięztwie, zostawiwszy załogę w zdobytej twierdzy, wracały wojska polskie do obozu, aby w dniu świątecznym Bożego Narodzenia wysłuchać Mszy Ś-tej. Mieli kapelana, ale brakło aparatów mszalnych; zaledwie jednak weszli nasi do poblizkiego boru, spotkali sługę księdza Piekarskiego, wiozącego aparaty t. j. ornat, mszał, kamień mszalny i wszystko, bez czego nie można odprawić Ofiary Pańskiej. Stanęło wojsko w lesie; na pniu ściętego dębu urządzono naprędce ołtarz, zaśpiewano Te Deum laudamus, a Pasek ukląkł służyć do niszy księdzu Piekarskiemu, co widząc, Czarniecki rzekł do niego:

— Panie bracie, przynajmniej ręcę umyć! — a kapelan na to odparł Wojewodzie:

— Nie wadzi to nic, nie brzydzi się Bóg krwią rozlaną dla Swego.

Po mszy powracało wojsko do obozu bardzo gwarnie i wesoło, spotykając nadchodzace podwody z żywnością, wielce pożądaną na głodny ząb po ciężkim trudzie. Dzielny Czarniecki nie taił wcale swej radości z bezprzykładnego prawie zdobycia fortecy, bez dział i piechoty, które mógłby był dostać od Elektora Brandeburskiego; ale, nie chcąc o nic prosić cudzoziemca, cieszył się, że i bez niebo postawił na swojem.

(1) Od hołdu uwolnił Kurfirstów Traktat Welawski z. d. 19 Września 1657 r.

(2) Jan Tetwin, podpułkownik dragonów w Wojsku Stefana Czarnieckiego.

ROZDZIAŁ III:

ZDOBYCIE WYSPY ALSEN. — WYBIEG DLA POBRANIA PIENIĘDZY Z MIESZKAŃCÓW. — PODRÓŻ MORSKA. — BITWA NA MORZU. — CZARNIECKI I MONTEKUKULI. — WZIĘCIE FREDERYKS - ODDE. — PASEK ZAMIERZA OŻENIĆ SIĘ W DANII. ANEGDOTA O DUCHACH FAMILIJNYCH. — POWRÓT DO KRAJU.

Wojsko polskie na początku nowego, 1659, roku stało w Hadersleben, gdzie przepędziło dosyć wesoło i dni zapustne, a tylko jego przednie staże bywały niepokojone przez Szwedów znajdujących się nieopodal, w znacznej sile, na wyspie Alsen, której Prusacy nie śmieli, czy nie chcieli, atakować, choć im nic brak było artyleryi i piechoty. Raz Czarniecki osobiście na czele kilkuset konnych pojechał dla obejrzenia tej miejscowości, i za powrotem kazał wojsku przygotować się do bitwy, zaopatrzywszy się w żywność. Wyspa Alsen od lądu była przedzielona morzem nie szerszeni niż Wisła pod Warszawą; lód na zamarzłym brzegu przerąbano siekierami; każdy zatknął pistolety za kołnierz, a u szyi zawiesił ładownicy z nabojami. Mając konie przyzwyczajone do przepływania rzek, gdy sam Czarniecki, przeżegnawszy się, pierwszy wjechał do wody, puściło się całe wojsko za nim i, dawszy koniom wypocząć nieco na mieliźnie w pośrodku zatoki, zbliżało się odważnie do nieprzyjacielskiego brzegu. Szwedzi, kwaterujący po wsiach i miasteczkach, wtedy dopiero spostrzegli naszych, gdy ci już byli na środku zatoki; nadbiegli i zaczęli strzelać: lecz ogarnęła ich wielka trwoga, skoro obaczyli, iż nasi, wychodzący z wody, mają broń niezamoczoną, jakby zaczarowaną, strzelają celnie i silnie rażą. Zabijali tedy Polacy i tratowali końmi nieprzyjaciół, wydostając się szeregami z wody, i niebawem rozbili ich zupełnie, dowódzcę wzięli do niewoli i opanowali całą wysepkę, mającą przestrzeni tylko siedm mil kwadratowych, ale posiadającą kilka miasteczek i wiosek kilkadziesiąt. Oddawszy dowódzcę Szwedów Królowi Duńskiemu i z jego nowotworzącego się wojska zostawiwszy załogę na Alsen, niewielu straciwszy swoich, wrócił Czarniecki do dawnego obozu, ale w tym powrocie chorągwie nasze przebywały odnogę już nie wpław, lecz w łodziach.

Po tem zwycięztwie odpoczęli Polacy kilka tygodni, a następnie wyruszyli pod fortecę, stojącą nad samem morzem, zwaną Frederyks - Odde. Zbyt to silna była twierdza; nie mogli jej wtenczas zdobyć nasi, bo ich strasznie rażono z dużych armat, noszących nazwę kartanów: więc po licznych, jakkolwiek dosyć szczęśliwych, potyczkach w polu i pod jej murami, musieli w końcu odstąpić.

Przeszli potem nasi do południowej Jutlandyi i stanęli w Arhusen i innych miejscowościach; pan Pasek kwaterował we wsi Horningu. Na utrzymanie naszego wojska rząd duński dawał pieniądze w taki sposób: dozwolone było Polakom brać na każdego konnego żołnierza po 10 talarów miesięcznie od właścicieli ziemskich z pewnej miejscowej miary gruntu; sami nasi żołnierze wybierali tę daninę, a czasem i większą, gdzie ludność była zamożniejszą.

Na pobór tej dani dla chorągwi, w której służył Pasek, wyznaczono z okolicznemu gruntami miasteczko Ebeltoft, położone na półwyspie pomiędzy dwoma morzami otaczającemi Danią. Niebezpieczna to była dla naszych miejscowość, bo Szwedzi morzem z zajętej przez siebie Kopenhagi mogli wpadać niespodzianie i chwytać w niewolę; nie dozwolono przeto stać tam oddziałowi, lecz tylko pana Paska, jako poborcę, wysłano po pieniądze.

Posłannictwo to nie bardzo do smaku przypadło naszemu bohaterowi, a znajomi żegnali go smutnym żartem, mówiąc:

— Kłaniaj się tam od nas Królowi Szwedzkiemu, bo go prędzej obaczysz w Kopenhadze, niż my.

P. Pasek ciekawym był ujrzeć morze zblizka, poznać różnicę fal Morza Niemieckiego a Bałtyku, i to skłoniło go do przyjęcia zlecenia z właściwą mu odwagą, chociaż i sam Czarniecki zalecał dzielnemu żołnierzowi wielką ostrożność.

Widać, że z początku nie bardzo łatwo szedł naszym wojakom ów pobór pieniędzy, mianowicie z powodu nieznajomości języka duńskiego, bo chociaż pana Paska dla tego głównie wysłano na poborcę, że znał dobrze język łaciński, nieobcy Duńczykom; musiał się jednak zdobyć na koncept i udawać, że nic mówi po łacinie. W Ebeltoft pokazywał tylko assygnacyą, komu należało, i milczał upornie.

Zapytali go raz tedy Duńczycy po niemiecku:

— Czy znasz język niemiecki?

— Nyx — odpowiedział.

Przyszedł ktoś umiejący po włosku i zapytał go w tym języku:

— Gadasz po włosku?

— Nyx.

Bardzo się więc zafrasowali Duńczycy, widząc, że ze swym poborcą, nic mogą, się porozumieć; o co tylko pytali się go różnemi językami: czy może chce jeść? czy pić? lub wypocząć? on na wszystko odpowiadał jednem słowem: — Geld.

Wiedząc wszakże, iż wtedy dużo Polaków mówiło po łacinie, sprowadzili jakiegoś zamożnego szlachcica duńskiego, który doskonale władni tym językiem i wielu innemi, bo długo podróżował w obcych krajach. Pan ten powitał Paska w łacińskiej mowie:

— Pozdrawiam pana! A Pasek na to:

— Geld.

— Może mówisz po francuzku? — przemówił w tym języku szlachcic duński.

— Geld — odparł pan Pasek.

— Po włosku? — rzekł językiem włoskim niecierpliwy Duńczyk.

— Geld.....

— Żadnego ludzkiego języka nie rozumie! — odezwał się badający go do swych rodaków, i pożegnawszy obecnych, odjechał do domu.

Na drugi dzień Duńczycy, choć nic mogli się z Paskiem rozmówić, lecz pragnąc go sobie ująć., przybyli z podarunkami: przyprowadzili karmnego wolu, przyswojonego jelenia, przynieśli w wannie żywego łososia i przytem srebrny kubek pełen talarów, a wiedząc już, iż pan poborca żadnym nic mówi językiem, odezwali się tylko po duńsku:

— Przychodzimy z darami.

Wtedy pan Pasek, wskazując palcem kubek z talarami, odezwał się do nich po łacinie:

— Oto jest najlepszy tłómacz pomiędzy nami.

Niesłychana radość ogarnęła Duńczyków, że wreszcie poborca przemówił; zaczęli go ściskać, całować, wdali się z nim w rozmowę, na wszystkie warunki opłaty chętnie przystali, podochocili sobie z nim razem, i za pierwszy miesiąc we dwa dni złożyli pieniądze.

O tym zręcznym wybiegu pana Paska dowiedziało się całe wojsko i nazywało odtąd talary tłómaczami, a sam Czarniecki śmiał się szczerze z tego znalezienia się swego podkommendnego, i gdy potem Pasek stanął przed Wojewodą w Arhusen, ten odezwał się do obecnego w tej chwili porucznika Polanowskiego:

— Mam tu w wojsku towarzysza posiadającego wszystkie języki; gdy przed nim postawią kubek srebrny z talarami, mówi jakiem kto zechce narzeczem.

Bawiąc w Jutlandyi południowej w Ebeltoft, w wolnych chwilach zajmował się pan Pasek rybołówstwem; podziwiał różne kształty ryb i innych zwierząt morskich; przypatrywał się przez przezroczystą wodę dnu morskiemu i odbywał w łodzi odległe przejażdżki.

Raz tej ostatniej przyjemności o mało co nie przypłacił wolnością i życiem. Było to tak:

Zachciało mu się na nabożeństwo wielkonocne z Ebeltoft pojechać morzem do Arhusen, gdzie stał Czarniecki. Zaufał tedy marynarzom, znającym dobrze miejscowość; a że to było niedaleko, bo tylko mil sześć: wiec, ponieważ w ciągu dnia w Wielką Sobotę morze się burzyło, w nocy zatem puścił się w drogę. Noc była niesłychanie ciemną. Odbiwszy od lądu, jechali podróżni zbyt długo, jak się zdało panu Paskowi, zapytał przeto sternika:

— Czy dobrze jedziemy? czyśmy nie zbłądzili?

— Dobrze, dobrze — odpowiedział sternik — nie pierwszy to raz jadę w nocy do Arhusen.

— Tak mówisz.... ale czy widzisz tam cos po lewej stronie? — ciągnął Pasek.

— Nic nie widzę....

— To ja mam lepszy wzrok od ciebie, panie sterniku, i widzę wyraźnie jakieś miasto.

— Niech Bóg nas uchowa; aby z lewej strony było miasto — odparł niespokojnie sternik; byłoby to miasto szwedzkie, bo nasz Arhusen powinien się znajdować z prawej strony.

Podpłynęli bliżej; z przerażeniem spostrzegli okręty szwedzkie, stojące w porcie Niköping: poznali, że zabłądzili. Zegar na wieży bił północ, a łódź cichutko port wymijała.

Wtem strażnik okrętowy spostrzegł naszych podróżnych i zawołał:

— Kto tam?

Nauczony przez pana Paska, sternik odpowiedział: — Rybacy.

— A zkąd?

— Tutejsi....

— O wy, nicponie! — począł wymyślać strażnik; — włóczycie się po nocy, a czy to nie wiecie, że już święto, Wielkanoc!....

Nie zważając na te słowa, wszyscy znajdujący się w łodzi robili pośpiesznie wiosłami; nie oddalali się, jednak zbytecznie od szwedzkiego brzegu, aby nie ściągnąć mi siebie podejrzenia; ale niebawem zaczęto świstać, i z prawej strony od morza dały się słyszeć strzały armatnie.

— Oto. gdzie Arhusen! — zawołał pan Pasek — wskazując ręką na ląd, zkąd dochodził odgłos dział.

— Co pan mówisz, dla Boga?!... — Przerwali Duńczycy.... — To muszą być strzały przy oblężeniu Kopenhagi, to tam Kopenhaga.

— Nie, to są, strzały z dział polskich; Polacy mają zwyczaj strzelać podczas Rezurrekcyi.

Nareszcie poznali Duńczycy, gdzie się znajdują; że istotnie strzały słychać z Arhusen, i kierując się ku nim, wszyscy razem z całą siłą, jak pan Pasek powiada, ze aż żebro za żebro zachodziło, zaczęli gorliwie wiosłować. Ale zaledwie o milę od brzegu szwedzkiego odpłynęli, spostrzegli ich Szwedzi i na sześciu łodziach puścili się za nimi w pogoń.

Łódź pana Paska nie dała się wszakże dopędzić; po paru godzinach nieprzyjaciel zaprzestał pogoni i powrócił do portu.

Płynął tedy nasz bohater czas jakiś dosyć spokojnie, zbliżając się stopniowo do celu podróży, gdy wtem jeden ze starszych wioślarzy odezwał się do niego:

— Uniknęliśmy jednego nieprzyjaciela, a drugi, straszniejszy, nam grozi.

W rzeczy samej spostrzeżono oznaki nadchodzącej burzy; na malej łodzi wszystkich opanowała trwoga. Szczęściem, że wiatr był pomyślny, dął w stronę lądu, a morze jakoś powoli podnosiło swe fale. Zdwajając siły, pracowano wiosłami jeszcze całą godzinę. Sternik zręcznie kierował, i już wyraźnie było widać Arhusen: ale morze coraz groźniej zaczynało się burzyć; bałwany tak potężnie miotały łodzią, iż jej boki złowrogo trzaskały, zalewały ją fale, i musieli wszyscy, czem kto miał, nawet kapeluszami marynarskiemi, wyrzucać wodę do morza. Już i pan Pasek, człek zwykle pełen odwagi, poczynał ją tracić i polecał się Panu Bogu, myśląc w duszy: "Prawdę powiada przysłowie: "kto się modlić nie umie, niech się puści na morze." Nawet marynarze duńscy, oswojeni z burzami, tracili nadzieję ocalenia; gdy wtem bałwany morskie nadspodziewanie same wniosły łódź do portu Arhusen.

Spostrzegli ją mieszkańcy i na brzegi wybiegli ze sznurami, aby je rzucać na pomoc tonącym. Długo jeszcze niesforne fale odpychały łódź od bulwaru w porcie, zanim jeden z marynarzy zdołał sznur uchwycić; ale łódź z takim impetem przybiła do brzegu, ze sternik wypadł aż na, bulwar, a pan Pasek i towarzyszący mu Duńczycy plackiem nagle legli na dno pełne wody.

Zmokły, jak szczur, dostał się Pasek na ląd stały; ale się już na Rezurrekcyą spóźnił i musiał wstąpić do jakiejś gospody, aby się osuszyć i zmienić odzież; ogrzewał się tam i posilał, a mnóztwo znajomych przyszło go odwiedzić, dowiedziawszy się o tej jego, nie zbyt szczęśliwej, podróży.

Gdy nazajutrz rano był u Czarnieckiego i opisał mu swe przygody, Wojewoda odezwał się z uśmiechem:

— Prawda, że to nie miłe przejścia, ale masz, panie bracie, teraz pierwszeństwo nad całem wojskiem, bo wojujesz i na lądzie i na morzu, gdy ono wojuje tylko na lądzie. Sam jeden widać chcesz zdobyć całą Szwecyą.

— Kiedy tak pan wojewoda utrzymuje — odrzekł Pasek — że dwojaką prowadzę wojno, morską i lądową, to też i o podwójną, upraszam zapłatę.Śmieli się wszyscy obecni z tej odpowiedzi, i gwarząc wesoło, poszli razem z Wojewodą na świąteczne nabożeństwo.

W kilka dni potem, pomimo ostrzeżeń przyjaciół, snadź zasmakowawszy w podróży morskiej, tą samą łodzią powrócił pan Pasek szczęśliwie do Ebeltoft; płynął jednak teraz dla bezpieczeństwa już blizko brzegu, i to we dnie, aby drogi nie zmylić.

Niedługo po tej przejażdżce na morzu był też Pasek świadkiem walnej bitwy morskiej, a to takim sposobem: Holendrzy, sprzymierzeni z Elektorem Brandeburskim, przysłali Prusakom i Polakom na pomoc siedm wojennych okrętów, które miały ich przewieźć do Fijonii. a następnie do Szwecyi; okręty te stanęły w porcie, w Ebelfoft, gdzie się znajdował pan Pasek. Admirał holenderski, czyli główny dowódzca floty, widać człek nie dumny, jako ze sprzymierzeńcem, poznał się z naszym bohaterem, bywał u niego i zapraszał go do siebie na okręt admiralski. Otóż razu jednego, zaproszony przez admirała na obiad, popłynął pan Pasek do okrętu z niejakim Lanckorońskim, sługą Czarnieckiego. Zaledwie siedli do stołu, przybyła straż z wiadomością, iż od strony Zelandyi, zajmowanej przez Szwedów, ukazały się w dali dwa duże okręty. Admirał, zwracając się do Paska, rzekł:

— One nam jeść nie przeszkodzą.

Kazał jednak uważać: jakieby to były okręty, czy czasem nie nieprzyjacielskie. Jedli tedy obiad, aż znów dają znać, że się jeszcze dwa nowe ukazały, ale nie można poznać zdaleka do jakiego należą narodu: wiecie bowiem, że każdy okręt ma tak zwaną banderę, chorągiew z herbem państwa, do którego należy.

Sam tedy admirał wziął swoją lunetę i, spojrzawszy, przekonał się, iż to były okręty szwedzkie, a gdy się ich ukazało piętnaście, kazał swoim stanąć w rząd u wejścia do portu, aby mu z tylu nic zaszły. Nie bał się im wydać bitwy, ale nie miał dużo załogi, czyli wojska, na swych okrętach; przybywszy bowiem jedynie w celu przewożenia do Szwecyi żołnierzy polskich, z nieliczną służbą okrętową nie mógł się bardzo narażać; nieprzyjaciel zaś, jak się o tem później dowiedziano, był przez zdrajcę Prusaka o słabej sile wojennej Holendrów uprzedzony.

Gdy już szwedzkie okręty podpłynęły blizko, admirał zaczął namawiać swych polskich gości do powrotu na ląd, bo teraz już napewne miała się stoczyć bitwa. Lanckoroński, który wmieście, w mieszkaniu, zostawił był znaczną summę, piętnaście tysięcy talarów, należącą do Wojewody (Czarnieckiego), z obawy, aby jej w popłochu, w razie wylądowania Szwedów, nie skradziono, powrócił do miasta; ale pan Pasek został na okręcie przy admirale, chcąc widzieć, jak wygląda bitwa na morzu.

Dwa pierwsze okręty szwedzkie napadły na dwa holenderskie, stojące z lewej strony; wystrzelono do siebie po razu z dział wszystkich; poczem zapaśnicy odpłynęli, aby ponabijać armaty. Szwedzi czekali czas jakiś, póki inne okręty nie nadpłynęły. W mieście tymczasem zaczęto bić w dzwony i każdy Duńczyk umiejący władać bronią śpieszył na pomoc Holendrom.

Zbliżyły się wreszcie szeregiem wszystkie nieprzyjacielskie okręty, a jeden, śmielszej natury, dostał się aż w sam środek holenderskich. Strzelano z różnych stron i odłamy desek posypały się z okrętu; zaczął przechylać się z boku na bok i musiał zmykać na stronę, według słów pana Pilska: kulejąc jak pies potrącony w nogę. Nacierali jeszcze Szwedzi na Holendrów, chcąc ich koniecznie otoczyć, ale Holendrzy dzielnie się bronili i gdy noc nadeszła, nieprzyjaciele odstąpili, nic nie wskórawszy; bitwa się przerwała, a pan Pasek czółnem powrócił do miasta. Lecz nie był to koniec tej bitwy.

W nocy schwytali Szwedzi jakiś okręt kupiecki: nad rankiem, rozpiąwszy mu żagle i podłożywszy ogień, skierowali go do portu, na Holendrów; jednocześnie zaatakowali ich całą siłą, strzelając z dział wszystkich, których na każdym okręcie było po ośmdziesiąt, lub nawet po sto. Niepodobna wyobrazić sobie okropności tej bitwy, gdzie się musiano wystrzegać, i owego zapalonego okrętu, łatwo mogącego podpalić inne, i Szwedów, nacierających zblizka, i samej zresztą wody, owych fal morskich, będących także wrogiem człowieka i pochłaniających go bez miłosierdzia. Huk dział, łoskot upadających, zapalonych żagli, trzask zrywanych armatniemi kulami masztów, krzyki i jęki rannych i konających, wrzawa w mieście: wszystko to razem przerażające przedstawiało widowisko i smutne na panu Pasku czyniło wrażenie. Patrzał on na bitwę, stojąc na bulwarze, a kule szwedzkie, aż tam dolatujące, zabijały ludzi w około niego. Mieszkańcy Ebeltoftu, niepewni zwycięztwa, swych sprzymierzeńców, i sądząc, że Szwedzi zajmą miasto, zaczęli chować w wodzie, według zwyczaju, swe kosztowności i bogatsze sprzęty, z obawy rabunku. Nie przyszło jednak do tego. Od podpalonego okrętu zapalił się i szwedzki jeden okręt, drugi zatoną, bo go Holendrzy przedziurawili celnemi strzałami; dwóm innym połamały się od kul wielkie, maszty, wskutek czego nie mogły pływać, a że i dnia poprzedniego jeden szwedzki okręt uszkodzony nie zdał się do bitwy, widząc Szwedzi, iż większe od Holendrów mają, straty, a nadto wiatr zaczyna być dla nich niepomyślnym, zaniechali bitwy i odstąpili zupełnie.

Nadeszła tymczasem Holendrom pomoc od Prusaków, którzy wzmocnili ich załogę. Zaczęli tedy naprawiać swe uszkodzone okręty i wydobywać z wody zatopione działa szwedzkie. Fan Pasek pisze, iż Holendrzy mieli wybornych nurków i wyśmienicie pływali; w czasie bitwy nawet jedna Holenderka, uciekając z zapalonego okrętu, rzuciła się do morza i ze trzy ćwierci mili płynęła, póki nie dostała się na sam bulwar.

Nazajutrz po bitwie jeździł pan Pasek do admirała z powinszowaniem. Znalazł go w wesołem usposobieniu z powodu wygranej; admirał zaś chwalił potem naszego wojaka przed Czarnieckim. że, chociaż żołnierz lądowy, nie bał się morskiej bitwy.

Otrzymał wreszcie Pasek rozkaz opuszczenia Ebeltoftu, bo już wszystkie oddziały szły do wspólnego obozu, znajdującego się pomiędzy fortecą Frederyks-Odde i miastem Rypen.

Widać w wojsku naszem, zostającem pod dowództwem Czarnieckiego, panował wielki porządek, gdyż pułki z różnych stron przybywające w jednym i tym samym dniu stanęły w obozie, wzbudzając podziwienie oficerów cesarskich, których oddziały, zgromadzając się do nowego obozu o parę mil odległego, przez cale niemal dwa tygodnie nadciągały pojedynczo.

Generał cesarski Montekukuli czuł niechęć i zawiść ku Czarnieckiemu z tego powodu, iż Król Duński swe nowo-tworzące się wojsko, tak żołnierzy, jak i oficerów oddał pod rozkazy polskiego wodza; Montekukuli bowiem uważał siebie za ważniejszą i wyższą figurę. Przy pierwszem spotkaniu posprzeczali się z sobą. i Czarniecki rzekł w końcu do wodza cesarskiego:

— Po co się mamy dłużej swarzyć?... Tyś żołnierz i ja żołnierz, tyś generał i ja generał, załatwijmy między sobą sprawę orężem.

I rzeczywiście: posłał na drugi dzień do Montekukulego dwóch oficerów jako sekundantów, czyli osoby wybrane na świadków pojedynku; ale wódz cesarski nie stanął na plac boju, przysłał tylko od siebie oficerów dla załatwienia sprawy polubownie.

Elektor Brandeburski, jako naczelny wódz wojsk obu, pochwalił Montekukulego, że się nie chciał bić z Czarnieckim, bo musiałby bić się i z nim samym, zastępującym królu Polskiego, od którego był wysłany Czarniecki do Danii.

Jednak za przymówki czynione naszemu wojewodzie Bóg w kilka dni ukarał Montekukulego, bo gdy, wsadziwszy swe wojsko na okręty, popłynął do Szwecyi z zamiarem wtargnięcia do Fijonii, Szwedzi otoczyli go na morzu, rozbili na głowy i jego samego w obie nogi ciężko ranili.

Tymczasem Polacy ucierali się pomyślnie z nieprzyjacielem pod fortecą Frederyks Odde i przygotowywali się ostrożnie do wzięcia jej szturmem. W tym celu w nocy usypali szańce, ustawili w nich działa, a gdy Szwedzi, nad rankiem to spostrzegłszy, wyszli z fortecy i zaatakowali nasze, wojsko, pułkownik Tetwin z dragonami swymi wpadł na nich z boku niespodzianie i odpędził ich tam, zkąd przyszli. Drugiej nocy Polacy jeszcze wzmocnili swe szańce, a choć Szwedzi powtórnie próbowali ich odpędzić, to jednak, zostawiwszy dużo trupów na pobojowisku, zemknęli, jak poprzednio, do twierdzy; tej samej nocy wsiedli na statki i uciekli na Fijonią.

Zdziwili się nazajutrz nasi, gdy ujrzeli otwartą, przez wojsko niezajętą, fortecę i słyszeli mieszkańców jej wołających: Niech żyje Król Duński!

Już po przekonaniu się, iż wojsko szwedzkie istotnie opuściło Frederyks-Odde, Czarniecki, obawiając się jakiejś zdrady, a mianowicie min prochowych, otoczył wal swą strażą i żołnierzom śpieszącym na rabunek nie pozwolił wchodzić do wnętrza twierdzy. Ta przezorność jego ocaliła życie wielu ludziom, bo w samej rzeczy Szwedzi, uciekając, podłożyli byli prochy i zapalili do nich laty, tak, że niebawem wyleciało w powietrze kilka zabudowań, szczególnie magazyny żywności, której nieprzyjaciel nie zdołał zabrać ze sobą.

Duńczycy podziwiali męztwo i szczęście Polaków z powodu tak rychłego zdobycia jednej z największych fortec; Elektor Wilhelm winszował Czarnieckiemu. zazdroszcząc mu tej stawy w głębi duszy, a Szwedzi pękali później ze złości, że się im naszych nie udało wprowadzić w pułapkę i wysadzić w powietrze.

Po wzięciu tej twierdzy nie próżnowali bynajmniej Polacy: przeprawiali się niespodzianie i często do Fijonii. napadali na Szwedów, zrządzając im wielkie szkody, pustoszyli wsie, i brali niewolnika, a nigdy szczęście i męztwo nie opuszczało ich w tych wyprawach, czemu się wielce dziwił Król Szwedzki. Raz przypadkiem schwytali Szwedzi towarzysza Myśliszowskiego; stawiono go przed Karolem Gustawem, a ten schwytanego pytał:

— Jakie to tu jest wojsko z Czarnieckim?

— To które zwykle należy do jego dywizyi — odrzekł zapytany.

— Gdzieżeście byli, gdym ja był w Polsce? — ciągnął król.

— Biliśmy się z Waszą Królewską Mością.

— Czemuż nie tak dzielnie jak teraz? — zagadnął Karol Gustaw.

— Taka snadź była wola Boża — odpowiedział Myśliszowski.

— I to być może; ale ja ci powiem drugą przyczynę: w Polsce biliście się nie tak dobrze, bo po przegranej każdy mógł powrócić do domu; tu zaś, gdybyście przegrali, noga-by już jedna nie, wyszła.

Myśliszowski uznał słuszność tej uwagi, ze, nie mając już odwrotu, w rzeczy samej, musieli nasi bić się w Danii prawie z rozpaczą, — i zamilkł.

Po wzięciu Frederyks-Odde Szwed z Duńczykiem wszedł w układy o pokój, a naszemu wojsku Król Jan Kazimiera przysłał rozkaz powrotu do Polski, której groziła nowa wojna. Po powtórnym rozkazie miano wnet ruszyć ku granicy.

Pan Pasek wtedy, lecz już jako człowiek prywatny, nie jako żołnierz, znajdował się w bardzo drażliwem położeniu, a to z tej przyczyny. Mieszkając w Ebeltoft, poznał się był i zaprzyjaźnił z bogatą szlachecką rodziną państwa Dywanie; wszyscy jej członkowie cenili wysoce, naszego ziomka i starym rodzicom zachciało się koniecznie ożenić go z córką jedynaczką, bardzo rozumną, wykształconą i przystojną panienką. Był już pan Pasek prawie jak narzeczonym panny Eleonory, gdy do wojsk naszych przyszedł rozkaz wracania do kraju. Długo się wahał nasz rodak: czy wracać do Polski, czy, ożeniwszy się bogato, i to z przywiązania, pozostać w Danii? postanowił nareszcie pozostać, i ze swym krewnym Rylskim jechał już z obozu do państwa Dywanie, gdy wtem dowiedział się w drodze, że kilka tysięcy Szwedów wylądowało pod miastem Skanderborgiem i zajęło właśnie strony, przez które miał przejeżdżać. Nierad tedy wrócił do obozu i tam zastał już Czarnieckiego gotującego się do wyruszenia na owych Szwedów. Powstrzymał jednak Polaków Elektor Brandeburski, dawszy znać, iż sam ze swymi Prusakami podoła nieprzyjacielowi. Wojewoda nasz, rad z tego oszczędzenia fatygi i krwi polskiej, miał się odezwać:

— Baba z wozu, koniom lżej.

Wtem nadszedł i rozkaz rychłego posuwania się ku granicy z powrotem do kraju. Oczywistą, tedy była wola Boża, aby pan Pasek nic pozostał w Danii, gdy ciągle ku temu spotykał przeszkody; nadto i Rylski krewny i doradca, odradzał teraz naszemu wojakowi żeniaczkę w obcym kraju.

Już nazajutrz mieli wychodzić z obozu, gdy Elektor Wilhelm przysłał, prosząc Czarnieckiego, aby mu choć trochę; zostawił Polaków, snadź na postrach Szwedom.

Wyznaczył wojewoda do pozostania w Danii pułk Piaseczyńskiego, w którym służył Rylski; ten więc zmienił teraz swe przekonanie i namawiał znowu pana Paska, aby nic wracał do Polski. Wahał się Pasek, nie wiedząc co począć, bo i czuł wielkie przywiązanie do panny Dywarne i już się był względem jej rodziców zobowiązał; ale i tęsknota do swoich, do rodzinnej ziemi, także nie umilkła w jego duszy. Poskutkowałyby wszakże ostatnie namowy Rylskiego, gdyby nie kapelan wojskowy, ów ksiądz Piekarski, któremu pan Pasek sługiwał do mszy; ten, dowiedziawszy się o zamiarze naszego wojaka, zaczął mu przekładać:

— A dla Boga, nie czyń tego, bo gdy się ożenisz, żona i jej rodzice nigdy ci nic pozwolą powrócić; przywykniesz do nowych ludzi i zwyczajów; żyjąc pomiędzy Lutrami, sam zlutrzejesz; dostaniesz bogatą żonę, a stracisz duszę. Szczęściem swojem i dostatkiem tutej nie zrobisz pociechy rodzicom znajdującym się od ciebie o mil kilkaset.

Przekonany tą mową, porzucił pan Pasek na. zawsze myśl zamieszkania w Danii, i dobrze, na tem wyszedł bo, choć pozostali w niej pod dowództwem Piaseczyńskiego Polacy gromili po dawnemu Szwedów, wielu z nich wszakże poległo, a nawet sam Piaseczyński i ów Rylski, krewny Paska, nałożyli głową; że zaś pan Pasek lubił się narażać i nigdy się nie cofał, łatwo przypuścić, że i jego spotkałby los podoimy.

Dziwnie prostoduszne jedno przekonanie wyniósł pan Pasek o stronach, w których wojował za granicą; powiada bowiem, że Szwedzi i mieszkańcy pewnych prowincyj duńskich tak się posługiwali dyablami, jak Turcy swymi niewolnikami; że byli z niemi w ciągłych stosunkach, gdyż złe duchy ubywały się w ich domach; przytacza wreszcie następującą, niby historyczną i prawdziwą, anegdotę.

Gdy Rej jechał do stolicy Szwecyi w poselstwie od króla Polskiego, zachorował mu w drodze stangret; zostawił go przeto u jakiegoś szlachcica szwedzkiego, dopóki się nie wyleczy. Chory woźnica leżał samotnie w pustym pokoju, myślał o kraju i o swym panu, gdy wtem posłyszał zbliżającą się, jakby z innych pokojów, bardzo śliczną muzykę; słucha: słucha, muzyka co chwila wyraźniejsza gra, już tuż za drzwiami, ale żadnych stąpań ludzkich nie słychać. Nagle spostrzega na podłodze w środku pokoju maluśkiego człowieczka, ubranego po niemiecku; wylazł on z mysiej nory; potem ukazuje mu się takich karzełków, wyłażących z nory, bardzo wielu. Były tum i kobiety, postrojone na wzór lalek, jedna, zaś ubrana, jak panna młoda do ślubu. Szli wszyscy parami, milcząc, i zmierzając do drzwi wiodących do przyległego pokoju, ale nie złego nie robili choremu stangretowi, który jednak na sam ich widok o mało co nie skonał ze strachu. Jeden człowiek pozostał i odezwał się do niego:

— Nie lękaj się: nic ci się złego nie stanie; jesteśmy tutejszymi duchami familijnemi, jeden z naszych braci żeni się obecnie, widziałeś jego wesele na które i ciebie zaprasza.

Po wyjściu duchów wstał chory z łóżka i, nie chcąc z niemi widzieć się powtórnie, zamknął drzwi na haczyk; ale niebawem znów posłyszał muzykę z powracającem od ślubu weselem.

Gdy pomimo kołatania stangret Reja nie chciał drzwi otworzyć, jeden z malców wlazł do pokoju przez szparę znajdującą się u progu; w mgnieniu oka stał się wysokim mężczyzną i, pogroziwszy choremu palcem, otworzył drzwi i wpuścił do pokoju całe grono weselne; przeszło ono parami cichutko, i skryło się napowrót w mysiej norze pod piecem. W godzinę może znów wyłazi z nory ów człowiek i przyniósł choremu na talerzu duży placek z rodzynkami i konfiturami.

— Pan młody ci to przysyła z uczty weselnej — rzeki do stangreta.

Stangret mu podziękował i postawił placek na stole przy łóżku, ale nie śmiał go skosztować.

Wkrótce przybyli z doktorem ludzie dozorujący chorego; spostrzegli placek i pytali: kto go przyniósł? a gdy stangret opowiedział całą, historyą, odezwali się do niego:

— Czemu więc nie jesz?

— Jakto, czemu nie jem?... bo się boję — odrzekł.

— Nie bądźże zabobonnym prostakiem; placek ci nie zaszkodzi; te duchy — to nasi przyjaciele.

Lecz chory stangret za nic w świecie nie chciał wziąć do ust pieczywa, jak sądził, złych duchów, i sami Szwedzi w oczach jego zjedli ów weselny przysmak.

Nietylko pan Pasek, ale i koledzy jego wierzyli w to, że się znajdują w Szwecyi i w Danii takie duchy familijne, których poprostu nazywali dyabłami, a wielu Szwedów uważali za czarowników, czyli charakterników, i idąc na bitwę, dla zaklęcia ich czarów, ocierali swe kule i pałasze o szkaplerze i relikwie świętych.

Powracał wreszcie pan Pasek do kraju z całem wojskiem Czarnieckiego, a przeszedłszy przez Hamburg, księztwo Meklenburskie i Brandeburgią, na Szczecin zbliżał się ku granicy polskiej, zdążając do dawnego obozu, zwanego wówczas taborem, gdzie się znajdowały wozy i czeladź rycerstwa. Obóz był w miejscowości zwanej: Czaplinek. Przebywszy granicę wesoło i dziękując Bogu za szczęśliwy powrót do rodzinnej ziemi, zuchy z Danii rozproszyli się w osobnych oddziałach na różne strony; a że w tymsamym czasie; i hetman Lubomirski wracał ze swemi hufcami, z pod Malborga: więc się różne wojska po drogach z sobą spotykały i krzyżowały. Pasek wspomina, że żołnierze Czarnieckiego daleko porządniej wyglądali od żołnierzy Lubomirskiego, chociaż po większych trudach wojennych i z dalszych stron wracali. Widząc wojaka wychudłego, bosego, idącego pieszo, można było zgadnąć od razu, że to lubomirczyk; każdy zaś konny, zbrojny, dobrze odziany, był to z pewnością czarniecczyk lub duńczyk, bo tak niektórzy wracających z Danii nazywali.

Czarnieckiemu na zimowe leże, czyli na zimowe kwatery, wyznaczono dzisiejsze Księztwo Poznańskie, a na chorągiew Paska przypadły pod Poznaniem dwie mieściny: Oborniki i Mosina. Jadąc do nich, spotkał pan Pasek w drodze ciężko chorego, niesionego na noszach towarzysza, dawnego kolegę szkolnego; ulitowawszy się. nad nim, przyjął go na nocleg do swego pokoju, ale w parę, dni potem, zaraziwszy się widać, sam zachorował obłożnie i o mało co nie umarł. Silny organizm wytrzymał słabość; wyzdrowiał prędko pan Pasek, ale, jak wspomina, wyłysiał wówczas zupełnie. Następuie z częścią chorągwi stanął na zimowisko w Mosinie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej