Juliusz Verne

PRZYPADKI PEWNEGO CHIŃCZYKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ 1

ROZDZIAŁ 2

ROZDZIAŁ 3

ROZDZIAŁ 4

ROZDZIAŁ 5

ROZDZIAŁ 6

ROZDZIAŁ 7

ROZDZIAŁ 8

ROZDZIAŁ 9

ROZDZIAŁ 10

ROZDZIAŁ 11

ROZDZIAŁ 12

ROZDZIAŁ 13

ROZDZIAŁ 14

ROZDZIAŁ 15

ROZDZIAŁ 16

ROZDZIAŁ 17

ROZDZIAŁ 18

ROZDZIAŁ 19

ROZDZIAŁ 20

ROZDZIAŁ 21

ROZDZIAŁ 22

PRZYPADKI PEWNEGO CHIŃCZYKA

Juliusz Verne

ROZDZIAŁ 1

W KTÓRYM OSOBOWOŚĆ I NARODOWOŚĆ BOHATERÓW Z WOLNA SIĘ ODSŁANIA

- Trzeba jednak przyznać, że życie ma swoje dobre strony - rzekł oparty o marmurową poręcz krzesła jeden z biesiadników, pogryzając kłącze lotosu w cukrze.

- Ale i złe także - odpowiedział między dwoma atakami kaszlu drugi, którego omal nie zadławił kolec delikatnej płetwy rekina.

- Bądźmy filozofami! - odezwał się starszy osobnik, którego nos zdobiła para ogromnych okularów o grubych szkłach, oprawnych w drewno. -Dzisiaj możesz się zadławić, a jutro wszystko popłynie tak gładko, jak ten słodki napój do gardła. Cóż, takie jest życie!

To powiedziawszy, ów epikurejczyk o zgodnym usposobieniu wychylił czarkę wybornego ciepłego wina, którego opary z wolna unosiły się z metalowego czajniczka.

- Co do mnie - podjął czwarty biesiadnik - życie wydaje mi się jak najbardziej do przyjęcia, gdy nic się nie robi i posiada się środki ku temu, aby nic nie robić!

- Nieprawda! - zaoponował piąty. - Szczęście tkwi w nauce i pracy. Zdobyć możliwie jak największą ilość wiadomości, to starać się uzyskać szczęście!...

- A w ostatecznym rachunku dowiedzieć się, że się nic nie wie!

- A czyż nie to jest początkiem mądrości?

- A jaki jest jej koniec?

- Mądrość nie ma końca- odrzekł filozoficznie człowiek w okularach. - Najwyższym jej osiągnięciem jest zdrowy rozsądek.

Wówczas pierwszy biesiadnik zwrócił się bezpośrednio do gospodarza, który zajmował miejsce u stołu najbliżej drzwi, czyli najgorsze, jak wyma gają prawidła grzeczności. Obojętny i roztargniony, słuchał bez słowa tej rozprawy inter pocula.

- No, a co też myśli nasz gospodarz o tej dyskusji przy winie? Uważa dzisiaj życie za rzecz dobrą czy złą? Głosuje za czy przeciw?

Gospodarz chrupał beztrosko pestki kawona; za całą odpowiedź wydął pogardliwie wargi jak człowiek, którego nic nie interesuje.

- Phi! - parsknął.

Jest to ulubione słówko ludzi zblazowanych. Mówi wszystko i nie mówi niczego. Znane jest w każdym języku i powinno figurować we wszystkich słownikach globu ziemskiego. To udźwięczniony wyraz niezadowolenia.

Biesiadnicy podejmowani przez znudzonego gospodarza zasypali go wówczas argumentami, każdy na poparcie swej tezy. Chciano poznać jego opinię. Najpierw bronił się przed odpowiedzią, w końcu stwierdził, że życie nie jest ani dobre, ani złe. Jego zdaniem to mało znaczący „wymysł", w sumie niezbyt zabawny!

- Oto jaki jest nasz przyjaciel!

- Jemu dobrze tak mówić, skoro nigdy ani płatek róży nie zmącił jego snu

- I póki jest młody!

- Młody i zdrowy!

- Zdrowy i bogaty!

- Bardzo bogaty!

- Nadzwyczajnie bogaty!

- Może zbyt bogaty!

Te wykrzykniki krzyżowały się na kształt ogni sztucznych, nie wywołując jednak nawet cienia uśmiechu na obojętnej fizjonomii gospodarza. Poprzestał na lekkim wzruszeniu ramionami, jak ktoś, kto nigdy nie zapragnął choćby tylko na chwilę zajrzeć do księgi swego życia, kto nawet nie rozciął jej pierwszych kartek!

A przecież ten nieczuły mąż liczył najwyżej trzydzieści lat, cieszył się znakomitym zdrowiem, posiadał wielki majątek, jego umysł nie był pozbawiony kultury, a inteligencja przekraczała przeciętną, słowem, miał wszystko, czego brak tylu innym, aby mogli czuć się na tym świecie szczęśliwymi! Dlaczego on nim nie był?

Dlaczego?

- Wówczas rozległ się glos filozofa, który przemówił jak koryfeusz antycznego chóru:

- Przyjacielu, jeżeli nie jesteś szczęśliwy na tym świecie, to dlatego, że szczęście twoje było dotychczas wyłącznie negatywne. Gdyż ze szczęściem jest jak ze zdrowiem. Aby się nim bardziej cieszyć, trzeba czasami być go pozbawionym. Otóż ty nigdy nie byłeś chory... To znaczy: nigdy nie byłeś nieszczęśliwy! I tego właśnie brak twojemu życiu. Kto może ocenić szczęście, jeżeli go nieszczęście nigdy, choćby przez minutę, nie dotknęło?

I po tej zaprawionej mądrością uwadze filozof, podnosząc kielich pełen szampana z najlepszych winnic, powiedział:

- Życzę nieco cienia pełnej słonecznych promieni egzystencji naszego przyjaciela i kilku cierpień jego życiu!

Po czym jednym łykiem opróżnił swój kielich.

Gospodarz skinął głową i znów popadł w stan swej zwykłej apatii.

Gdzie odbywała się ta rozmowa? Czy była to europejska jadalnia w Paryżu, Londynie, Wiedniu, Petersburgu? Czy tych sześciu biesiadników gawędziło w salonie restauracyjnym Starego lub Nowego Świata? Kim byli ci ludzie rozprawiający podczas posiłku o takich sprawach, nie pijąc nad miarę?

W każdym razie nie byli to Francuzi, bo nie rozmawiali o polityce!

Biesiadnicy siedzieli przy stole w niezbyt dużej, luksusowo urządzonej sali. Przez okna o błękitnych i pomarańczowych szybkach wślizgiwały się ostatnie już promienie słońca. Na zewnątrz wieczorny wietrzyk poruszał girlandami naturalnych i sztucznych kwiatów, a różnobarwne lampiony dorzucały swe słabe światło do gasnących odblasków dnia. Szczyty szerokich okien zdobne były powycinanymi arabeskami, rzeźbami przedstawiającymi ziemską i niebiańską krasę, zwierzęta i rośliny jakiejś wymyślonej fauny i flory.

Na obitych jedwabiem ścianach salonu połyskiwały wielkie, ścięte ukośnie z dwóch stron lustra. U sufitu wisiał feng i poruszając skrzydłami z malowanego perkalu, obniżał temperaturę pomieszczenia.

Stół był to wielki czworobok z czarnej laki. Nie nakryto obrusem blatu, odbijającego jak tafla najczystszego kryształu zastawę ze srebra i porcelany. Zamiast płóciennych serwetek - zdobne dewizami zwykle kartki papieru, których każdy z zaproszonych miał wystarczający zapas. Wokół stołu znajdowały się krzesła z marmurowym oparciem, znacznie stosowniejszym pod tą szerokością geograficzną od wyściełanych mebli współczesnych.

Służba była żeńska. Młode, powabne dziewczęta w czarne włosy wpięte miały lilie i chryzantemy, a bransolety ze złota lub nefrytu kokieteryjnie zdobiły ich przeguby; uśmiechnięte i mile, podawały lub usuwały danie jedną ręką, podczas gdy drugą z wdziękiem poruszały dużym wachlarzem, który pozwalał odświeżyć fale powietrza naniesionego przez feng spod sufitu.

Posiłek nie pozostawiał nic do życzenia. Czy można sobie wyobrazić coś delikatniejszego od tej kuchni prostej i wymyślnej jednocześnie? Jakiś miejscowy mistrz kuchni, świadom, że ma do czynienia ze znawcami, przeszedł samego siebie przyrządzając obiad, którego jadłospis składał się ze stu pięćdziesięciu potraw.

Na początku, jako przystawki, figurowały słodkie ciastka, kawior, smażone szarańcze, suszone owoce i ostrygi z Ningpo. Potem, z krótkimi przerwami, następowały po sobie jajka w koszulkach - kacze, gołębie i czajek, zupa z gniazd jaskółczych, potrawka z żeńszenia, skrzela jesiotra w sosie własnym, ścięgna wieloryba w słodkim sosie, głowacze słodkowodne, kraby w potrawce, wróble żołądki i oczy baranie przyprawione czosnkiem, pierożki nadziewane migdałami, trepangi w winie, pędy bambusa w sosie, słodkie surówki z młodych korzonków i tak dalej. Ananasy z Singapuru, orzeszki arachidowe w cukrze, solone migdały, smaczne mango, owoce lungjen o białym miąższu i liczy z bezbarwnym miękiszem, kasztany wodne i pomarańcze z Kantonu w syropie stanowiły ostatnią część trwającego trzy godziny posiłku, zakrapianego obficie piwem, szampanem, winem z Szaosingu, a nieodzowny ryż, wkładany do ust za pomocą małych pałeczek, miał ukoronować fen niezwykły zestaw.

Nadszedł wreszcie moment, gdy młode służebne wniosły nie zawierające wonny płyn miseczki- co jest zwyczajem europejskim - lecz nasycone gorącą wodą serwetki, którymi wszyscy biesiadnicy z najwyższym zadowoleniem przetarli swe twarze.

Była to jednak tylko przerwa w obiedzie, miłe far niente wypełnione muzyką. Do salonu weszła bowiem grupa śpiewaczek i grajków. Śpie waczki były młode, ładne i zachowywały się skromnie i przyzwoicie. Ale cóż za muzyka i jakie środki wyrazu! Miauczenia, gdakania, bez taktu i rytmu, o dźwiękach wznoszących się do ostatnich granic wytrzymałości słuchu. Grano zaś na „skrzypcaph", których smyczek był na stałe przeciągnięty między strunami, „cytrach" obciągniętych wężową skórką, piskliwych „klarnetach", „dudach" podobnych do małych, przenośnych organów, a wszystkie godne były śpiewów i śpiewaczek, towarzysząc im zgiełkliwie.

Wchodząc, szef tej kociej orkiestry przedłożył swój repertuar. Na znak gospodarza, że zostawia mu wolną rękę, muzycy odegrali „Bukiet z dziesięciu kwiatów", bardzo modną wówczas arię, którą zachłystywało się dobrze urodzone towarzystwo.

Następnie śpiewająca i grająca trupa, dobrze wcześniej opłacona, wycofała się wśród rzęsistych oklasków, zbierając jeszcze w sąsiednich salonach obfite żniwo braw.

Biesiadnicy opuścili wtedy swe miejsca, lecz jedynie po to, aby przejść od jednego stołu do drugiego, co uczynili nader ceremonialnie i komplementując się wzajemnie.

Na drugim stole każdy znalazł małą czarkę z przykrywką, zdobną portretem sławnego mnicha buddyjskiego Bodhidharmy, stojącego na legendarnej tratwie. Każdy też otrzymał szczyptę herbaty, zaparzył ją bez cukru w swej czarce napełnionej wrzątkiem, po czym jął pić.

Co za herbata! Nie zachodziła najmniejsza obawa, że dostawca - firma Gibb-Gibb & Co - sfałszował ją nieuczciwą domieszką obcych liści, ani by już raz ją zaparzono, bo wówczas nadawałaby się jedynie do czyszczenia dywanów, ani że nieumiejętny preparator pomalował ją na żółto kurkuminą lub na zielono błękitem pruskim! Była to nieskazitelnie czysta herbata cesarska. Cenne, podobne do płatków kwiatu listki z pierwszego marcowego zbioru, rzadko przeprowadzanego, bo krzew po nim więdnie, listki, które wolno zbierać jedynie małym dzieciom dłońmi ubranymi w rękawiczki.

Europejczykowi brakłoby słów uznania dla tego napoju, który nasi biesiadnicy popijali małymi łyczkami, nie zachwycając się nadmiernie, jako przyzwyczajeni do niego znawcy.

Oni bowiem, trzeba to zaznaczyć, nie umieli już ocenić delikatności tego wyśmienitego płynu. Bogato odziani w hanszan - lekką koszulę, makua - krótki kaftan, pao - długą, zapinaną z boku suknię, ze stopami w żółtych pantoflach z jedwabiu na pikowanej podeszwie, w jedwabnych spodniach przytrzymywanych w talii szarfą z frędzlami, w kamizelkach z delikatnie haftowanego jedwabiu, z wachlarzem u pasa, wytworni ci ludzie urodzeni byli właśnie w kraju, gdzie herbaciane krzewy dają zbiór swych wonnych liści. Posiłkiem, składającym się z gniazd jaskółczych, trepangów, ścięgien wieloryba i płetw rekina, delektowali się, jak na to zasługiwał z uwagi na umiejętne przyrządzenie; lecz ów jadłospis, który wzbudziłby podziw cudzoziemca, ich nie mógł zadziwić.

W każdym razie zupełnym zaskoczeniem była dla wszystkich nowina, jaką zakomunikował im gospodarz w chwili, gdy mieli wstać od stołu. Wtedy dopiero dowiedzieli się, dlaczego ich tego dnia podejmował.

Czarki były jeszcze pełne. Znudzony mężczyzną opróżnił swoją po raz ostatni, oparł się o stół i ze wzrokiem utkwionym w przestrzeń tak przemówił:

- Przyjaciele, posłuchajcie mnie bez żartów. Kości zostały rzucone. Zamierzam wprowadzić do swej egzystencji nowy element, który rozproszy może jej monotonię. Czy robię dobrze, czy źle - przyszłość pokaże! Ten obiad, na który was zaprosiłem, jest moim pożegnaniem kawalerskiego żywota. Za dwa tygodnie żenię się i...

- I będziesz najszczęśliwszym z ludzi! - zawołał optymista. - Spójrz! Masz pomyślne wróżby!

Istotnie, podczas gdy lampy skwierczały rzucając nikłe błyski, na arabeskach okien skrzeczały sroki, a małe listki herbaty unosiły się pionowo w filiżankach. Tyle szczęśliwych przepowiedni nie mogło zawieść!

Wszyscy więc rzucili się gratulować gospodarzowi, który przyjął te życzenia z najdoskonalszym chłodem. Ale ponieważ nie wymienił wybranej przez siebie, a przeznaczonej do roli „nowego elementu" osoby, nikt nie był tak niedyskretny, aby go o to zapytać.

Filozof jednak nie przyłączył się do zgodnie brzmiących gratulacji. Ze skrzyżowanymi ramionami, oczami półprzymkniętymi i ironicznym uśmiechem na wargach, nie pochwalał, wydawało się, ani prawiących komplementy, ani przyjmującego je.

Wówczas ten ostatni wstał, położył mu dłoń na ramieniu i głosem mniej spokojnym niż zazwyczaj spytał:

- Czy jestem za stary na małżeństwo?

- Nie.

- Za młody?

- Tym bardziej nie.

- Uważasz, że nie mam racji?

- Może!

- Ta, którą wybrałem, a którą znasz, posiada wszystko, czego trzeba, aby uczynić mnie szczęśliwym.

- Wiem o tym.

- No więc?...

- To ty nie posiadasz wszystkiego, co potrzebne, aby być szczęśliwym! - Nudzić się samemu w życiu, to bardzo źle! Nudzić się we dwoje, to jeszcze gorzej!

- Nigdy więc nie będę szczęśliwy?...

- Nie, dopóki nie poznasz nieszczęścia!

- Nieszczęście nie może mnie dosięgnąć!

- Tym gorzej, bo w takim razie jesteś nieuleczalnie chory!

- Ach, ci filozofowie!-wykrzyknął najmłodszy z biesiadników.- Nie trzeba ich słuchać. To są maszyny do tworzenia teorii! Fabrykują ich, ile kto chce! A to czysta tandeta, która do niczego się nie nadaje! Żeń się, żeń, przyjacielu! Ja uczyniłbym to samo, gdybym nie ślubował nigdy nic nie robić! Żeń się i, jak mówią nasi poeci, oby dwa feniksy objawiały ci się zawsze objęte czułym uściskiem! Przyjaciele, piję za szczęście naszego,, gospodarza!

- A ja - oświadczył filozof- piję za bliską interwencję jakiegoś opiekuńczego bóstwa, które dla jego szczęścia podda go najpierw próbie nieszczęścia!

Po tym dosyć dziwacznym toaście biesiadnicy wstali i wyciągnęli pięści jak pięściarze podczas walki, a opuściwszy je i wzniósłszy z jednoczesnym pochyleniem głowy, pożegnali się i wyszli.

Z opisu salonu, w którym odbywało się przyjęcie, ze składającego się nań egzotycznego menu, z ubrania biesiadników, ich sposobu wyrażania się, może też z osobliwości wygłaszanych przez nich teorii, czytelnik domyślił się, że chodzi o Chińczyków - nie tych „Niebiańczyków", jakby zdjętych z parawanu lub stłuczonej wazy, lecz o nowoczesnych mieszkańców Niebiańskiego Cesarstwa, już „zeuropeizowanych" przez swe studia, podróże, częste kontakty z zachodnią cywilizacją.

W rzeczy samej bowiem bogaty Kin Fo razem z nieodłącznym filozofem Wangiem podejmował w salonie jednej z kwietnych łodzi na Rzece Perłowej w Kantonie czterech najlepszych przyjaciół swej młodości: Pao Szena - mandaryna czwartej rangi z niebieską gałką, Jin Panga- bogatego kupca jedwabiów, Tima - zatwardziałego lekkoducha i Huauczonego.

A działo się to dwudziestego siódmego dnia czwartego księżyca, podczas pierwszej z pięciu straży, które tak poetycznie dzielą się godzinami nocy chińskiej.

ROZDZIAŁ 2

W KTÓRYM KIN FO I FILOZOF WANG SĄ DOKŁADNIEJ PRZEDSTAWIENI

Kin Fo wydał ten pożegnalny obiad dla przyjaciół z Kantonu dlatego, że w stolicy prowincji Kuangtung spędził część swych lat młodzieńczych. Z wielu kolegów, jakich powinien mieć młody człowiek bogaty i szlachetny, czterej zaproszeni na kwietną łódź byli jedynymi, jacy mu pozostali w tym czasie. Innych, rozproszonych po świecie, daremnie starałby się odnaleźć.

Kin Fo mieszkał wówczas w Szanghaju i aby zmienić atmosferę drążącej go bezustannie nudy, urządził kilkudniową wycieczkę do Kantonu. Ale tego samego wieczoru miał wsiąść na parowiec, który zatrzymuje się w głównych portach wybrzeża, i powrócić do swego jamenu.

Wang towarzyszył mu, gdyż filozof nigdy nie opuszczał swego ucznia, racząc go morałami. Prawdę mówiąc, uczeń się nimi nie przejmował. Wszystkie sentencje i maksymy spływały po nim, lecz „maszyna do tworzenia teorii" - jak nazwał go ten hulaka Tim - fabrykowała je wciąż niestrudzenie.

Kin Fo należał do tych Chińczyków, którzy zachowali ciągłość rasową i którzy nigdy nie zmieszali się z Tatarami. Próżno by szukać jemu podobnych w prowincjach północnych, gdzie i wyższe, i niższe klasy skrzyżowały się z rasą mandżurską. Kin Fo ani ze strony ojca, ani matki, których rodziny od czasu podboju trzymały się na uboczu, nie miał nawet kropli krwi tatarskiej w żyłach. Wysoki, dobrze zbudowany, raczej biały niż żółty, o prostym rysunku brwi, oczach nieco tylko uniesionych ku skroniom, z prostym nosem, twarzą nie spłaszczoną, zwróciłby uwagę swym wyglądem nawet wśród najpiękniejszych okazów ludności Zachodu.

Kin Fo miał bowiem powierzchowność Chińczyka tylko dzięki dokładnie wygolonej czaszce, brakowi włosów na karku i nad czołem i wspaniałemu warkoczowi, który spływając z potylicy, wił się na jego plecach jak czarny wąż. Bardzo zadbany, nosił cienki wąsik otaczający półkolem górną wargę i dokładnie poniżej niego muszkę, co wyglądało jak fermata na pięciolinii. Przeszło centymetrowej długości paznokcie świadczyły, że zaliczał się do tych szczęśliwców, którzy mogą żyć, nic nie robiąc. Może również nonszalancja ruchów, dumny sposób bycia przyczyniały się do tego comme il faut, jakie roztaczała cała jego sylwetka.

Zresztą Kin Fo urodził się w Pekinie, czym bardzo szczycą się Chińczycy. Temu, kto pytał go o to, mógł z wyższością odpowiedzieć: „Ja urodziłem się w Niebie!"

W Pekinie bowiem jego ojciec, Czung Hou, mieszkał w chwili urodzenia Kin Fo, a kiedy rodzice osiedlili się definitywnie w Szanghaju, chłopiec miał lat sześć.

Czung Hou, szacowny Chińczyk ze znamienitej rodziny z północy cesarstwa, jak i jego rodacy posiadał wybitne zdolności do handlu. W początkach kariery każdy produkt tego bogatego, tak zaludnionego terytorium - papier z Szantou, jedwab z Suczou, kandyzowane słodycze z Tajwanu, herbata z Hankou i Fuczou, żelazo z prowincji Henan, czerwona i żółta miedź z prowincji Jünnan - stanowił dla niego przedmiot handlu. Jego główny dom handlowy, hang, mieścił się w Szanghaju, lecz w Nankinie, Tiencinie, Makao i Hongkongu posiadał kantory. Mocno zainteresowany zmianami w Europie, włączył się w nie: angielskie parowce przewoziły jego towary, telegraf informował o cenach jedwabiu w Lyonie i opium w Kalkucie. Żadnemu z tych czynników postępu, parze czy elektryczności, nie był niechętny, jak większość Chińczyków, którzy odnoszą się do nich wrogo pod wpływem mandarynów i rządu, bo postęp ów pomniejsza z wolna ich znaczenie.

Krótko mówiąc, zarówno w handlu wewnętrznym, jak i w transakcjach z firmami portugalskimi, francuskimi, angielskimi i amerykańskimi z Szanghaju, Makao   Hongkongu, Czung Hou działał tak zręcznie, że w chwili gdy Kin Fo przyszedł na świat, majątek jego przekraczał już czterysta tysięcy dolarów.

W następnych latach kapitał ten podwoił się dzięki powstaniu nowej gałęzi handlu, którą można by nazwać „handlem kulisami do Nowego Świata".

Wiadomo mianowicie, że Chiny są ogromnie przeludnione, nawet w stosunku do przestrzeni tego ogromnego terytorium, zwanego innymi i poetycznymi słowy Niebiańskim Cesarstwem, Państwem Środka lub Państwem Kwitnącym.

Liczba mieszkańców wynosi nie mniej jak trzysta sześćdziesiąt milionów. Jest to prawie jedna trzecia zaludnienia całej ziemi. A chociaż ubogi Chińczyk zjada niewiele, to jednak je, Chiny zaś, pomimo mnóstwa pól ryżowych, ogromnych upraw prosa i pszenicy, nie mogą go wyżywić. Stąd nadmiar, który niczego więcej nie pragnie, jak wymknąć się przez dziury porobione armatami angielskimi i francuskimi w materialnych i moralnych murach Niebiańskiego Cesarstwa.

Tak więc do Ameryki Północnej, a głównie do Kalifornii, przelał się ów nadmiar. Ale stało się to tak gwałtownie, że Kongres amerykański musiał zastosować środki ograniczające tę inwazję, dość nieuprzejmie nazwaną „żółtą zarazą". Zauważono wówczas, że pięćdziesiąt milionów emigrantów chińskich w Stanach Zjednoczonych nie pomniejszyłoby nadmiernie Chin, a wchłonięcie rasy anglosaskiej byłoby z korzyścią dla rasy mongolskiej.

Tak czy owak, exodus odbył się na wielką skalę. Tym kulisom, zyjącym garstką ryżu, czarką herbaty i jedną fajką, zdolnym do wszystkich zawodów, powiodło się nad Jeziorem Słonym, w Wirginii, Oregonie, a zwłaszcza w Kalifornii, gdzie spowodowali znaczną obniżkę cen rzemiosła.

Potworzyły się więc kompanie do transportu tych niedrogich emigrantów. Pięć takich kompanii dokonywało rekrutacji w pięciu prowincjach Niebiańskiego Cesarstwa, szósta działała w San Francisco. Tamte ekspe diowały towar, ostatnia odbierała go. Dodatkowa agencja "Ting-Tong" wysyłała go z powrotem.

Ta sprawa wymaga wyjaśnienia.

Chińczycy chętnie emigrują, by szukać fortuny u "Melikanów", jak nazywają mieszkańców Stanów Zjednoczonych, ale pod warunkiem, że ciała ich zostaną po śmierci przywiezione do ojczyzny i tam pochowane. Jest to jeden z głównych warunków kontraktu, klauzula sine qua non -kompanie są do niej wobec emigranta zobowiązane i nie da się jej ominąć.

Tak więc "Ting-Tong" - inaczej mówiąc Agencja Zmarłych - dysponując specjalnymi funduszami, wynajmuje statki na zwłoki, które odpływają z pełnym ładunkiem z San Francisco do Szanghaju, Hongkongu lub Tiencinu. Nowa gałąź handlu. Nowe źródło zarobków.

Sprytny i przedsiębiorczy Czung Hou wyczuł to. W chwili swej śmierci w roku 1866 był dyrektorem kompanii w prowincji Kuantung i wicedyrektorem Kasy Zmarłych w San Francisco.

Tegoż dnia Kin Fo, nie mając już rodziców, dziedziczył majątek wartości czterech milionów franków, ulokowany w akcjach Centralnego Banku Kalifornijskiego, które przezornie zatrzymał. W chwili, gdy stracił ojca, młodziutki dziewiętnastoletni spadkobierca byłby został zupełnie sam, gdyby nie Wang, nieodłączny Wang, mentor i przyjaciel.

Kimże był Wang? Od siedemnastu lat żył w jamenie w Szanghaju. Był współbiesiadnikiem najpierw ojca, potem syna. Lecz skąd przybył? Jaką miał przeszłość? Na wszystkie te dość nieskrystalizowane pytania jedynie Czung Hou i Kin Fo mogliby odpowiedzieć, gdyby uznali, że tak należy postąpić - co jest mało prawdopodobne. Oto, co by wtedy wyszło na jaw:

Wszyscy wiedzą, że Chiny są państwem, gdzie powstania mogą trwać latami, wciągając do swych szeregów setki tysięcy ludzi. W XVII wieku słynna chińska dynastia Ming panowała w Chinach od trzystu już lat, ale w roku 1644 władca jej, za słaby, aby pokonać rebeliantów zagrażających stolicy, wezwał na pomoc króla tatarskiego.

Król nie dał się prosić, przybył, wypędził zbuntowanych, skorzystał ze sposobności, by zrzucić z tronu tego, który błagał go o pomoc, i obwołał cesarzem swego syna, Szunczy. Z tą chwilą władza tatarską zajęła miejsce władzy chińskiej, a na tronie zasiedli cesarze mandżurscy.

Z wolna, szczególnie w niższych warstwach społeczeństwa, obie rasy zmieszały się; lecz w bogatych rodzinach Północy utrzymał się ścisły rozdział między Chińczykami a Tatarami. Ludzi tego typu spotyka się dziś jeszcze, zwłaszcza w południowych prowincjach cesarstwa. Tam odizolowali się "nieprzejednani", wierni pokonanej dynastii.

Ojciec Kin Fo należał do nich i nie zaparł się tradycji rodzinnych, które zabraniały paktowania z Tatarami. Gdyby nawet po trzystu latach wybuchło powstanie przeciw samozwańczym władcom, nie wahałby się do niego przystąpić. Zbyteczne dodawać, że jego syn, Kin Fo, w zupełności podzielał przekonania polityczne ojca.

W roku 1860 panował jeszcze cesarz Sienfeng, który wypowiedział wojnę Anglii i Francji - wojnę zakończoną traktatem pekińskim 25 października tego samego roku. Ale jeszcze przedtem panującej dynastii zagroziła wielka rewolucja. Tajpingowie, zwani też ,,czang mao" -długowłosymi - opanowali w roku 1853 Nankin, a w 1855 Szanghaj. Po śmierci Sienfenga jego młody syn niemało się natrudził, by odeprzeć tajpingów. Bez pomocy wielkorządcy Li Hungczanga, księcia Kunga, a zwłaszcza angielskiego pułkownika Gordona, na pewno nie byłby ocalił tronu.

Ci tajpingowie bowiem, zdecydowani wrogowie Tatarów, zorganizowawszy potężną rewoltę, zamierzali na miejsce dynastii Cing wprowadzić dynastię chińską. Stworzyli cztery samodzielne oddziały: pierwszy - czarnej chorągwi, którego zadaniem było zabijanie; drugi - czerwonej chorągwi, którego zadaniem było podpalanie; trzeci - żółtej chorągwi, którego zadaniem było rabowanie; czwarty - białej chorągwi, którego zadaniem była aprowizacja trzech poprzednich.

W prowincji Ciangsu miały miejsce ważne działania zbrojne. Suczou i Ciasing, położone dwadzieścia kilometrów od Szanghaju, wpadły w ręce rebeliantów i nie bez trudu zostały odbite przez wojska cesarskie. Sam Szanghaj, bardzo zagrożony, zaatakowano 18 sierpnia 1860 roku, w chwili gdy dowodzący armią angielsko-francuską generałowie Grant i Montauban ostrzeliwali forty na rzece Pajhe.

W tej epoce Czung Hou mieszkał za Szanghajem, w pobliżu wspaniałego mostu, jaki inżynierowie chińscy przerzucili przez rzeczkę Suczou. Nie mógł on być nieprzychylny owemu powstaniu tajpingów, gdyż był zagorzałym wrogiem dynastii tatarskiej:

I oto wieczorem 18 sierpnia, gdy rebelianci zostali odparci spod Szanghaju, drzwi mieszkania Czung Hou nagle się otworzyły. Jakiś uciekinier, któremu udało się ujść pościgowi, upadł do nóg Czung Hou. Nieszczęśnik nie miał już się czym bronić. Gdyby ten, kogo przyszedł błagać o azyl, wydał go cesarskim żołdakom, byłby zgubiony.

Ale ojciec Kin Fo nie był człowiekiem zdolnym zdradzić tajpinga szukającego schronienia w jego domu. Zamknął drzwi i rzekł:

- Nie chcę wiedzieć, teraz ani w przyszłości, kim jesteś, co zrobiłeś i skąd przybywasz. Jako mój gość jesteś u mnie bezpieczny.

Uciekinier chciał mówić, wyrazić swą wdzięczność... Brakło mu siły.

- Jak się nazywasz? - spytał Czung Hou.

- Wang.

Był to istotnie Wang, uratowany dzięki szlachetności Czung Hou, szlachetności, którą ten ostatni byłby życiem przypłacił, gdyby podejrzewano, że udzielił schronienia rebeliantowi. Lecz Czung Hou był człowiekiem starej daty, a dla takiego każdy gość jest święty.

W kilka lat później powstanie zostało definitywnie zdławione. W roku 1864 władca Państwa Tajpingów, oblężony w Nankinie, otruł się, by nie wpaść w ręce wojsk cesarskich.

Od tego pamiętnego dnia Wang pozostał w domu swego dobroczyńcy. Nigdy nie mówił o swej przeszłości. Nikt go o nią nie pytał. Może nie chciano wiedzieć za wiele? Rebelianci dopuszczali się podobno przerażających okrucieństw. Pod jaką chorągwią służył Wang - żółtą, czerwoną, czarną czy białą? Lepiej było nie wiedzieć i łudzić się, że należał do kolumny zaopatrzenia.

Wang zresztą, zachwycony swym losem, został współlokatorem tego gościnnego domu. Po śmierci Czung Hou jego syn nie miał zamiaru rozstawać się z Wangiem, tak się przyzwyczaił do towarzystwa tego uczonego osobnika..

Lecz prawdę mówiąc, w epoce, kiedy zaczyna się ta historia, któż by rozpoznał dawnego tajpinga, zabójcę, grabieżcę czy -jak kto woli - podpalacza w tym pięćdziesięciopięcioletnim filozofie, w tym moraliście w okularach, w tym chińskim Chińczyku z oczami sięgającymi skroni i z tradycyjnym wąsem? W długiej szacie pastelowego koloru, z pasem podciągniętym na piersi wskutek zaczynającej się otyłości, z nakryciem głowy ściśle przestrzegającym zaleceń cesarskich - to znaczy w czapce z filcu o podniesionym rondzie, z którego zwisały czerwone niteczki frędzli -czyż nie wyglądał na czcigodnego profesora filozofii, jednego z tych mędrców, co swobodnie posługują się pismem chińskim zawierającym osiem dziesiąt tysięcy znaków i znają język klasyczny, pierwszego laureata egzaminu na stopień cinszy, uprawnionego do przechodzenia przez wielką bramę Pekinu zarezerwowaną dla cesarzy, zwanych Synami Nieba?

Może w końcu, zapomniawszy o okrutnej przeszłości, rebeliant złagodniał pod wpływem szlachetnego Czung Hou i powoli skierował się ku filozofii spekulatywnej? I oto dlaczego tego wieczoru Kin Fo i Wang, jak zwykle nierozłączni, byli razem w Kantonie, a po pożegnalnym obiedzie szli obaj wybrzeżem szukając parowca, który miał ich szybko dowieźć do Szanghaju.

Kin Fo szedł w milczeniu, trochę nawet zatroskany. Wang, rozglądając się na prawo i lewo, filozofując do księżyca i do gwiazd, przechodził z uśmiechem pod Bramą Wiecznej Czystości, której nie uważał za zbyt wysoką dla siebie, pod Bramą Wiecznej Radości otwartą, jak mu się wydawało, na jego własną egzystencję, a w końcu ujrzał gubiące się w mroku wieże klasztoru Pięciuset Bóstw.

Parostatek "Perma" stał już gotowy. Kin Fo i Wang ulokowali się w zarezerwowanych dla nich kabinach. Bystry bieg Rzeki Perłowej, która unosi codziennie z mułem swych brzegów ciała straceńców, wprawił statek w dużą szybkość. Parowiec przemknął jak strzała między ruinami, jakie tu i ówdzie pozostawiły armaty francuskie, przed dziewięciopiętrową pagodą wyznaczającą połowę trasy do ujścia, obok Huangpu, gdzie stają na kotwicy największe okręty, między wysepkami i bambusowymi pomostami na obu brzegach.

Sto pięćdziesiąt kilometrów, czyli trzysta siedemdziesiąt pięć li dzielących Kanton od ujścia rzeki, przepłynęli w ciągu nocy.

O wschodzie słońca "Perma" minęła Bramę Tygrysiego Łba, potem dwie mierzeje estuarium. Na chwilę w porannej mgle ukazał się szczyt Victoria na wyspie Hongkong, wysoki na tysiąc osiemset dwadzieścia pięć stóp, po czym, po szczęśliwej podróży, Kin Fo i filozof, płynąc pod prąd żółtawych wód Niebieskiej Rzeki, wylądowali w Szanghaju, na wybrzeżu krainy Ciangnan."

ROZDZIAŁ 3

W KTÓRYM CZYTELNIK BĘDZIE MÓGŁ BEZ TRUDU RZUCIĆ OKIEM NA MIASTO SZANGHAJ

Chińskie przysłowie mówi:

Kiedy szable są zardzewiałe, a łopaty błyszczące;

Kiedy więzienia są puste a spichrze pełne;

Kiedy stopnie świątyń są zdeptane nogami wiernych,

a podwórce sądowe porośnięte zielskiem;

Kiedy lekarze chodzą pieszo, a piekarze jeżdżą konno,

Wówczas cesarstwo jest dobrze rządzone.

Przysłowie jest trafne. Można by je słusznie zastosować do wszystkich państw Starego i Nowego Świata. Jeżeli jednak istnieje państwo, gdzie to desideratum dalekie jest jeszcze od realizacji, to właśnie Niebiańskie Cesarstwo. Tam to bowiem szable lśnią a łopaty rdzewieją, więzienia są przepełnione, a spichrze próżne. Więcej jest bezrobotnych piekarzy niż lekarzy, jeżeli zaś świątynie przyciągają wiernych, to w zamian za to w sądach nie brak nigdy ani oskarżonych, ani procesujących się.

Zresztą państwo o powierzchni ponad jedenastu milionów kilometrów kwadratowych, które z północy na południe liczy blisko trzy tysiące dwieście kilometrów, a ze wschodu na zachód ponad trzy tysiące sześćset, które obejmuje osiemnaście wielkich prowincji, nie wspominając krajów podległych, jak Mongolia, Mandżuria, Tybet, Tonkin, Korea, Wyspy Liuciu itd., musi być w bardzo niedoskonały sposób rządzone. O ile Chińczycy tak właśnie przypuszczają, o tyle cudzoziemcy nie mają żadnych złudzeń. Może jedynie cesarz, zamknięty w swym pałacu, którego bramy rzadko przekracza, chroniony murami potrójnego miasta, ten Syn Nieba, ojciec i matka dla swych poddanych, wydający i odwołujący prawa według własnej woli, rozporządzający życiem i śmiercią wszystkich mieszkańców, z tytułu urodzenia posiadający dochody z całego cesarstwa, ten monarcha, przed którym poddani czołgają się w prochu, uważa, że wszystko jest w zupełnym porządku na tym najlepszym ze światów. Daremnym trudem byłoby próbować mu dowieść, że się myli. Syn Nieba nie myli się nigdy.

Czy Kin Fo nie miałby więc powodu uważać, że lepiej jest być rządzonym po europejsku niż po chińsku? Tak by należało sądzić. Mieszkał bowiem nie w Szanghaju, lecz na zewnątrz, na terenie koncesji angielskiej, która trwa w pewnego rodzaju bardzo cennej autonomii.

Szanghaj, to znaczy samo miasto, leży na lewym brzegu rzeki Huangpu, która koło Wusungu, tworząc kąt prosty, łączy swe wody z rzeką Jangcy, czyli Niebieską Rzeką, uchodzącą do Morza Żółtego.

Miasto ma kształt owalu skierowanego z północy na południe, otoczonego wysokimi murami o pięciu bramach wychodzących na przedmieścia. Jest to splątana sieć brukowanych uliczek, których nie dałyby rady wyczyścić zamiataczki mechaniczne; ciemne sklepiki bez okien i wystaw, gdzie pracują nadzy do pasa sklepikarze; ani powozu, ani palankinu, najwyżej jeźdźcy konni; kilka tubylczych świątyń albo cudzoziemskich kapliczek; jedyne miejsca do spacerów to ogród herbaciany i rynek, dosyć błotnisty, bo powstał na zasypanych dawnych polach ryżowych, przesiąknięty bagiennymi wyziewami; wśród tych ulic i w głębi wąziutkich domków dwieście tysięcy mieszkańców: tak wygląda miasto o opłakanych warunkach mieszkalnych, lecz mimo to posiada ono wielkie znaczenie handlowe.

Tam bowiem, po traktacie w Nankinie, cudzoziemcy po raz pierwszy otrzymali prawo zakładania kantorów. W Chinach otwarto wielkie wrota dla handlu europejskiego. Toteż poza murami Szanghaju i jego przedmieściami rząd przyznał za opłatą roczną tereny Francuzom, Anglikom i Amerykanom, których jest tam około dwóch tysięcy.

O francuskiej koncesji niewiele da się powiedzieć. Jest ona najmniej ważna. Graniczy z północną dzielnicą miasta i ciągnie się aż do rzeczki Jangcingpang, oddzielającej ją od terytorium angielskiego. Wznoszą się tam kościoły lazarystów i jezuitów, którzy posiadają też, o cztery mile od Szanghaju, kolegium w Süciawei, gdzie kształcą uczniów chińskich. Ale ta mała kolonia francuska nie dorównuje w najmniejszej mierze swym sąsiadkom. Z dziesięciu domów handlowych założonych w roku 1861 zostały już tylko trzy i nawet kantor dyskontowy wolał ulokować się na terenie koncesji angielskiej.

Terytorium amerykańskie zajmuje ziemie w kierunku Wusungu. Od terytorium angielskiego oddziela je rzeczka Suczou, opatrzona drewnianym mostkiem. Tam wznosi się hotel "Astor", kościół misyjny, tam też mieszczą się doki do naprawy statków europejskich.

Ale najbardziej kwitnącą ze wszystkich trzech koncesji jest angielska. Zbytkowne wille wzdłuż nabrzeża, domy z werandami i ogrodami, pałace królów handlu, Oriental Bank, hang słynnej firmy Dent ze swą centralą w Laociczang, kantory Jardyne'ów, Russelów i innych wielkich kupców, klub angielski, teatr, plac do gry w piłkę, park, wyścigi, biblioteka -tak oto przedstawia się ta bogata posiadłość anglosaska, która słusznie zasłużyła na nazwę "wzorowej kolonii".

Trudno się więc dziwić, że na tym uprzywilejowanym terenie, pod patronatem liberalnej administracji, istnieje, jak się wyraził Leon Rousset, "miasto chińskie o całkiem szczególnym charakterze i któremu nigdzie nie znajdziesz podobnego".

Tak więc na tym małym skrawku ziemi cudzoziemiec przybyły malowniczą trasą Niebieskiej Rzeki widział powiewające na wietrze cztery flagi: trójkolorową francuską, krzyż Świętego Andrzeja Zjednoczonego Królestwa, gwiazdy amerykańskie oraz żółto-zieloną Państwa Kwitnącego.

Okolice Szanghaju natomiast były krainą płaską, bez jednego drzewa, poprzecinaną wąskimi, kamiennymi drogami i ścieżynami wytyczonymi prostopadle do siebie, podziurawioną zbiornikami i rowami rozprowadzającymi wodę na ogromne pola ryżowe, pociętą kanałami niosącymi dżonki, co płyną wśród pól jak barki na holenderskich nizinach. Wszystko to tworzyło rozległy, zielony obraz, któremu brakło planu.

"Perma" przypłynąwszy, przybiła do nabrzeża miejscowego portu, na wschodnim przedmieściu Szanghaju. Tam to wysiedli w południe Kin Fo i Wang.

Bieganina zapracowanych ludzi była olbrzymia na wybrzeżu, na rzece trudna do opisania. Setki dżonek, kwietnych łodzi, sampanów - łodzi przypominających gondole - szalup i innych statków wszelakiej wielkości tworzyły jakby pływające miasto, gdzie żyła ludność morska w ilości nie mniejszej jak czterdzieści tysięcy dusz - ludność o najgorszych warunkach życiowych, której najzamożniejsza nawet część nie może się wznieść do klasy uczonych lub mandarynów.

Dwaj przyjaciele szli wolno nabrzeżem wśród różnorodnego tłumu przekupniów wszelkiego rodzaju, sprzedawców arachidów, pomarańcz, orzechów areki, pompeli, marynarzy wszelkich narodowości, roznosicieli wody, wróżbitów, bonzów łamów, księży katolickich ubranych na modłę chińską - z warkoczem i wachlarzem, miejscowych żołnierzy, tipao - strażników miejskich, policjantów miejscowych i kompradorów - kogoś w rodzaju pośredników załatwiających sprawy kupców europejskich.

Kin Fo, z wachlarzem w ręce, wodził po tłumie obojętnym wzrokiem, nie wzruszając się zupełnie tym, co się wokół niego działo. Ani metaliczny dźwięk piastrów meksykańskich, ani srebrnych taelów, ani miedzianych sapeków, wymienianych z hałasem przez kupców i klientów, nie robił na nim żadnego wrażenia. Mógł przecież za gotówkę kupić całe przedmieście.

Wang rozpiął swój duży, żółty parasol, zdobny czarnymi potworami, i wiecznie ciekawy, jak to rasowy Chińczyk, szukał wszędzie tematu do jakiejś uwagi.

Gdy przechodzili przed Bramą Wschodnią, wzrok jego przypadkiem zatrzymał się na dwunastu klatkach bambusowych, skąd wyzierały wykrzywione twarze przestępców straconych poprzedniego dnia.

- Może byłoby lepiej - rzeki nie ścinać głów, a zrobić je wytrzymalszymi!

- Kin Fo na pewno nie dosłyszał uwagi Wanga, która niewątpliwie zdziwiłaby go w ustach byłego tajpinga.

Szli dalej wybrzeżem, okrążając mury chińskiego miasta. Na skraju przedmieścia, w chwili gdy mieli wkroczyć na koncesję francuską, siedział jakiś tubylec w długiej błękitnej szacie, uderzając pałeczką w róg bawoli, co wywoływało tak ostry dźwięk, że zwróciło uwagę tłumu.

- To sienszeng - rzekł filozof.

- Co nas to obchodzi! - odparł Kin Fo.

- Przyjacielu - podjął Wang - pozwól sobie powróżyć. To wyjątkowa okazja, skoro masz się żenić!

Kin Fo chciał iść dalej, lecz Wang go zatrzymał.

Sienszeng jest rodzajem ludowego wróżbity, który za kilka miedziaków przepowiada przyszłość. Jego narzędzia to klatka z malutkim ptaszkiem zawieszona na guziku szaty i sześćdziesiąt cztery karty z figurami bogów, ludzi i zwierząt. Chińczycy wszystkich klas, na ogół przesądni, nie gardzą przepowiedniami sienszenga, który prawdopodobnie sam siebie nie traktuje poważnie.

Na znak Wanga wróżbita rozłożył na ziemi bawełniany dywan, postawił klatkę, wyjął swą talię kart, przetasował i rozłożył na dywaniku tak, aby figury nie były widoczne. Wówczas otwarto drzwiczki klatki. Ptaszek wyszedł z niej, wybrał jedną z kart i wrócił do siebie, otrzymawszy ziarnko ryżu w nagrodę.

Sienszeng odwrócił kartę. Była na niej figura męska i jakaś sentencja napisana w kuanghua - dialekcie mandarynów z północy, oficjalnym języku ludzi wykształconych.

I wówczas, zwracając się do Kin Fo, wieszcz przepowiedział mu to, co jego koledzy we wszystkich krajach świata wróżą niezmiennie, bynajmniej się nie kompromitując: że po niebawem mającym nastąpić ciężkim doświadczeniu czeka go dziesięć tysięcy lat szczęścia.

- Jeden rok tylko — odpowiedział Kin Fo — jeden rok, resztę ci daruję!

Po czym rzucił na ziemię srebnego taela, którego wróżbita chwycił jak wygłodzony pies łapie kość. Takie gratki nieczęsto mu się trafiały.

Potem Wang i jego uczeń skierowali się ku koncesji francuskiej, pierwszy rozmyślając o przepowiedni, tak zgodnej z jego własnymi teoriami o szczęściu, drugi wiedząc dobrze, że żadne ciężkie doświadczenie nie może go dosięgnąć.

Minęli tedy konsulat francuski, wkroczyli na mostek na Jangcingpang, przebyli strumień, przeszli skrótem przez terytorium angielskie i dotarli do nabrzeża portu europejskiego.

Właśnie wybiło południe. Ruch handlowy, tak ożywiony w godzinach porannych, ustał jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej. Dzień pracy był już zakończony i po aktywności nastąpił spokój nawet w mieście angielskim, pod tym względem już zupełnie chińskim.

W tej chwili kilka okrętów cudzoziemskich wpływało do portu, większość pod banderą Zjednoczonego Królestwa. Na dziesięć okrętów dziewięć, trzeba przyznać, zawierało opium. Ta otępiająca substancja, ta trucizna, którą Anglia zasypuje Chiny, daje obroty przekraczające dwieście sześćdziesiąt milionów franków i przynosi trzysta procent zysku. Na próżno rząd chiński chciał przeszkodzić importowi opium do Niebiańskiego Cesarstwa. Wojna roku 1841 i traktat nankiński pozwoliły na wolny przywóz angielskiego towaru i uznały wygraną królów handlu. Trzeba zresztą dodać, że choć rząd pekiński wydał dekret skazujący na karę śmierci każdego Chińczyka sprzedającego opium, istniały jednak za odpowiednią opłatą układy ze sprawującymi władzę. Mówiono nawet, że wielkorządca Szanghaju inkasuje milion rocznie za to tylko, iż przymyka oczy na działalność swych podopiecznych.

Rozumie się, że ani Kin Fo, ani Wang nie oddawali się temu haniebnemu nałogowi, który wyniszcza cały organizm i sprowadza przedwczesną śmierć. Toteż nigdy ani uncja tej substancji nie znalazła się w bogatych apartamentach, gdzie obaj przyjaciele dotarli w godzinę po wylądowaniu na nabrzeżu Szanghaju.

Wang - co niewątpliwie znów zadziwić by mogło w ustach byłego tajpinga - nie omieszkał powiedzieć:

- Można by chyba wymyślić coś lepszego, zamiast importować środek otępienia dla całego narodu! Handel - bardzo dobrze, ale filozofia -jeszcze lepiej! Bądźmy przede wszystkim filozofami, bądźmy filozofami!

ROZDZIAŁ 4

W KTÓRYM KIN FO Z TYGODNIOWYM OPÓŹNIENIEM OTRZYMUJE WAŻNY LIST

Jamen to zespół różnych budynków ustawionych w rzędzie, z prostopadłym doń drugim rzędem pawilonów. Najczęściej jamen jest miejscem zamieszkania mandarynów wysokiej rangi i należy do cesarza; bogatym Niebiańczykom wolno jednak posiadać go na własność, i w takim to zbytkownym pałacu mieszkał majętny Kin Fo.

Wang i jego uczeń zatrzymali się przed główną bramą na froncie obszernego ogrodzenia otaczającego budynki jamenu, jego ogrody i podwórza. Gdyby to było mieszkanie nie zwykłego obywatela, lecz urzędnika mandaryna, czołowe miejsce pod ząbkowatym i jaskrawo malowanym okapem zajmowałby wielki gong. Dniem i nocą uderzaliby weń podwładni domagający się sprawiedliwości. Ale zamiast „gongu skarg" wejście zdobiły porcelanowe dzbany pełne zimnej herbaty, nieustannie dolewanej dzięki staraniom rządcy. Stały do dyspozycji przechodniów — dowód hojności przynoszącej Kin Fo zaszczyt. Toteż był on dobrze widziany „przez sąsiadów ze Wschodu i Zachodu".

Gdy właściciel nadszedł, służba zbiegła się do bramy, by go powitać. Służący, pokojowcy, odźwierni, nosiciele lektyk, stangreci, stajenni, stróże nocni, kucharze, cały ten tłum, z którego składa się chińska służba domowa, na rozkaz rządcy ustawił się w szpaler. Dziesięciu kulisów, wynajmowanych na miesiąc do cięższych prac, stanęło nieco na uboczu. Rządca powitał gospodarza w domu. Ten zaledwie skinął mu ręką i szybko przeszedł.

- Sun? - spytał tylko.

- Sun! - powtórzył z uśmiechem Wang. - Gdyby Sun tu był, musiałby nie być Sunem!

- Gdzie jest Sun? - spytał ponownie Kin Fo.

Rządca musiał wyznać, że nikt, z nim włącznie, nie widział Suna.

Otóż Sun był ni mniej, ni więcej tylko pierwszym pokojowcem, specjalnie do usług Kin Fo, który nie mógł się bez niego obejść. Byłżeby więc Sun wzorowym służącym? Nic podobriego. Niemożliwością byłoby gorzej pełnić swoje obowiązki, niż on to robił. Roztargniony, niepozbierany, niezgrabny w rękach i niezręczny w mowie, namiętnie łakomy, trochę tchórz, taki prawdziwy Chińczyk z parawanu, ale wierny i, mimo wszystko, on jedyny posiadał dar wzruszenia swego pana. Kin Fo miał dwadzieścia razy dziennie okazję gniewać się na Suna, a jeżeli karał go tylko -dziesięć razy, to zarówno przez wrodzoną obojętność, jak i dla pobudzenia żółci. Wynika z tego, że Sun mu służył do celów zdrowotnych.

Sun zresztą, jak większość służących chińskich, wychodził zawsze naprzeciw karze, gdy na nią zasłużył. A jego pan nie skąpił mu jej. Ciosy rózgi z trzciny spadały na jego plecy, czym Sun niezbyt się przejmował. Natomiast nieskończenie bardziej wrażliwy był na sukcesywne skracanie warkocza pętającego mu się po grzbiecie, a tej kary Kin Fo nie szczędził mu, gdy chodziło o jakąś cięższą przewinę.

Istotnie, wszyscy wiedzą, jak wielkie znaczenie przywiązuje Chińczyk do tego zabawnego dodatku. Pozbawienie warkocza to pierwsza kara, jaką wymierza się przestępcom! Hańba na całe życie! Toteż nieszczęsny służący niczego tak się nie bał, jak utraty choćby kawałka tej ozdoby. Kiedy zaczął służbę u Kin Fo cztery lata wcześniej, jego warkocz -jeden z najpiękniejszych w Niebiańskim Cesarstwie - mierzył metr i dwadzieścia pięć centymetrów. Obecnie zostało mu już tylko pięćdziesiąt siedem centymetrów. Jak tak dalej pójdzie, to za dwa lata Sun będzie kompletnie łysy!

Tymczasem Wang i Kin Fo, za którymi z szacunkiem postępowali domownicy, przeszli przez ogród, gdzie drzewa - po większej części w wazach z terakoty i przycięte z zadziwiającym, ale i pożałowania godnym kunsztem - udawały kształtami baśniowe zwierzęta. Potem okrążyli zamieszkany przez rybki gurami i czerwone basen, którego przejrzysta woda znikała pod szeroko rozwiniętymi różowymi kwiatami najpiękniejszych lotosów rodem z Państwa Kwitnącego. Pokłonili się czworonożnemu hieroglifowi wymalowanemu na murze jaskrawymi barwami niczym symboliczny fresk i przybyli nareszcie przed drzwi głównego budynku jamenu.

  Do domu prowadziło sześć marmurowych stopni, a składał się on z parteru i piętra, mieszczącego się na tarasie. Nad drzwiami i oknami niczym okapy rozpostarto bambusowe maty, aby ułatwić wentylację i uczynić przez to znośniejszą temperaturę wewnątrz. Płaski dach kontrastował z fantazyjnymi szczytami pawilonów rozsianych tu i tam w obrębie zabudowań jamenu, których blanki, różnobarwne dachówki, cegły wycięte w delikatne arabeski cieszyły wzrok.

Wewnątrz, z wyjątkiem pokoi zamieszkiwanych przez Wanga i Kin Fo, były tylko salony otoczone gabinetami z przeźroczystymi przepierzeniami, po których biegły girlandy malowanych kwiatów lub wisiały zwoje z sentencjami moralnymi, jakich Niebiańczycy nigdy nie szczędzą. Wszędzie dziwaczne w kształtach taborety z terakoty lub porcelany, z drewna albo z marmuru, nie mówiąc o tuzinach cudownie miękkich poduszek; wszędzie lampiony i latarnie o różnorodnych formach, ze szkłem w pastelowych kolorach i obwieszone frędzlami i chwastami bardziej niż hiszpańska mulica; wszędzie też małe stoliczki do herbaty, zwane czaci -nieodzowny elemtent chińskiego wyposażenia domu. Jeśli chodzi o wyroby rzeźbione z kości słoniowej i szyldkretu, figurki z brązu, kadzielniczki, wyroby z laki zdobione złotem, mlecznobiałe i szmaragdowozieloną nefryty, okrągłe i pryzmatyczne wazy z okresów panowania dynastii Ming i Cing, jeszcze bardziej poszukiwaną porcelanę z czasów dynastii Jüan, przejrzyste różowe i żółte emalie komórkowe, których sekretu nikt już dzisiaj nie zna - wszystko to można było godzinami całymi oglądać, nie uważając czasu za stracony. To luksusowe mieszkanie łączyło cały wikwint chiński z europejskim komfortem.

Rzeczywiście bowiem Kin Fo - mówiliśmy już o tym, a dowodem smak jego - był człowiekiem postępowym. Żadnego nowoczesnego wynalazku zachodniego nie wahał się sprowadzić do siebie. Należał do tych bardzo nielicznych jeszcze Chińczyków, których zachwycały nauki fizyczne i chemiczne. Nie zaliczał się więc do barbarzyńców, co przecięli pierwsze kable elektryczne, jakie firma Reynolds chciała przeciągnąć aż od Wusungu, aby szybciej dowiadywać się o nadejściu angielskich i amerykańskich statków pocztowych, ani do zacofanych mandarynów, którzy aby nie dopuścić do umocowania podmorskiego kabla telegraficznego, łączącego Hongkong z Szanghajem, w jakimkolwiek miejscu na lądzie, zmusili elektryków do umieszczenia go na statku zakotwiczonym na środku rzeki!

Nie! Kin Fo był jednym z tych, co pochwalali decyzję rządu o postawieniu arsenałów i warsztatów w Fuczou pod, kierunkiem francuskich inżynierów. Posiadał też akcje towarzystwa parowców chińskich pływających między Tiencinem i Szanghajem w interesach czysto narodowych, ciekawiły go również statki ekspresowe, które, począwszy od Singapuru, prześcigają o trzy lub cztery dni angielskie statki pocztowe.

Mówiliśmy już, że nawet do swego domu wprowadził zdobycze techniki. Aparaty telefoniczne łączyły poszczególne zabudowania jego jamenu. W pokojach działały dzwonki elektryczne. W zimie rozpalał ogień i grzał się bez ceremonii, nie tak jak jego rodacy, co w poczwórnym ubraniu zamarzają przed pustym paleniskiem. Wprowadził oświetlenie gazowe, zupełnie jak główny inspektor celny w Pekinie, jak przebogaty pan Jang, właściciel wszystkich lombardów w Państwie Środka!

Wreszcie, gardząc przestarzałym zwyczajem pisania swej prywatnej korespondencji, postępowy Kin Fo - jak się przekonamy niebawem -korzystał z fonografu, świeżo udoskonalonego przez Edisona.

Tak więc uczeń filozofa Wanga posiadał zarówno w materialnej, jak i duchowej sferze życia wszystko, czego trzeba, aby być szczęśliwym! I nie był nim! Miał Suna, aby rozpraszał jego codzienną apatię, i nawet Sun nie wystarczał, by mu dać szczęście!

Faktem jest, że Sun, który nigdy nie znajdował się tam, gdzie być powinien, wciąż się nie pokazywał! Bez wątpienia musiał poczuwać się do jakiejś poważnej winy, jakiejś grubej niezręczności popełnionej pod nieobecność pana i jeżeli nie bał się o swe plecy przyzwyczajone do trzcinki, wszystko wskazywało na to, że lękał się o warkocz.

- Sun! - rzekł Kin Fo wchodząc do sieni, skąd prowadziły drzwi do salonów z prawej i lewej strony, a w głosie jego brzmiała z trudem powstrzymywana niecierpliwość.

- Sun! - powtórzył za nim Wang, którego ani dobre rady, ani nagany nie znajdowały nigdy najmniejszego oddźwięku u niepoprawnego lokaja.

- Niech odszukają Suna i przyślą mi go! - rozkazał Kin Fo zwracając się do rządcy, a ten rozesłał całą swą czeladkę na poszukiwanie zaginionego.

Wang i Kin Fo zostali sami.

- Mądrość - rzekł wówczas filozof- nakazuje podróżnemu, aby wróciwszy do swego domostwa, wypoczął nieco:

- Bądźmy więc mądrzy! - odparł po prostu jego uczeń.

I ucisnąwszy dłoń filozofa, skierował się do swoich apartamentów, a Wang udał się do swego pokoju.

Kin Fo zostawszy sam wyciągnął się na miękkiej otomanie produkcji europejskiej, jakiej żaden chiński tapicer nigdy nie potrafiłby tak wygodnie wyścielić. Leżąc, zaczął rozmyślać. Czyżby o małżeństwie z miłą i uroczą kobietą, z której zamierzał zrobić towarzyszkę swego życia? Tak, i nic w tym dziwnego, skoro niebawem miał ją zobaczyć. Ta wdzięczna osoba nie mieszkała bowiem w Szanghaju, lecz w Pekinie i Kin Fo postanowił, że wypadałoby powiadomić ją nie tylko o swym powrocie do Szanghaju, ale i o bliskim wyjeździe do stolicy Niebiańskiego Cesarstwa. Gdyby nawet okazał pragnienie, lekką niecierpliwość ujrzenia jej, nie byłoby to niestosowne. Z całą pewnością miał dla niej prawdziwe uczucie! Wang wystarczająco mu to wykazał według najściślejszych zasad logiki -i ten nowy element, wprowadzony do jego egzystencji, będzie może mógł wzbogacić ją o jakąś nowość... to znaczy szczęście... które... którego... któremu...

Kin Fo marzył już z zamkniętymi oczami i byłby zasnął słodko, kiedy naraz poczuł jakby łaskotanie w prawą rękę.

Instynktownie jego palce schwyciły i zacisnęły się na jakimś walcowatym przedmiocie, lekko sękatym, dosyć grubym, który na pewno był im dobrze znany.

Kin Fo nie mógł się mylić: to trzcima wślizgnęła się do jego prawej dłoni, a równocześnie rozległy się tonem pełnym rezygnacji wypowiedziane słowa:

- Kiedy pan sam zechce!

Kin Fo wstał i naturalnym ruchem uniósł karzącą trzcinę.

Sun stał przed nim zgięty, w postawie wyczekującej, nadstawiając plecy. Oparty jedną ręką o rozesłany na podłodze dywan, w drugiej trzymał list.

- A, jesteś wreszcie! - rzekł Kin Fo.

- Ajja! — odpowiedział Sun. — Oczekiwałem mojego pana dopiero o trzeciej straży! Kiedy pan zechce!

Kin Fo rzucił trzcinę. Sun, żółty od urodzenia, potrafił jednak zblednąć!

- Jeżeli nadstawiasz grzbietu bez żadnego wyjaśnienia - rzekł pan -widocznie zasłużyłeś na coś więcej! Co się stało?

- Ten list...

- Mów, do licha! - krzyknął Kin Fo, chwytając list, który mu podawał Sun.

- Byłem tak nierozgarnięty, że zapomniałem go oddać przed wyjazdem do Kantonu!

- Tydzień opóźnienia, łajdaku!

- Źle zrobiłem, panie mój!

- Chodź tu!

- Jestem jak biedny krab bez nóg i nie umiem chodzić... Ajja!

Był to krzyk rozpaczy! Kin Fo chwycił Suna za warkocz i jednym ruchem dobrze naostrzonych nożyczek odciął kawałek.

Widocznie nogi odrosły nieszczęsnemu krabowi momentalnie, gdyż umknął szybko, nie zapomniawszy jednak podnieść z dywanu części swego cennego dodatku. Z pięćdziesięciu siedmiu centymetrów warkocz Suna zmiejszył się do pięćdziesięciu czterech.

Kin Fo, odzyskawszy natychmiast swój olimpijski spokój, rzucił się z powrotem na otomanę i jak człowiek, któremu się nie spieszy, jął przypatrywać się listowi przybyłemu przed tygodniem. Rozgniewało go niedbalstwo Suna, a nie opóźnienie. Dlaczego jakikolwiek list miałby go interesować? Byłby mile widziany, gdyby wywołał jego wzruszenia. Ale on i wzruszenie?!

Patrzył więc na list, lecz z roztargnieniem.

Koperta ze sztywnego płótna pokryta była po obu stronach różnymi znaczkami pocztowymi koloru wina i czekolady, a pod podobiznami mężczyzny figurowały na nich cyfry: dwa i sześć centów. Było to dowodem, że list pochodził ze Stanów Zjednoczonych.

- Tak - mruknął Kin Fo wzruszając ramionami. - List od mojego korespondenta z San Francisco.

I rzucił go na otomanę.

Bo rzeczywiście, o czym mógł mu donosić jego korespondent? Że obligacje, stanowiące prawie cały jego majątek, leżały spokojnie w kasach Centralnego Banku Kalifornijskiego, że akcje skoczyły o piętnaście lub dwadzieścia procent, że dywidendy są wyższe niż w roku ubiegłym i tak dalej. Tych kilka tysięcy dolarów mniej czy więcej nie stanowiło naprawdę powodu do wzruszeń.

Po kilku wszakże minutach Kin Fo wziął do ręki list i machinalnie rozdarł kopertę; nie czytając go, spojrzał najpierw na podpis. - Tak, to list od mego korespondenta - stwierdził. -I mówi o interesach. Odłóżmy interesy do jutra.

I już po raz drugi Kin Fo miał odrzucić list, kiedy nagle wzrok jego padł na słowo kilkakrotnie podkreślone na drugiej stronicy. Było to słowo "pasywa", na które korespondent z San Francisco pragnął zwrócić specjalną uwagę swego szanghajskiego klienta.

Kin Fo wrócił zatem do początku listu i przeczytał go od pierwszej do ostatniej linijki, nie bez uczucia pewnej niezwykłej u niego ciekawości. Na moment zmarszczył brwi, lecz po skończonej lekturze na jego wargach zarysował się pogardliwy uśmiech.

Wówczas Kin Fo wstał, przeszedł się po pokoju i na moment zbliżył się do trąbki akustycznej, która łączyła go bezpośrednio z Wangiem. Już ją podniósł do ust i miał nacisnąć guzik dzwonka, lecz rozmyślił się, odłożył kauczukowy wąż i wrócił na otomanę.

- Phi! - prychnął.

Cały Kin Fo był w tym jednym słowie.

- A ona? - szepnął. - Przecież ta sprawa bardziej dotyczy jej niż mnie!

Podszedł więc do stoliczka z laki, na którym stała podłużna, wykwintnie rzeźbiona szkatułka. Ale nim ją otworzył, zatrzymał się.

- Co mi też ona mówi w swym ostatnim liście?

I zamiast zdjąć pokrywkę ze szkatułki, nacisnął umieszczoną na jej bocznej ściance sprężynę.

Natychmiast dał się słyszeć słodki głosik.

"Mój starszy braciszku! Czyż przestałam już być dla ciebie kwiatem śliwy mej o pierwszym księżycu, kwiatem moreli o drugim, kwiatem brzoskwini o trzecim księżycu? Moje drogie serce, złotem inkrustowane, przesyłam tysiąc tysięcy pozdrowień."

Był to głos młodej kobiety, której czułe słowa przekazywał fonograf.

- Biedna młodsza siostrzyczka! - szepnął Kin Fo.

Po czym, otworzywszy szkatułkę, wyjął z niej papier poznaczony rowkami, który przed chwilą przekazywał wszystkie modulacje dalekiego głosu, i na jego miejsce włożył czystą kartkę.

Fonograf był wówczas do tego stopnia udoskonalony, że wystarczyło głośno mówić, by wprawić w ruch membranę i aby wałek, poruszając się ruchem obrotowym, rejestrował dyktowane słowa.

Kin Fo mówił prawie minutę. Po jego głosie, zawsze spokojnym, nie można było poznać, pod jakim wrażeniem - radości czy smutku - formułuje swe myśli.

Trzy czy cztery zdania, nie więcej, to było wszystko, co powiedział Kin Fo. Po czym zatrzymał fonograf, wyjął z niego papier, na którym igła uruchomiona przez membranę nakreśliła ukośne linie odpowiadające wypowiedzianym słowom, a włożywszy papier do koperty, zalepił ją i napisał - z prawej do lewej - taki oto adres:

"Pani Liu ulica Czakua Pekin"

Dzwonkiem elektrycznym wezwał służącego zajmującego się korespondencją. Kazano mu natychmiast odnieść list na pocztę.

W godzinę później Kin Fo spał spokojnie, objąwszy ramionami czu fużen - rodzaj poduszki z plecionego bambusa, która utrzymuje w łóżku umiarkowaną temperaturę, tak cenną w gorącym klimacie.

ROZDZIAŁ 5

W KTÓRYM LIU OTRZYMUJE LIST, JAKIEGO WOLAŁABY NIE OTRZYMAĆ

- Nie ma jeszcze listu dla mnie?

- Nie, nie ma, proszę pani!

- O, jakże ten czas się dłuży, stara matko!

W ten sposób, po raz chyba dziesiąty tego dnia, zapytywała urocza Liu w buduarze swego domu przy ulicy Czakua w Pekinie. „Stara matka" -taką nazwę zwyczaj chiński nadawał służącym w czcigodnym wieku -była to mrukliwa i nieprzyjemna panna Nan.

Liu w osiemnastym roku życia zaślubiła uczonego pierwszego stopnia, który współpracował przy redakcji słynnej „Sy ku cüan szu". Mędrzec ten był dwa razy starszy od niej i umarł po trzech latach niedobranego związku.

Młoda wdowa została zatem sama na świecie nie mając jeszcze dwudziestu jeden lat. Kin Fo ujrzał ją w tym okresie podczas swej podróży do Pekinu. Wang ją znał i zwrócił uwagę swego obojętnego ucznia na tę czarującą osobę. Kin Fo bez oporu zgodził się na pomysł zmiany swych warunków życiowych przez małżeństwo z ładną wdową. Liu nie pozostała nieczuła na otrzymaną propozycję. I oto małżeństwo, ku wielkiemu zadowoleniu filozofa, miało dojść do skutku, gdy tylko Kin Fo, dokonawszy w Szanghaju potrzebnych formalności, przyjedzie z powrotem do Pekinu.

W Niebiańskim Cesarstwie rzadko się zdarza, aby wdowy wychodziły powtórnie za mąż - nie dlatego, aby tego nie pragnęły tak samo jak Europejki, lecz ze względu na to, iż mało jest mężczyzn podzielających to pragnienie. Kin Fo stanowił odstępstwo od tej zasady, bo wiadomo, jakim był oryginałem. To prawda, że powtórnie zaślubiona, Liu nie miałaby prawa przejść pod pajlou - pamiątkowymi łukami, jakie cesarz każe niekiedy wznosić dla uczczenia kobiet znanych z wierności zmarłym małżonkom, jak na przykład wdowa Sung, która nie chciała wcale opuścić grobu męża, jak wdowa Kung Cjang, która kazała sobie uciąć ramię, jak wdowa Jen Ciang, która zeszpeciła się na znak wdowiego bólu. Lecz Liu uważała, że można zrobić lepszy użytek ze swych dwudziestu lat. Miała podjąć na nowo życie pełne oddania, bo taka jest rola kobiety w rodzinie chińskiej - nie mówić o tym, co się dzieje poza domem, stosować się do przepisów ksiąg mówiących o cnotach domowych i uczących obowiązków małżeńskich, słowem-odzyskać godność, jaką cieszy się małżonka, która w wyższych sferach nie jest wcale niewolnicą, jak zwykło się sądzić. Toteż inteligentna i wykształcona Liu, rozumiejąc, jaką rolę ma odegrać w życiu bogatego, znudzonego mężczyzny i pragnąc dowieść mu, że szczęście istnieje na ziemi, z rezygnacją gotowała się wyjść naprzeciw swemu nowemu przeznaczeniu.

Umierając, mędrzec pozostawił żonę w warunkach przeciętnej zamożności. Dom na ulicy Czakua był zatem skromny. Nieznośna Nan uosabiała całą służbę, Liu jednak przyzwyczaiła się już do jej pożałowania godnych manier, nie wyróżniających ją specjalnie spośród innych przedstawicielek służby w Państwie Kwitnącym.

Młoda kobieta najlepiej się czuła w swym buduarze. Jego umeblowanie byłoby nader skromne, gdyby nie bogate prezenty napływające od dwóch miesięcy z Szanghaju. Kilka obrazów wisiało na ścianach, między innymi arcydzieło starego mistrza Huang Cüana, które zwróciłoby uwagę znawców na tle bardzo chińskich akwareli z zielonymi końmi, liliowymi psami i niebieskimi drzewami - nowoczesnych płodów rodzimych artystów. Jak wielkie motyle o rozpostartych skrzydłach leżały na stole z laki wachlarze pochodzące ze słynnej szkoły w Szantou. Z porcelanowego żyrandola zwieszały się wytworne festony sztucznych kwiatów - tak nadzwyczajnie wyrabianych za pomocą kleju z Formozy - rywalizując z białymi lotosami, żółtymi chryzantemami i czerwonymi liliami japońskimi, wypełniającymi donice z delikatnie rzeźbionego drewna. Bambusowe zasłony na oknach wpuszczały łagodne światło i przesiewały, rozdzielając jakby, promienie słoneczne. Wspaniały ekran z wielkich piór jastrzębia, których artystyczny układ cętek wyobrażał ogromną peonię - symbol piękności w Państwie Kwitnącym, dwie klatki w kształcie pagód, a w nich, jak w kalejdoskopie, najbarwniejsze ptaki indyjskie, kilka "harf eolskich" o płytkach wibrujących na wietrze, słowem - tysiąc przedmiotów związanych z nieobecnym uzupełniało niezwykły wystrój tego buduaru.

- Nie ma jeszcze listu, Nan?

- Nie ma, nie ma jeszcze!

Urocza była młoda Liu. Ładna nawet dla europejskich oczu, biała, a nie żółta, łagodne oczy miała lekko tylko uniesione ku skroniom, czarne włosy przybrane kwiatami brzoskwini przypiętymi szpilkami z zielonego nefrytu, drobne i białe ząbki, brwi leciutko zaznaczone chińskim tuszem. Ani nie kładła na twarz pasty z bielidła i miodu, jak to robią wszystkie pięknisie Niebiańskiego Cesarstwa, ani kółka z karminu na dolną wargę, ani nie kreśliła poziomej kreski między oczami, ani nie używała żadnych szminek, na które dwór cesarski wydaje rocznie dziesięć milionów sapeków. Młoda wdowa nie potrzebowała tych sztucznych dodatków. Rzadko wychodziła z domu, mogła więc wzgardzić maską, jakiej każda kobieta chińska używa poza domem.

Toaleta Liu odznaczała się prostotą i elegancją. Długa suknia o czterech rozcięciach, obrzeżona szeroką haftowaną lamówką, pod tą suknią spódnica, kamizelka przybrana haftem ze złotych nici, spodnie przytrzymane w pasie i związane u dołu, na skarpetkach z nankinu pantofelki zdobne perłami: wszystko to czyniło z młodej wdowy istotę uroczą, zwłaszcza gdy dodamy, że ręce miała delikatne i zachowała paznokcie długie i różowe w małych srebrnych futeralikach, wspaniale cyzelowanych.

A jej stopy? Otóż nóżki miała małe - nie na skutek barbarzyńskiego zwyczaju deformacji, który na szczęście już zanika, lecz dlatego, że takimi obdarzyła ją natura. Moda ta trwa już od siedmiuset lat, prawdopodobnie dzięki jakiejś okaleczonej księżniczce. Normalnie operuje się cztery palce w zgięciach, wsuwając je pod stopę, lecz nie uszkadzając pięty, przez co noga tworzy rodzaj stożkowatego kopytka, utrudnia zupełnie ruchy, czyni podatnym na anemię, a owa praktyka nie ma nawet na swe usprawiedliwienie, jak w to dawniej wierzono, zazdrości męża. Toteż od czasu podboju tatarskiego operacja coraz bardziej wychodzi z mody. Dzisiaj najwyżej trzy Chinki na dziesięć, poddane we wczesnym dzieciństwie temu bolesnemu zabiegowi, zachowały zdeformowane stopy.

- To niemożliwe, aby dziś nie nadszedł list - rzekła znowu Liu. -Popatrz jeszcze, stara matko.

- Patrzyłam, patrzyłam już tyle razy! - odpowiedziała bardzo niegrzecznie panna Nan i gderając wyszła z pokoju.

Liu, aby rozerwać trochę myśli, wzięła się do pracy. Zresztą ta praca też była myślą o Kin Fo, gdyż haftowała dla niego płócienne pantofle, co w gospodarstwach chińskich jest czynnością prawie wyłącznie należącą do kobiety bez względu na klasę, do jakiej należy. Ale wkrótce robótka wypadła jej z rąk. Wstała, wzięła z bombonierki kilka cukierków i chrupiąc je, otworzyła książkę "Nuxun" - zbiór instrukcji, który winien być codzienną lekturą każdej uczciwej małżonki.

. "Jak wiosna jest najodpowiedniejszą porą do pracy, tak samo świt jest najpomyślniejszą chwilą dnia."

"Wstawaj wcześnie, nie poddawaj się słodyczom długiego snu."

"Uprawiaj morwę i konopie."

"Przędź ochotnie jedwab i bawełnę."

"Cnotą kobiety jest pracowitość i oszczędność."

"Sąsiedzi będą cię chwalili..."

Niebawem książka się zamknęła. Słodka Liu nie myślała o tym, co czytała.

- Gdzie on jest? - zadała sobie pytanie. - Miał jechać do Kantonu. Czy wrócił już do Szanghaju? Kiedy przyjedzie do Pekinu? Czy morze było spokojne? Oby wspomogła go bogini Kuanjin!

Młoda kobieta była niespokojna. Potem spojrzała mimochodem na narzutę na stole, artystycznie wykonaną z tysiąca małych kawałków, rodzaj mozaiki na modłę portugalską, gdzie widniała para dzikich kaczek - symbol małżeńskiej wierności. Wreszcie podeszła do donicy i zerwała jakiś kwiat.

- Ach! - westchnęła. - To nie jest kwiat zielonej wierzby, symbol wiosny, młodości i radości! To żółta chryzantema, symbol jesieni i smutku!

Chciała pokonać niepokój, który ogarniał ją coraz bardziej. Obok leżała lutnia: palce jej przebiegły po strunach, a usta wyszeptały pierwsze słowa pieśni "Złączone ręce", ale nie mogła jej wyśpiewać.

"Dawniej - pomyślała-jego listy się nie opóźniały. Z jakim wzruszeniem je czytałam! Albo zamiast tych linijek, które mówiły tylko do mych oczu, mogłam słyszeć jego głos. Ten aparat mówił do mnie, jakby to on sam był obok!"

I Liu spojrzała na fonograf stojący na stoliczku z laki, taki sam jak ten, którym Kin Fo posługiwał się w Szanghaju. Obydwoje mogli wten sposób słyszeć swe głosy pomimo dzielącej ich odległości... Ale dzisiaj znowu, jak już od kilku dni, aparat stał niemy i nie przekazywał wcale myśli nieobecnego.

W tej chwili weszła stara matka.

- Ma pani ten swój list! - rzekła.

Nan wyszła, oddawszy swej pani kopertę ostemplowaną w Szanghaju. Uśmiech wypłynął na usta kobiety. Oczy błysnęły żywiej. Jak zwykle, szybko otworzyła przesyłkę nie oglądając koperty. Nie znalazła listu, lecz pokreślony ukośnie arkusik papieru, który włożony do aparatu, przekazywał wszystkie odcienie głosu ludzkiego.

- Ach! Wolę tak! - zawołała radośnie Liu. - Przynajmniej go usłyszę.

Włożyła papier do wałka fonografu, który zaczął się natychmiast obracać, a zbliżywszy ucho do otworu tubki, usłyszała dobrze znany głos, mówiący te słowa:

"Młodsza siostrzyczko, majątek mój uleciał, jak ze wschodnim wiatrem ulatują pożółkłe liście jesienne. Nie chcę robić z ciebie n- Mdzarki, wiążąc cię z moją nędzą. Zapomnij o tym, którego ugodziło dziesięć tysięcy nieszczęść.

Twój zrozpaczony Kin Fo"

Cóż za cios dla młodej kobiety! Czekało ją teraz życie bardziej gorzkie niż gorzka gencjana. Złoty wiatr unosił ostatnie jej nadzieje razem z fortuną kochanego człowieka. A więc miłość, jaką Kin Fo żywił do niej, uleciała na zawsze! Jej przyjaciel wierzył tylko w szczęście, jakie daje bogactwo! Ach, biedna Liu! Podobna była teraz do latawca, którego nić pękła, a on złamany pada na ziemię.

Zawołała Nan; ta weszła do pokoju, wzruszyła ramionami i zaniosła swą panią na jej kang. Ale mimo że było to jedno z tych łóżek-piecyków, sztucznie nagrzewanych, jakże jego pościel wydała się zimna nieszczęsnej Liu! Jakże te pięć straży bezsennej nocy było okrutnie długie!

ROZDZIAŁ 6

W KTÓRYM CZYTELNIK ZECHCE MOŻE PRZEJŚĆ SIĘ PO BIURACH " STULECIA"

Nazajutrz Kin Fo, którego pogarda dla spraw tego świata nie opuściła ani na chwilę, wyszedł samotnie z mieszkania. Swym jak zawsze równym krokiem szedł prawym brzegiem rzeczki Suczou. Znalazłszy się przy drewnianym moście łączącym koncesję angielską z amerykańską, przebył rzekę i udał się w kierunku dosyć okazałego gmachu, wzniesionego między kościołem misyjnym a konsulatem Stanów Zjednoczonych.

Na frontonie tego domu widniała szeroka miedziana tablica, a na niej ogromnymi literami taki oto napis:

STULECIE
Towarzystwo ubezpieczeniowe
Kapitał gwarancyjny: 20 milionów dolarów
Pełnomocnik: William J. Bidulph 

Kin Fo pchnął drzwi i kryjące się za nimi drugie, miękko obite, i znalazł się w biurze podzielonym na dwie części za pomocą zwykłej balustrady sięgającej mu pasa. Kilka kartotek, księgi z niklowymi klamrami, amerykański sejf z sekretnym zamkiem i zabezpieczeniem, dwa czy trzy stoły, gdzie pracowali urzędnicy agencji, skomplikowany sekretarzyk do wyłącznego użytku czcigodnego Williama J. Bidulpha - takie było umeblowanie tego pokoju, a zdawał się on należeć raczej do kamienicy na Broadwayu niż do budynku w okolicy Wusungu.

William J. Bidulph był w Chinach pełnomocnikiem towarzystwa ubezpieczeniowego - od pożarów i na życie - z główną siedzibą w Chicago. „Stulecie" - dobra nazwa i powinna przyciągać klientów - bardzo znane w Stanach Zjednoczonych, posiadało ekspozytury i przedstawicieli we wszystkich pięciu częściach świata. Robiło olbrzymie i doskonałe interesy dzięki swym statutom, bardzo śmiało i bardzo liberalnie ustanowionym, dającym mu prawo ubezpieczenia od wszystkich wypadków życiowych.

Toteż Niebiańczycy zaczynali iść z nowoczesnym prądem napełniającym kasy instytucji tego typu. Wiele domów w Państwie Środka ubezpieczone było od pożaru, a pod umowami asekuracyjnymi na wypadek śmierci, wraz z zawartymi w nich rozlicznymi kombinacjami, figurowały chińskie podpisy. Plakietki "Stulecia" widniały na frontonach kamienic szanghajskich, a także na fasadzie bogatego jamenu Kin Fo. Zatem nie w celu ubezpieczenia się od pożaru uczeń Wanga składał wizytę czcigodnemu Williamowi J. Bidulphowi.

- Pan Bidulph? - spytał wchodząc.

William J. Bidulph był "we własnej osobie", jak fotograf działający osobiście, zawsze do dyspozycji klienteli - człowiek lat pięćdziesięciu, w nieskazitelnym czarnym garniturze i białym krawacie, z brodą, bez wąsów, o wyglądzie bardzo amerykańskim.

- Z kim mam zaszczyt? - spytał William J. Bidulph.

- Jestem Kin Fo z Szanghaju.

- Pan Kin Fo!... Jeden z klientów "Stulecia"... Polisa numer dwadzieścia siedem tysięcy dwieście...

- Zgadza się.

- Czym mam szczęście panu służyć?

- Chciałbym porozmawiać z panem na osobności.

Rozmowa między tymi dwiema osobami była o tyle łatwa, że William J. Bidulph mówił równie dobrze po chińsku, jak Kin Fo po angielsku.

Bogaty klient został z należnymi mu względami wprowadzony do gabinetu obitego tłumiącymi odgłosy tapetami, zamkniętego podwójnymi drzwiami, gdzie można było spiskować przeciw dynastii Cing bez obawy podsłuchania przez najinteligentniejszych szpicli Niebiańskiego Cesarstwa.

- Proszę pana - zagaił Kin Fo, gdy tylko usiadł na bujaku przed gazowym kominkiem - chciałbym zawrzeć porozumienie z pańskim towarzystwem i zabezpieczyć z chwilą mej śmierci wypłatę kapitału, którego wysokość zaraz panu podam.

- Nic prostszego, szanowny panie - odpowiedział William J. Bidulph. - Dwa podpisy na polisie, pański i mój, i ubezpieczenie, po kilku wstępnych formalnościach, będzie załatwione. Tylko... pan pozwoli, jedno pytanie... Pragnie pan na pewno umrzeć w podeszłym wieku, co jest zresztą całkiem naturalne?

- Dlaczego? - spytał Kin Fo. - Zazwyczaj ubezpieczenie na życie jest dowodem, że ubezpieczony lęka się, aby bliska śmierć...

- Och, proszę pana! - odparł z całą powagą William J. Bidulph. -Klienci "Stulecia" nigdy się tego nie lękają! Czyż nie mówi tego sama jego nazwa? Ubezpieczyć się u nas, to zapewnić sobie długowieczność! Przepraszam pana, ale nasi klienci bardzo rzadko nie przekraczają stu lat... Bardzo rzadko... Ogromnie rzadko!... W ich własnym interesie powinnibyśmy skracać im życie! Toteż robimy wspaniałe interesy! Uprzedzam więc pana, że ubezpieczyć się w "Stuleciu" znaczy tyle, co zdobyć prawie absolutną pewność dożycia tego wieku!

- Aha — rzekł spokojnie Kin Fo, patrząc chłodno na Williama J. Bidulpha.

Pełnomocnik, poważny jak minister, nie zdradzał wcale ochoty do żartów.

- Tak czy owak - podjął Kin Fo - pragnę ubezpieczyć się na dwieście tysięcy dolarów.

- Ściśle mówiąc, na kapitał wynoszący dwieście tysięcy dolarów -odpowiedział fachowo William J. Bidulph.

I bez mrugnięcia wpisał do notesu tę wysoką cyfrę.

- Wiadomo panu - dorzucił - że ubezpieczenie jest nieważne, a wszystkie wpłacone składki, jakakolwiek byłaby ich wysokość, przepadają na korzyść towarzystwa, jeżeli osoba ubezpieczona straci życie z winy zyskującego na umowie?

- Wiem o tym.

- A od jakich wypadków pragnie się pan ubezpieczyć, drogi panie?

- Od wszystkich.

- Niebezpieczeństwa podróży lądowej lub morskiej i niebezpieczeństwa pobytu poza granicami Niebiańskiego Cesarstwa?

- Tak.

- Niebezpieczeństwa wyroku sądowego? - Tak.

- Niebezpieczeństwa pojedynku?

- Tak.

- Niebezpieczeństwo służby wojskowej?

- Tak.

- W takim razie opłaty będą bardzo wysokie.

- Zapłacę, ile będzie trzeba.

- W porządku.

- Ale — dodał Kin Fo — jest jeszcze inne, bardzo ważne niebezpieczeństwo, o którym pan nie wspomniał.

- Jakie?

- Samobójstwo. Sądziłem, że statuty "Stulecia" upoważniają towarzystwo do ubezpieczenia od samobójstwa również.

- Oczywiście, proszę pana, oczywiście - odpowiedział William J. Bidulph, zacierając ręce. - Jest ono nawet źródłem wspaniałych zysków! Widzi pan, nasi klienci to na ogół ludzie przywiązani do życia, a ci, którzy przez zbytek ostrożności ubezpieczają się od samobójstwa, nigdy go nie popełniają.

- Wszystko jedno - odparł Kin Fo. -Z osobistych powodów pragnę się ubezpieczyć i od tego ryzyka.

- Jak pan sobie życzy, ale opłata będzie znaczna!

- Powtarzam panu, że zapłacę, ile będzie trzeba.

- Rozumiem. A więc - rzekł pełnomocnik, pisząc ciągle w notesie -ryzyko morza, podróży, samobójstwa...

- Jaka będzie w tym wypadku wysokość opłat? - spytał Kin Fo.

- Drogi panie - odrzekł Bidulph - stawki są obliczone z matematyczną dokładnością, co dostatecznie świadczy o solidności towarzystwa. Nie bazują one już, jak dawniej, na tablicach Duvillarsa... Zna pan Duvillarsa?

- Nie, nie znam Duvillarsa.

- To wybitny statystyk, ale już stary... Tak stary, że nie żyje. W epoce, gdy ułożył owe słynne tablice, jeszcze dzisiaj służące do obliczania opłat

w większości bardzo zacofanych towarzystw europejskich, średnia życia była niższa od obecnej, którą zawdzięczamy postępowi. My więc bazujemy na wyższej średniej, siłą faktu korzystniejszej dla ubezpieczonego -płaci on mniej, a żyje dłużej...

- Jaka będzie wysokość mojej opłaty? - spytał znów Kin Fo, chcąc zatrzymać potok wymowy pełnomocnika, który nie pomijał żadnej okazji do przemycenia komplementu pod adresem "Stulecia".

- Pozwoli pan - odpowiedział William J. Bidulph - na niedyskretne pytanie: ile pan ma lat?

- Trzydzieści jeden.

- Otóż, w wieku trzydziestu jeden lat, gdyby chodziło o normalne ubezpieczenie, zapłaciłby pan w każdym towarzystwie dwa i osiemdziesiąt trzy setne procenta. W "Stuleciu" jednak będzie to tylko dwa i siedem dziesiątych procenta, co od kapitału dwustu tysięcy dolarów wyniesie rocznie pięć tysięcy czterysta dolarów.

- A na warunkach, jakich sobie życzę? - spytał Kin Fo.

- Przy wszystkich możliwych ryzykach, łącznie z samobójstwem?...

- Przede wszystkim z samobójstwem.

- Proszę pana - odpowiedział uprzejmie William J. Bidulph spojrzawszy na tablicę wydrukowaną na ostatniej stronicy jego notesu - nie możemy policzyć panu mniej niż dwadzieścia pięć procent.

- Co wyniesie?...

- Pięćdziesiąt tysięcy dolarów.

- W jaki sposób ma być wniesiona opłata?

- W całości lub w miesięcznych ratach, jak sobie ubezpieczony życzy.

- Ile to wyniesie za pierwsze dwa miesiące?

- Osiem tysięcy trzysta trzydzieści dwa dolary; gdyby pan je wpłacił dzisiaj, 30 kwietnia, polisa ważna byłaby do 30 czerwca bieżącego roku, drogi panie.

- Warunki pańskie - oznajmił Kin Fo - odpowiadają mi. Oto opłata za dwa pierwsze miesiące.

I położył na stole wyjęty z kieszeni gruby plik banknotów dolarowych.

- Tak... Proszę pana... Bardzo dobrze! - odpowiedział William J. Bidulph. - Ale przed podpisaniem polisy należy dopełnić pewnej formalności.

- Jakiej?

- Musi pan przyjąć wizytę lekarza towarzystwa.

- W jakim celu?

- Aby stwierdził, że jest pan w dobrej formie, że nie posiada pan żadnej choroby organicznej, która mogłaby skrócić pańskie życie, że daje nam pan gwarancję długowieczności.

- Po co to wszystko, skoro ubezpieczam się nawet od pojedynku i samobójstwa? - zauważył Kin Fo.

- Ach, drogi panie - odparł ciągle uśmiechnięty czcigodny William J. Bidulph - choroba, której zarodek nosiłby pan w sobie i która uśmierciłaby pana w ciągu kilku miesięcy, kosztowałaby nas, ni mniej, ni więcej, dwieście tysięcy dolarów!

- A moje samobójstwo kosztowałoby was, przypuszczam, tyleż samo!

- Drogi panie - rzekł pełnomocnik, biorąc dłoń Kin Fo i poklepując ją lekko - miałem już przyjemność powiedzieć panu, że nasi klienci często ubezpieczają się od samobójstwa, lecz nigdy go nie popełniają. Zresztą nikt nam nie zabrania czuwać nad nimi... Och, z największą dyskrecją!

- Ach, tak!

- Dodam poza tym moje osobiste spostrzeżenie, że ze wszystkich klientów "Stulecia" właśnie ci wnoszą najdłużej opłaty. Zresztą, między nami mówiąc, dlaczego bogaty pan Kin Fo miałby popełnić samobójstwo?

- A dlaczego bogaty pan Kin Fo miałby się ubezpieczać?

- Och - odpowiedział William J. Bidulph- aby mieć pewność dożycia późnej starości jako klient "Stulecia"!

Nie miało sensu dyskutować dłużej z pełnomocnikiem słynnego towarzystwa. Był tak pewny tego, co mówił!

- A teraz - podjął - na czyją korzyść ma być dokonane to ubezpieczenie na dwieście tysięcy dolarów? Kto będzie spadkobiercą?

- Spadkobierców będzie dwóch - odrzekł Kin Fo.

- W równych częściach?

- Nie, w nierównych. Jeden na pięćdziesiąt tysięcy dolarów, drugi na "Sto pięćdziesiąt tysięcy.

- Więc na pięćdziesiąt tysięcy, pan...

- Wang.

- Filozof Wang?

- Tak jest.

- A na sto pięćdziesiąt tysięcy?

- Pani Liu z Pekinu.

- Z Pekinu - powtórzył William J. Bidulph, wpisując nazwiska uprawnionych. Po czym spytał: - W jakim wieku jest pani Liu?

- Dwadzieścia jeden lat.

- O! - rzekł agent. - Ta młoda dama mocno posunie się w latach, zanim dostanie do rąk przypadającą jej część!

- Dlaczego, jeśli można spytać?

- Gdyż pan będzie żył ponad sto lat, drogi panie. A filozof Wang?

- Pięćdziesiąt pięć lat.

- W takim razie ten sympatyczny człowiek może być pewny, że niczego nie dostanie!

- To jeszcze zobaczymy!

- Drogi panie - oświadczył William J. Bidulph - gdybym w pięćdziesiątym piątym roku życia został spadkobiercą człowieka trzydziestojednoletniego mającego dożyć stu lat, nie byłbym na tyle naiwny, aby liczyć na spadek po nim.

- Sługa pański! - rzekł Kin Fo, kierując się ku drzwiom gabinetu.

- Wzajemnie, wzajemnie! - odpowiedział czcigodny William J. Bidulph, żegnając z ukłonem nowego klienta "Stulecia".

Nazajutrz lekarz towarzystwa złożył Kin Fo przepisową wizytę. "Ciało z żelaza , mięśnie ze stali, płuca jak miechy kowalskie" - brzmiał raport. . Nic nie stało na przeszkodzie, aby towarzystwo zawarło umowę z tak pozytywnie ocenionym kontrahentem. Polisa została więc podpisana z jednej strony przez Kin Fo na korzyść młodej wdowy i filozofa Wanga, z drugiej przez Williama J. Bidulpha, przedstawiciela towarzystwa.

Ani Liu, ani Wang, wykluczywszy jakąś mało prawdopodobną okoliczność, nie powinni byli nigdy dowiedzieć się, co Kin Fo zrobił dla nich -aż do dnia, w którym "Stulecie" wypłaci im ten kapitał, ostatni wspaniałomyślny gest byłego milionera.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ 7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 8

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 9

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 10

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 11

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 12

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 13

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 14

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 15

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 16

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 17

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 18

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 19

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 20

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 21

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ 22

KTÓRY CZYTELNIK MÓGŁBY SAM NAPISAĆ, GDYŻ KOŃCZY SIĘ ON NIEZBYT NIEOCZEKIWANIE

Wielki Mur - parawan chiński, długości ponad półtora tysiąca kilometrów - zbudowany w III wieku przed naszą erą przez cesarza Cinszy Huanga, ciągnie się od Zatoki Liaotung, w której zwilża swe dwa nasypy, aż do prowincji Kansu, gdzie maleje do wymiarów zwykłego muru. Jest to nieprzerwany ciąg podwójnych szańców bronionych przez bastiony i wieże, wysokich na pięćdziesiąt stóp, szerokich na dwadzieścia, u podstawy z głazów granitowych, wyżej z cegieł, zuchwale biegnących wzdłuż kapryśnej linii gór.

Od strony Niebiańskiego Cesarstwa mur jest w kiepskim stanie. Od strony mandżurskiej przedstawia się lepiej, a jego blanki tworzą jeszcze wspaniałą koronkę z kamieni.

Na tej długiej linii fortyfikacji nie ma żadnych obrońców, armat - tak samo. Rosjanin, Tatar, Kirgiz, równie jak Chińczycy, mogą swobodnie przechodzić przez wszystkie bramy. Parawan nie chroni już dawnej północnej granicy cesarstwa nawet przed drobnym pyłem mongolskim, który wiatr z północy niesie niekiedy aż do jego stolicy.

Pod bramą jednego z tych pustych bastionów Kin Fo i Sun, po bardzo złej nocy spędzonej na słomie,, musieli przejść następnego ranka pod eskortą dwunastu ludzi, należących naturalnie do bandy Lao Szena.

A przewodnik zniknął. Kin Fo nie robił sobie już żadnych złudzeń. To przecież nie przypadek postawił go na ich drodze. Były klient „Stulecia" najwidoczniej był oczekiwany przez tego nędznika. Jego wahania i niechęć do zapuszczenia się poza Wielki Mur były po prostu podstępem dla odwrócenia podejrzeń. Ten łotr należał także do tajpinga i działał z jego rozkazów.

Zresztą Kin Fo nie miał pod tym względem wątpliwości, gdy zapytał człowieka, który wyglądał na dowódcę eskorty.

- Prowadzicie mnie pewnie do obozowiska Lao Szena, waszego przywódcy?

- Będziemy tam za jakąś godzinę - odpowiedział tamten.

Koniec końców, kogo tu szukał uczeń Wanga? Pełnomocnika filozofa! Prowadzono go więc tam, dokąd sam chciał iść! Czy to było z dobrej woli, czy siłą, jaka różnica? Nie miał powodu się skarżyć. Trzeba było raczej zostawić to Sunowi, któremu głowa trzęsła się ze strachu, a zęby szczękały. Kin Fo, jak zawsze flegmatycznie i z zimną krwią, pogodził się z przygodą i pozwolił się prowadzić. Nareszcie będzie mógł pertraktować z Lao Szenem w sprawie wykupu listu. Tego przecież pragnął. Wszystko w porządku.

Po przebyciu Wielkiego Muru grupka skierowała się nie na szeroką drogę prowadzącą ku Mongolii, lecz na strome ścieżki w górzystym rejonie prowincji. Szli około godziny z taką szybkością, na jaką pozwalało wzniesienie terenu. Kin Fo i Sun byli tak otoczeni, że nie mogliby uciec, zresztą ani o tym marzyli.

Po upływie półtorej godziny strażnicy i więźniowie dostrzegli na zakręcie odnogi górskiej na pół zrujnowany budynek.

Była to dawna posiadłość bonzów wzniesiona na jednej z górskich skarp, ciekawy zabytek architektury buddyjskiej. Ale w tym zagubionym kącie, w pustynnej okolicy, jacyż to wierni mieli odwagę odwiedzać tę świątynię? Zapuszczanie się w te wąwozy, tak bardzo nadające się do zasadzek i napadów, musiało być jednak dosyć ryzykowne.

Jeżeli tajping Lao Szen założył sobie obóz w tym właśnie górzystym rejonie prowincji, trzeba przyznać, że wybrał miejsce godne swych wyczynów.

Na pytanie Kin Fo dowódca eskorty odparł, że Lao Szen istotnie tam mieszka.

- Chcę się z nim zaraz zobaczyć - rzekł Kin Fo.

- Zaraz - odpowiedział dowódca.

Kin Fo i Sun, którym wcześniej odebrano broń, zostali wprowadzeni do obszernej sieni, będącej przedsionkiem świątyni. Zgromadziło się w niej ze dwudziestu uzbrojonych ludzi w malowniczych strojach zawodowych rzezimieszków, o fizjonomiach nie budzących nadmiernego zaufania.

Kin Fo śmiało przeszedł pomiędzy podwójnym szeregiem tajpingów. Suna natomiast trzeba było energicznie pchnąć, by ruszył śladem swego pana.

Z głębi sieni wąskie schody prowadziły głęboko w masyw górski. Wskazywało to na istnienie krypty wydrążonej pod głównym budynkiem zabytku i trudne lub zgoła niemożliwe byłoby zejście tam dla kogoś, kto by nie znał dobrze tego podziemnego labiryntu.

Zszedłszy trzydzieści stopni i przeszedłszy jeszcze sto kroków w mglistym świetle pochodni trzymanych przez ludzi z eskorty, więźniowie dotarli do obszernej sali o takim samym oświetleniu.

Była to rzeczywiście krypta. Masywne słupy, zdobne odrażającymi głowami potworów należących do groteskowej mitologi chińskiej, podtrzymywały spłaszczone łuki, których żebra łączyły się ze zwornikami ciężkiego sklepienia.

Gdy weszli więźniowie, w podziemnej sali dał się słyszeć głuchy szmer. Sala bowiem nie była pusta. Aż po najciemniejsze zakamarki wypełniał ją tłum ludzi. Cała banda tajpingów zgromadziła się tam na jakąś podejrzaną uroczystość.

W głębi krypty na szerokim, kamiennym podwyższeniu stał wysoki mężczyzna. Wyglądał jak przewodniczący tajnego trybunału. Obok niego czterej nieruchomi towarzysze zdawali się tworzyć kolegium sędziowskie.

Mężczyzna dał znak. Tłum rozsunął się, by przepuścić więźniów. -

- Lao Szen- powiedział tylko przywódca eskorty, wskazując na stojącą postać.

Kin Fo postąpił krok i od razu przystąpił do rzeczy, by skończyć wreszcie z tą historią.

- Lao Szen, jesteś w posiadaniu listu, który przesłał ci twój dawny towarzysz Wang. Ten list jest już bez znaczenia i proszę, abyś mi go zwrócił.

Po tych słowach, wymówionych stanowczym tonem, tajping nie poruszył nawet głową. Wyglądał jak figura odlana z brązu.

- Czego żądasz za zwrot tego listu? - podjął Kin Fo. I znów nie doczekał się odpowiedzi.

- Lao Szen, dam ci w mieście, jakie sam wybierzesz, i na bank, jakiego będziesz sobie życzył, przekaz pieniężny płatny w całości, a zaufany człowiek posłany po odbiór nie będzie miał żadnych nieprzyjemności.

Znów lodowate milczenie ponurego tajpinga, milczenie nie wróżące nic dobrego.

Kin Fo podjął, akcentując wyraźnie każde słowo:

- Na jaką sumę mam wypisać przekaz? Ofiarowuję ci pięć tysięcy taelów.

Milczenie.

- Dziesięć tysięcy taelów?

Lao Szen i jego towarzysze byli tak samo niemi, jak posągi zdobiące ten dziwny przybytek.

Gniewna niecierpliwość ogarnęła Kin Fo. Jego propozycje zasługiwały chyba na odpowiedź, jakąkolwiek by ona była.

- Nie rozumiesz mnie? - spytał tajpinga.

Lao Szen tym razem raczył pochylić głowę na znak, że doskonale rozumie.

- Dwadzieścia tysięcy taelów! Trzydzieści tysięcy taelów! - krzyknął Kin Fo.- Ofiarowuję ci tyle, ile zapłaciłoby "Stulecie", gdybym umarł!

Podwójną kwotę! Potrójną! Mów! Czy to ci wystarczy?

Kin Fo, którego to milczenie wyprowadzało z równowagi, podszedł do podwyższenia i skrzyżowawszy ręce na piersiach, spytał:

- Za jaką więc cenę chcesz mi odprzedać ten list?

- Za żadną cenę — odpowiedział wreszcie tajping. — Obraziłeś Buddę gardząc życiem, które ci dał, i Budda chce być pomszczony. Dopiero wobec śmierci poznasz wartość łaski istnienia, łaski tak długo przez ciebie nie uznawanej!

Powiedziawszy to tonem nie znoszącym sprzeciwu, Lao Szen skinął dłonią. Kin Fo nie mógł nawet się bronić: błyskawicznie został schwytany, skrępowany i wyprowadzony. W kilka chwil później znalazł się w rodzaju pudła mogącego służyć jako lektyka i szczelnie zamkniętego.

Sun, nieszczęsny Sun, mimo krzyków i błagań musiał się poddać, takiemu samemu losowi.

- A więc śmierć! - powiedział sobie Kin Fo. - Dobrze, niech będzie! Ten, kto wzgardził życiem, zasłużył na śmierć!

Śmierć jednak, choć wydawała mu się nieunikniona, wcale nie była tak bliska, jak przypuszczał. Lecz jak straszliwe tortury przygotował dla niego okrutny tajping, tego nie mógł sobie nawet wyobrazić.

Godziny mijały. Kin Fo czuł, że razem z pudłem, w którym go uwięziono, został uniesiony i przetransportowany do jakiegoś wehikułu. Mówiły o tym wstrząsy i podskoki kół na drodze, rżenie koni i szczęk broni eskorty. Uwożono go dalej. Ale dokąd? Na próżno by usiłował odgadnąć.

Po siedmiu, może ośmiu godzinach, Kin Fo poczuł, że pojazd zatrzymuje się, że ludzie wyjmują z niego pudło, w którym był zamknięty, a niebawem wstrząsy drogi lądowej ustały.

- Czyżbym był na statku? - zastanowił się.

Bardzo wyraźne kołysanie i drgania śruby utwierdziły go w przekonaniu, że znajduje się na jakimś parowcu.

"Śmierć w morskich falach! - pomyślał. - Niech będzie! Pozwalają mi uniknąć o wiele gorszych tortur. Dziękuję ci, Lao Szen!"

Tymczasem dwa razy jeszcze minęły dwadzieścia cztery godziny. Dwukrotnie każdego dnia wsuwano do jego pudla trochę pożywienia przez lufcik w drzwiach, ale więzień ani nie mógł widzieć ręki, która je podawała, ani nie otrzymał żadnej odpowiedzi na swe pytania.

Ach, Kin Fo przed wycofaniem się z tego życia, które niebiosa uczyniły mu tak pięknym, szukał wzruszeń! Nie chciał, aby jego serce przestało bić, nie uderzywszy choć raz silniej! Cóż, pragnienie jego spełniono, i to w większym stopniu, niż mógł sobie życzyć!

Lecz skoro przeznaczonym mu było pożegnać się z życiem, Kin Fo chciał umrzeć w pełnym świetle. Nie do zniesienia była świadomość, że wcześniej czy później pudło zostanie wrzucone do morza. Umrzeć, nie ujrzawszy ostatni raz światła dziennego ani i biednej Liu, której wspomnienie wypełniało go całego — nie, tej myśli nie był w stanie znieść.

Wreszcie po pewnym czasie, którego nie umiał określić, wydało mu się, że długi rejs nagle się skończył. Drgania śruby ustały. Statek wiozący jego więzienie zatrzymał się. Kin Fo poczuł, że znów podniesiono pudło.

Tym razem była to już ostatnia chwila i skazanemu pozostało tylko błagać o darowanie mu błędów życia.

Upłynęło kilka minut - lat! wieków!

Z wielkim zdumieniem Kin Fo stwierdził przede wszystkim, że pudło znowu spoczywa na stałym gruncie. Nagle otwarto jego więzienie. Jakieś ramiona chwyciły go, momentalnie zawiązano mu oczy szeroką opaską i brutalnie wyciągnięto na zewnątrz. Silnie trzymany, Kin Fo musiał zrobić parę kroków. Potem strażnicy zmusili go, by się zatrzymał.

- Mam umrzeć - krzyknął Kin Fo - i wcale nie żądam, byście mi darowali życie, skoro nie umiałem żyć, ale pozwólcie przynajmniej, abym umarł w jasnym świetle dnia jak człowiek, który nie obawia się spojrzeć śmierci w oczy.

- Dobrze - odpowiedział poważny głos. - Niech się stanie, jak sobie życzy skazany!

I w tej chwili zerwano mu przepaskę z oczu.

Kin Fo rzucił chciwe spojrzenie dokoła.

Czy jest igraszką snu? Stał tam stół, wykwintnie nakryty, a siedzący przy nim biesiadnicy - w liczbie pięciu - z uśmiechami na twarzach zdawali się czekać na niego z rozpoczęciem posiłku. Dwa nie zajęte miejsca jakby oczekiwały dwóch ostatnich biesiadników.

- To wy??? Wy? Drodzy przyjaciele! Czy ja rzeczywiście was widzę? -zawołał Kin Fo z nie dającym się opisać zdumieniem.

Ale nie! Nie mylił się. Był tam filozof Wang! Byli Jin Pang, Hua, Pao Szen i Tim, jego przyjaciele z Kantonu, ci sami, których przed dwoma miesiącami podejmował na statku na Rzece Perłowej, towarzysze jego młodości, świadkowie pożegnania z kawalerskim życiem!

Kin Fo nie mógł oczom uwierzyć. Znajdował się u siebie, w jadalni swojego szanghajskiego jamenu!

- Jeżeli to jesteś ty — zaczął, zwracając się do Wanga — a nie twój cień to odezwij się...

- To ja we własnej osobie, przyjacielu — odpowiedział filozof. — Czy darujesz swemu staremu nauczycielowi tę ostatnią i trochę przykrą

  lekcję filozofii, jakiej musiał ci udzielić?

- Jak to? - zdziwił się Kin Fo. - Więc to byłeś ty? Ty, Wangu?!

- Tak, to byłem ja - odparł Wang. - Po pierwsze, tylko dlatego przyjąłem misję odebrania ci życia, aby nie przyjął jej kto inny! Po drugie, wiedziałem wcześniej niż ty, że nie jesteś zrujnowany i że przyjdzie chwila, kiedy nie będziesz już chciał umrzeć! Mój dawny towarzysz, Lao Szen, który poddał się i będzie odtąd najsilniejszą podporą cesarstwa zgodził się pomóc mi stawiając cię w obliczu śmierci, abyś zrozumiał, jaka jest cena życia. Jeżeli, choć serce mi krwawiło, pozwoliłem ci cierpieć i co gorsza, kazałem ci krążyć po świecie nieomal ponad ludzkie możliwości, to dlatego, iż miałem pewność, że szukasz własnego szczęścia i że w końcu dopędzisz je po drodze!

Kin Fo znalazł się w ramionach Wanga, który przyciskał go serdecznie do piersi.

— Mój biedny Wangu - mówił bardzo wzruszony Kin Fo - gdybym przynajmniej jeździł sam! Ale ileż przeze mnie cierpiałeś! Ile musiałeś się ty także nabiegać i jeszcze na moście Paliciao zmusiłem cię do kąpieli!

— A, tak rzeczywiście - odpowiedział śmiejąc się Wang - było to trochę ryzykowne przy moich pięćdziesięciu pięciu latach i z moją filozofią! Zgrzałem się, a woda była bardzo zimna! Ale cóż! Wybrnąłem z tego. Nigdy nie biega się i nie pływa tak dobrze, jak z myślą o innych!

— Dla innych! — powtórzył Kin Fo w zamyśleniu. — Tak! Wszystko trzeba umieć zrobić dla innych! W tym tkwi tajemnica szczęścia!

W tej chwili wsunął się Sun, blady jak człowiek, którego choroba morska dręczyła przez czterdzieści osiem straszliwych godzin. Podobnie jak jego pan, biedny służący musiał przebyć całą drogę z Funingu do Szanghaju, i to w jakich warunkach! Wystarczyło spojrzeć na jego minę!

Kin Fo, wyrwawszy się z uścisków Wanga, witał się z przyjaciółmi.

— Och, stanowczo wolę, że jest, jak jest! — oświadczył. —- Głupcem byłem dotąd!...

— Ale możesz jeszcze zmądrzeć — pocieszył go filozof.

— Postaram się — zgodził się Kin Fo. — Na początek pragnę uporządkować swoje sprawy. Błądził po świecie mały skrawek papieru, który był dla mnie przyczyną zbyt ciężkich przeżyć, abym mógł o nim zapomnieć. Co się właściwie stało z tym przeklętym listem złożonym w twoje ręce, drogi Wangu? Nie masz go naprawdę? Bardzo chciałbym go zobaczyć, bo gdyby znowu miał zaginąć... Lao Szen, jeżeli jest jeszcze w jego posiadaniu, nie może przywiązywać żadnego znaczenia do takiego papierka, a dla mnie byłoby fatalne, gdyby miał wpaść w jakieś ręce... mało delikatne!

Na te słowa wszyscy wybuchnęli śmiechem.

— Przyjaciele — powiedział Wang- Kin Fo stanowczo zyskał coś jednak na swych przykrych przeżyciach: stał się człowiekiem metodycznym! To już nie nasz dawny obojętny przyjaciel! Zaczyna myśleć jak stateczny człowiek!

—Co nie zmienia faktu, że listu nadal nie mam - podjął żywo Kin Fo -tego idiotycznego listu! Nie wstydzę się wyznać, że nie odzyskam spokoju, dopóki go nie spalę i nie rozsypię jego popiołów na cztery wiatry!

— Poważnie zależy ci tak na tym liście? - spytał Wang.

— Oczywiście. Byłżebyś tak okrutny, by go chcieć zatrzymać jako gwarancję w razie nawrotu mojej głupoty?

— Nie.

— No więc?

— A więc, drogi uczniu, twojemu życzeniu nie może stać się zadość i to, niestety, nie z mojego powodu. Ani Lao Szen, ani ja nie mamy już twojego listu...

— Nie macie go już?

— Nie.

— Zniszczyliście go?

— Nie! Niestety, nie!

— Byliście tak nieostrożni, żeby go powierzyć komu innemu?

— Tak!

— Komu? Komu? — cierpliwość Kin Fo wyczerpywała się już. — Powiedz, komu?

— Komuś, kto zastrzegł sobie, że odda ci go osobiście!

W tej chwili urocza Liu, która w ukryciu nie straciła ani jednego słowa z tej sceny, wyszła zza parawanu, trzymając końcami paluszków słynny list i powiewając nim wyzywająco.

Kin Fo wyciągnął do niej ramiona.

— O, nie! Jeszcze trochę cierpliwości, proszę! — I urocza kobietka udała, że wycofuje się za parawan. - Interesy przede wszystkim, mój mądry mężu!

I podsuwając mu pod oczy list, spytała:

— Czy mój starszy braciszek rozpoznaje swój utwór?

— Czy go rozpoznaję! - zawołał Kin Fo. - Któż inny poza mną mógłby napisać ten głupi list!

— Dobrze, w takim razie, zgodnie ze swym uprawnionym pragnieniem, proszę rozedrzeć, spalić i zniszczyć ten nierozważny list. Niechaj nic nie pozostanie z tamtego Kin Fo, który go napisał!

— Niech się stanie! — Kin Fo zbliżył papier do płomienia.

— Ale teraz, moje drogie kochanie, pozwól mężowi uściskać czule żonę i racz usiąść na pierwszym miejscu przy tym błogosławionym posiłku. Czuję, że będę miał wspaniały apetyt!

— I my również! — wykrzyknęli biesiadnicy. —Zadowolenie wewnętrzne bardzo zaostrza apetyt!

W kilka dni później odwołano zakaz cesarski i małżeństwo zostało zawarte.

Małżonkowie kochali się! I kochać się mieli wiecznie! Tysiąc i dziesięć tysięcy rozkoszy czekało na nich w życiu!

Trzeba jechać do Chin, by się o tym przekonać.