Imanuel Kant

ROZPRAWA FILOZOFICZNA O RELIGII I MORALNOŚCI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

WSTĘP

PIERWSZY DZIAŁ

2. DZIAŁ

ROZPRAWA FILOZOFICZNA O RELIGII I MORALNOŚCI

Imanuel Kant

PRZEDMOWA.

Za czasu panowania Fryderyka Wielkiego, Króla Pruskiego żył w Królewcu szanowny Imanuel Kant, Professor filozofii, który młodzieży akademickiej dawał lekcye, między innemi i w nauce o religii naturalnej i moralności. Jego ustne wykłady bywały przez niektórych słuchaczów z posłuchu spisywane. Z takich skoropisów utworzyło się niniejsze dziełko, które ja teraz spolszczone szanownej. Publiczności jako drogi skarb ofiaruję. Jeżeli się trafią gdzie niegdzie w przekładzie tym ciemne miejsca i powtarzania, to przyczyna tego jest w niemieckim rękopiśmie. Te ostatnie zostawił tłumacz, bo służą do lepszego objaśnienia materyi w texcie traktowanej. Już przez wzgląd na trudność tak mozolnej pracy, oraz na użyteczność i rzadkość podobnych dzieł w Polsce, raczy łaskawy czytelnik wybaczyć mniejszym uchybieniom w stylu pińskim i omyłkom w druku.

Spodziewając się łaskawego przyjęcia, żegnam się z wesołym sercem i dziękuję Boskiej Opatrzności, że mi w dziewięćdziesiątym roku życia dała doczekać końca druku.

Gdańsk w miesiącu Lutym 1854.

Mrongowius,

Kaznodzieja przy Kościele Św. Anny i Kawaler Orderu Orla czerwonego IV. Klassy,

WSTĘP

NAUKA FILOZOFICZNA O RELIGII I MORALNOŚCI.

Rozum ludzki potrzebuje pewnego wzoru lub idei najwyższej doskonałości służącej za mierzydło do oznaczenia rzeczy. Na przykład w miłości ludzkiej upatrujemy ideę najwyższej przyjaźni, aby podług niej oznaczyć, o ile się ten albo ów stopień przyjaźni ku najwyższej idei zbliża albo się od niej oddala. Można komu dowody przyjaźni świadczyć, lecz przy tym upatrywać jego majątek, ale też można bez względu na własny pożytek przyjacielowi swemu wszystko poświęcić. Ta ostatnia okoliczność ubliża się najbardziej ku idei przyjaźni najdoskonalszej. Takie pojęcie służące za mierzydło niższych albo wyższych stopni w jednym albo drugim przypadku bez względu na jego rzeczywistość, nazywa się. ideą. A czy niebędzie czasem taka idea wierutnym urojeniem nprz. rzeczpospolita Platona? Bynajmniej; lecz ja mogę ten albo ów przypadek podług mojej idei rozrządzić. Tak może nprz. monarcha swoje państwo podług idei najdoskonalszej rzeczypospolitej czyli republiki urządzić, aby je przez to ku doskonałości zbliżyć. Do takiej idei wymagają się trzy punkta:

1) zupełność w oznaczeniu subjektu względem wszystkich jego predykatów (nprz. w pojęciu o Bogu znajdują się wszystkie realności. )

2) Zupełność w wywodzeniu bytności czyli istnienia rzeczy nprz. pojęcie o najwyższej Istności, która niemoże pochodzić od żadnej inszej rzeczy, lecz od której wszystko pochodzi.

3) Zupeszeność wspólności albo ciągłe oznaczenie wspólności lub związku całości.Świat dependuje od Najwyższej Istności, ale rzeczy na świecie mają z sobą związek lub styczność. Wszystko to razem wziąwszy stanowi zupełną całość. Rozum chce we wszystkich rzeczach pewną jedność skojarzyć i dosięgnąć największości. Tak sobie wyobrażamy nprz. niebo jako najwyższy stopień moralności z najwyższym stopniem szczęśliwości połączone. Piekło zaś przedstawiamy sobie jako najwyższy stopień złości z najwyższym stopniem biedy i nędzy.

Rousseau Emil jest taki idteał jako też Cyropedya Xenofonta.

To nas doprowadza do Idei o Bogu czyli Najwyższej Istności. Wyobrażamy sobie

1) Istność, która niema niedostatku, bez wszelkiej wady.

2) Istność, która w sobie zawiera wszelkie realności (doskonałości). To pojęcie można sobie pomyśleć jako najdoskonalszą naturę, gdzie nprz. będzie rozum i wolna wola.

3) Można ją jak najwyższe dobro uważać, do czego mądrość i moralność należy. Owo pierwsze zowie się transcendentalną, wtóre Gzyczną, a trzecie praktyczną doskonałością.

Coż to jest Teologia? Jest to system naszej wiedzy o Najwyższej Istności.

Religia jest zastosowanie teologii do moralności t. i. do dobrego sposobu myślenia i postępowania podobającego się Najwyższej Istności. Naturalna religia jest więc gruntem czyli podścieliskiem wszelkich religiów, podporą i utwierdzeniem wszelkich moralnych zasad i w tej mierze ma naturalna teologia wartość, która ją nad wszelkie spekulacye wznosi, o ile ona jest podwaliną wszelkiej religii, która wszelkim naszym pojęciom o cnocie i poczciwości wagę daje.

Coż jest najmniejszym punktem teologii, ile ona jest potrzebna do religii; jakaż jest najmniejsza pożyteczna wiadomość, o Bogu, która nas pobudzić może, do wierzenia w Boga,; aby podług tej wiary, życie nasze rozrządzić? Któraż jest najmniejsza skazówka teologii? Oto ta, że religia koniecznie potrzebna jest i że samo dorozumiewanie się, iż może jest Bóg, będzie dostateczne do naturalnej religii, To zaś jest, kiedy ja widzę, że, moje pojęcie o Bogu jest możliwe i ie nie będzie przeciwne prawidłom rozumu. Alboż każdy człowiek o tym przekonany być może? Tak jest, jużci to każdy pojąć może. Nikt tego pojęcia przeprzeć, lub obalić niemoże, ani będzie w stanie udowodnić, że jest niemożliwe, To więc jest najmniejsza wymagalność religii. To tylko przypuściwszy już musi religia nastąpić. Ale ta możliwość pojęcia o Bogu wspiera się na; moralności, boby ta niemiała żadnej pobudki lub sprężyny. Do tego więc dostarcza sama możliwość bycia takiej Istnością żeby religia w sercu człowieka była wzniecona. Ale to niebędzie największością teologii. Lepiej będzie, kiedy się. dowiemy, że w parnej rzeczy jest taka Istność.

Natura jest zbiorem przedmiotów doświadczenia.

Transcendentalna Teologia.

Tu są trzy pojęcia o Bogu:

1) że on jest praistnością to jest pierwiastkową Istnością (ens originariurn). Tu sobie przedstawiamy Boga jako istotę niepochodzącą od nikogo jako najpierwszą Istność niepochodliwą.: Przedstawiamy więc sobie Boga jako odosobionego. od wszystkiego, jako istność, która z siebie samej bytność ma i która z niczym inszym niema wspólności, nieznajduje się w społeczeństwie; Ten pomysł: o Istności pierwiastkowej służy za fundament kosmoteologii. Bo tu właśnie domyślamy się z tego pojęcia absolutnej konieczności i najwyższey doskonałości Bożej.

2) że on jest najwyższą Istnością (ens summum) Tu sobie przedstawiamy Boga jako Istność mającą wszelkie doskonałoście (realność) i właśnie z takiego pojęcia o najdoskonalszej Istności (ens realissimum) i z jej przymiotów wywodzę ja jej pierwiastkowość i absolutną konieczność. To pojęcie o Bogu jako Istności największej jest fundamentem Ontoteologii.

3) Jako Istność wszelkich Istnościów (ens entium). Tu ja sobie Boga uważam nietylko jako Istność samą przez się będącą pierwiastkową niepochodzącą od nikogo, ale będącą najwyższym gruntem wszystkich inszych rzeczy, jak taką Istność, od której wszystko insze pochodzi. To możemy nazwać jego wszechdostatecznością czyli wszechzadowolnieniem. Te trzy pojęcia o Bogu jako praistnosci czyli pierwiastkowej Istności (Urwefen) jako najwyższej Istności i jako Istności wszelkich Istnościów są fundamentem wszelkich innych. Choć wprawdzie jeszcze inne różne predykaty czyli orzeczniki Bogu przypisać można, ale to tylko będą pojedyńcze oznaczenia owych fundamentalnych pojęciów.

PIERWSZY DZIAŁ

ONTOTEOLOGIA

Tu uważamy Boga jako Najwyższą Istność

Ze wszystkiego, co rozumem wybadać możemy, widać, że wypada nam pierwiastkową Istność — jako konieczną hypotezę przyjąć.

Bytność Boga jest konieczna, bo jego niebytność zniosłaby i uchyliłaby wszelką możliwość.

Oprócz możliwości i rzeczywistości Boga — musiemy mu przyznać, że on jest Substancyą czyli Istnią.

Substancyą lub Istnia jest ta realność, która istnieje sama przez się, a niebędąca predykatem (orzecznikiem) czego inszego.

Drugi predykat o Bogu jest jego jedyność. To już wynika z pojęcia o Istności najrealniejszej czyli najdoskonalszej. Albowiem najrealniejsza Istność jest całkiem oznaczona, gdyż jej tylko sama realność jest przyzwoita. Takie pojęcie o Istności mającej wszelką realność, nie może w liczbie mnogiej być przedstawione, lecz tylko w liczbie pojedynczej i niemożna tego o pewnym gatunku twierdzić, bo Indywidua czyli jednostki musiałyby się w czym różnić od siebie, gdyby być miały osobnemi rzeczami. Ale taka różnica niemogłaby inaczej nastąpić, jak przez podzielenie realności, albo jedno musiałoby mieć cosiś w sobie, czegoby drugie niemiało, ale to jest przeciwne pojęciu o najrealniejszej Istności: Z jedyności Boga wynika jednolitość lub jednotliwość (Einfach heit). Albowiem wszelka składnia realna musi być uważana jako realność substancyów, które wprawdzie są osobne, ale jednak się wzajemnie z sobą stykają — albo wzajemną z sobą styczność mają.

Gdyby więc Bóg był cosiś składanego lub jaką kompozycyą, toby się musiał składać z wielu cząstek. Każda kompozycya może być dzielona, gdyż się składa z części. Ale wszelkie dzielenie sprawuje zawsze wewnętrzną odmianę w rzeczy — co się niezgadza z Istnością najrealniejszą. Właśnie dla tego, że najrealniejsza Istność jest jednoista lab jednotliwa (einfach), to powinna też być niemateryalną, bo materyalność sprawuje kompozycyą.

Potym Bogu przyzwoita jest nieodmienność. Czymże, jest odmiana? Oto kolej okolicznościów czyli szczegółów rzeczy. Ale odmiany mogą tylko w przeciągu czasu być pomyślane jako możliwe; bo tu jest kolejne następowanie. Bóg nieznajduje się w czasie, bo gdyby był w czasie tedy by był ograniczony czyli ścieśniony. Gdyby on więc był? takim, żeby, w nim co wynikło, co dawniej u niego. wcale niebyło tedyby niemożna było o nim powiedzieć, że on w swojej istotnej właściwości lub w swoim stanie jest koniecznym i nieodmiennym; więc to jest błąd, kiedy kto wierzy, że Bóg znowu się moie stad łaskawym, gdy pierwej był gniewliwym; albowiemby się przyszło dorozumiewał odmiany w Bogu. Bóg jest i zostanie zawsze tenże sam równie łaskawy i równię sprawiedliwy. Od nas samych tylko zależy czy chcemy być przedmiotami jego łaski lub jego. karzącej. sprawiedliwości. W nas samych tylko odmiana następuje, nasię tylko położenie względem Boga odmienia się, kiedy się poprawiemy tak dalece, że kiedyśmy pierwej byli kary godnemi grzesznikami w stosunku do sprawiedliwego Boga, dopiero po naszym upaimiętaniu i polepszeniu grzesznego żywota ten stosunek ustanie, a nastąpi stan rzetelnych przyjacioł cnoty na owo miejsce. Tak też niemożemy. pomieścić, w naszej głowie pojęcia o nieodmiennym Bogu, żeby on, kiedy się chcemy nawrócić, w nas był skuteczniejszym, niż był dawniej, ale my sami przez to, że koło naszej poprawy żywota pracujemy, staniemy się sposobniejszemi do przyjęcia wpływu jego mocy... Jego wpływ nic stanie się większy albo pomnożony, boby to było w nim odmianą, leci my go tylko mocniej uczujemy, ponieważ mu się nie sprzeciwiamy. Jego wpływ zostaje jednakowy.

Przystąpmy teraz do innego ontologicznego predykatu Istności najrealniejszej, zwłaszcza

1) że Bóg jest zewnątrz świata Był niegdyś taki filozof Spinoza nazwany, który wierzył, że Bóg i świat są jedną i tożsamą Substancyą. Ale to był błąd pochodzący z fałszywej definicyi. On tak definiował; Substancyą, powiada on, jest to, co niepotrzebuje bytności innej rzeczy. — Prawa zaś i właściwa definicya jest ta: każda realność, która sama przez siebie istnieje, nic będąc oznaczeniem lub predykatem inszej istoty jest substancyą.

Albowiem samowiedza pokazuje żem ja niejest predykatem innej istoty. Naprzykład kiedy ja rozmyślam, tedy wiem o sobie samym, że moje jach (jaźń) we mnie rozmyśla, a nie inna jaka istota. Więc ja stąd wnoszę, że to myślenie we mnie nikomu inszemu oprócz mnie nie przynależy, lecz tylko mnie samemu, a zatym żem ja substancyą t. i. że ja istnieję dla siebie samego i że niejestem predykatem innej jakiej istoty. Ja sam jestem istotą i dla tego też substancyą. — Ponieważ oprócz mnie jest mnóstwo innych rzeczy możliwe, więc też oprócz mnie są jeszcze inne substancyą Każda rzecz właśnie dla tego że jest rzeczą, nie zaś predykatem innej rzeczy, lecz sama przez się istnieje, jest więc substancyą. Ale wszystkie te rzeczy będą się różnić od siebie, ponieważby inaczej nie byty osobnemi rzeczami. A tak więc musi Istność najrealniejsza sama przez się bytość-mieć, niebędąc predykatem innej rzeczy, musi być substancyą różniącą się od wszelkich innych. Świat obejmuje w sobie rzeczy, które wszystkie wespół są substancyami, ponieważby w przeciwnym razie przestały być rzeczami, skoroby tylko były przypadłościami innej jakiej rzeczy a zatym i cały świat nie moie być przypadłością lub oznaczeniem czyli predykatem od Boga, lecz Istneść najrealniejsza musi być różna od świata.

2) że Bóg jest Istnością zewnątrz święta czyli pozaświatową t. i że on nienależy do świata, lecz że całkiem oprócz niego osobno jest, to się sprzeciwić twierdzeniu Stoików, jakoby Bóg był duszą świata. Gdyby to miało miejsce, tedyby Bóg ze światem był w wzajemnym obcowaniu t. i. jedno i drugie musiałoby na siebie wpływ wywierać; Bóg by więc musiał być nietylko działalnym lub czynnym, lecz i biernym (czyli cierpiętliwym). Lecz to wzajemne działanie przeciwne jest poięciu o Bogu jako Istności najdoskonalszej i koniecznej. Albowiem Istność absolutnie konieczna jest niedependująca, więc też i nie bierna czyli mecierpiętliwa, gdyby świat Wywierał jaki wpływ na Boga tak, żeby on od niego był naruszony, tedyby on musiał od świata dependować, coby było limitacyą czyli ograniczeniem i ścieśnieniem.

Bóg więc jest odosobniony, to nieznaczy tego, jak gdyby on nie miał nic do czynienia ze światem, ale raczej, ie on. się nieznajduje w obcowaniu wzajemnym. Bóg więc ma wpływ na świat albo ie on jest działalnym lub czynnym, ale świat niema wpływu na niego t. i. on niejest biernym.

Nieskończoność Boską można lepiej nazwać wszechdostatecznością.

Kiedy Bogu przypisujemy wieczność, to niemożemy uniknąć pojęcia o czasie, a wszakże Bóg niemoże być w czasie, boby go czas ograniczał, a zatym nazwiemy to absolutną koniecznością. Taż sama trudność zachodzi, kiedy sobie pomyślemy Wszędobytność Boską. Tu bowiem poięcie

o rumie czyli przestrzeni niestosuje się do doskonałości Boskiej, którąby przestrzeń ograniczała.

Przez wszechmocność Boską rozumiemy władzę Boską, podług której on wszystkie możliwe rzeczy wykonać lub urzeczywiścić może.

Antropomorflsm dwojaki gruby i subtelny. — Pierwszy jest, kiedy sobie Boga pod postacią człowieczą przedstawiamy, drogi zaś czyli subtelny antromorfism jest, kiedy Bogu człowiecze przymioty czyli doskonałości bez ujęcia ograniczeń lub oczyszczenia ich od niedolężności człowieczej — przypisują.

2. DZIAŁ

KOSMOTEOLOGIA.

W kosmoteologii poznajemy Boga jako najwyższą Inteligencyą, jako najwyższą Istność, która przez rozum i wolność jest sprawcą czyli autorem wszystkich rzeczy. I toć to jest co nazywamy żywym Bogiem.

Choć wprawdzie nasze poznanie niebędzie wcale czyste i niezawisłe od wszelkiego doświadczenia, ale doświadczenie, które przypuściemy, będzie najprostszym, jakie tylko być może, bo to jest tylko poznanie nas samych. Przystąpmy teraz do psychologicznych predykatów, które przybieramy z natury naszej duszy i po usunięciu wszelkich niedostatków Bogu przypisujemy. Tu powinniśmy uważać na to, co jest godne i przystojne na Boga, żeby się nie wkradły błędy w pojecie o Bogu.

Władzę poznawczą musiemy Bogu przypisać, bo to jest rzecz doskonała, po oddaleniu wszelkich niedostatków które się w naszej władzy poznawczej znajdują. Władza poznawcza w Bogu:

1) Nie będzie więc zmysłowa, ale raczej czystym rozumem. Powinniśmy wszelką zmysłowość od Istności oryginalnej (Praistności) dla tego wyłączyć, ponieważ ona jako Istność niedependująca od żadnego przedmiotu niemoże być wzruszona. Ale zmysłowe poznanie, które my nabywamy o przedmiotach, mają wpływ na nas. Lecz u Boga niemoże być wpływ przedmiotów przypuszczony, więc też ani zmysłowe poznanie.

2) Rozum Boski jest intuitywny niby widomity lub wprost pszenikający.

Albowiem że nasz rozum tylko z powszechności (reguł) domyślić się może szczególnej prawdy, toć właśnie stanowi jego ograniczenie i ciasne obręby, co my u najdoskonalszej Istności przypuścić niemożemy Dokładne lub zupełne poznanie Boskie wszystkiego nazywa się wszechwiadomością.

Nauka o fizykoteologii jest taka, że my z natury lub właściwości teraźniejszego świata Boga poznajemy.

WTÓRA CZĘŚĆ.

1. DZIAŁ.

O MORALNYCH WŁASNOŚCIACH BOSKICH.

Pojęcie o Bogu jest moralne i praktycznie konieczne; bo moralna nauka zawiera w sobie warunki sprawowania się rozumnych istot pod któremi jedynie szczęśliwości godnemi być mogą. Te warunki, te powinności są apodyktycznie pewne; bo one są w naturze rozumnej wolnej istoty koniecznie ugruntowane. Pod niemi jedynie moie taka istota stać się godną szczęśliwości. Gdyby więc nie można było spodziewać się takiego stanu, gdzieby stworzenie, które się stosownie do tych odwiecznych bezpośrednych prawideł swojej natury rządziło i przez to stało się szczęśliwości godne i w samej rzeczy szczęśliwości tej dostąpić miało; gdyby więc dobremu sprawowaniu sio niesprzyjało uszczęśliwienie: tedyby się znajdowała sprzeczność między naturą i moralnością. Lecz do świadczenie pokazuje nam, że tu na tej niskiej ziemi w kolei przypadków przestrzeganie lub zachowanie wszelkich moralnych powinności nie zawsze bywa połączone z dobrym powodzeniem, lecz że często chwalebna poczciwość i cnotliwość bywa upośledzona, wzgardzona, prześladowana, a czasem i zamęczona. A zatym musi być Istność taka, która podług moralnych ustaw światem rządzi i która w biegu rzeczy taki stan oznaczyła, w którym stworzenie swojej naturze, wierne i przez swoją moralność trwałej szczęśliwości godne w samej rzeczy tę szczęśliwość otrzymać ma; albowiem by w przeciwnym razie wszelkie subjektownie konieczne powinności lub obowiąski które człowiek, jako rozumne stworzenie wykonywać powinien utraciłyby swoją objektową realność i wartość. Po cożbym ja się przez moralność miał czynić godnym uszczęśliwienia, gdyby niebyło takiej Istności, któraby mnie mogła tej szczęśliwości udzielić.

Taka Istność musi być święta, dobrotliwa i sprawiedliwa. Podług moralnej nauki uważamy Boga jako świętego prawodawcę, jako łaskawego rządzcę świata jako ojca i opatrzyciela i jako sprawiedliwego Sędziego. Świętość ustawy czyli prawa powinniśmy jako najpierwszą rzecz uważać, chociaż błędnie dobrotliwości pierwszeństwo dajemy, lecz przy dobrotliwości powinniśmy się dorozumiewać ograniczającego warunku, pod którym ludzie dobrotliwości i z niej płynącej szczęśliwości godnemi się stać mogą. Warunek ten jest, aby się stosownie do świętej ustawy sprawowali, co zaś już dla tego poprzedzać musi, kiedy pomyślny byt nastąpić ma. Najwyższa zasada prawodawstwa koniecznie musi być święta i niepozwalać żadnego występku albo grzechu, albo za mniej naganne poczytać, Albowiem ma to nam być odwiecznym prawidłem w żadnym punkcie nieoddalać się od tego co się zgadza z moralnością.

Dobrotliwość jest osobliwszą ideą której celem jest szczęśliwość, tak jak przedmiot świętości nic innego niebędzie jak ścisłe cnotliwe postępowanie, najwyższa cnota. Dobroć sama przez się nie ścieśniona, wszelako musi ona przy wydzielanin szczęśliwości stosować się w miarę godności człowieka i właśnie to ograniczenie dobroci przez świętość w wydzielaniu jest sprawiedliwością. Sędzia niepowinien być łaskawy czyli dobrotliwy tak, żeby mogł co ująć od świętości: ustawy i darować. Albowiem w takim razie niebyłby on Sędzią takim, który szczęśliwość ściśle w miarę, o ile się jej człowiek przez dobre sprawowanie się godnym stał, stosuje i wydziela. Sprawiedliwość sądu musi być ścisła niewyżebrana.

Przeciw tym doskonałościom Boskim czyniono różne zarzuty.

Pierwszy zarzut jest przeciw świętości Boskiej. Kiedy Bóg jest święty i nienawidzi zło, skądże więc pochodzi to zło?

Drugi zarzut jest przeciw dobrotliwości Boskiej. Kiedy Bóg jest dobrotliwy i ludzi chce uszczęśliwić, skądże więc pochodzą przykrości (Uebel) plagi i bieda na świecie?

Trzeci zarzut jest przeciw sprawiedliwości Boskiej.

Kiedy Bóg jest sprawiedliwy; skądże więc pochodzi wymiar nierówmy dobrego i złego na świecie niezgadzający się z moralnością? Co się tycze pierwszego zarzutu, mianowicie skąd złe na świecie pochodzi, gdyż Bóg jako jedyne zrzodło wszystkich rzeczy jest święty, tedy temu zarzutowi osobliwie przez to przybywa mocy i siły, kiedy sobie przypomniemy, że się nic wydarzyć niemoże, do czegoby sam korzeń od Stworzyciela niebył nadany. — Jakże to tedy? — Sam święty Bóg miałby w naturę człowieka zarodek złego zaszczepiać? Ponieważ człowiek tego niemoże poiąć; więc przywidziało mu się wierzyć, że jest osobna zła praistność, która świętemu zrzodłu wszystkich rzeczy część jego władzy niby urwała i tak psotą narabia. Ale się to z rozumem ludzkim niezgadza, który nam tylko jedyną Istność wzelkich Istnościow pokazuje, którą nieinaczej jak tylko jak najświętszą sobie pomyśleć można. Co? czy podobna, żebyśmy złe rzeczy od świętego Boga wywodzić mieli? Następujące uwagi dadzą nam w tej mierze wyjaśnienie. Najprzod trzeba wiedzieć, że człowiek w liczbie tworów Boskich jest taka istota, która swoją doskonałość i dobroć swego charakteru z siebie samej wyrobić miała. Dla tego dał mu Bóg talenta i sposobności, lecz zostawił to do jego woli, jakby niemi chciał szafować. On stworzył człowieka wolnym; ale nadał mu oraz zwierzęce instynkta; on mu dał zmysły, które miał uskramiać lub uśmierzać, gdy rozum swoj wykształcał. Tak stworzony był człowiek wprawdzie w naturze swojej względem swego usposobienia doskonały, ale co się tycze wykształcenia swoich sił, to był jeszcze surowy lub nieokrzesany. To miał człowiek sam sobie nabywać, uprawiać swoje talenta i dobroć woli swojej. Taka istota obdarowana wielkiemi talentami, których szafunek jemu samemu był powierzony, znaczy niemało. Można się wiele od niego spodziewać; ale z drugiej strony też nie mniej się obawiać. Może się wznieść nad anioła, ale też może się pod nieme stworzenie upodlić. Chcąc więc rozpoczynać swoją kulturę, wyjść z swojego stanu niedołężnego i wyłamać się z pod instynktu; czymże będzie jego doła? Oto usterki, uchybienia i głupstwa. A komuż on więc ma winę przypisać? Nikomu tylko sobie samemu. Na tej niskiej ziemi jest ustawiczny ruch, wszystko dalej postępuje i pomyka się dalej. Same zło na świecie można więc uważać jako jeszcze nie zupełnie wzrosłe nasienie do dobrego. Zło niema żadnego osobnego korzenia lub zarodku, bo ono jest tylko negacyą czyli ujemnością lub niedostatkiem i zależy tylko na ograniczeniu dobrego. Ono niebędzie niczem innym, jak tylko niezupełnością rozwijania się zarodku do dobrego z surowości. Lecz dobro ma zarodek lub korzonek, bo ono jest zupełne czyli samoistne. Ale te zadatki lub usposobienia do dobrego, które Bóg w człowieku umieścił, mają być przez samego człowieka rozkrzewiane, nim się same dobro pokazać może. Gdy więc człowiek ma oraz wiele instynktów do zwierzęcości należących, które mieć musi, jeżeli jako człowiek trwać ma: więc przemoc instynktów nakłania go i pobudza folgować im, a tak wynika złe, albo raczej, gdy człowiek zacznie rozumem swym szafować, wpada w głupstwa. Osobnego lub oddzielnego zarodku do złego niemożemy przypuścić, lecz pierwsze krzewienie się rozumu naszego ku dobremu będzie początkiem do złego. A ostatek surowizny przy postępowaniu kultury będzie znowu zło. Więc zło będzie nieunikalne, a zatym może Bóg chce mieć zło? Bynajmniej, lecz Bóg chce uprzątnienie złego przez potężne rozwijanie się zarodkow ku doskonałości. On chce usunięcie złego przez postęp do dobrego. Zło niejest też środkiem pomocnym do dobrego, lecz ono wynika jako przyboczny wynik, gdy człowiek walczyć musi z własnemi przeszkodami i pokusami zwierzęcych instynktów. Srodek pomocny do dobrego jest w rozumie umieszczony; ten środek jest usiłowanie wyłamać się z pod dzikości. Człowiek rozpoczynający to używa najprzód swego rozumu do służenia instynktowi, na koniec rozkrzewi go dla niego samego. Dla tego pokazuje się zło dopiero wtedy, kiedy się jego rozum już tak rozwinął, że uzna swoją powinność. Już Apostoł Paweł napisał, że grzech dopiero po zakonie nastąpił; Na koniec kiedy się człowiek całkiem wykształcił, wtedy zło samo przez się ustanie. Kiedy więc człowiek swój obowiązek do czynienia dobrego uznał, a jednak się złego dopuszcza, to staje się kary godnym, ponieważ mogł swój instynkt pokonać. A nawet same instynkta były mu ku dobremu nadane; ale że człowiek w tej mierze wykracza, to jego własna wina, a nie ze strony Boga.

Tym więc świętość Boga usprawiedliwiona, ponieważ tym sposobem cały gatunek rodu ludzkiego nakoniec do doskonałości przyjść ma. Lecz kiedy się kto zapyta: skąd się wzięło złe w jednostkach czyli indywiduach człowieczeństwa: tedyby to z przyczyny koniecznego ograniczenia natury tworów właśnie tak było, jak gdy by się kto zapytał: skądże się wzięła część całości? — Rod ludzki miał stanowić taki gatunek tworów, które się mocą swojej natury miały z pod instynktu wydobyć i uwolnić Przy takich zabiegach zdarzają się różne uchybienia i występki. Wszystko to miało kiedyś pomyślnym skutkiem być uwieńczone; może też dopiero po niejednej za wykroczenia wycierpianej karze. Gdyby się zaś kto pokwapił z zapytaniem owym: czemuż Bóg mnie albo człowieka tak stworzył? — tedyćby to już było niegodziwym zuchwalstwem i zbrodnią, boby to byle właśnie jak gdyby kto zadał to pytanie; Czemuż Bóg ów wielki łańcuch rzeczy naturalnych utworzeniem istoty takiej, jaką człowiek jest uzupełnił i niby zaokrąglił i czemuż nie zostawił w nim dziury lub przerwy? Czemuż on raczej człowieka nie stworzył aniołem? Ale czyżby w takim razie niepokazał się ubytek takiej, jaką jest człowiek.

Drugi zarzut powzięty stąd, ie się na świecie tyle biedy i plag znajduje, tycze się dobrotliwości Boskiej. Zastanówmy się więc nad tym, skąd się przygody (Uebel) na. świat zjawiły.

Jest dwojaka. szczęśliwość.

1) Najprzód taka, która na zaspokojeniu żądzów zależy. Ale żądze każą się zawsze domyślać, że się znajdują potrzeby, dla czego kto czego pragnie i żąda, więc też że boleści przykrości lub niewygody czyli biedy się znajdują. Lecz można też sobie w myśli przedstawić.

2) Szczęśliwość jako rzecz możebną bez żądzy w samym używaniu hojnym będącą. Ludzie chcący być na taki sposób szczęśliwemi, byliby gnuśnemi nic niewartemi istotami na Bożym świecie, bo zabrakłoby im całkiem wszelkich popędów do czynności, które właśnie na żądzach zależą. Zgoła w samej rzeczy niemożemy też sobie szczęśliwości inaczej wyobrazić jak tylko, że ona jest postępem do uspokojenia lub zadowolnienia. Dla tego też niepodoba nam się sposób życia takich łudzi, którzy tylko próżnują i nic nierobią, jak tylko że jedzą, piją i przesypiają, się. Żaden człowiek, który jeszcze czuje w sobie siły i ochotę do roboty, niebędzie pragnął swój stan, choćby mu w takowym przyszło znosić niewygody i przykrości, zamieniać z owym mniemanym szczęściem. Robota, trudności, praca, fatyga, oczekiwany odpoczynek, usiłowanie dojść do tego ideału, są właśnie dla nas już szczęśliwością i dowodem Boskiej dobrotliwości. Miara szczęśliwości u jakiej istoty: nie może. podług jednego punktu jej bytu być oznaczoną. J owszem szczęśliwość tworów, w całej trwałości jest zamiarem woli Boskiej Niedola lub niewygoda jest tylko osobliwszym urządzeniem, aby ludzi do szczęśliwości doprowadzić. My też nieznamy dostatecznie końca lub skutku cierpień, ani celów lub myśli, które Bóg przy tym mieć może, ani właściwości naszej natury, ani samego uszczęśliwienia, więc też niemożemy miary szczęśliwości oznaczyć, do którejby człowiek tu na świecie był sposobny. Dosyć na tym, że to jest w naszej mocy największą część przykrości lub złego losu sobie ulżyć albo unieszkodliwić, ba nawet naszą ziemię w raj przemienić i siebie samych kiedyś godnemi uczynić nieprzerwanej szczęśliwości. Już i dla tego są dolegliwości (Uebel) nam tu potrzebne, ażeby człowiek życzenie i żądanie lepszego stanu w sobie utrzymywał, i oraz usiłował stać się onego godnym. Alboż sobie można przedstawić lepszy plan względem losu człowieka?

3) Trzeci zarzut tycze się sprawiedliwości Boskiej, a tu zachodzi pytanie: Czemuż tu dobre postępowanie i dobre mienie niebywa w równej proporcyi? Kiedy to pilnie uważemy, tedy znajdziemy, że ta różnica między obojgiem nie będzie tak wielka i że nakoniec poczciwość jest najlepszą dolą lub cząstką, tylko niedajmy się powierzchownym blaskiem oszukać, który często złego człowieka otacza. Doznaje on nieraz zgryzot sumienia, które go potępia, a całe jego pozorne szczęście jest tylko oszukaniem siebie samego i obłudą.

Wszelako przyjdzie wyznać, że czasem i cnotliwy człowiek, co się tycze powierzchownych okoliczności szczęścia lub fortuny, zdaje się być igrzyskiem losu. Aleby wszelka moralność i poczciwość upadła, gdyby nasza prawdziwa wartość podług biegu rzeczy i podług kolei przypadków spotykających nas przeznaczona być miała. Wszelkie moralne uczynki przemieniłyby się w prawidło oględnej polityki czyli przemyślności; chciwość własnego zysku byłaby naszą pobudką i sprężyną naszych cnot i uczynków. Ale poświęcić swoją wygodę, swoje siły i korzyści w takim razie kiedy tego wymagają odwieczne ustawy moralności; to się nazywa prawą cnotą, która warta przyszłej nagrody. A gdyby więc niebyło żadnego przeciwieństwa między moralnością i dobrym bytem, dobrym mieniem tu na świecie, tedybyśmy nie mieli okazyi być prawdziwie cnotliwemi.

O WIERZE MORALNEJ.

WTÓRY DZIAŁ.

O NATURZE I PEWNOŚCI WIARY MORALNEJ.

Gdyby owe wyżej namienione spekulacyjne dowody o bytności Boga zdawały się nam być niedostatecznemi, to dowód z moralności powzięty jest tak mocny, że na nim przestawać możemy. Albowiem praktyczny interes, który mamy w bytności mądrego rządzcy świata jest najwyższy, jaki tylko być może, gdyż w przeciwnym razie przyszłoby nam się wszelkiej mądrości i poczciwości wyrzekać i przeciw własnemu rozumowi i sumnieniu postępować. — —

Ta moralna wiara w Boga jest praktycznym postulatem. — —

Lecz ta wiara niejest wiedzą czyli wiadomością i błogo nam, że nią niejest, boby moralność przez to szkodowała. W miejsce moralnych pobudek nastąpiłaby albo nadzieja nagrody, albo obawa kary. Więc panowałyby same zmysłowe pobudki.

Wszelkie przymioty, którebyśmy chcieli Bogu przypisywać muszą być oczyszczone z ludzkich słabości, żeby były przystojne Majestatowi Najwyższego. — —

Trzy artykuły wiary moralnej to jest Bóg, wolność ludzkiej woli i moralny świat są jedyne gdzie nam wolno będzie przenieść się w myśli ze świata zmysłowego nad wszelkie doświadczenie, aby w praktycznym względzie co przypuścić i uwierzyć, do czego my w reszcie niemamy żadnego gruntu do spekulacyi. Wszakże choć koniecznie potrzebne będzie takie postępowanie dla naszej moralności, to jednak niegodzi nam się dalej w te idee zapuszczać i z naszą spekulacyą tam się wkradać, gdzie tylko nasz praktyczny interes przystęp ma. Co gdybyśmy uczynili, bylibyśmy marzycielami. Albowiem tu nam granice naszego rozumu są wyraźnie oznaczone, a kto się ośmieli one przestąpić, będzie od niego samego błędami i żalem ukarany.

MORALNA NAUKA.

O NAJWYŻSZYM DOBRU.

Koniec wersji demonstracyjnej.