Juliusz Verne

ROZBITEK Z CYNTHII

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZBITEK Z „CYNTHII"

Juliusz Verne

ROZDZIAŁ I

PRZYJACIEL PANA MALARIUSA

Ani w Europie, ani gdziekolwiek indziej nie istnieje chyba uczony, którego fizjonomia byłaby tak powszechnie znana, jak oblicze doktora Schwaryencrony ze Sztokholmu; jego portret powielany przez kupców pod marką fabryczną na milionach butelek pieczętowanych zielonym lakiem dociera wraz z nimi do najdalszych zakątków świata.

Chcąc być w zgodzie z prawdą musimy wyznać, że owe butelki nie zawierają nic innego jak olej z wątroby dorszów, lek wielce ceniony i nawet skuteczny, który, przynosi Norwegom rok w rok dochód, opiewający na sumy ośmio- lub dziewięciocyfrowe, wyrażane w kronerach, inaczej koronach o wartości jednego franka i trzydziestu dziewięciu centymów.

Niegdyś ową produkcją zajmowali się rybacy. Dziś procesy otrzymywania tych wyciągów są bardziej naukowe i księciem tego dość specjalnego przemysłu jest właśnie słynny doktor Schwaryencrona.

Nie znajdziesz osoby, która by nie zauważyła tej spiczasto przystrzyżonej brody, tej pary okularów, tego zakrzywionego nosa oraz czapki z futra wydry. Rycina nie należy, być może, do najprzedniejszych, ale podobieństwo jest uderzające. Dowodem jest to, co wydarzyło się pewnego dnia w początkowej szkole w Nora, osadzie położonej na zachodnim wybrzeżu Norwegii, o parę mil od Bergen.

Zegar wydzwonił drugą po południu. Dzieci znajdowały się w klasie, obszernym pomieszczeniu wysypanym piaskiem. — dziewczęta po lewej, a chłopcy po prawej — wpatrzone w czarną tablicę, na której nauczyciel, pan Malarius, demonstrował im zasady pewnego twierdzenia, kiedy nagle otwarły się drzwi i futrzana pelisa, futrzane buty, futrzane rękawiczki oraz czapka z wydry pojawiły się w progu.

Dzieci powstały z szacunkiem należnym każdemu, kto wchodzi do klasy. Żadne z nich nie znało nowo przybyłego. Ale ujrzawszy go wszystkie szepnęły:

"Pan doktor Schwaryencrona!"

Tak wielkie było podobieństwo twarzy przybysza do portretu umieszczanego na butelkach doktora.

Trzeba rzec, iż uczniowie pana Malariusa mieli prawie stale przed oczami owe butelki, gdyż jedna z największych fabryk doktora znajduje się akurat w Nora.

Nie mniej prawdą jest i to, że ów uczony od wielu lat nie postawił stopy w tym zakątku i żadne z dzieci nie mogło się chlubić tym, iż widziało go kiedykolwiek przedtem żywego, we własnej osobie.

A co do wyobrażeń — to jeszcze inna sprawa. Rozprawiano bardzo często o doktorze Schwaryencronie podczas długich wieczorów w Norø. I w uszach musiałoby mu często dzwonić, gdyby ludowy przesąd miał choć najmniejszą wiarygodność w tym względzie.

Tak czy owak, to jednomyślne i spontaniczne rozpoznanie, było prawdziwym tryumfem dla nieznanego autora portretu, tryumfem, z którego ten skromny artysta miał prawo być dumny, a niejeden modny fotograf — zazdrościć mu.

Tak, to była rzeczywiście ta sama spiczasta broda, te same okulary, ten sam zakrzywiony nos i czapka z wydry słynnego uczonego. Nie mogła zajść żadna omyłka. Wszyscy uczniowie pana Malariusa włożyliby za to rękę w ogień..

Dziwiło ich natomiast i zbijało nieco z tropu to, że doktor był mężczyzną o przeciętnej tuszy i średniego wzrostu, a przecież wyobrażali go sobie jako olbrzyma. Jakim to sposobem tak słynny uczony mógł się zadowalać posturą nie większą od pięciu stóp i trzech cali. Jego szpakowata głowa sięgała panu Malariusowi zaledwie do ramienia. Wszakże sędziwy już wiek przygarbił mocno nauczyciela. Był jednak o wiele szczuplejszy od doktora, co sprawiało, że wydawał się dwukrotnie wyższy. Jego tabaczkowa opończa, która z biegiem długich lat przybrała zielonawe tony, powiewała ha. nim jak sztandar na drzewcu. Miał na sobie krótkie spodnie i buty z klamrami, na głowie zaś czapeczkę z czarnego jedwabiu, spod której wysuwało, się parę siwych kosmyków. Jego różowa, uśmiechnięta twarz tchnęła najwspanialszą łagodnością. On także nosił okulary, które nie przewiercały cię jak okulary doktora, a spoza nich błękitne oczy zdawały się kontemplować każdą rzecz z niewyczerpaną życzliwością.

Jak szkoła szkołą, nikt nie pamiętał, żeby pan Malarius ukarał jakiegoś ucznia. To nie przeszkadzało, że był ogólnie szanowany i bardzo lubiany. Miał takie zacne serce — i każdy o tym. wiedział. Mieszkańcy Nora wiedzieli też, że pan Malarius wspaniale zdał w młodości rozmaite egzaminy. Pozwoliłoby mu to osiągnąć stopień doktora i zostać herr professor w jednym z wielkich uniwersytetów, zdobyć zaszczyty i fortunę. Lecz miał siostrę biedną, Krystynę, zawsze chorą i cierpiącą. A że za nić w świecie nie opuściłaby swojej wsi, że bała się miasta, lękając się, że lam umrze, pan Malarius poświęcił się dla niej w milczeniu, po czym, gdy zmarła po jakichś dwudziestu latach błogosławiąc brata, pan Malarius nawykły do swojego posępnego, odludnego życia nawet nie pomyślał o tym, by rozpocząć inne. Zaabsorbowany swoimi osobistymi pracami, o których zapomniał powiadomić świat, z najwyższą radością objął stanowisko nauczyciela i wzorowo prowadził najlepszą w kraju szkolę podstawową, wychodząc w swoim programie daleko poza nauki pobierane w szkołach początkowych, by wprowadzać do niego materiał ze starszych klas. Lubił zachęcać do nauki swoich najlepszych uczniów, zapoznawał ich z tematami przyrodniczymi, z literaturą starożytną i nowożytną, tym wszystkim, co zazwyczaj przypada w udziale klasom bogaczy lub ludzi dobrze sytuowanych, nigdy natomiast rybakom lub chłopom.

"Dlaczego to, co jest dobre dla jednych, nie mogłoby być dobre dla drugich! — mawiał. — Skoro ludzie biedni nie zaznają wielu radości tego świata, dlaczego odmawiać im i tej, by poznali Homera i Szekspira, czemu nie mamy podać im nazwy gwiazdy wiodącej ich po oceanach albo rośliny, którą depczą stąpajegoc po ziemi. Codzienny trud pochwyci ich niebawem za gardło, zegnie ich nad bruzdą! Niechaj przynajmniej w dzieciństwie zaczerpną z tych czystych krynic i wezmą swoją część ze wspólnego dziedzictwa ludzi!"

W wielu krajach uważano by, że ów system jest niebezpieczny, mógłby może bowiem zniechęcić ludzi skromnych do ich mizernego losu i skłonić do szukania szczęścia gdzie indziej. Ale w Norwegii nikt się o to nie lęka. Patriarchalna łagodność natur, oddalenie od miast, nawyk pracowitego życia wśród z rzadka rozsianych osad zdają się usuwać całkowicie takie niebezpieczeństwo. Toteż owo poszerzanie wiedzy ludzi prostych zdarza się częściej, niż można byłoby przypuszczać. Nigdzie nie jest ono posunięte tak daleko zarówno w biednych szkołach wiejskich, jak i gimnazjach. Kraje Półwyspu Skandynawskiego mogą się chlubić tym, że kształcą proporcjonalnie do swojej ludności o wiele więcej uczonych i ludzi wyróżniających się we wszelkiego rodzaju naukach aniżeli jakikolwiek inny region europejski. Podróżnego uderza tu ustawicznie kontrast zachodzący między naturami z pozoru pół dzikich i wielką liczbą fabryk oraz artystycznymi wyrobami, które wskazują na cywilizację najbardziej wysubtelnioną.

Ale czas powrócić do doktora Schwaryencrony, którego pozostawiliśmy na progu szkoły w Norø.

Podczas gdy uczniowie nie widząc go dotychczas nigdy w życiu, tak szybko go rozpoznali, inaczej było z ich nauczycielem, znającym doktora dawniej.

— Dzień dobry, mój drogi! — zawołał serdecznie ów przybysz zbliżając się z otwartą dłonią do nauczyciela.

— Witam pana — odpowiedział pan Malarius trochę niepewnie i z nieśmiałością właściwą wszystkim samotnikom, tym wyraźniejszą, że przerwano mu jego wywody... — Proszę mi wybaczyć, ale muszę zapytać, z kim mam zaszczyt mówić...

— Jak to! Czyżbym się aż tak zmienił od chwili, kiedy razem biegaliśmy po śniegu, i od owych lat, kiedy paliliśmy długie fajki w Christianii? ... Czyżbyś zapomniał o pensjonacie Kraussa i czy naprawdę trzeba, abym przypomniał ci nazwisko twojego kolegi i przyjaciela?

— Schwaryencrona! — zakrzyknął pan Malarius. — Czy to możliwe? Czy to naprawdę ty?... Czy to pan, panie doktorze?

— Ach, bardzo cię proszę, porzućmy te ceremonie!... Czyż nie jestem twoim starym Rolfem, jak ty pozostaniesz na zawsze moim zacnym Olafem, moim najlepszym, najdroższym przyjacielem z młodych lat? O, wiem o tym dobrze!... Czas biegnie szybko, obaj nieco się zmieniliśmy przez te trzydzieści lat!... Ale serca nasze są nadal młode, prawda? I jest w nich kącik dla tych, których pokochało się wówczas, kiedy jadaliśmy razem kromki suchego chleba w dwudziestej wiośnie życia.

Doktor śmiał się i ściskał dłonie pana Malariusa, którego oczy zaszły łzami.

— Mój drogi przyjacielu, zacny, wspaniały doktorze! — mówił. — Nie zostaniemy tu dłużej. Zwolnię tych włóczykijów, którzy bynajmniej nie obrażą się o to i pójdziemy do mnie.

— O, wcale nie — oświadczył doktor zwracając się do uczniów, którzy z największym zainteresowaniem obserwowali tę scenę. — Nie powinienem przeszkadzać ci w twojej pracy ani też przerywać nauki tej pięknej młodzieży!... Jeśli chcesz sprawić mi przyjemność, pozwolisz mi usiąść tutaj, koło ciebie i będziesz dalej prowadził lekcję...

— Chętnie — powiedział pan Malarius. — Ale prawdę rzekłszy, nie będę już miał serca do geometrii, a przyobiecawszy dzieciom, że je zwolnię, niechętnie złamię dane słowo. Ale możemy to wszystko pogodzić. Niechaj doktor Schwaryencrona uczyni zaszczyt moim uczniom egzaminując dzieci z ich wiadomości, po czym pozwoli im wyfrunąć na resztę dnia.

— Wspaniały pomysł!... Doskonale!... Tak oto zostałem inspektorem.

— Po czym zwracając się do całej klasy, spytał:

— Które z was, dzieci, jest najlepszym uczniem? — spytał doktor zasiadając w fotelu nauczyciela.

— Eryk Hersebom! — odpowiedziało bez wahania z pięćdziesiąt dźwięcznych głosów.

— Ach, to Eryk Hersebom?... No dobrze, zechciej, Eryku, podejść tutaj. .

Mniej więcej dwunastoletni chłopak wstał z pierwszej ławki i podszedł do katedry. Było to dziecko poważne, pełne godności, a jego myślący wyraz twarzy oraz wielkie o głębokim wejrzeniu oczy zwróciłyby wszędzie uwagę, tu zaś odcinał się szczególnie od otaczającej go gromady jasnowłosych główek. Podczas gdy jego koledzy mieli włosy koloru lnu, różową cerę, oczy zielone lub niebieskie, on miał ciemnokasztanowatą czuprynę, oczy brązowe i smagłą cerę. Nie miał wystających kości policzkowych ani krótkiego nosa i masywnej budowy skandynawskich dzieci. Słowem, jeśli chodzi o wygląd zewnętrzny odróżniał się wyraźnie od reszty dzieci.

Tak jak oni natomiast był odziany w grube zgrzebne płótno noszone przez chłopów z okolicy Bergen; ale delikatny zarys jego główki osadzonej na szczupłej wykwintnej szyi, naturalny wdzięk ruchów i postawy — wszystko to wskazywało na jego obce pochodzenie. Nie znalazłby się żaden fizjolog, którego nie uderzyłyby z miejsca owe szczególne cechy, a zwłaszcza doktora Schwaryencronę.

Jednakże w pierwszej chwili nie miał powodów, aby dłużej się nad tym zastanawiać. Przystąpił tedy od razu do egzaminu.

— Od czego zaczniemy? Od gramatyki? — spytał chłopca.

— Jak pan doktor sobie życzy — odpowiedział skromnie Eryk. Doktor zadał dwa bardzo proste pytania i zdumiał się tym, że chłopiec odpowiedział na nie nie tylko po szwedzku, ale również po francusku i angielsku. Pan Malarius narzucił dzieciom ten zwyczaj. Twierdził, że równie łatwo jest uczyć się trzech języków, jak jednego.

— Uczysz ich tedy francuskiego i angielskiego? — spytał doktor zwracając się do przyjaciela.

— Czemu nie, przecież posługujemy się również elementami greki i łaciny. Nie widzę, co złego mogłoby z tego dla nich wyniknąć.

— Ani ja — roześmiał się doktor. I otwarł na chybił trafił jakiś wolumen: był to Cycero — Eryk przetłumaczył zeń parę zdań doprawdy doskonale.

W tym urywku chodziło o. wyciąg z cykuty, którego napił się Sokrates. Pan Malarius poprosił doktora, żeby spytał chłopca, do jakiej rodziny należy owa roślina. Eryk odparł bez wahania, iż jest to bylina należąca do rodziny baldaszkowatych, oraz podał jej cechy charakterystyczne.

Po botanice doktor przystąpił do geometrii. Eryk wyprowadził prawidłowo i dokładnie twierdzenie o sumie kątów w trójkącie.

Doktor okazywał zdumienie coraz głębsze.

— To porozmawiajmy przez chwilę o geografii. Jakie morze oblewa na północy Półwysep Skandynawski, Rosję i Syberię?

— Morze Arktyczne.

— Z jakimi oceanami łączy się to morze?

— Z Atlantykiem na zachodzie i Oceanem Spokojnym na wschodzie.

— Czy mógłbyś wymienić mi kilka wielkich portów na Oceanie Spokojnym?

— Wymienię Jokohamę w Japonii, Melbourne w Australii i San Francisco w stanie Kalifornia.

— A zatem, skoro Morze Arktyczne łączy się z jednej strony z  Atlantykiem, który oblewa nasze wybrzeża, z drugiej zaś z Pacyfikiem, czy nie sądzisz, że chcąc udać się do Jokohamy lub do San Francisco, należałoby, jako najkrótszą drogę, obrać to właśnie morze?

— Z pewnością, panie doktorze — odparł Eryk — gdyby była ona przejezdna. Lecz do tej pory każdy żeglarz, który usiłował przebyć to morze, albo został uwięziony w lodach, albo musiał zrezygnować z przedsięwzięcia, albo też znalazł na tych wodach śmierć.

— Powiadasz, że, już wielokrotnie usiłowano "odkryć północną drogę morską z zachodu na wschód?

— Z pięćdziesiąt razy w ciągu ostatnich trzech stuleci — i zawsze daremnie.

— Czy mógłbyś wymienić parę tego rodzaju ekspedycji?

— Pierwszą zorganizowano w roku 1523 pod kierownictwem Franciszka Sebastiana Cabita. Składała się z trzech okrętów, a dowodził nimi nieszczęsny sir Hugh Willoughby, który zatonął wraz z całą załogą w Laponii. Jeden z jego oficerów, Chancellor, miał zrazu więcej od niego szczęścia i zdołał utorować sobie prostą drogę przez morza Arktyki między kanałem La Manche i Rosją. Ale on również w czasie ponownej próby rozbił się i zginął. Pewien kapitan, Stefan Borough, wysłany na poszukiwanie zaginionego, zdołał przebyć przesmyk dzielący Nową Ziemię od wyspy Wajgacz i wpłynąć na Morze Karskie; ale lody i mgły uniemożliwiły mu dalszą podróż... Dwie ekspedycje podjęte w 1580 roku były również bezowocne, mimo to ów projekt nie został porzucony i po piętnastu latach Holendrzy wyposażyli kolejne trzy ekspedycje pod dowództwem H. Berentsa, w celu utorowania przeprawy z północy na wschód. W roku 1596

Berents zginął w lodach nie opodal Nowej Ziemi... Po dziesięciu latach Henry Hudson, wysłany przez Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską, także poniósł klęskę w czasie trzech kolejnych wypraw. W 1676 kapitan John Wood zatonął również... Wówczas wszystkie potęgi morskie uznały to przedsięwzięcie za niewykonalne.

— Czy od tamtej pory nikt nie próbował tego dokonać?

— Rosja w ciągu jednego stulecia wysłała przynajmniej osiemnaście ekspedycji, by zbadać Nową Ziemię, Morze Karskie oraz wschodnie i zachodnie pobrzeża Syberii. Lecz o ile owe ekspedycje pozwoliły lepiej poznać te okolice, o tyle też dowiodły, że niepodobna utorować stałej morskiej drogi przez wielkie Morze Arktyczne. Członek akademii Van Baer, który po raz ostatni zakosztował tej przygody w roku 1837, po admirale Lütke i Pachtusowie, oświadczył publicznie, że ów ocean jest po prostu "zwykłym lodowcem", równie niezdatnym dla okrętów, jak stały ląd.

— Należy więc zrezygnować bezpowrotnie z północno-wschodniej drogi morskiej?

— Taki przynajmniej wniosek nasuwa się z tych jakże licznych i zawsze bezowocnych usiłowań. Ale jak powiadają, nasz wielki podróżnik Nordenskjöld zamyśla powtórzyć to przedsięwzięcie, do którego przygotował się podróżując po morzach Arktyki. Jeśli ten fakt jest prawdą, rzecz wydaje się mu widać możliwa do zrealizowania. A jeśli taką powziął decyzję, jest wystarczająco kompetentnym człowiekiem, żeby brać go na serio.

Tak się złożyło, ze doktor Schwaryencrona był gorącym wielbicielem Nordenskjölda! Dlatego właśnie nakierował rozmowę na temat północno-wschodniej drogi morskiej. Toteż zachwyciły go ścisłe odpowiedzi chłopca.

Przyglądał się tedy Erykowi Hersebornowi z najwyższym zainteresowaniem.

— Gdzieżeś się dowiedział tych wszystkich rzeczy, drogi chłopcze? — zapytał po długiej chwili.

— Tutaj — odparł chłopiec zdziwiony tym pytaniem. , — Nie chodziłeś nigdy do żadnej innej szkoły?

— Z całą pewnością nie.

— Pan Malarius może być z ciebie dumny! — rzekł doktor odwracając się do przyjaciela.

— Jestem bardzo zadowolony z Eryka — powiedział nauczyciel. — Wkrótce minie osiem lat od chwili, kiedy został moim uczniem, zaczął bowiem naukę jako naprawdę mały chłopczyk i zawsze był pierwszy w swoim oddziale.

Doktor popadł znów w zadumę. Jego badawcze spojrzenie przywarło do Eryka z osobliwą intensywnością.

— Nie sposób odpowiedzieć lepiej na moje pytania i uważam, że nie warto przeciągać tego egzaminu! — powiedział wreszcie. — Nie będę więc ograniczał dłużej waszej swobody, moje dzieci, a skoro pan Malarius tego pragnie, zakończmy zajęcia na dzisiaj.

Na te słowa nauczyciel klasnął w ręce. Wszystkie dzieci wstały jednocześnie, zebrały książki i ustawiły się czwórkami na wolnej przestrzeni przed ławkami.

Pan Malarius po raz wtóry klasnął w ręce. Kolumna ruszyła naprzód wybijając takt z dokładnością niemal wojskową.

Na trzeci znak uczniowie złamali szereg i rozbiegli się z radosnymi okrzykami. W ciągu paru sekund rozproszyli się nad błękitnymi wodami fiordu, w których odbijały się kryte darnią dachy domów w Noro.

ROZDZIAŁ II

U PEWNEGO RYBAKA W NOR

Dom maaster Herseboma, jak wszystkie inne w Norø jest pokryty darnią i zbudowany z grubych pni sosnowych według skandynawskiego planu; dwie obszerne izby dzieli środkowe przejście wiodące do hangaru, w którym znajdują się łodzie, przybory do łowienia ryb i gdzie leżą stosy fląder lub małych dorszy, łowionych u wybrzeży norweskich albo islandzkich. Po oczyszczeniu i wysuszeniu trafiają one do handlu jako rondifsze (ryby okrągłe) i sztokfisze (ryby-patyki).

Każda z owych dwóch izb służy zarazem jako pokój i sypialnia. W szufladach ukrytych w ścianach przechowuje się w dzień i wyjmuje na noc posłania z materaców i futrzane nakrycia. To urządzenie oraz jasny kolor ścian i przyjemny blask bijący od wysokiego kominka, gdzie płoną zawsze grube szczapy, nadają najskromniejszym nawet mieszkaniom wygląd czystości i dostatku, jakich nie znają chłopi mieszkający w Europie Południowej.

Tego właśnie wieczora cała rodzina zebrała się wokół kominka, gdzie w kolosalnym rondlu pyrkał sillillat, czyli kawałki wędzonego śledzia i łososia oraz ziemniaki. Maaster Hersebom, siedząc w drewnianym fotelu, zgodnie ze swoim niezmiennym zwyczajem — jeśli nie znajdował się na morzu albo w suszarni — wiązał sieci. Był to czerstwy marynarz o cerze wysuszonej polarnymi bryzami, o włosach trochę szpakowatych, jakkolwiek wydawał się jeszcze mężczyzną w sile wieku. Jego syn Otto, wysoki chłopak lat około czternastu, podobny do niego w każdym calu, i przeznaczony, jak się zdawało, również do zawodu rybaka, był zajęty rozszyfrowywaniem tajemnic reguły trzech, pokrywając cyframi małą tabliczkę ręką nawykłą, jak się wydawało, raczej do posługiwania się wiosłem. Eryk pochylony nad stołem był pogrążony w lekturze grubej, historycznej książki, którą pożyczył mu pan Malarius Koło niego Katrina Hersebom, zacna kobieta, przędła cicho na kołowrotku, podczas gdy mała Wanda, dwunastoletnia blondynka, siedząc na stołku zapamiętale robiła na drutach skarpetkę z czerwonej wełny. U jej stóp wielki białożółty pies o sierści tak gęstej jak u owcy spał zwinięty w kłębek.

Milczenie trwało już przeszło pół godziny, podczas gdy miedziana lampa, zasilana rybim olejem, oświetlała swoimi czterema ramionami każdy szczegół tego spokojnego wnętrza.

Prawdę powiedziawszy, to milczenie zdawało się ciążyć jejmość Katrinie, która od paru chwil miała ochotę je przerwać.

Na koniec nie wytrzymała:

— Dość pracy na dzisiaj — powiedziała. — Nadeszła pora, by siąść do stołu i zjeść kolację,

Na te słowa Eryk zabrał grubą książkę i siadł przy kominku, a Wanda odłożyła swoją robótkę i podeszła do kredensu, aby wyjąć stamtąd talerze i łyżki.

— Mówiłeś, Otto — rzekła prząśniczka — że nasz Eryk dobrze odpowiadał doktorowi?

— Bardzo dobrze odpowiadał! — zakrzyknął z entuzjazmem Otto. — Mówił, jakby czytał z książki, naprawdę! Nie mam pojęcia, skąd on brał to wszystko, skąd to wiedział... Im więcej doktor pytał, tym więcej Eryk miał do powiedzenia!... I słowa same mu napływały do ust! Pan Malarius był taki rad!

— Ja też byłam rada — rzekła poważnie Wanda.

— Wszyscy oczywiście byliśmy radzi! Gdybyś, mamo, widziała, jak słuchaliśmy z rozdziawionymi ustami... Baliśmy się tylko jednego — że nadejdzie nasza kolej i że będzie nas pytał! Ale Eryk wcale się nie bał, odpowiadał doktorowi, jakby odpowiadał naszemu nauczycielowi!

— No proszę! Jan Malarius jest, jak sądzę, wart tyle samo co doktor i jest uczonym nie gorszym od innych! — powiedział Eryk, którego owe pochwały rzucane z tak bliska zadawały się trochę żenować.

Stary rybak potwierdził to uśmiechem.

— Masz rację, mały — rzekł nie przerywając pracy swoich stwardniałych rąk. — Pan Malarius zapędziłby, gdyby chciał, wszystkich doktorów z miast w kozi róg!... I ten człowiek przynajmniej nie posługuje się nauką po to, by rujnować biedaków!

— To doktor Schwaryencrona kogoś rzeczywiście zrujnował? — zaciekawił się Eryk.

— Hm!... Hm!... Jeśli nawet tak się nie stało, to nie jego zasługa!... Czy myślisz że ja, który do ciebie mówię, z przyjemnością patrzyłem na to, jak wznoszono tę fabrykę, co dymi teraz tam wysoko, nad brzegiem fiordu?... Matka może poświadczyć, że niegdyś sami odciągaliśmy olej i sprzedawaliśmy go bardzo dobrze w Bergen za sto pięćdziesiąt, a nawet za dwieście koron rocznie... A teraz to się skończyło., Nikt już nie chce tranu brunatnego i płacą zań tak mało, że prawie nie warto wyprawiać się w podróż! Trzeba zadowalać się sprzedażą rybich wątróbek w fabryce i Bóg jeden wie, czy zarządca fabryki pana doktora nie urządza się zanadto sprytnie, aby otrzymać je po jak najniższej cenie!... Z ledwością zarabiam czterdzieści pięć kronerów, zadając sobie trzykrotnie większy trud niż dawniej! No cóż!... Mówię ci, że to nie jest sprawiedliwe i doktor lepiej by robił lecząc chorych w Sztokholmie, zamiast odbierać nam chleb! Po tych słowach pełnych goryczy zapadło milczenie. Przez parę chwil słychać było tylko pobrzękiwanie talerzy, które Wanda rozstawiała, podczas gdy matka przekładała zawartość rondla na ogromny, gliniany, polewany półmisek.

Eryk zastanawiał się głęboko nad tym, co powiedział przed chwilą maaster Hersebom. Wątpliwości kłębiły mu się w głowie. Będąc nadzwyczaj szczery, nie potrafił się powstrzymywać, by ich nie wyrazić głośno.

— Wydaje mi się, ojcze, że masz rację ubolewając nad dawnymi zarobkami, ale chyba niesprawiedliwie oskarżasz doktora Schwaryencronę, że to on je zmniejszył! Czy jego tran nie jest lepszy od naszego domowego?

— Hm!... Hm!... Jest jaśniejszy i to wszystko. Oni mówią, że nie czuć go tak silnie olejem, jak nasz!... I dlatego wszystkie miejskie lafiryndy wolą go na pewno. Ale u diabła! Czy jest coś lepszego dla chorych na płuca aniżeli nasz stary poczciwy tran!...

— Z tych czy innych powodów ludzie wolą tamten! — to zbawienny lek, ważne jest tedy, aby chorzy odczuwali jak najmniejszy niesmak zażywając go. I dlatego, jeśli lekarz znalazł sposób, żeby wyeliminować wstręt, zmieniając sposób fabrykacji tranu, czy nie jest jego obowiązkiem rozpowszechniać swoje odkrycie?

Maaster Hersebom podrapał się za uchem.

— No chyba — powiedział jakby z żalem — że jest to jego obowiązkiem. Ale to jeszcze nie powód, żeby utrudniać biednym rybakom zdobywanie chleba...

— Wydaje mi się, że fabryka zatrudnia trzystu rybaków, a przecież w Norø nie było ich więcej niż dwudziestu w czasach, o których ojciec mówi — zaprotestował nieśmiało Eryk.

— O właśnie!... Dlatego mój zawód stał się nic niewart! — zakrzyknął Hersebom.

— Chodźcie, kolacja gotowa, siadajcie do stołu! — rzekła jejmość Katrina, widząc, że dyskusja zagrzewa się zanadto,

Eryk zaś rozumiejąc, że dłuższy opór byłby nie na miejscu, nie odpowiedział na argument maaster Herseboma i zajął swoje miejsce koło Wandy.

— Doktor i pan Malarius mówią sobie po imieniu, czyżby więc byli przyjaciółmi za młodu? — spytał, by zmienić nieco bieg rozmowy.

— Tak — powiedział rybak siadając do stołu. — Urodzili się obaj w Nora, pamiętam jeszcze, że bawili się na dziedzińcu szkolnym, choć są starsi ode mnie o jakieś dziesięć lat. Pan Malarius był synem ówczesnego lekarza, a doktor zwykłego rybaka. Ależ on uszedł kawał drogi od tamtej pory! Mówią, że jest milionerem i że w Sztokholmie mieszka w prawdziwym pałacu!... O tak, wykształcenie to piękna rzecz!

Skończywszy ów aforyzm, poczciwiec zamierzał właśnie zanurzyć łyżkę w półmisku z rybami i dymiącymi ziemniakami, kiedy rozległo się nagle głośne pukanie do drzwi.

— Maaster Hersebom, czy można wejść? — ozwał się w przedsionku donośny, dźwięczny głos.

I nie czekając na pozwolenie, człowiek, o którym dopiero co rozmawiano, wszedł do izby, wpuszczając za sobą kłąb lodowatego powietrza.

— Pan doktor Schwaryencrona! — zakrzyknęło troje dzieci, podczas gdy rodzice zerwali się z miejsc.

— Mój drogi Hersebom — powiedział uczony ujmując rękę rybaka w swoje dłonie — nie widzieliśmy się przez długie lata; ale pamiętam jeszcze twojego zacnego ojca i sądziłem, że mogę pojawić się u was jako przyjaciel z dzieciństwa!

Poczciwiec, trochę zażenowany z racji oskarżeń, które przed chwilą ciskał na przybysza, nie bardzo wiedział, co odpowiedzieć na słowa doktora. Zadowolił się uściśnięciem dłoni uczonego i miłym uśmiechem powitania, a tymczasem jego żona dwoiła się i troiła chcąc okazać gościowi uprzejmość.

— Pospieszcie się, Ottonie i Eryku, pomóżcie panu doktorowi zdjąć pelisę, a ty, Wando, podaj jeszcze jedno nakrycie — mówiła okazując gościnność właściwą wszystkim norweskim gospodyniom. — Pan doktor zechce wyświadczyć nam zaszczyt i przekąsi coś razem z nami?

— Na honor, nie odmówiłbym, proszę mi wierzyć, widząc to apetyczne danie z łososia, gdybym był choć odrobinę głodny... Ale nie minęła jeszcze godzina od kolacji, którą zjedliśmy z moim przyjacielem Malariusem i na pewno nie przyszedłbym do was tak wcześnie, gdybym mniemał, że jesteście jeszcze przy stole!... Jeśli chcecie mi zrobić przyjemność, to siądźcie znowu na swoich miejscach i zachowujcie się tak, jakby mnie tu wcale nie było.

— O, panie doktorze — błagała zacna kobieta — zechce pan poczęstować się przynajmniej naszymi snorga i filiżanką herbaty.

— Zgoda na filiżankę herbaty, ale pod warunkiem, że najpierw dokończycie wieczerzę — odpowiedział doktor zasiadając w fotelu, który zdawał się wyciągać do niego oparcia.

Wanda od razu postawiła na ogniu czajnik i jak sylf zniknęła w sąsiednim pokoju, podczas gdy cała rodzina kierując się wrodzoną delikatnością i nie chcąc urazić gościa dłuższym naleganiem, przystąpiła do ataku na półmisek.

Po dwóch minutach doktor czuł się już swobodnie. Grzebiąc pogrzebaczem w żarze i przypiekając sobie nogi płomieniami z suchych szczap, które Katrina dorzuciła do ognia, nim powróciła do stołu, rozprawiał o dawnych czasach, o starych, których już nie ma, o tych, co jeszcze są, o zmianach, jakie zaszły w tych stronach, i nawet w Bergen. Czuł się całkiem jak u siebie i rzecz szczególna, udało mu się przywrócić maaster Hersebomowi dobry nastrój; gdy tymczasem weszła Wanda z drewnianą tacą zastawioną talerzykami i podała ją z takim wdziękiem, że nie sposób było się oprzeć.

Były to słynne snorga z Norwegii — paseczki wędzonego rena, filety z czerwoną papryką, cieniutkie kromeczki razowego chleba, ser z przyprawami oraz inne najdziwniejsze przystawki, które jada się o każdej porze dla zaostrzenia apetyu.

Te zaś tak dobrze spełniły swoje zadanie, że doktor, który ich pokosztował przez uprzejmość, był w stanie uczynić zaszczyt konfiturom z jeżyn, chlubie jejmość Katriny, i dopiero siedem czy osiem filiżanek herbaty zaspokoiło jego pragnienie.

Maaster Hersebom zaprezentował wówczas gliniany dzban napełniony wspaniałym schiedamem, który nabył od holenderskiego kupca. I tak zakończyła się wieczerza; po czym doktor przyjął z rąk gospodarza ogromną fajkę, którą nabił i wypalił ku ogólnemu zadowoleniu.

Zbyteczne dodawać, że w tej fazie wizyty lody od dawana zostały przełamane i wydawało się, iż doktor należał zawsze do tej rodziny. Wszyscy się śmieli, rozprawiali, stali się najlepszymi na świecie przyjaciółmi — aż tu na zegarze z malowanego drewna wydzwoniła godzina dziesiąta.

— No i proszę, drodzy przyjaciele, już się zrobiło późno! — powiedział wówczas doktor. — Gdybyście zechcieli odesłać dzieci do łóżek, porozmawialibyśmy o rzeczach poważnych.

Na znak dany przez Katrinę, Otto, Eryk i Wanda powiedzieli dobranoc i natychmiast wyszli.

— Pewnie się zastanawiacie, dlaczego do was przyszedłem — rzekł doktor po chwili milczenia.

— Gość w dom, Bóg w dom — odparł sentencjonalnie rybak.

— O tak, wiem, że gościnność nie ginie w Nora... Ale niejeden raz pomyśleliście na pewno, że musiałem mieć jakiś specjalny powód, żeby zrezygnować na dzisiejszy wieczór z towarzystwa mojego starego przyjaciela, Malariusa, i pojawić się u was!... Założą się, że jejmość Hersebomowe domyśla się troszkę tej przyczyny.

— Dowiemy się o niej, gdy nam pan ją wyjawi — odparła dyplomatycznie zacna kobieta.

— No cóż! — powiedział doktor z westchnieniem. — Skoro nie chcecie mi pomóc, muszę sam przejść do faktów!... Wasz syn, Eryk, jest, panie Hersebom, dzieckiem wyróżniającym się bardzo.

— Nie skarżę się na niego — odparł rybak.

— Jest niezwykle inteligentny i ma dużą wiedzę jak na swój wiek — ciągnął doktor. — Pytałem go dzisiaj w szkole i uderzyły mnie żywo zdolności, pracowitość i dojrzały sposób myślenia, które ów egzamin ujawnił u chłopca!... — Uderzyło mnie również i to, kiedy poznałem jego nazwisko, że tak mało jest do was podobny, jak również do tutejszych dzieci.

Rybak i jego żona milczeli i żadne z nich nawet nie drgnęło.

— Krótko mówiąc — powiedział uczony z odrobiną niecierpliwości — to dziecko nie tylko mnie interesuje, ale nawet intryguje. Rozmawiałem o nim z Malariusem i dowiedziałem się, że nie jest waszym synem, że wyrzucony z tonącego okrętu dotarł do naszych wybrzeży, że wyście go wyłowili, wychowali i zaadoptowali dając mu nawet wasze nazwisko! Czy to wszystko jest prawdą?

— Tak, panie doktorze — odpowiedział z powagą Hersebom. — Chociaż nie jest naszym rodzonym synem, to jest nim przez serce i uczucie! — zawołała Katrina, a oczy zaszły jej łzami, usta zaś drżały. — Między nim a naszym Ottonem i Wandą nie robimy żadnej różnicy! Nie myśleliśmy nigdy nawet, że jakakolwiek różnica istnieje między nimi!

— Takie uczucia przynoszą wam obojgu zaszczyt — powiedział doktor wzruszony wzburzeniem poczciwej kobiety. — Ale proszę was, drodzy przyjaciele, abyście mi opowiedzieli dokładnie dzieje tego dziecka. Przyszedłem tutaj, aby się tego dowiedzieć, i mam najlepsze zamiary, zapewniam was.

Rybak podrapał się za uchem i przez chwilę jakby się wahał. Ale widząc, że doktor z niecierpliwością oczekuje jego opowieści, zdecydował się na koniec mówić.

— Sprawy potoczyły się rzeczywiście tak, jak panu powiedziano i chłopiec nie jest naszym synem — powiedział jakby z żalem. — Minęło od tego czasu prawie dwanaście lat. Wypłynąłem, by łowić w pobliżu wysepki, która oddzieliła wejście do naszego fiordu od pełnego morza! Wie pan, że wsparta jest o ławicę piasku i że wody te obfitują w dorsze!... Po całkiem dobrym dniu zdjąłem ostatnie wędki i miałem właśnie wciągnąć żagiel, kiedy ujrzałem w promieniach zachodzącego słońca coś białego, pływającego na fali w odległości mili. Morze było piękne, nic pilnego nie ciągnęło mnie do domu, zamiast więc wziąć kurs na Norø, skierowałem łódź na to coś białego, by przekonać się, co to jest. Po dziesięciu minutach byłem obok. Przedmiot pływający po morzu, spychany ku brzegowi przypływem, był małą wiklinową kolebeczką, przykrytą białą kapką i mocno przywiązaną do koła ratunkowego. Zbliżyłem się na odległość ramienia ze wzruszeniem, które pan rozumie. Chwyciłem koło, wyciągnąłem je z wody i ujrzałem w kolebce siedmio, może ośmiomiesięczne dzieciątko, śpiące z zaciśniętymi piąstkami.

Było oczywiście trochę zziębnięte i blade, ale chyba nie ucierpiało nadmiernie podczas tej awanturniczej podróży, jeśli można było sądzić po tym, jak się rozwrzeszczało przebudziwszy się, gdy fale przestały je kołysać. Mieliśmy już naszego Ottona i wiedziałem, jak zachowują się takie bębny. W największym pośpiechu zrobiłem z gałganka laleczkę, zamoczyłem ją w wodzie, do której wlałem parę kropel wódki, i dałem mu ją do ssania; uspokoił się od razu i ż wyraźnym zachwytem przyjął ów kordiał. Ale świtało mi w głowie, że na długo tym się nie zadowoli. Musiałem więc jak najszybciej wrócić do Norø. Odwiązałem, rzecz jasna, kołyskę i położyłem ją u moich stóp na dnie łodzi. Trzymając linę żagla patrzyłem na to biedne stworzonko i zastanawiałem się, skąd się ono mogło tu wziąć. Przypłynęło bez wątpienia z jakiegoś zatopionego okrętu! Morze było wczorajszej nocy wściekłe, wiatr dął jak huragan i katastrofy można było na pewno liczyć na tuziny. Ale w jakich okolicznościach to dziecko uniknęło losu tych, co się nim opiekowali! Kto mógł wpaść na pomysł, by przywiązać kołyskę do koła ratunkowego? Od ilu godzin unosiło się tak na wierzchołkach fal? Co stało się z jego ojcem i matką, z tymi, co je kochali? Tak wiele pytań, które na zawsze muszą pozostać bez odpowiedzi, gdyż biedne dziecko nie mogło jej nam udzielić! Krótko mówiąc, po półgodzinie znalazłem się już w domu i wręczyłem znajdkę Katrinie. Mieliśmy wówczas krowę, której mleko miało zastąpić małemu mamkę. Był taki miły, uśmiechnięty i taki różowy, kiedy sobie dobrze podjadł mleka i ogrzał się przy kominku, że na honor, pokochaliśmy go od razu, jakby był naszym własnym dzieckiem!... No cóż!... Zatrzymaliśmy go, wychowaliśmy i nigdy nie zrobiliśmy żadnej różnicy między nim a naszymi własnymi dziećmi!... Prawda, kobieto?... zapytał ma aster Hersebom zwracając się do Katriny.

— O tak, moje drogie biedactwo! — odparła gospodyni ocierając oczy, które na skutek owych wspomnień zaszły jej łzami. — Przecież to nasze dziecko, bośmy je adoptowali!... Nie mam pojęcia, dlaczego pan Malarius zaprzecza temu!...

I zacna kobieta wielce urażona zaczęła energicznie kręcić kółkiem kołowrotka.

— To prawda! — poparł ją Hersebom. — Czy może to obchodzić kogokolwiek oprócz nas?

— Z pewnością — odparł doktor najbardziej pojednawczym tonem — ale nie należy oskarżać Malariusa o niedyskrecję. To mnie uderzyła powierzchowność dziecka i to ja poprosiłem "go, aby poufnie opowiedział mi dzieje chłopca. Malarius nie ukrywał tego przede mną, że Eryk ma się za waszego rodzonego syna i wszyscy w Nora dawno zapomnieli, jak to wszystko właściwie się stało. Toteż nie wspomniałem o tym przy chłopcu i posłałem go razem z rodzeństwem do łóżka... Powiadacie, że mógł mieć siedem, a może osiem miesięcy, kiedy go znaleźliście?

— Coś koło tego! Miał już cztery zęby ten zbójnik i zbytnio nie zwlekał z posługiwaniem się nimi — powiedział Hersebom ze śmiechem.

— Ach, było to doprawdy wspaniałe dziecko! — dodała żywo Katrina. — Bielutkie, jędrne, rozrośnięte... A ręce i nogi... Warto było popatrzeć...

— A jak był ubrany? — spytał doktor Schwaryencrona. Hersebom nie odpowiedział, ale jego żona okazała się bardziej wymowna:

— Jak książątko!— zawołała. — Niech" pan sobie wyobrazi pikową sukieneczkę przybraną suto koronką, płaszczyk podbity jedwabiem, tak piękny, że i król nie mógłby mieć ładniejszego, plisowany czepeczek i kapotkę z białego aksamitu!... Trudno byłoby o coś piękniejszego!... Zresztą może się pan sam przekonać, gdyż zachowałam wszystko nietknięte. Nigdy nie zabawialiśmy się w przebieranie dziecka w jego wyprawkę! Wkładałam mu sukieneczki Ottona, które też przechowywałam i które później służyły Wandzie. Ale jego wyprawka jest, zaraz ją panu pokażę.

Przy tych słowach zacna kobieta uklękła przed wielką skrzynią o staroświeckim zamku, podniosła wieko i zaczęła energicznie przeszukiwać jedną z przegród.

Dobyła z niej całą opisaną już odzież, którą z wielką dumą rozpostarła przed doktorem, a prócz niej cieniutkie pieluszki, wspaniały śliniaczek ozdobiony koronką, małą kapkę na nóżki i buciczki z białej wełny. Każda z tych rzeczy była oznaczona ślicznie wyhaftowanym monogramem E.D., co doktor spostrzegł od razu.

— E.D.... Czy dlatego daliście dziecku na imię Eeryk — spytał.

— Rzeczywiście — powiedziała Katrina, którą to popisywanie się wyraźnie radowało, podczas gdy czoło jej męża spochmurniało. — A oto rzecz najładniejsza — to, co miał na szyjce!... — dorzuciła dobywając ze skrytki złoty klejnocik, przybrany różowymi koralami i zawieszony na cieniutkim łańcuszku.

Inicjały E.D. też się tutaj znajdowały obwiedzione łacińską dewizą: Semper idem.

— Myśleliśmy z początku, że to nazwisko dziecka — powiedziała widząc, jak doktor odczytuje dewizę — ale pan Malarius powiedział nam, że napis ten oznacza: Zawsze ten sam.

— Pan Malarius powiedział wam prawdę — odparł doktor. — To oczywiste, że dziecko należało do rodziny bogatej i dystyngowanej — dorzucił, podczas gdy Katrina chowała wyprawkę do kufra. — Nie macie najmniejszego pojęcia, z jakiego kraju mógł przybyć?

— A skąd to można wiedzieć? — odparł Hersebom. — Przecież wyłowiłem go z morza.

— Tak, ale kołyska była przywiązana do koła ratunkowego, jak mi pan powiedział, a zwyczajem wszystkich flot na świecie wypisuje się na nim nazwę okrętu, do którego należało! — odparował doktor przenikając znów bacznym spojrzeniem oczy żeglarza.

— Rzeczywiście — odpowiedział ów pochylając głowę.

— I jaką nazwę miało wypisaną to koło?

— A to dopiero! Nie jestem wykształcony, panie doktorze!... Potrafię trochę czytać w moim własnym języku, ale języki obce, o, to przepadło!... A ponadto zdarzyło się to tak dawno!

— A jednak powinien pan coś z tego pamiętać!... I z pewnością pokazał pan to koło ratunkowe oraz resztę panu Malariusowi?... Proszę o mały wysiłek, maaster Hersebom. Czy nazwa "Cynthia" nie była przypadkiem wypisana na kole?

— Chyba coś w tym rodzaju — odpowiedział niejasno rybak.

— To obca nazwa!... Z jakiego kraju okręt mógł pochodzić, pańskim zdaniem?

— A skąd ja mogę wiedzieć!... Czy ja znam te kraje mieszczące się u diabła na kuliczkach?... Czy oddalałem się kiedy od pobrzeży Nora i Bergn, jeśli nie liczyć dwóch czy trzech wypraw na połów u brzegów Islandii i Grenlandii? — odparł poczciwina coraz mrukliwszym tonem.

— Skłonny jestem przypuszczać, że jest to słowo angielskie lub niemieckie — oświadczył doktor nie zatrzymując się dłużej nad tym zagadnieniem. — Łatwo byłoby to rozstrzygnąć po kształcie liter, gdybym mógł obejrzeć koło. Nie zachował go pan?

— Ależ nie, na honor. Spaliłem je już dawno temu! — zakrzyknął triumfalnie Hersebom.

— Malarius pamięta, że litery były łacińskie — rzekł doktor jakby sam do siebie, a monogram jest również spleciony z liter łacińskich. "Cynthia" nie była prawdopodobnie okrętem niemieckim. Przychylam się raczej do tego, że była statkiem angielskim... Czy pan, maaster Hersebom, nie jesteś tego samego zdania?

— Prawdę rzekłszy wcale mnie to nie obchodzi — odpowiedział rybak. — Czy był on angielski, rosyjski czy patagoński — to najmniejsze z moich zmartwień!... Według wszelkiego prawdopodobieństwa upłynęło już sporo czasu od chwili, kiedy powierzył on swój sekret morzu na głębokości trzech lub czterech tysięcy metrów pod powierzchnią wód!

Rzec by można, iż maaster Hersebom był rad z tego, że sekret ów spoczął aż na takiej głębokości.

— Ale z pewnością czyniliście jakieś wysiłki, by odnaleźć rodzinę dziecka? — spytał doktor, którego okulary wydawały się połyskiwać teraz głęboką ironią. — Napisaliście z pewnością do burmistrza Bergen lub daliście ogłoszenia w miejscowych gazetach?

— Ja!? — zakrzyknął rybak. — Ja miałbym coś takiego uczynić!... Jeden Bóg wie, skąd dziecko pochodziło i któż by się o to troszczył!... Czy miałem możliwość wydawania pieniędzy na poszukiwanie ludzi, co wcale o chłopca nie dbali!... Niech pan, panie doktorze, postawi się na moim miejscu... Nie jestem milionerem. Gdybyśmy zresztą wydali na to całe nasze mienie, i tak byśmy nic nie wykryli!... Postąpiliśmy tak, jak umieliśmy najlepiej. Wychowaliśmy chłopca niby rodzonego syna, kochaliśmy go, pieściliśmy...

— Jeśli to możliwe, jeszcze bardziej niż tamtych dwoje! — przerwała Katrina ocierając oczy rąbkiem fartucha — i tylko to możemy sobie wyrzucać, że oddaliśmy mu największą część naszej czułości!

— Pani Hersebom, nie wyrządzi mi pani chyba takiej krzywdy, że będzie pani przypuszczać, iż wasza dobroć wobec biednego rozbitka budzi we mnie coś innego aniżeli najwyższy podziw! — zakrzyknął doktor. — Nie, na pewno pani nie takiego nie myśli... Ale jeśli pani chce, abym mówił szczerze — sądzę, że właśnie ta czułość oślepiła was do tego stopnia, iż nie dostrzegliście swojego obowiązku! Tym obowiązkiem było wszczęcie poszukiwań rodziny dziecka, wedle waszych możliwości!

Zapadła głęboka cisza.

— To możliwe — ozwał się na koniec maaster Hersebom, który pochylił głowę pod ciężarem tego wyrzutu. — Ale to, co się stało, już się nie odstanie! Teraz nasz Eryk należy na pewno do nas i wcale nie mam chęci powiadomić go o tych starych sprawach.

— Niech się pan nie obawia, nie zawiodę waszego zaufania — odparł wstając doktor. — Robi się późno... Muszę was opuścić, moi drodzy przyjaciele, i życzę wam dobrej nocy, nocy bez wyrzutów sumienia — dorzucił poważnie.

Włożył futrzaną pelisę i nie przyjąwszy propozycji rybaka, że go odprowadzi, uścisnął serdecznie ręce gospodarzy i odszedł w kierunku fabryki.

Hersebom pozostał przez chwilę na progu domu i patrzył, jak doktor oddala się w blasku księżyca.

— To człowiek z piekła rodem! — wyszeptał przez zęby, gdy nareszcie zdecydował się zamknąć drzwi.

ROZDZIAŁ III

ROZMYŚLANIA MAASTER HERSEBOMA

Nazajutrz rano doktor Schwaryencrona dokonawszy już szczegółowej inspekcji fabryki kończył właśnie śniadanie ze swoim zarządcą, gdy do pokoju weszła nagle postać, w której z najwyższym trudem rozpoznał Herseboma.

Odziany w odświętne ubranie, w haftowaną kamizelkę, w redingot podbity futrem, w wysoki, rozszerzający się u góry kapelusz rybak różnił się ogromnie od człowieka, jakim był w swojej roboczej kurtce, Ale tym, co odmieniało go najbardziej, był smutny i pokorny wyraz twarzy. Miał zaczerwienione oczy i wydawało się, ze nie spał tej nocy.

Bo i tak było. Maaster Hersebom, który aż do poprzedniego dnia nie odczuwał najmniejszych wyrzutów sumienia, spędził na swoim skórzanym materacu bardzo smutne godziny! Nad ranem wyjawił pani Katrinie, która również przez całą noc nie zmrużyła oka, najboleśniejsze ze swoich myśli.

— Kobieto, myślę ciągle o tym, co nam powiedział doktor! — wykrzyknął po wielu bezsennych godzinach.

— Myślę o tym samym od chwili, kiedy wyszedł — odparła zacna kobieta.

— Rzeczywiście jest sporo prawdy w tym, co nam powiedział, byliśmy bardziej samolubni, niż myślałem! Kto wie, czy mały nie ma prawa do jakiejś wielkiej fortuny, której został pozbawiony przez nasze niedbalstwo. Kto wie, czy od dwunastu lat nie jest opłakiwany przez rodzinę, która mogłaby z całą słusznością oskarżyć nas, że nie zrobiliśmy nic, aby go jej zwrócić?

— To samo wciąż sobie powtarzam — odporła Katrina z we stchnieniem. — Jeśli jego matka żyje, jaką straszną goryczą napełnia tę kobietę myśl, że jej syn utonął!... Gdybym znalazła się na jej miejscu i musiała dopuścić do siebie myśl, że utraciliśmy naszego Ottona! Nigdy nie zaznalibyśmy pocieszenia!

— Matka nie najbardziej mnie niepokoi, gdyż wedle wszelkiego prawdopodobieństwa ona nie żyje — rzekł Hersebom po chwili ciszy przerywanej westchnieniami. — Jak można przypuścić, by tak małe dziecko podróżowało bez niej, gdyby jeszcze żyła, i że przywiązałaby je do koła ratunkowego, zdając maleństwo na przypadki podróży po oceanie?

— To prawda..., ale cóż my w końcu wiemy? Może i ona ocalała jakimś cudem?

— Kto wie, czy po prostu nie odebrano jej chłopca? Ta myśl przychodziła mi często do głowy — mówił dalej Hersebom. — Skąd możemy wiedzieć, czy komuś nie zależało na jego zniknięciu? Wystawić je na niebezpieczeństwo przywiązując do koła ratunkowego to postępek tak niezwykły, że wszystko jest możliwe... W takim razie stalibyśmy się współwinnymi zbrodni i jej sukcesu!... Jakaż to straszna myśl!...

— Jak można by nas o to oskarżyć, skoro zdawało się nam, że spełniamy miłosierny uczynek adoptując biedactwo?

— Och, to oczywiste, że nie zrobiliśmy tego z wyrachowania! Wykarmiliśmy go i wychowali najlepiej, jak tylko umieliśmy, a jednak postąpiliśmy bardzo nieroztropnie i kto wie, czy mały nie będzie miał kiedyś prawa nam tego wyrzucać!...

— O to nie ma co się bać, jestem pewna! I tak już dość, że sami mamy sobie tyle do zarzucenia.

— To dziwne, że ten sam uczynek, gdy się nań patrzy z innej strony, może być osądzony tak odmiennie! Nigdy bym sobie nawet nie wyobraził czegoś podobnego!... Wystarczyło parę słów doktora, żeby całkiem pomieszać nam w głowie!

Tak rozprawiali ci zacni ludzie.

W rezultacie tej nocnej narady maaster Hersebom poszedł wypytać doktora Schwaryencronę, co można byłoby uczynić, aby naprawić popełniony kiedyś błąd.

Ów zaś nie kwapił się zrazu, by powrócić do tego, o czym wczoraj mówiono. Przyjął rybaka uprzejmie, porozmawiał o po godzie i o cenach ryb, lecz udawał, że przyjmuje jego wizytę jako zwykłą grzeczność.

To bynajmniej nie załatwiało sprawy Herseboma: zaczął kluczyć wokół tematu tak silnie go zajmującego, mówił na przykład o szkole pana Malariusa — i na koniec skoczył na głęboką wodę.

— Panie doktorze — rzekł powziąwszy zdecydowane postanowienie — moja żona i ja myśleliśmy przez całą noc o tym, co nam pan powiedział wczoraj o małym... Nie myśleliśmy nigdy, że krzywdzimy go, wychowując jak własnego syna!... Ale pan odmienił nasze zdanie; chciałbym się tedy dowiedzieć, co należałoby teraz przedsięwziąć... Czy sądzi pan, że jest jeszcze czas, by odszukać rodzinę Eryka?

— Nigdy nie jest za późno na spełnienie swojego obowiązku — odparł doktor "— choć obecnie rzecz będzie o wiele bardziej skomplikowana, aniżeli była wówczas... Czy chcecie mi ją powierzyć? Zajmę się nią z największą przyjemnością i obiecuję panu, że wywiążę się z niej z pożądaną gorliwością; ale pod jednym warunkiem: powierzycie mi chłopca, którego zawiozę do Sztokholmu...

Cios zadany maczugą nie ogłuszyłby bardziej maaster Herseboma. Zbladł i zmieszał się najwyraźniej.

— Powierzyć panu Eryka... wysłać go do Sztokholmu? A dlaczegóż to, panie doktorze? — spytał wzburzonym głosem.

— Zaraz panu powiem... Tym, co zwróciło moją uwagę na chłopca, były nie tylko warunki zewnętrzne, którymi na pierwszy rzut oka odróżniał się od innych uczniów, lecz i jego żywa inteligencja, wyraźne powołanie do nauk wyższych. Nie wiedząc jeszcze, jakim zrządzeniem losu znalazł się w Nora, powiedziałem, że byłoby zbrodnią pozostawienie tak wielce uzdolnionego dziecka w wiejskiej szkole, nawet u pana Malariusa — gdyż nie dysponuje on niczym, co mogłoby przyczynić się do rozwoju wyjątkowych uzdolnień; ani muzeów, ani zbiorów naukowych, ani bibliotek, ani współzawodników jego godnych... To skłoniło mnie do wywiadywania się o Eryka, rozpytywania o to, jakie były jego losy. Ale nim je poznałem, nabrałem chęci, żeby zapewnić temu dziecku możliwość i warunki dla bardziej kompletnej edukacji... Rozumie pan, że teraz, kiedy poznałem wy jaśnienia, jakich mi pan udzielił, tym bardziej zapaliłem się do tego projektu. I przecież to nie ciężar zobowiązania, którego chcę się podjąć, mógłby mnie od tego planu odwieść... Nie potrzebuję panu, maaster Hersebom, przypominać, że pański adoptowany syn należy oczywiście do rodziny zamożnej i dystyngowanej. Czy chciałby pan, żebym, odnalazłszy ją, zwrócił jej dziecko wychowane na wsi i pozbawione należytej edukacji, co uczyniłoby z niego kogoś nie na miejscu w swoim nowym środowisku?... Nie byłoby to roztropne, ma pan aż nadto rozsądku, żeby to zrozumieć...

Maaster Hersebom pochylił głową. Ani się spostrzegł, jak dwie wielkie łzy spłynęły mu po ogorzałych policzkach.

— Ale wtedy — rzekł — rozstalibyśmy się na zawsze!... Nie wiedząc nawet, czy chłopiec odnajdzie swoją rodzinę, będziemy musieli pozbawić go tego domu!... Za wiele pan żąda ode mnie, za wiele od mojej żony!.., Dziecko jest u nas szczęśliwe!... Dlaczego nie zostawić go tutaj — przynajmniej do chwili, kiedy upewni się co do swojego piękniejszego losu?

— Chłopiec jest szczęśliwy!... A kto panu powiedział, że bę dzie tak i później!... Skąd pan wie, że kiedy stanie się dojrzały, nie pożałuje, iż go ocalono! Inteligentny, a może nawet w przyszłości przerastający swoje otoczenie, będzie się dusił pozostając na zawsze w Nora, mój drogi Hersebomie!...

— Słowo daję, panie doktorze, to życie, którym pan tak gardzi, jest dla nas dość dobre!... Dlaczego i dla małego nie miałoby być takie?

— Ja nim wcale nie gardzę — zaprzeczył doktor gorąco. — Nikt chyba bardziej ode mnie nie podziwia i nie czci pracy! Czy sądzi pan, panie Hersebom, że mógłbym zapomnieć, skąd pochodzę!... Mój ojciec i mój dziadek byli tak jak i pań rybakami! Właśnie dlatego, że przewidzieli, iż trzeba mi dać wykształcenie, oceniam nasz dobry postępek według jego prawdziwej wartości oraz chciałbym zapewnić pożytek płynący z wiedzy, chłopcu, który na to zasługuje. Kieruje mną wyłącznie troska o jego dobro, proszę mi wierzyć...

— Cóż w końcu ja o tym mogę wiedzieć?... Eryk doprawdy niedaleko się posunie, jeśli pan zrobi z niego "pana", który nie będzie umiał posługiwać się swoimi rękami!... A jeśli pan nie odnajdzie jego rodziny, co jest bardzo prawdopodobne, wyjdziemy na dudków po tych dwunastu latach trudu, i to niemałego!... Niech się pan z tym zgodzi, że piękne jest to życie człowieka morza, i warte co najmniej tyle, ile każde inne!... Dobra łódź pod nogami, świeży podmuch we włosach, cztery, może pięć tuzinów dorszy na końcu wędek dennych — i oto rybak norweski niczego się nie lęka ani nic nikomu nie jest winien!... Powiada pan, że Eryk nie będzie kontent z takiego życia?... A mnie się zdaje — pan pozwoli — że przeciwnie! Znam dobrze to dziecko!... Kocha książki, ale nade wszystko kocha morze! Można by rzec, że wie o tym, iż ono go kołysało, i żadne muzeum świata nie pocieszyłoby go, gdyby się znalazł daleko odeń!

— Ależ Sztokholm też leży nad morzem — rzekł z uśmiechem doktor, wzruszony, wbrew samemu sobie, tym pełnym miłości oporem.

Rybak skrzyżował ramiona i spytał:

— Czego pan doktor w końcu sobie życzy? Co pan proponuje?

— No proszę! Sam pan widzi, że istnieje" konieczność uczynienia czegoś... Taka jest zatem moja propozycja: Eryk ma dwanaście lat, niedługo — trzynaście i wydaje mi się, że jest

dzieckiem wyjątkowo uzdolnionym. Nie ma więc znaczenia, skąd tu przybył... Zostawmy na razie sprawę jego pochodzenia. Zasługuje na to, by stworzyć mu możliwości rozwinięcia i wykorzystania swoich uzdolnień: to nas w tej chwili zajmuje najbardziej. Jestem bogaty i nie mam dzieci. Przyrzekam dostarczyć mu te środki, dać najlepszych nauczycieli oraz ułatwić w każdy dostępny sposób wykorzystanie nauk, jakich będą mu udzielali... Doświadczenie będzie trwało dwa lata... W tym czasie ja biorę się do dzieła, wszczynam poszukiwania, umieszczam ogłoszenia w gazetach, poruszam niebo i ziemię, aby odnaleźć rodziców chłopca! Jeśli ich nie odnajdę w ciągu dwóch lat, to nie odnajdę ich nigdy!... A jeśli rodzice się znajdą — oni zdecydują, jak należy postąpić!... W przeciwnym wypadku odeślę panu Eryka! Będzie już miał piętnaście lat, pozna trochę świata; będzie to i pora, aby powiedzieć mu o jego pochodzeniu; może wówczas, biorąc pod uwagę nasze rady i zgodnie z umotywowanymi sugestiami jego nauczycieli, będzie mógł, znając całość zagadnienia, zdecydować i obrać swoją drogę życiową!...

Jeśli zechce zostać rybakiem — ja się temu nie sprzeciwię!... Zechce dalej studiować — to pewnie będzie tego godny; a ja zobowiązuję się, że umożliwię mu dokończenie nauki i ułatwię drogę w obranym przez niego zawodzie!... Czy nie wydaje się to panu rozsądne?

— Więcej niż rozsądne! Sama mądrość przemawia przez pana usta, panie doktorze — zawołał maaster Hersebom pokonany na ostatnim szańcu. — Oto jakie ma znaczenie nauka! — dodał kręcąc głową. — Łatwo się wygrywa z nie wykształconymi!... Najtrudniej będzie teraz powtórzyć to wszystko mojej żonie!... Czy prędko zabierze pan małego?

— Jutro!... Nie mogę opóźnić choćby o jeden dzień mojego powrotu do Sztokholmu.

Maaster Hersebom westchnął tak, jakby załkał.

— Jutro... To niedługo!... — rzekł. — Ale co ma być, niech będzie!... Porozmawiam z żoną...

— Tak. I niech się pan naradzi z panem Malariusem. — Przekona się pan, że i on jest mojego zdania.

— Trochę się tego domyślam — odparł rybak ze smutnym uśmiechem.

Uścisnął dłoń, którą pan Schwaryencrona wyciągnął do niego, i odszedł zamyślony.

Wieczorem, nieco przed kolacją, doktor znowu skierował się do domu maaster Herseboma. Zastał całą rodzinę skupioną jak wczoraj wokół kominka, ale już nie w tym samym nastroju: błogiego spokoju i szczęścia. Ojciec siedział dość daleko od ognia, milczący i z bezczynnymi rękami. Katrina z oczami pełnymi łez ściskała w swoich dłoniach ręce Eryka, który z policzkami pałającymi radością z racji jego nowego bytu, okiem zaś spochmurniałym od smutku, że musi porzucić to, co tak kochał, walczył z tymi dwoma uczuciami, nie wiedząc jakiemu z nich pozwolić wziąć górę nad drugim. Mała Wanda tuliła twarz do kolan rybaka. Widać było tylko jej srebrzystoblond warkocze, opadające ciężko na wdzięczne, smukłe ramiona. Otto żywo poruszony tym nieuniknionym rozstaniem, stał nieruchomo obok swojego przybranego brata.

— Jacyż jesteście ponurzy i zrozpaczeni — zawołał doktor zatrzymując się w progu. — Gdyby Eryk wyruszał na najdalszą i najbardziej niebezpieczną wyprawę, nie bylibyście w stanie okazywać więcej zgryzoty!... A doprawdy zapewniam was, drodzy przyjaciele, że nie ma ku temu najmniejszego powodu! Sztokholm nie leży na antypodach i chłopiec nie opuszcza was na zawsze! Będzie mógł do was pisywać i nie wątpię, że będzie to często robił. Jego los jest taki sam jak innych chłopców udających się do gimnazjum. Za dwa lata powróci do was jako rosły młodzieniec, i to młodzieniec wykształcony, wyszkolony w każdym calu! Czy to jest rzeczywiście tak wielki powód do rozpaczy?... Doprawdy, to nierozsądne!

Katrina wstała z godnością wrodzoną chłopkom z Północy.

— Herr doktor, Bóg mi świadkiem, że jestem panu ogromnie wdzięczna za to, co pan robi dla naszego Eryka — rzekła. — Nie należy nam jednak wyrzucać tego, że się smucimy z powodu jego wyjazdu. Hersebom wytłumaczył mi, że to rozstanie jest konieczne. Poddaję się temu. Ale proszę nie wymagać ode mnie, abym nie była zasmucona!

— Mamo — zawołał Eryk — nie wyjadę, jeśli zbytnio z tego powodu cierpisz!

— O nie, moje drogie dziecko — mówiła dalej tuląc chłopca w ramionach. — Wykształcenie jest dobrodziejstwem, którego nie mamy prawa ci odmawiać!... Idź, mój mały, podziękuj panu doktorowi, który pragnie ci je zapewnić, i dowiedź mu w przyszłości swoją pilnością w nauce, że oceniasz należycie jego dobroć.

— Dajcie pokój, dajcie pokój! — żachnął się doktor, którego okulary pokryły się, jak się wydawało, osobliwą mgiełką — czy i mnie chcecie rozczulić, mnie również?... Pomówmy raczej o rzeczach praktycznych. Pojęliście dobrze, iż mamy wyruszyć jutro o świcie i że wszystko musi być przygotowane? Mówiąc "wszystko" nie myślę bynajmniej o jakiejś bogatej wyprawce. Pojedziemy sankami do Bergen i tam wsiądziemy do kolei żelaznej. Eryk potrzebuje tylko trochę bielizny, a w Sztokholmie znajdzie się reszta, wszystko, co mu będzie konieczne.

— Eryk będzie gotów — powiedziała z prostotą jejmość Hersebom. — Wando — dorzuciła z iście norweską kurtuazją — pan doktor jeszcze stoi.

Dziewczynka pośpiesznie przysunęła panu Schwaryencronie wielki fotel z lakierowanego dębu.

— Muszę już iść — oświadczył doktor.— Pan Malarius czeka na mnie z kolacją... No i co flicka — mówił dalej kładąc rękę na jasnej głowie dziewczęcia — czy masz do mnie wielką pretensję o to, że zabieram ci brata?

— Nie, panie doktorze — odparła z powagą dziewczynka. — Eryk będzie tam o wiele szczęśliwszy. Nie jest stworzony do tego, by zostać na wsi.

— A czy ty, moja mała, będziesz bez niego bardzo nieszczęśliwa?

— Plaża będzie pusta — odparło łagodnie dziewczątko. Mewy będą go szukać i nie znajdą. Drobne niebieskie fale zdziwią się, że go już nie mą i dom będzie się wydawał opustoszały. Ale Eryk dozna radości, gdyż będzie miał książki i zostanie uczonym.

— A jego zacna siostrzyczka będzie się radować jego szczęściem, prawda, moje dziecko? — powiedział doktor całując dziewczynkę w czoło. — I jaka będzie z niego dumna, kiedy powróci!.., No, to załatwiliśmy tę sprawę! A teraz muszę uciekać czym prędzej! Zatem do jutra! — Panie doktorze — odezwała się nieśmiało Wanda — chcę prosić pana o jedną łaskę dla mnie...

— Mów, flicka!

— Powiedział pan, że odjeżdża sankami, prawda? Chciałabym, za zgodą mojego taty i mamy, aby pozwolił mi pan odwieźć się do pierwszego postoju.

— O jej... niestety poprosiłem już o to Regnildę, córkę mojego zarządcy!

— Wiem o tym od niej samej. Lecz chętnie ustąpi mi swojego miejsca, jeśli pan się na to zgodzi.

— No to musisz już tylko poprosić o zgodę swoich rodziców. — Już ją mam.

— A więc masz i moją, drogie dziecko — powiedział doktor wychodząc z domu.

Nazajutrz rano, kiedy olbrzymie sanie zatrzymały się przed domem Hersebomów, Wanda siedziała już na koźle trzymając lejce. Miała powozić do najbliższej wsi, gdzie doktor wynajmie nowy zaprząg i inną dziewczynką, i tak aż do Bergen, Woźnica całkiem nieznanego pokroju zdziwiłby na pewno obcokrajowca; ale taki właśnie zwyczaj panuje w Szwecji i w Norwegii. Mężczyźni uważaliby, że trwonią czas przy takim zajęciu, więc nierzadko powierza się tu owe ciężkie zaprzęgi dziesięcio- czy jedenastoletnim dzieciom, które kierują nimi wyśmienicie.

Doktor usadowił się już na tylnym siedzeniu pojazdu, dobrze okutany w futra. Eryk zajął miejsce obok Wandy, uściskawszy uprzednio czule ojca i brata, którzy milcząc przeżywali smutek spowodowany jego wyjazdem, i na koniec zacną Katrinę, o wiele bardziej wylewną.

— Żegnaj, mój synu! — mówiła wśród łez. — Nie zapomnij nigdy tego, czego cię nauczyli twoi biedni rodzice! Bądź uczciwy i dzielny! Nie kłam nigdy! Pracuj, jak najlepiej potrafisz! Opiekuj się zawsze słabszymi od siebie! A jeśli nie znajdziesz tam szczęścia godnego ciebie, wróć, by poszukać go wśród nas.

Wanda musnęła konia, który ruszył wyciągniętym kłusem potrząsając dzwoneczkami. Powietrze było zimne, droga twarda jak szkło. Tuż nad horyzontem blade słońce rozścielało złoty płaszcz nad tą ośnieżoną krainą. Po paru minutach Nora zniknęło w dali.

ROZDZIAŁ IV

W SZTOKHOLMIE

Doktor Schwaryencrona zajmował w Sztokholmie wspaniały pałacyk lezący na wyspie Stadsholmen. To dzielnica jedna z "naj"starszych i "naj"bardziej poszukiwanych w tej uroczej stolicy, jedna z "naj" ładniejszych i "naj" wdzięczniejszych — jedna z tych, które obcokrajowcy zwiedzaliby chętniej, gdyby moda i przesąd nie miały takiego wpływu na plany podróży zwykłego turysty, jak na kształt jego kapelusza.

Usytuowany między jeziorem Melar i Morzem Bałtyckim na ośmiu wyspach połączonych niezliczonymi mostami i obrzeżonych wspaniałymi bulwarami, ożywiany ustawicznym ruchem parowców, które pełnią służbę omnibusów, oraz wesołością pracowitej i radej ze swojego losu ludności, najgościnniejszej, najlepiej wychowanej i wykształconej w Europie, Sztokholm jest wraz ze swoimi rozległymi parkami, bibliotekami, muzeami i zakładami naukowymi prawdziwymi Atenami Północy, jak też ogromnie ważnym ośrodkiem handlowym.

Eryk tymczasem był nadal pod wrażeniem, jakie zrobiła na nim Wanda, rozstając się z nim podczas pierwszego postoju. Pożegnanie było o wiele poważniejsze, aniżeli można było się spodziewać, mając na uwadze wiek rodzeństwa, te dwa młode serca nie zdołały ukryć przed sobą głębokiego wzruszenia.

Ale kiedy pojazd, który na dworcu czekał na Eryka, zatrzymał się przed obszernym domem z czerwonych cegieł, którego podwójne okna jarzyły się światłem gazowych lamp, Eryk doznał olśnienia. Miedziana kołatka u drzwi wydała mu się złotym cackiem. Westybul wyłożony marmurowymi płytami, ozdobiony rzeźbami, świeczniki z brązu, ogromne chińskie wazy napeł niły go niekłamanym podziwem. Podczas gdy kamerdyner w liberii rozdziewał swojego pana z futer, pytając o zdrowie tonem serdecznym, właściwym szwedzkiej służbie, Eryk wodził wokoło zdumionym spojrzeniem.

Jakieś głosy przyciągnęły jego uwagę ku schodom o dębowej szerokiej poręczy, przykrytych grubym dywanem. Odwrócił się i zobaczył dwie osoby, których strój wydał mu się ostatnim krzykiem elegancji.

Jedną z nich była niewysoka, siwowłosa pani, trzymająca się prościutko w czarnej, wełnianej, układanej w plisy sukni, na tyle krótkiej, że można było dostrzec czerwone pończochy z żółtymi napiętkami i czarne, zapinane na klamry pantofle. Ogromny pęk kluczy zwisał jej na metalowym łańcuszku u pasa. Głowę trzymała wysoko i spoglądała przed siebie wzrokiem przenikliwym, bystrym. Była to fru Greta-Maria, gospodyni doktora, niezaprzeczalna władczyni domu w sprawach kulinarnych i gospodarskich.

Z nią pojawiła się jedenasto- czy dwunastoletnia dziewczynka — księżniczka z bajki dla oczu Eryka. Zamiast ludowego stroju, bo takie tylko Eryk widywał dotychczas u dziewczynek w tym wieku, miała na sobie granatową aksamitną suknię, na którą opadały jedwabiste fale jej złotych loków, na nogach czarne pończoszki i pantofelki z jedwabiu, a wiśniowa kokarda na głowie niczym motyl ożywiała jaskrawym kolorem jej osobliwą, bladą twarz, na którą zielone oczy dziewczęcia rzucały fosforyzujący blask.

— Ach, jaka jestem szczęśliwa, że cię, wuju, nareszcie znów widzę!... Czy dobrą miałeś podróż? — wołała dziewczynka rzucając się doktorowi na szyję.

Ledwie raczyła musnąć spojrzeniem Eryka, który skromnie stał z boku.

Doktor odwzajemnił się dziewczynce pieszczotami, uścisnął rękę gospodyni, po czym dał znak swojemu protegowanemu, by się zbliżył.

— Proszę Kajsę i panią, pani Greto, byście okazały życzliwość Erykowi Hersebomowi, którego przywiozłem z Norwegii — rzekł. — A ty, mój chłopcze, niczego się nie bój! — dorzucił łagodnie. — Pani Greta nie jest tak surowa, na jaką wygląda, a moja bratanica Kajsa zaprzyjaźni się wkrótce z tobą!... Prawda, moje dziewczątko? — dorzucił Uszczypnąwszy leciutko małą wróżkę w policzek.

Mała wróżka odpowiedziała na to dość pogardliwym grymasem. A co do gospodyni — wydawało się, że ona również nie była zbyt zachwycona nowym gościem, którego jej właśnie przedstawiono.

— Czy mogę pana prosić, herr doktor — odezwała się wchodząc w zamyśleniu na schody — aby mi pan wyjawił, co to za dziecko?

— Ależ oczywiście, pani Greto. Niech się pani nie obawia, opowiem o nim wszystko!... Ale, jeśli pani nie ma nic przeciw temu, chętnie byśmy najpierw coś przekąsili.

W matsal, czyli jadalni, przygotowano już stół, na którym pięknie się prezentowały kryształy i snorgasy, ustawione na białym obrusie. O takim luksusie biedny Eryk nawet nie zamarzył, gdyż chłopi norwescy nie używają bielizny stołowej, nawet talerze zaczęły się pojawiać dopiero niedawno, toteż wielu z nich jada nadal rybę na kromkach czarnego chleba i nie czuje się przez to źle. Trzeba więc było, aby doktor dwukrotnie powtórzył zaproszenie do stołu, czym zmusił chłopca do zajęcia miejsca, lecz niezręczność ruchów Eryka ściągnęła na niego niejedno ironiczne spojrzenie froken Kajsy. Jednak apetyt dopisywał podróżnym i sprawy potoczyły się dobrze. Po snogarsach nastąpiła wieczerza, która swoją solidnością wprawiłaby w przerażenie żołądek każdego Francuza, a dzięki obfitości zaspokoiłaby głód batalionu infanterii mającego za sobą cały dzień marszu: zupa rybna, chleb własnego wypieku, gęś faszerowana kasztanami, gotowana wołowina obłożona górą jarzyn, piramida ziemniaków, całe tuziny jaj gotowanych na twardo, pudding przybrany gronami suszonych winogron — wszystko to zostało wesoło zaatakowane i spałaszowane.

Kiedy skończono ów posilny festyn, który zresztą upłynął w całkowitym niemal milczeniu, wszyscy przeszli do bawialni, przestronnej sali wyłożonej boazerią, w której, w sześciu wykuszach okiennych zasłoniętych ciężkimi wełnianymi kotarami, paryski architekt urządziłby tyleż oddzielnych, wyposażonych kompletnie apartamentów. Doktor usadowił się w głębokim skó rzanym fotelu, stojącym nie opodal kominka; Kajsa przysiadła na taborecie u kolan wuja, natomiast Eryk, onieśmielony i zakłopotany, zmierzał do okna chcąc schronić się w tym ciemnym zagłębieniu. Lecz doktor udaremnił mu to.

— Mój chłopcze, chodź no tutaj ogrzać się przy ogniu — zawołał swoim dźwięcznym głosem — i powiedz nam, co myślisz o Sztokholmie.

— Ulice są bardzo ciemne, bardzo wąskie, a domy bardzo wysokie — odparł Eryk.

— Trochę wyższe niż w Nora — roześmiał się doktor.

— Przez nie nie widać gwiazd — mówił dalej chłopiec.

— Bo jesteśmy tutaj w eleganckiej dzielnicy — wtrąciła Kajsa dotknięta krytycznymi uwagami Eryka. — Wystarczy przejść przez któryś most, żeby znaleźć się na szerszych ulicach.

— Oglądałem je jadąc z dworca, ale najładniejsza z nich nie Jest tak szeroka jak fiord w Norø! — odparował Eryk.

— Ho! Ho! Czyżbyśmy już tęsknili za swoim krajem — zażartował doktor.

— Nie — odpowiedział rezolutnie Eryk — nazbyt jestem panu wdzięczny, panie doktorze, bym choć przez chwilę żałował swojego przyjazdu. Ale pyta mnie pan, co myślę o Sztokholmie, więc odpowiadam.

— Noro musi być jakąś okropną dziurą — odezwała się Kajsa.

— Okropną dziurą! — powtórzył Eryk zgorszony. — Czyżby ci, co tak mówią, nie mieli oczu, froken Kajsa? Gdybyś mogła przynajmniej zobaczyć granitowy łańcuch skał opasujących nasz fiord, nasze góry, nasze lodowce, nasze sosnowe lasy, rysujące się czarnym konturem na jasnym niebie! A dalej wielkie morze, już to wzburzone i groźne, już to łagodne, mające, zda się, ochotę ukołysać cię. Loty mew, szybujących w powietrzu j ginących w nieskończoności, na koniec wracających po to, by musnąć cię skrzydłem!... O, to wszystko jest piękne, dużo piękniejsze od miasta!

— Ależ ja nie miałam na myśli krajobrazu, lecz domy — odparła Kajsa, — To tylko wiejskie chałupy, nieprawdaż onkel?

— Wiejskie chaty, gdzie urodził się twój ojciec i dziadek, a i ja również — powiedział z powagą doktor.

Kajsa zaczerwieniła się i umilkła.

— Są to tylko rzeczywiście drewniane domy — rzekł Eryk — ale wcale nie gorsze od innych!... Prawie każdego wieczoru, kiedy ojciec naprawia sieci, a matka przędzie na kołowrotku, siadamy we troje, Wanda, Otto i ja, na ławie, u naszych stóp zaś leży nasz wielki pies Klass, i powtarzamy chórem stare sagi, patrząc na cienie igrające po suficie. Gdy wiatr dmie na dworze, a wszyscy rybacy są już w domach, dobrze jest nam w cieple naszej chaty Jest równie dobrze, jak w takim pięknym salonie.

— To wcale nie jest największy pokój — powiedziała Kajsa z dumą. — Gdybym ci pokazała wielki salon, to dopiero byś zobaczył!

— Ale ileż tu książek! — odparował Eryk. — Czy jest ich więcej w salonie?

— Dobryś sobie!... A któżby o tym mówił? Chodzi o  fotele kryte aksamitem, koronkowe firanki, wielki francuski zegar, wschodnie dywany!

Eryka, jak się wydawało, nie olśniło to wyliczanie, wodził bowiem łakomym spojrzeniem po dębowej bibliotece zajmującej jedną ze ścian bawialni.

— Możesz przyjrzeć się z bliska tym książkom i wziąć sobie tę, która cię zaciekawi — powiedział doktor.

Eryk nie czekał na ponowne przyzwolenie. Wybrał jeden z tomów i zasiadłszy w dobrze oświetlonym miejscu cały oddał się lekturze. Ledwie spostrzegł, że do pokoju weszli kolejno dwaj starsi panowie, wierni współtowarzysze doktora Schwaryencrony, którzy co wieczór przychodzili na partyjkę wista.

Pierwszym z nich był profesor Hochstedt — wysoki starzec o dostojnym sposobie bycia. W słowach pełnych emfazy wyraził radość, jaką sprawia mu powrót doktora. Zaledwie usadowił się w fotelu, w którym zwykle zasiadał i który z tej racji został nazwany "fotelem profesora", kiedy zadźwięczał wyraźny i zdecydowany dzwonek u drzwi.

— Oto i Bredejord! — wykrzyknęli jednocześnie obaj przyjaciele.

Wkrótce drzwi się otwarły i pojawił się w nich szczupły, żwawy mężczyzna, który wpadłszy jak podmuch wiatru do pokoju, uścisnął obie dłonie doktora, pocałował Kajsę w czoło, wymienił z profesorem serdeczne powitanie i obrzucił pokój błyszczącymi jak u myszy oczami.

Był to pan adwokat Bredejord, jedna ze znakomitości izby adwokackiej w Sztokholmie.

— Patrzcie... a kogóż tu widzimy? — powiedział nagle dostrzegłszy Eryka, — Młodego rybaka łowiącego dorsze lub raczej majtka z Bergen?... I który czyta Gibbona po angielsku!... — mówił dalej stwierdziwszy jednym rzutem oka, jaka książka była aż tak zajmująca, że mały wiejski chłopiec cały się w niej pogrążył. — I to cię ciekawi, mój chłopcze? — zagadnął na koniec.

— Tak, proszę pana, bo już dawno chciałem przeczytać to, dzieło będące pierwszym tomem "Upadku imperium rzymskiego" — odparł naiwnie Eryk.

— Psia kość! — zakrzyknął adwokat. — Wydaje się, że majtkowie z Bergen przepadają za poważnymi lekturami!... Bo jesteś na pewno z Bergen?... — dorzucił niemal natychmiast.

— Pochodzę z Norø, niezbyt odległego od Bergen — odparł Eryk.

— Ach tak!... Czy w Nora wszyscy mają, mówiąc ogólnie, takie ciemne oczy i włosy?

— O nie, proszę pana. Mój brat, moja siostra i wszyscy inni są jasnowłosi prawie tak jak panna Kajsa — mówił Eryk. — Ale oni nie ubierają się jak ona — dorzucił z uśmiechem — więc wcale nie są do niej podobni.

— Domyślam się tego— powiedział pan Bredejord. — Panna Kajsa jest wytworem cywilizacji. A tam panuje piękna natura, która za całą ozdobę ma swoją prostotę. A co masz zamiar robić w Sztokholmie, mój chłopcze. Przepraszam cię za wścibstwo.

— Pan doktor łaskawie oddaje mnie do gimnazjum.

— Ach!... Ach!... zdziwił się pan adwokat i zastukał palcami w tabakierkę.

I jego przenikliwe spojrzenie zdawało się pytać doktora o ową żywą zagadkę. Ale dostrzegłszy niemal niewidoczny znak, jaki dal mu doktor, pojął, że należy odłożyć na razie wszelkie pytania i zmienił temat rozmowy.

Omawiano więc to, co działo się na dworze, w mieście i co wydarzyło się na świecie od chwili wyjazdu doktora. Po czym pani Greta otworzyła stolik do gry, przygotowała żetony i karty. Wkrótce też zapadła cisza, podczas gdy trzej przyjaciele pogrążyli się w uczonych zawiłościach wista.

Doktor miał tę niewinną słabostkę, że był najpierwszy z graczy i mniej niewinny zwyczaj, iż stawał się bezlitosny wobec błędów, jakie popełniali jego partnerzy. Nie posiadał się z radości, którą wyrażał hałaśliwie, jeśli na skutek ich błędów wygrywał, i klął kiedy ponosił porażkę; na domiar złego po każdym robrze z wyraźną przyjemnością wyjaśniał delikwentowi, który popełnił błąd, jaką kartą powinien był zagrać po takiej lewie, a jaką powinien zachować na następne wyjście po innej. Ta wada występuje dość często u grających w wista, ale nie jest ona bynajmniej miła, kiedy przeradza się w manię i kiedy gracz wyżywa się co wieczór na tych samych ofiarach.

Na swoje szczęście doktor miał do czynienia z dwoma przy jaciółmi, którzy rozbrajali go zawsze: profesor niewzruszonym spokojem, adwokat natomiast pogodnym sceptycyzmem.

— Masz pan rację — mawiał z powagą pierwszy z nich w odpowiedzi na najostrzejsze wymówki.

— Mój drogi doktorze, wiesz pan dobrze, iż daremnie się trudzisz prawiąc mi morały! — mawiał rozbawiony pan Bredejord. — Przez całe życie będę popełniał przy wiście najcięższe grzechy i, co gorsza, wcale ich nie żałuję.

No i co tu robić z tak zatwardziałymi grzesznikami?! Doktor musiał zdławić swoje krytyczne uwagi, ale tylko na kwadrans, był bowiem niepoprawny.

Przypadek chciał, że właśnie tego wieczoru przegrywał za każdym razem, toteż jego zły humor przejawiał się w przykrych uwagach wobec profesora, wobec adwokata, a nawet wobec "dziada", kiedy owa fikcyjna postać nie miała tylu kart atutowych, jaką doktor, swoim zdaniem, powinien był u niego znaleźć.

Profesor jednak z niezmąconym spokojem układał sztony, adwokat zaś odpowiadał wyłącznie facecjami na najbardziej gorzkie wyrzuty przyjaciela.

— Dlaczego pan chcesz, żebym zmienił metodę, skoro wygrywam grając źle, a pan przegrywasz, grając wspaniale? — powtarzał doktorowi.

W ten sposób przyjaciele dotrwali do dziesiątej wieczór. Kajsa przygotowała herbatę we wspaniałym miedzianym samowarze i podała ją z miłym uśmiechem, po czym zniknęła Wkrótce weszła pani Greta, by zabrać Eryka do jego pokoju — małego, bielutkiego i czystego pokoiku na drugim piętrze —a trzej przyjaciele zostali sami.

— Powie nam pan wreszcie, co to za mały rybak z Nora, który czyta Gibbona w wydaniu oryginalnym? — spytał wówczas pan Bredejord, słodząc drugą już filiżankę herbaty. — A może ten temat musi być starannie ukrywany?

— Nie ma tu żadnych tajemnic i chętnie opowiem dzieje Eryka, jeżeli jesteście, panowie, zdolni zachować tę relację dla siebie — odparł doktor Schwaryencrona nie wyzbywszy się jeszcze urazy do przyjaciół.

— Och, byłem pewien, że musi w tym tkwić jakaś osobliwa historia! — zawołał adwokat rozsiadając się wygodnie w fotelu. — Słuchamy cię, drogi przyjacielu, i bądź pan pewien, że twoje zwierzenia padną na dobre podłoże!... Wyznaję, że ten chłopczyna intryguje mnie już jako zagadnienie.

— Bo to jest żywe zagadnienie, rzeczywiście — prawił doktor, któremu pochlebiało zaciekawienie przyjaciela — zagadnienie, którego rozwiązanie, śmiem twierdzić, prawdopodobnie już znalazłem. Podam wam wszystkie, dane, a wy, panowie, powiecie mi, czy wasza konkluzja jest zgodna z moją.

Pan Schwaryencrona oparł się plecami o wielki fajansowy piec i zacząwszy od momentu, który stanowi zalążek niniejszej opowieści, opowiedział, jak to się stało, że zwrócił na Eryka uwagę w szkole w Nora i dlaczego zaczął się o niego wywiadywać. Zrelacjonował wszystko, ,czego dowiedział się od pana Malariusa i maaster Herseboma, nie pominąwszy najmniejszego szczegółu, wspomniał o kole ratunkowym noszącym nazwę "Cynthia", o ubrankach, które pokazała mu pani Katrina, o monogramie wyhaftowanym na tych dziecięcych szmatkach, o medalionie z korala, o dewizie, wreszcie o cechach etnograficznych tak wyraziście prezentujących się u Eryka,

— Znacie teraz, moi przyjaciele, wszystkie elementy problemu, który pojawił się przede mną — ozwał się znów. — I muszę wam, panowie, od razu powiedzieć, że stopień wykształcenia chłopca, rzeczywiście wyjątkowy, ma drugorzędne znaczenie, będąc bowiem zasługą pana Malariusa nie odgrywa większej roli, choć ów stopień wykształcenia ściągnął moją uwagę na podmiot naszych dociekań i sprawił, że zacząłem wypytywać o niego. Bo i rzeczywiście, skoro stawiam pytania tak sformułowane: skąd pochodzi to dziecko? gdzie należy skierować poszukiwania, mające na celu odszukanie jego rodziny? — ta sprawa nie wnosi nic zasadniczego.

Jedyne istotne dane mogące pokierować naszymi krokami to:

1. Cechy fizyczne wskazujące na rasę dziecka;

2. Nazwa "Cynthia" widniejąca na kole ratunkowym. Jeśli idzie o główny punkt, nie istnieją żadne wątpliwości: chłopiec należy do rasy celtyckiej. Przedstawia nawet typ celtycki w całej jego piękności i czystości. Przejdźmy do drugiego punktu. "Cynthia" to na pewno nazwa statku, do którego należało koło ratunkowe. Ta nazwa może być tak samo nazwą okrętu niemieckiego, jak i angielskiego. Ale nie wypisano jej literami gotyckimi, A zatem był to statek angielski — mówiąc ściślej anglo-saksoński

Wszystko zresztą potwierdza tę hipotezę; istnieje bowiem tylko jeden okręt angielski, który płynąc bądź to do Inverness, bądź to na Orkady, ewentualnie wracając stamtąd, mógłby w czasie burzy znaleźć się w okolicach Norø. I nie zapominajcie, że ten mały rozbitek nie mógł płynąć zbyt długo, skoro oparł się zwycięsko zarówno głodowi, jak i innym niebezpieczeństwom tej trudnej żeglugi! No więc rozważywszy to wszystko, drodzy przyjaciele, jakiż wysuwacie wniosek?

Ani profesor, ani adwokat nie uznali za stosowne pisnąć choćby słowa.

— Z pewnością nie dostrzegacie jeszcze konkluzji — mówił dalej doktor tonem, przez który przebijała utajona nutka triumfu. — A może nawet widzicie pewną sprzeczność między tymi dwoma elementami: dziecko rasy celtyckiej i okręt anglosaksoński? Dzieje się tak po prostu dlatego, że bagatelizujecie okoliczność wielkiej wagi, a mianowicie istniejącą u boku Wielkiej Brytanii siostrzaną wyspę zamieszkaną przez ludność celtycką — Irlandię! Ja również z początku nie pomyślałem o tym, co nie pozwalało mi dojrzeć wyraźnie rozwiązania tego zagadnienia. Obecnie to rozwiązanie samo się narzuca: chłopiec jest Irlandczykiem! Czy nie jest pan takiego zdania, Hochstedt?...

Jeśli istniało na świecie coś, za czym godny profesor specjalnie nie przepadał, było to mianowicie to, że unikał wypowiedzi twierdzących na jakikolwiek temat. Musimy jednak zgodzić się z tym, że na przedstawione mu obecnie do bezstronnej oceny zagadnienie jakakolwiek opinia była co najmniej przedwczesna. Toteż ograniczył się do wykrętnego skinienia głową i do słów:

— Irlandczycy niezaprzeczalnie należą do gałęzi celtyckiej wywodzącej się z rasy aryjskiej.

Było to tylko jedno z tych twierdzeń, którego nie można otaksować jako nazbyt śmiałego.

Ale doktor Schwaryencrona nie oczekiwał nic więcej, i w zdaniu tym znalazł całkowite potwierdzenie swojej teorii.

— Sam pan widzisz! — zawołał żarliwie. — Skoro Irlandczy cy są Celtami, a chłopiec ma wszelkie cechy rasy celtyckiej i skoro "Cynthia" była okrętem angielskim, wydaje mi się, że trzymamy przynajmniej w ręku nić, konieczną do odnalezienia rodziny biednego malca. Trzeba zacząć poszukiwania właśnie w Wielkiej Brytanii. Parę ogłoszeń w "Times'ie" wystarczy zapewne by naprowadzić nas na jej ślad!

Doktor rozwinąłby zapewne swój plan poszukiwań, lecz właśnie wtedy spostrzegł, że adwokat milczy uparcie i spoglądając nań z odrobiną ironii, śledzi tok jego wywodów.

— Jeśli nie podzielasz pan, drogi Bredejord, mojego zdania, powinieneś mi to powiedzieć. Wiesz pan, że nie lękam się dyskusji! — rzekł ucinającym tonem.

— Ja nic nie powiedziałem! — odparł pan Bredejord. — Hochstedt jest świadkiem, że nic nie powiedziałem...

— Rzeczywiście. Ale widzę, że nie podzielasz pan mojego zdania!... I jestem ciekaw dlaczego? — spytał doktor, którego kłótliwość tak wspaniale rozkwitła w czasie partyjek wista. — Czyż "Cynthia" nie jest słowem angielskim? — dorzucił zadziornie. — Jest, gdyż nie była wypisana literami gotyckimi, co wskazywałoby na to, że był to statek niemiecki... Czy Irlandczycy nie są Celtami?, Oczywista są! Słyszeliśmy przed chwilą zdanie człowieka tak kompetentnego w tej sprawie, jak nasz znakomity przyjaciel Hochstedt, zdanie wypowiedziane w naszej obecności!... Czy dziecko nie ma wszelkich cech właściwych Celtom? Mogłeś pan sam to osądzić, albowiem uderzyły cię one wcześniej, nim otworzyłem usta na ten temat! Stwierdzam tedy, że trzeba doprawdy wierutnej złej woli, by nie przyłączyć się do mojej tezy i nie uznać wraz ze mną, że chłopiec pochodzi z rodziny irlandzkiej!

— Zła wola to dość mocne sformułowanie — odparł pan Bredejord. — Jeśli odnosi się ono do mnie, to proszę zauważyć, że nie wyraziłem żadnej opinii na ten temat...

— Ale dość wyraźnie okazujesz pan, że nie podzielasz mojej!

— Kto wie, czy nie mam do tego prawa!...

— Musiałbyś pan podać mi jakieś, wyraźne racje dla poparcia twojej, przyjacielu.

— A któż ci powiedział, przyjacielu, że wyrobiłem sobie już jakąś?...

— A więc to systematyczne sprzeciwianie się, ta potrzeba ustawicznego spierania się ze mną, zupełnie taka sama jak przy wiście!

— Trudno o coś bardziej odległego moim myślom, zapewniam cię, mój drogi doktorze. Pańskie rozumowanie po prostu nie wydaje mi się niezbite i to wszystko.

— A dlaczegóż, jeśli łaska! Bardzo chciałbym to wiedzieć!

— Długo trzeba by o tym mówić. A wybiła właśnie jedenasta! I oprzestanę na tym, że zaproponuję panu pewien zakład: postawmy pańskiego Pliniusza w wydaniu Aldo Manuce'a przeciw mojemu Kwintylianowi, princeps, edycja wenecka, że nie odgadłeś pan właściwie i że ten chłopiec nie jest Irlandczykiem!

— Wiesz pan dobrze, że nie lubię się zakładać — odparł doktor, ułagodzony wreszcie tymi niewyczerpanymi zasobami humoru. — Ale taką radość sprawi mi to, że pana upokorzę, iz przyjmuję pańskie wyzwanie.

— No proszę! I tak oto doszliśmy do porozumienia... Ile czasu potrzebujesz pan na poszukiwania?

— Wystarczyłoby parę miesięcy, mniemam, ale umówiłem się z Hersebomem na dwa lata, aby być bardziej pewny swego.

— To dobrze. Daję ci, przyjacielu, dwa lata. Hochstedt będzie nam służył za arbitra. I nie zachowamy do siebie urazy, prawda?

— Oczywiście, nie mam urazy. Ale widzę już, że pańskiemu Kwintylianowi grozi wielkie niebezpieczeństwo: przyłączy się bowiem do mojego Pliniusza — odparował doktor.

Po czym uścisnąwszy dłonie swoim dwóm przyjaciołom, odprowadził ich aż do drzwi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XXII

VAL-FÉRAY — ZAKOŃCZENIE

W miesiąc później w Val-Feray oddalonym od Brestu o pół mili zebrała się na zaproszenie matki i dziadka Eryka cała jego przybrana rodzina. Wiedziona delikatnością pani Durrien pragnęła podzielić się swoją głęboką, niewyobrażalną radością z prostymi i zacnymi ludźmi, którzy ocalili jej syna. Wymogła, by jejmość Katrina i Wanda wzięły udział w tej podróży wraz z Hersebomem i Ottonem oraz doktorem Schwaryencroną, Kajsą, panem Bredejordem i panem Malariusem.

Na łonie tej surowej natury bretońskiej norwescy goście czuli się zapewne mniej wyobcowani, aniżeli byliby na ulicy de Varennes. Odbywały się długie przechadzki po lasach, opowiadano sobie wszystko, czego ktoś z obecnych nie wiedział, rozważano wspólnie strzępki prawdy, jakie znano, o tej historii jeszcze nadal niezupełnie jasnej. I z wolna wiele punktów niewytłumaczalnych rozjaśniało się, światło rozbłyskało przez zestawianie rozmaitych okoliczności, długich rozmów i dyskusji.

Przede wszystkim kim był Tudor Brown? Jakiż to wielki interes kierował nim, że nie dopuszczał do odnalezienia za pośrednictwem Patricka O'Donoghana śladów rodziny Eryka. Jedno słowo nieszczęsnego Irlandczyka wystarczyło, by to ustalić. W rzeczywistości Tudor Brown nazywał się Jones, i tylko pod takim nazwiskiem Patrick O'Donoghan go znał. Otóż pan Noah Jones był wspólnikiem ojca Eryka w przedsięwzięciu mającym na celu eksploatację ropy naftowej ze źródła odkrytego przez młodego inżyniera w Pensylwanii. Wzmianka o tym rzucała posępne światło na wydarzenia, które były spowite tajemnicą od tak dawna. Podejrzane zatonięcie "Cynthii", rzucenie dziecka do morza, kto wie czy i nie śmierć ojca Eryka — wszystko to, niestety, miało swoje źródło w spółce, o czym pan Durrien dowiedział się z dokumentów zięcia i co opatrzył paroma komentarzami.

— Na wiele miesięcy przed ślubem — wyjaśniał przyjaciołom Eryka — mój zięć natrafił nie opadał Harrisburga na złoża naftowe. Brakowało mu kapitału, aby zapewnić sobie pozwolenie eksploatacji, i zdawało się, ze straci cały dochód. Przypadek zetknął go z tym Noahem Jonesem, który podawał się za kupca wołów na Dzikim Zachodzie, ale w rzeczywistości był handlarzem niewolników w Południowej Karolinie. To indywiduum zobowiązało się wyłożyć sumę konieczną na zakupienie źródła "Vandalia" i jego eksploatację. Umiał nakłonić Jerzego do podpisania w zamian za jego wkład traktatu, który przyznawał mu lwią część zysku. Nie znałem postanowień owego traktatu w momencie ślubu mojej córki i według wszelkich danych Jerzy nie my ślał o nim zupełnie. Nikt chyba nie był równie niedoświadczony w sprawach tego rodzaju. Nadzwyczaj uzdolniony w wielu kierunkach, matematyk, chemik, wspaniały mechanik, nie orientował się w interesach i już dwa razy zapłacił prawdziwą fortunę za swoje niedoświadczenie w rzeczonych sprawach. Trudno wątpić, żeby w układzie z Noahem Jonesem wyzbył się swojego zwykłego "a co mi tam". Prawdopodobnie podpisał dokumenty o zawarciu spółki z zamkniętymi oczyma. Oto główne punkty tego układu, streszczone jako wyjątki i pozbawione frezeologii anglosaskiej, w jaką były spowite:

"Art. 3. Własność źródeł "Vandalia" pozostanie wspólna pomiędzy: odkrywcą Jerzy Durrienem i cichym wspólnikiem Noahem Jonesem.

Ark. 4. Pan Noah Jones będzie administrował całą gotówką wyłożoną przez niego na eksploatację złóż. Będzie sprzedawał produkty chemiczne, gromadził dochody, płacił koszta i podawał je co roku swojemu wspólnikowi, wreszcie dzielił przychody netto ze swoim wspólnikiem Pan Jerzy Durrien będzie kierował wierceniami i obsługą techniczną eksploatacji.

Art. 5. W wypadku gdyby jeden z właścicieli-wspólników chciał sprzedać swoją część, będzie musiał dać prawo pierwszeństwa za pomocą formalnej oferty swojemu wspólnikowi, który przez pełne trzy miesiące będzie miał prawo podjęcia decyzji i zostanie właścicielem wpłacając kapitał wynoszący trzy od stu czystego dochodu według ostatnio sporządzonego inwentarza.

Art. 6. Jedynie dzieci każdego ze wspólników dziedziczą prawo do kopalni. W razie gdyby zmarły wspólnik nie miał dzieci lub gdyby dziecko albo dzieci zmarły przed ukończeniem dwudziestu lat, cała własność przechodzi na żyjącego wspólnika, z wyłączeniem wszystkich innych spadkobierców zmarłego.

Art. 7. Ten artykuł jest umotywowany przez odmienną narodowość obu wspólników i komplikacjami proceduralnymi, które wprowadziłyby niechybnie inne postanowienia".

— Taki był — ciągnął pan Durrien — akt zawartej spółki, który podpisał mój zięć w chwili, kiedy nie myślał jeszcze o małżeństwie i kiedy nikt nie znał, z wyjątkiem może pana Jonesa, ogromnej wartości, jaką miała uzyskać później kopalnia ropy naftowej "Vandalia". Badano dopiero i smakowano rzecz. Jankes zamierzał pewnie zniechęcić wówczas wspólnika do tego przedsięwzięcia, podkreślając przesadnie początkowe trudności, by zapewnić sobie tanim kosztem wyłączność posiadania "Vandalii". Małżeństwo Jerzego z moją córką, narodziny naszego drogiego chłopca, nagłe stwierdzenie oszałamiającego bogactwa źródła, zmieniły sytuację zupełnie. Nie mogło już być mowy o zapewnieniu sobie tak pięknej posiadłości za kromkę chleba, ale wystarczyło żeby przypadła Noahowi Jonesowi, kiedy najpierw Jerzy, a potem jego jedyny spadkobierca, zniknęliby z tego świata. Otóż w dwa lata po ślubie i w pół roku po urodzeniu się mojego wnuka Jerzy został znaleziony martwy obok jednego z szybów, zatruty, jak orzekli lekarze, przez wydobywające się stamtąd gazy. Mnie już nie było w Stanach Zjednoczonych, gdyż otrzymałem wcześniej stanowisko konsula w Rydze: solicitor załatwił sprawę sukcesji. Noah Jones okazał się człowiekiem pełnym dobrej woli i podpisał wszystkie ugody dotyczące mojej córki. Ustalono, że będzie kontynuował eksploatację wspólnej własności i płacił kwartalnie w Central-Bank w Nowym Jorku pewną część dochodów netto przypadającą jej dziecku. Ale, niestety, nie wpłacił nawet należności za pierwszy semestr!... Moja córka wsiadła na parowiec "Cynthia", by do mnie przyjechać. Lecz "Cynthia" uległa katastrofie, zatonęła wraz z ludźmi w warunkach tak podejrzanych, że towarzystwo asekuracyjne zdołało oczyścić się z zarzutów jakiejkolwiek odpowiedzialności: w tej katastrofie, zginął również jedyny spadkobierca Jerzego. Od tej pory Noah Jones był jedynym właścicielem źródeł "Vandalia", które w tym czasie dawały mu przeciętnie sto osiemdziesiąt tysięcy dolarów rocznego dochodu.

— Czy nie podejrzewał pan jego udziału w tych kolejnych tragediach? — spytał pan Bredejord.

— Rzeczywiście podejrzewałem go, to była aż nadto naturalne, zważywszy na takie spiętrzenie rzekomych wypadków, zmierzających do tego samego celu; tak, była to rzecz oczywista, nad, wyraz widoczna. Ale jaką mogłem nadać postać moim podejrzeniom, a zwłaszcza jak je "przedstawić sprawiedliwości? Miałem tylko całkiem nieokreślone dane o tych faktach. Wiedziałem z doświadczenia, że niewiele można się spodziewać po  trybunałach, jeśli szło o międzynarodowe spory. A ponadto mu siałem pocieszać, a przynajmniej urozmaicać życie mojej córki; z drugiej zaś strony proces odnowiłby jej ból, nie mówiąc o tym, iż zachłanność wydałaby się tutaj jedynym motywem działania. Krótko mówiąc, zdecydowałem się na milczenie. Czy to był błąd? Czy trzeba tego żałować? Nie sądzę i nadal jestem przekonany, iż nie osiągnąłbym żadnego rezultatu. Spójrzcie, jak nam jest trudno, nawet dzisiaj, kiedy możemy uzgodnić wszystkie nasze wrażenia, wszystkie znane nam fakty, dojść do ostatecznej konkluzji!

— Jak na przykład wyjaśnić sobie rolę, którą odegrał w tym wszystkim Patrick O'Donoghan? — zastanawiał się doktor Schwaryencrona.

— W tej sprawie, jak i wielu innych, musimy zadowolić się domysłami; ten wydaje mi się całkiem do przyjęcia: ów O'Donoghan, chłopiec okrętowy na "Cynthii", oddany do osobistej dyspozycji kapitana, był w ustawicznym kontakcie z pasażerami pierwszej klasy, jadającymi zawsze przy stole kapitana. Znał z pewnością nazwisko mojej córki i jej narodowość, a zatem z łatwością mógł ją odnaleźć. Czy Noah Jones powierzył mu jakąś tajemniczą misję? Czy przyłożył rękę do tak podejrzanej katastrofy "Cynthii" lub też upadku dziecka do morza? — tego nie dowiemy się nigdy dokładnie, poniewajny on nie żyje. Jakkolwiek by było — to pewne, że wiedział, jakie znaczenie ma dla eks-współnika Jerzego "dziecko na kole ratunkowym". Wykorzystanie tej wiadomości to tylko jeszcze krok dla takiego indywiduum, jakim go przedstawiono — pijaka i lenia. Czy O'Donoghan wiedział, że "dziecko na kole ratunkowym" rzeczywiście żyło? Czy może nawet pomógł mu wyławiając je z morza i pozostawiając następnie nie opodal Norø albo w jakiś inny sposób? Ten punkt jest również niejasny. W każdym razie musiał powiadomić Noaha Jonesa, że "dziecko na kole ratunkowym" wyszło cało z katastrofy; chwalił się zapewne, że wie, w jakim kraju przebywa; dawał z pewnością do zrozumienia, że przedsięwziął pewne środki ostrożności, a mianowicie, że powiadomi o wszystkim dziecko, gdyby jemu, O'Donoghanowi, przytrafiło się nieszczęście. Noah Jones musiał tedy opłacać jego milczenie. Takie z pewnością było źródło okresowych dochodów Irlandczyka, które otrzymywał w Nowym Jorku, ilekroć się tam pojawiał.

— To wszystko wydaje mi się bardzo prawdopodobne — powiedział pan Bredejord. I dodał jeszcze — dalsze wydarzenia potwierdzają w pełni owe domysły. Pierwsze ogłoszenia doktora Schwaryencrony musiały zaniepokoić Noaha Jonesa. Postanowił koniecznie pozbyć się Patricka O'Donoghana, ale działając rozważnie, właśnie dlatego, że Irlandczyk przedsięwziął ponoć pewne środki ostrożności. Zadowalał się tedy straszeniem Irlandczyka za pomocą ogłoszeń i wmawiając mu, że powinien lękać się natychmiastowej interwencji sądownictwa kryminalnego. Wynika to po prostu z opowiadania, które usłyszeliśmy w Nowym Jorku od właściciela oberży "Red Anchor", pana Bowlesa, i z pośpiechu towarzyszącemu ucieczce O'Donoghana, Uciekając aż tak daleko, aż do Samojedów, i to pod przybranym nazwiskiem, dał dowód, iż boi się ekstradycji, która mu rzekomo zagrażała. Noah Jones z pewnością mu to doradził i prawdopodobnie poczuł się wówczas zabezpieczony przed wszelkimi niespodziankami. Ale ogłoszenia o poszukiwaniu Patricka O'Donoghana zabiły mu, jak się to mawia, ćwieka w głowę. Wybrał się tedy do Sztokholmu specjalnie po to, aby upewnić nas, że O'Donoghan nie żyje, ale i dlatego, by przekonać się na własne oczy, jak daleko posunęły się poszukiwania. Wreszcie nadeszła korespondencja z "Vegi" i wyprawa "Alaski" na morza północne. Noah Jones czy Tudor Brown widząc, że niebezpieczeństwo wisi mu wprost nad głową, gdyż jego zaufanie do Patricka O'Donoghana było co najmniej średnie, nie cofał się już przed żadną zbrodnią, mogącą zapewnić mu bezkarność. Na szczęście rzeczy potoczyły się dobrze; możemy teraz powiedzieć, że cudem wyszliśmy z tego cało!

— Kto wie! Może właśnie te wszystkie niebezpieczeństwa doprowadziły nas do celu! — powiedział doktor. — Gdyby nie podstęp na Basse-Froide jest bardzo prawdopodobne, że płynąc Kanałem Sueskim dotarlibyśmy do Cieśniny Beringa zbyt późno, by spotkać tam "Vegę". Jeszcze bardziej wątpliwe jest to, czy byśmy mogli cokolwiek dobyć z O'Donoghana, gdybyśmy go Spotkali w obecności Tudora Browna!... W gruncie rzeczy cała nasza podróż została wytyczona przez tragiczne wydarzenia, które zaszły na jej początku, i jedynie dzięki dokonaniu przez "Alaskę" okrężnego rejsu dookołabiegunowego i sławie, którą Eryk uzyskał z tej racji, odnaleźliśmy jego rodzinę!

— Tak — oświadczyła z dumą pani Durrien, przeciągając ręką po włosach syna — to sława mi go zwróciła!

I niemal natychmiast dorzuciła:

— Jak zabrała mi go zbrodnia, tak dobroć was wszystkich mi go przechowała i zrobiła z niego wyjątkowego człowieka...

— I jak podłość Noaha Tonesa doprowadziła w końcu do tego, że nasz Eryk stał się jednym z najbogatszych ludzi obu Ameryk! — zakrzyknął pan Bredejord.

Wszyscy popatrzyli po sobie ze zdumieniem.

— Ależ tak — ciągnął dalej znakomity adwokat. — Czy Eryk nie jest spadkobiercą swojego ojca w części jego własności obejmującej źródła "Vandalii"?... Czy nie był niesłusznie pozbawiony tych dochodów od lat dwudziestu dwóch? Czy nie wystarczy, aby uzyskać dowód synostwa poprzez nasze świadectwo, począwszy od Herseboma, jejmość Katriny i pana Malariusa? Jeśli Noah Jones pozostawił dzieci, te dzieci są odpowiedzialne za to ogromne zadłużenie, które ledwie pokryje należny mu kapitał. Jeśli nie istnieją dzieci tego łotra, zgodnie z postanowieniami traktatu, który nam odczytał pan Durrien, Eryk jest jedynym właścicielem całej posiadłości. W każdym razie powinien posiadać w Pensylwanii coś około stu pięćdziesięciu tysięcy, a może nawet dwustu tysięcy dolarów renty!

— Ha, ha! — roześmiał się doktor Schwaryencrona — oto jak mały rybak z Norø stał się wcale niezłą partią!... Laureat Nagrody Towarzystwa Geograficznego, autor pierwszej podróży dookoła bieguna, obciążony skromnym dochodem dwustu tysięcy dolarów — to mąż, jakich niewielu znajdzie się w Sztokholmie!... Co o tym myślisz, Kajsa?

Panienka spiekła raka na tę interpelację, której okrucieństwa jej wuj ani się domyślał. Kajsa mówiła sobie właśnie w duchu, że była wyjątkowo niezręczna odrzucając względy tak dystyngowanego adoratora i że w przyszłości będzie musiała odnosić się do niego z większym szacunkiem.

Ale Eryk, rzecz szczególna, nie miał dla niej oczu od chwili, kiedy uznał się wyższy ponad jej niesprawiedliwą pogardę. A może długa rozłąka i nocne rozmyślania na wachcie otworzyły mu oczy na oschłość serca Kajsy lub też satysfakcja, że nie jest już w jej oczach nędznym "znajdą", wystarczyła mu, dość że odnosił się do niej teraz wyłącznie z kurtuazją należną pannie i bratanicy doktora Schwaryencrony.

Obdarzał natomiast wszelkimi względami Wandę, która rzeczywiście stawała się coraz bardziej urocza, gubiąc szybko resztki wiejskiej niezdarności pod dachem kobiety dobrej i dystyngowanej. Jej cudowna dobroć, wrodzony wdzięk, doskonała prostota ujmowały serca wszystkich, którzy się z nią stykali Nie minął jeszcze tydzień od jej pobytu w Val-Féray, a już pani Durrien oświadczyła głośno, że niepodobieństwem byłoby dla niej rozstać się z dziewczęciem.

Eryk podjął się ułożenia wszystkiego nakłaniając maaster Herseboma i jejmość Katrinę, by zostawili Wandę we Francji pod specjalnym warunkiem, że każdego roku będzie wyjeżdżać wraz z nim do Norø, aby ich uściskać. Myślał też o tym, by zatrzymać w Bretanii całą swoją przybraną rodzinę i zaproponował, że każe przetransportować w pobliże redy Brestu drewniany dom, gdzie spędził swoje dzieciństwo. Ale owa masowa emigracja została uznana przez wszystkich za niewykonalną Maaster Hersebom i jejmość Katrina byli już za starzy na podobną zmianę swoich nawyków. Nie mogli być całkiem szczęśliwi w kraju o obcym dla nich języku i obyczajach. Trzeba było zatem pozwolić im odjechać, zapewniając im wszelako tę swobodę finansową, której całe życie pracy i uczciwości nie zdołało im dotychczas dać.

Eryk chciał przynajmniej zatrzymać Ottona. Ale on także wolał swój fiord od wszystkich red na kuli ziemskiej i nie dostrzegał lepszej egzystencji aniżeli życie rybaka, Jeśli jednak trzeba wyznać wszystko, lniane włosy i niebieskie oczy córki zarządcy fabryki tranu nie były obce temu nieprzezwyciężonemu przywiązaniu Ottona do Norø. Można było przynajmniej tak twierdzić, dowiedziano się bowiem, że zamierza poślubić tę pannę w najbliższe Boże Narodzenie.

Pan Malarius liczy na to, że będzie kształcił ich dzieci tak, jak kształcił Eryka i Wandę. Z całą skromnością powrócił do wiejskiej szkoły,wziąwszy przedtem udział w zaszczytach przyznanych przez Francuskie Towarzystwo Geograficzne komendantowi "Alaski". Poprawia teraz szpalty swojego wspaniałego dzieła o florze mórz Arktyki, które wydaje "Societe Linneenne". Natomiast doktor Schwaryencrona nie skończył jeszcze wielkie go Traktatu Ikongraficznego, który ma przekazać potomności jego nazwisko.

Ostatnią sprawą sądową; jaką zajął się pan mecenas Bredejord, był proces mający na celu przyznanie Brykowi wyłącznych praw własności źródeł "Vandalia". Wygrał go w pierwszej instancji, wygrał również w apelacji, co jest nie lada jakim sukcesem.

Eryk wykorzystał ów sukces i wielką fortunę, która mu przypadła, by kupić "Alaskę", służącą mu odtąd dla przyjemności. Używa jej co roku udając się w towarzystwie pani Durrien i Wandy w odwiedziny do Norø: do swojej przybranej rodziny. Choć jego status cywilny został zmieniony i choć nosi dziś oficjalnie nazwisko Emil Durrien, na własne życzenie zachował też nazwisko Hersebom, a jego bliscy przywykli mówić do niego Eryk.

Utajonym marzeniem jego matki jest to, by poślubił pewnego dnia Wandę, którą kocha jak własną córkę; a że jest ono zgodne ze skłonnością uczuć Eryka, zostanie pewnego dnia niechybnie zrealizowane.

Tymczasem Kajsa pozostaje panną, pielęgnując niewdzięczne uczucie, iż, jak mawiają, straciła okazję. Doktor Schwaryencrona, pan Bredejord i profesor Hochstedt grywają nadal w wista.

Któregoś wieczora, kiedy doktor okazywał się jeszcze gorszym graczem niż zwykle, pan Bredejord z wielką radością stukając w tabakierkę, przypomniał mu pewną okoliczność z dawna zapomnianą:

— Kiedy zamierza pan przysłać mi swojego Pliniusza Aldo Manuce'go? — spytał ze złośliwym błyskiem w oku. — Nie sądzisz pan chyba, że Eryk pochodzi z Irlandii?

Ten cios ogłuszył na chwilę doktora. Ale nasz uczony wprędce otrzeźwiał:

— Phi! Jeden z byłych prezydentów Francji pochodzi z rodziny irlandzkiej! — rzekł z przekonaniem. — Nie byłoby nic dziwnego w tym, żeby rodzina Durrienów wywodziła się również stamtąd!

— Oczywiście! — zgodził się pan Bredejord. — To jest nawet tak bardzo prawdopodobne, że jeszcze trochę, a będę musiał panu przysłać mojego Kwintyliana.