Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

Część pierwsza.

PRZEDMOWA.

I. MONARCHIJA ADMINISTRACYJNA I WIELCY WASALE. WIELKA KARTA.

II. KLASY. WYSOKIE BAROŃSTWO I PAROSTWO.

III. RYCERZE I MIESZCZANIE. UPADEK PORZĄDKU FEODALNEGO.

IV. SAMORZĄD (SELF-GOVERNMENT) MIEJSCOWY I WŁAŚCICIELE WOLNI. PARLAMENT.

V. TUDOROWIE. WYGAŚNIĘCIE SZLACHTY FEODALNEJ. UPADEK KOŚCIOŁA RZYMSKIEGO. ANGLIJA NOWOCZESNA.

Część druga,

I. OGÓLNY RZUT OKA NA PRZEDMIOT. TRZY REWOLUCYJE.

II. KOLONIZACYJA, HANDEL I PRZEMYSŁ DO XVIII-GO WIEKU.

III. "GENTRY"

IV. YEOMENOWIE.

V. PRACOWNICY ROLNI.

Część trzecia.

I. LATIFUNDIA. — ZNIKNIĘCIE " YEOMENÓW."

II. PRZYWILEJE PRYWATNE, FISKALNE I EKONOMICZNE.

III. PRZYWILEJE POLITYCZNE I SPOŁECZNE. RZĄD OLIGARCHICZNY.

V. WIELKI PRZEMYSŁ. DWA NARODY.

VI. RĘKODZIELNIA I DWÓR WIEJSKI.

ROZWÓJ USTROJU I STOSUNKÓW POLITYCZNYCH ANGLII

Boutmy Émile Gaston

Przełożył z francuskiego J. L. Popławski

Część pierwsza.

Anglija od XI-go do XVI-go wieku.

PRZEDMOWA.

Wiele dzieł w czasach ostatnich rzuciło nowe światło na początki i pierwszą epokę rozwoju urządzeń politycznych Anglii. Światło jednak, rzucone przez Guizota na pewną stronę tego przedmiotu, nie zbladło wcale. Nikt nie ocenił trafniej, nikt nie spojrzał dalej i głębiej, jak znakomity historyk, ale mamy teraz szerszą perspektywę całości i lepiej panujemy nad szczegółami. Pragnę więc zaznajomić czytelników z głównymi wynikami, które uwydatniły badania współczesne lub stwierdziły nowo dokumenty.

Współczesna Anglija polityczna składała się w zasadniczych swych czynnikach od Xl do XVI-go wieku. Charakter i stosunki wzajemne tych czynników ustaliły się w epoce Tudorów. Mamy tu jakby wzrost nieprzerwany zdrowego organizmu aż do ustalenia się anatomicznego, które jest oznaką wieku dojrzałości. Przebieg tej ewolucyi, porównany z odnośną, ewolucyją Francyi, zawiera sporo wskazań pożytecznych.

Autorowie, których badania odnowiły tę epokę historyi i epoki poprzednie, patrzyli bezpośrednio na dokumenty z pierwszej ręki, dotykali się ich, odbierali wrażenia od tekstów oryginalnych. Tego zastąpić nic podobna. Myśliciel polityczny, czerpiący dalej w potoku, utworzonym ze źródeł, jakie oni opanowali, musi być bardzo ostrożnym w sporze i bardzo wstrzemięźliwym w uwagach. Jednak erudyci, jak wszyscy ludzie, mają namiętności i przesądy polityczne lub narodowe, nie mówiąc o specyjalnej im skłonności do porzucania szerokiej i ubitej drogi historycznej swych poprzedników i wybierania wązkiego przesmyku, który torowali własnemi rękoma, przez który idą sami lub w niewielkiej liczbie. Spostrzegacze, którzy nie mają tych powodów osobistych, nie mogą znaleźć we względach ogólnych dostatecznej przyczyny dla tej zmiany drogi. Freemanowi np. podoba się odsunąć jak najdalej w przeszłość początki tej monarchii niby republikańskiej, która jest jego ideałem politycznym (1). Gneist wyszukuje chętnie źródeł germańskich wszystkiego, co posiada znamiona doskonałości. Augustyn Thierry powiększa głębokość i długość podziału, jaki istniał między zdobywcami i zwyciężonymi; przesadza więc wskutek tego wpływ normandzki. Freeman i Gneist zbaczają znowu od linii prostej w kierunku przeciwnym. Obaj twierdzą, że współczesny naród angielski jest narodem anglo-saskim, który odzyskał swe prawa; obaj są zdania, że ten rząd wolny, którego rozwój śledzić możemy w okresie bardziej historycznym, nietylko bierze początek, ale stanowi typ mniej lub więcej ustalony w okresie poprzedzającym podbój normandzki, i że ten typ w rysach grubych i pojedyńczych, ale trwałych i wybitnych, ukazuje się już w łonie starych gmin germańskich.

Wyobraźnia lubuje się w tych perspektywach, które pogłębiają i rozszerzają granice widnokręgu. Nie mam zamiaru ich lekceważyć. Stan społeczeństwa w epoce bardzo starożytnej może być ważną wskazówką polityczną, kiedy szukamy jedynie ogólnych rysów obyczajów i charakteru, jeżeli można tak powiedzieć — pierwszych wyraźnie zaznaczonych rysów natury narodu. Ale ten rodzaj badań prowadzi do smutnych nieporozumień, kiedy, usiłujemy w takiej odległości od nas znaleźć szczegóły urządzeń określonych, uchwycić ich działanie prawidłowe i przedstawić, jak z nich powstały instytncyje późniejsze drogą eliminacyi, dodawania lub doskonalenia (2). Stubbs bardzo dobrze wykazuje, że ludy germańskie, odmalowane przez Cezara i Tacyta z przerwą 150 lat, znajdowały się jakby w stanie nieorganicznym, i że niczego nie można wnioskować o formach politycznych jeszcze nieokreślonych, które ci wyborni spostrzegacze mogli schwycić tylko w jednej z chwil nieustannej ruchliwości. Są to niby poruszane wiatrem chmury, które zdaleka, z konturów mogą przypominać góry. Nie należy jednak uważać je za góry. Stubbs wyznaje, że rezultaty, jakich dostarcza erudycyja, są bardzo "niewyraźne, " że nawet świadectwa z IX-go wieku o Saksonach w ich kraju rodzinnym niepewne są i ciemne; że o Anglikach, Duńczykach lub Normandach w chwili najścia nic nie wiadomo. Wyznania owej niewiadomości są mniej stanowcze w tem, co dotyczy ustroju społeczności anglo-saskiej, przyznaje jednak, że "niema przedmiotu, o którym byłoby mniej informacyi, " jak o administracyi dochodów publicznych przed najściem. Co się zaś tyczy innych urządzeń, o których pochlebia sobie, że jest lepiej powiadomionym, to, co sam mówi o instytucyjach podobnych, istniejących w tym samym czasie w innych krajach, odejmuje pierwszym charakter i wartość wynalazku samodzielnego i miejscowego (3). Po większej części są to początki organizacyi, odpowiadające pewnemu stopniowi cywilizacyi i pewnemu stanowi społecznemu; te same wpływy otoczenia powołały je do życia prawie w tym samym czasie we wszystkich niemal krajach Europy. Różnice więc zasadnicze, które okazały się następnie w ustroju politycznym państw, należy tłómaczyć za pomocą przyczyn późniejszych.

Freeman musiał w szczególny sposób zaawanturować się w swych wywodach i gwałtem naginać analogije, żeby ustanowić nietylko związek tradycyi, ale jakby tożsamość "witenagemotu" anglo-saskiego i spółczesnej izby lordów (4), Stubbs zaś zbyt się pośpieszył, uważając radę hrabstwa, instytucyję z przed najścia, jako jajo żyjące, z którego samo przez się wykluło się przedstawicielstwo parlamentarne.

Witenagemot i rada hrabstwa konały i umarły w XI wieku, instytncyje zaś im odpowiednie, które zjawiają się po 1066 r., w tylu punktach różnią się od rzekomych pierwowzorów, że można je uważać jako wytwory nowe. Więcej zawdzięczają one widocznie niedawno dokonanemu wielkiemu wypadkowi, aniżeli zrujnowanej budowie, której układ i materyjały mniej lub więcej zużytkowały. Słowem, żeby raz już skończyć z tą kwestyją metodyczną, powiem, że przyczyny ustroju politycznego leżą albo bardzo daleko od nas, albo znacznie bliżej, niż się zdawało autorom, których poglądy krytykuję. W przeszłości bardzo odległej badać należy usposobienia oryginalne i głębokie, poniekąd pierwsze skłonności charakteru narodowego; tym łatwiej można ich dostrzedz, że wypadki historyczne nie uprawiły jeszcze i nie wstrząsnęły gruntu. Tłómaczą one kierunek ogólny i wymierzają siłę prądu, który porusza mechanizmy polityczne. Co się zaś tyczy tych mechanizmów, to pochodzenie ich i przemiany zależą prawie zawsze od przyczyn bardziej specyjalnych i bardziej praktycznych, bliższych i bardziej przypadkowych. Ze swej strony sądzę, że organizacyja konstytucyjna i parlamentarna, której pierwszy i pamiętny wzór dali światu nasi sąsiedzi, ma raczej źródła historyczne, aniżeli etniczne. Wynika ona raczej z potrzeb, jakie wytworzyły okoliczności, a przeważnie wielkie zdarzenie przypadkowe, niż jest spadkiem, przekazywanym; i wzrastającym z pokolenia w pokolenie od epoki najścia] Saksonów. Mojem zdaniem, zanadto chcą widzieć w współczesnym narodzie angielskim rasę, która po przelotnej katastrofie w 1066 r. jakby przyszła do siebie, do swego samopoczucia i geniuszu i odnalazła drogę, z której wykoleiło ją gwałtowne uderzenie. Lepiej byłoby uważać ją poprostu jako społeczeństwo polityczne, które wpadłszy w XI-ym wieku w stan rozstroju, w jakim gasły jego siły żywotne, szczęśliwie doznało wielkiego przewrotu wojskowego, ekonomicznego i administracyjnego i otrzymało nietyle wskutek samej katastrofy, ile pod działaniem stopniowo nabierających wagi jej następstw, nietyle wskutek zdolności, właściwych każdej z ras je składających, ile warunków,.; w jakich całe ciało narodowe się znalazło — treść i kształt, które zachowuje aż do naszych czasów.

(1) Freeman, Developpement de la costitution anglaise (r. III).

(2) Patrz: Dicey, The law of the Constitution, str. 12-18.

(3) Stubbs, I, 208. Podobnie przypisuje Stubbs wzorom karlowingskim wiele urządzeń administracyjnych Henryka II, np. scutage assize of arms, inquest of sheriffs i t. p. (Stubbs, I, 441, 591, 013).

(4) "Izba lordów, powiada, przedstawia, lub raczej jest tym samym starym witenagemotem" (The Growth of the English constitution. Roz. II, str. 91).

I. MONARCHIJA ADMINISTRACYJNA I WIELCY WASALE. WIELKA KARTA.

W 1066 r. zarysowuje się i uwydatnia pochyłość, po której potoczyła się cala historyja urządzeń politycznych angielskich. W następstwie i wskutek podboju normandzkiego królewskość i feodalizm znalazły się w Anglii w zgoła innych warunkach, niż we Francyi, lub w Niemczech. Sity, jakie rozwijają (lwie te potęgi, ich układ i, że tak powiem, szyk bojowy do ataku i do obrony, sojusze jakich poszukują, roszczenia, które podnoszą i prawa, z których korzystają — różne są po obu stronach La Mauche'n. Z tego wyjątkowego położenia wynikły następstwa wyjątkowe. Instytucyje średniowieczne, głęboko zmienione przez fakt podboju, wytworzyły same poniekąd: jedność narodową, świadomość państwową, równość wobec podatków i prawa, self government, wolność polityczną i jej organy — w opoce, kiedy żaden z ludów europejskich nie miał nawet przeczucia tych wielkich rzeczy.

Zbadajmy bliżej i porównajmy Angliję i Franeyję XI-go wieku. Na lądzie stałym feodalizm wynika poczęści z braku proporcyi między ogromem monarchii Karolingów i słabymi środkami oddziaływania administracyjnego władzy królewskiej na społeczeństwo jeszcze barbarzyńskie. Powstaje on wskutek stopniowego rozpadania się cesarstwa, następnie zaś zbyt wielkich jeszcze królestw Francyi i Niemiec. Z ich szczątków tworzy się wielka ilość państw drobnych, które łączą się węzłami dosyć luźnymi w związek, pod przewodnictwem nominalnem jednego z nich.

W XI-ym wieku królewskość francuzka, uboga w posiadłości i coraz bardziej pozbywająca się ich, znika prawie pośród feodalizmu, który wzrasta około niej i wzmacnia się. Władza najwyższa, którą niekiedy jeszcze wykonywa z oględną energiją, rozluźnia się szybko w proste zwierzchnictwo. Dynastyja, która zagarnęła tron, dzięki obojętności wielkich wasali, jest w samej rzeczy tylko prima inter pares. Zachowuje i wykazuje w pewnych chwilach wysokość swych pretensyj, ale zacznie naprawdę walkę dopiero po upływie dwóch wieków od rewolucyi 087 roku; oczekuje — aż zdobędzie siłę na poparcie prawa. Przed tem unika wszczynania sporów, w których z pewnością nie miałaby przewagi i zmniejszać wskutek klęsk swych praw zwierzchniczych, które trzyma w rezerwie na przyszłość.

Niczego podobnego nie widzimy w Anglii w 1066 roku. Wskutek faktu podboju koncepcyja germańska wodza wśród towarzyszy broni, a nawet coś podobnego do koncepcyi rzymskiej — władcy wobec poddanych zjawiają sie obok koncepcyi pana zwierzchniego (suzerena) i jego baronów ziemskich. Obszar kraju, podległego Normanom, odpowiada zdolnościom administracyjnym rządu XI-go wieku. Cztery i pół razy mniejsze niż Francyja dzisiejsza, nie obejmuje bowiem Walii, i dopiero znacznie później wchodzą do niego trzy hrabstwa północne — terytoryjum królestwa nie przekracza w największej długości odległości, jaka dzieli Paryż od Rochelli. Feodalizm, który się na tym obszarze rozwija, nie jest rezultatem rozkładu państwa, lub następstwem wywłaszczeń monarchy zanadto słabego (1), ale podziałem, dokonanym z dobrej woli i pod kontrolą władcy zwycięzkiego, który jest i chcę zostać najsilniejszym. Sposób, w jaki dokonany został rozdział lennów między towarzyszy zdobywcy, zasługuje na uwagę. We Francyi wielkie lenna, wytworzone z dzielnic, których naczelnicy, książęta, hrabiowie i margrabiowie byli ustanowieni przez pierwszych Karolingów, stanowiły prowincyje jednolite. W Anglii król, bardziej przezorny, nadaje swym głównym wasalom dobra, rozrzucone w różnych częściach kraju. Najlepiej uposażony miał siedemset dziewięćdziesiąt trzy osady, położone w dwudziestu hrabstwach. Czterdziestu innych, czoło baroństwa, mieli osady w sześciu, dwunastu, siedemnastu, wreszcie nawet w dwadzieścia jednem hrabstwie. Zdaje się pewnem, że ani jedna z juryzdykcyj senioralnych, z wyjątkiem urzędu hrabiego-palatyna, nie obejmowała całego hrabstwa, większość zaś nie przekraczała granic setni (hundred), co odpowiada średnio dzisiejszemu kantonowi francuzkiemu (2).

Oto jak się przedstawia obraz tej feodalności rozdrobnionej. Większość wielkich wasali, chcąc zebrać znaczniejszą drużynę, musiała rozsyłać liczne wezwania, które z trudnością mogły się dostać do różnych okolic Anglii i siły, jakiemi ci wasale rozporządzali, w każdem hrabstwie były słabsze od sił oficera królewskiego, wicehrabiego lub szeryfa, pod którego rozkazami gromadzili się wszyscy drobni wasale korony. Dodajmy, że z tych posiadłości, rozrzuconych po kraju, wiele znajdowało się jakby pod ręką króla, miał więc on łatwy środek poskramiania burzliwych zachcianek baronów. Wielka liczba lennów pozwalała tylko łatwiej i liczniej zadawać im ciosy.

Grubo więc myliłby się, ktoby sądził o prawnych i faktycznych warunkach położenia wasali normandzkich według warunków, w jakich znajdowali się wielcy panowie feodalni francuzcy w owej epoce. Ze wszystkich członków wysokiego baroństwa anglo-normandzkiego najwyżej stali wówczas w godności hrabiowie. Otóż błędnem byłoby uważać ich bądź jako namiestników królewskich, bądź jako zwierzników panujących na całem terytoryjum hrabstwa. Naprzód było wiele hrabstw angielskich bez hrabiego (3), powtóre nie wszyscy hrabiowie koniecznie brali nazwę od hrabstwa, często brali ją od nazwy miasta lub poprostu była ona ich mianem rodzinnem (4); różnica ta ma pewne znaczenie. Główne posiadłości ich leżały zwykle w okolicy, od której przybierali swój tytuł, ale wcześnie już zdarzały się wręcz przeciwne przykłady, zresztą nawet w tej okolicy nie posiadali w żadnej mierze władzy rządowej (5). Wyjątek istniał tylko dla hrabiów-palatynów Chesteru i Durhamu, którzy, mając powierzoną sobie obronę nowego układu (6) politycznego przeciw Walijczykom i Szkotom, posiadali na terytoryjum swych hrabstw prawa regalij bardzo szerokie (7). Co się tyczy innych, tytuł ich był tylko oznaką honorową i sposobnością do ciągnięcia zysków. Zazwyczaj nosili "miecz hrabstwa, " mieli więc prawo do trzeciny dochodów prawnych, pobieranych przez szeryfa lub wicehrabiego; to był najbardziej widoczny łącznik ich z określonym podziałem administracyjnym. Jednakże przywilej nie wszystkim był przyznany, ani nawet dziedziczny (8). Wogóle wielcy wasale angielscy podobni byli do właścicieli ziemskich nie zaś do baronów terytoryjalnych. Często były to osobistości wcale potężne, ale w żadnym stopniu nic byli władcami. Podstawy władztwa — małego państwa jednolitego — brakowało im; brakowało im również tytułu władzy, początkowego przelania rzeczywistego lub fikcyjnego, głównych atrybutów władzy królewskiej. Sam ten fakt, że król Stefan mógł stworzyć hrabiów bez ziemi, wynagradzanych ze skarbu królewskiego i obdarowanych pewnego rodzaju senatoryjami pieniężnemi, wskazuje ogromną różnicę, jaka istniała w początkach XII-go wieku między wysokiem baroństwem augielskiem i francuzkimi wielkimi feodataryjuszami. Pierwsze było wciąż blizkiem tego, co nazywano comilatus, t. j. grupy poddanych, których król nagradzał nadaniami niechomemi lub nieruchomemi, dożywotniemi lub wieczystemi. Związek osobisty utrzymywał się jeszcze w epoce (9), kiedy feodalność francuzka przedstawia się już w formie całkowicie rozwiniętej i wyzwolonej hierarchii terytoryjalnej, złożonej z dynastów miejscowych, panów i władców w swych lennach.

Wobec tego baroństwa, niedorównywającego powagą i środkami feodałom Francyi i Niemiec, stała królewskość potężniejsza i lepiej uzbrojona, niż na lądzie stałym. Istniała olbrzymia nierówność sił między hrabią Warenue lub Hereford, a królem Anglii, księciem Normandyi, w niecałe zaś sto lat potem, hrabią Anjou, Maine i Turenii, suzerenem Bretanii i władcą Akwitanii. Żadnego prawie przedziału nie było między hrabią Flandryi lub Tuluzy a Ludwikiem VI, władcą drobnego, wciąż niepokojonego terytorjum, któremu Sugeryjusz pochlebia, że obawa jego ramienia sięgała aż wgłąb Berry! W Anglii właściwej korona odrazu zajęła stanowisko, o którego mocy nie jedną mamy wskazówkę. Wiadomo, że Wilhelm I trzymał w swem posiadaniu wszystkie wielkie miasta królestwa, z wyjątkiem miast w hrabstwach — województwach (10). Mógł on dokonać bez przeszkody na całem terytoryjum kadastru własności ziemskiej i oprzeć pobór podatków na pewnej podstawie. Wymagał nietylko od własnych wasali, ale i od wasalów swych wasalów bezpośredniej przysięgi wierności swej osobie. W ten sposób po przez hierarchiję feodalną zadzierzgnął węzeł bezpośredniego posłuszeństwa poddanego koronie.

Prawa opieki i małżeństwa (12), które wykonywał w lennach swych baronów, surowiej były przestrzegane, niż we wszystkich innych państwach feodalnych. Powiększył swe lasy nawet za pomocą nadużyć i zachował jurysdykcyję nad wszystkiemi miejscami łowów, chociażby nie leżącemi w jego posiadłościach. Fiskalizm jego był uciążliwy, przy następcach zaś stał się niemożliwym do zniesienia (13). Baronowie buntowali się, walczyli i dobra ich skonfiskowane przechodziły do innych rąk. Ani jednego z takich krańcowych aktów władzy nie widzimy we Francyi od czasów pierwszych Karolingów, a nawet znacznie później królowie nie mogli się odważyć na to. W połowie XIII-go wieku utrzymuje się w całej sile różnica ziem posłuszeństwa królewskiego (d'obeissance le roi) i nie-posluszeństwa (non obeissanee le roi); te ostatnie, w których król nie miał władzy wykonawczej, obejmowały wszystkie posiadłości wielkich feodataryjuszów, t. j. dwie trzecie dzisiejszej Francyi. Ta królewskość angielska, tak potężna, wcześnie już rozporządzała dosyć udoskonalonym aparatem administracyjnym, którego gdzieindziej ledwie zawiązki istniały. W środku jego przyboczna rada królewska, podzielona na dwie gałęzie: skarbową i sądową (14), które miały ten sam skład osobisty, nadawała kierunek prawidłowy wszystkim służbom. W hrabstwach koronę przedstawiał wice-hrabia. Nie był on wcale podległym hrabiemu, jak to można sądzić z nazwy, lecz zależał bezpośrednio od władzy centralnej. Stosunek jego do hrabiów, baronów i prałatów hrabstwa był stosunkiem urzędnika do osób prywatnych, potężnych a podejrzanych, których pilnuje z zachowaniem wszelkich względów, aż do chwili kiedy każą z niemi walczyć. Wicehrabia przesyłał im rozkazy (ordonanse) królewskie. Wyrażenie "moc i prawo królai wicehrabiego (15) świadczy, że nie było ogniw pośrednich między królem i jego przedstawicielem miejscowym. Wielcy wasale usiłowali sobie przywłaszczyć ten ważny urząd wojskowy, sądowy i fiskalny. Dopięli tego, że w niektórych hrabstwach nadawano go im dziedzicznie, ale te uzurpacyje były jednak bardzo rzadkie. Prawie wszędzie wicehrabiowie lub szeryfowie pozostają urzędnikami królewskimi, których mianowała corocznie i trzymała krótko władza centralna. Od 1170 r. stało się zwyczajem wybierać szeryfów nie z grona baronów, ale z pośród urzędników sądowych (16).

Niejednokrotnie urzędy szeryfów są zawieszone i sprawowane par interim przez sędziów, wyznaczonych z rady króla, którzy po dwóch zarządzają aż jedenastu hrabstwami. Pod byle jakim pozorem król poskramia swych wicehrabiów, przenosi ich lub daje im dymisyję, pojedyńczo lub zbiorowo. W następnem stuleciu władza ich jest już znacznie ograniczoną, ale działalność różnorodna trwa bez przerwy. Później królewskość, zdobywszy inne narzędzia władzy, stopniowo zmniejszać będzie ich atrybucyje W ciągu trzynastego wieku stanowisko ich odpowiada dosyć dokładnie stanowisku "bailli'ch" lub "senechal'ów, " którzy zarządzali we Francyi posiadłościami królewskiemi. Lecz nie zarządzali oni jedynie, jak we Francyi, ograniczonym działem terytorjum narodowego; spotykamy ich na przeciwległych krańcach Anglii, w najbardziej odległych częściach kraju przedstawiają koronę. W jej imieniu sprawowali różne atrybucyje, jakie im powierzono i nawet ich upośledzenie dawało wszędzie uczuć jej siłę i uznać jej władzę.

Ustrój administracyjny monarchii angielskiej uzupełniła wcześnie instytucyja sędziów wędrownych. Ci urzędnicy byli ogniwem, łączącem rząd centralny z zarządami miejscowymi. Ukazują się, już oni za Henryka I-go w niespełna 50 lat po podboju i należą do składu rady królewskiej, w której zasiadają po ukończeniu objazdów. Są to karolińscy mtssi dominia., których przywróciła monarchja angielska; obszar królestwa odpowiadał lepiej ich zadaniu, aniżeli wielkie przestrzenie cesarstwa; we Francyi zaś oddawna już znikli. W trzynastym wieku instytucyja "śledczych" (enqueteurs) królewskich Ludwika Świętego była krótkotrwałą, która nie przeżyła tego monarchy. Poźniej, ani podróże komisarzy królewskich, posyłanych do prowincyj i miast dla zbierania podatków, ani później jeszcze przejażdżki referendarzy nie miały charakteru urządzenia trwałego (17); były to polecenia okolicznościowe. To samo można powiedzieć o "wielkich rokach" (Grand Jours), t. j. posiedzeniach sądowych, które odbywały się w prowincyach zbyt odległych od Paryża i parlamentu, ażeby można było doń apelować. Można powiedzieć, że wyższa instancyja sprawiedliwości królewskiej w Anglii szła na spotkanie stron, we Francyi trzeba było jej szukać, co, naturalnie, zmniejszało zakres jej działania i powagę, jaką, mieć mogła. Stanowisko sędziów wędrownych w Anglii było nader ważne. Kiedy zasiadali na "rokach" w hrabstwie, żadne wyłączenie, żaden przywilej baroński, nie uwalniały od stawiennictwa przed nimi. Nikt, przynajmniej w początku, niemógł wymknąć się z pod ich jurysdykcyi. Rozstrzygali na miejscu, według zasad wysokiego trybunału, którego byli członkami odwołania od wyroków sądów miejscowych. Łatwo zmierzyć niezwykły stopień powagi i znaczenia królewskości, przedstawianej we wszystkich częściach kraju przez tę dostojną delegacyję, która powracała w określonym czasie do źródła władzy, aby wysłuchać rozkazów i przejąć się duchem rządu (18).

Królewskość potężna i dobrze obsłużona, baroństwo względnie słabe — oto dwie cechy ważne, które przeciwstawiają wyraźnie Angliję innym państwom europejskim. Żywe i wcześnie rozwinięte poczucie jedności narodowej jest właściwością nie mniej wyróżniającą i godną zaznaczenia. Freeman, a po nim Greeu, wskazują, że pierwsi zdobywcy germańscy Wielkiej Brytanii: Jutowie, Anglowie, Sasowie i wreszcie Duńczycy pochodzą z jednego pnia dolno-niemieckiego, że osiedli w jednej z najmniej zlatynizowanych prowincyj rzymskich, że powolność ich zdobyczy i energiją oporu doprowadziły do wytępienia lub ścisłego odosobnienia ludów celtyckich, oraz zniszczenia wszystkich zabytków poprzedniej cywilizacyi, tak, że niema nigdzie rasy mniej zmieszanej, rasy, któraby tak całkowicie zachiowala swój typ pierwotny. Z dowodów, jakie przytaczają uczeni autorowie dla ustanowienia właściwego charakteru najścia saskiego, zaznaczę tylko dwa fakty. Po pierwsze, że poganie ci, stykając się. od 449 roku z ludnością chrześcijańską, bardziej od nieb ucywilizowaną, pozostali bałwochwalcami aż do połowy siódmego wieku (597 — 681), i że późne swe nawrócenie zawdzięczają nie zwyciężonym, ale misyjora, wysyłanym z Rzymu i z Irlandyi. Powtóre, mowa ich wówczas, i poźniej aż do najścia Normandów nie ma żadnych widocznych śladów łaciny, a wątek germański języka tak silnie się trzyma, iż dziś nawet niepodobna wypowiedzieć po angielsku jednego zdania, złożonego tylko z. wyrazów pochodzenia łacińskiego. Normandowie znowu pochodzili x tego samego szczepu, co i poprzedni najeźdzcy i jakkolwiek stali się Francuzami z języka i obyczajów, musiało w nich pozostać coś z gruntu germańskiego, w której rzucone nasiona anglo-saskie odrodziły się szybko i z niezwykłą silą, jakby w gruncie rodzimym.

Nie wygłaszam sądu o wartości i doniosłości tych wpływów etnicznych. Tutaj zresztą istnieje przyczyna ogólna, która góruje nad innemi. Uczucie łączności odrębnej, naturalnie, łatwiej powstać może i wzmocnić się w państwie wyspiarskiem, aniżeli w lądowem. Granice, określane rzekami i górami, mogą się zmieniać i zmieniają się istotnie. Narodowości więc, które dzieli fu słaba i ruchoma przegroda, powoli tylko oddzielają się i przeciwstawiają sobie.. Odrębna świadomość może w końcu skupić się i ustalić, ale jedynie na podstawie dziejów i wspomnień życia wspólnego w długim przeciągu czasu, wskutek nieokreślonego położenia geograficznego długo przedtem waha się, próbuje, wątpi i znów powraca. Przeciwnie, granica tak wyraźnie odznaczona na mapie i tak stała, jak morze, nieustannie skłania umysł do uważania ludności po za tym rubieżem za odosobnione na zawsze i do pojmowania jako jedności naturalnej grupy, którą granica ta od innych wyodrębnia.

Baronowie normandzcy mniej niż w sto lat po podboju skłonni są już uważać siebie za jeden naród ze zwyciężonymi (19).

Osobistości, które królowie dynastyi andegaweńskiej przyprowadzają w swej świcie z lądu stałego: Tureńczycy, Poitewini i nawet Normandowie, świeżo przybyli z Normandyi, nietylko, że są nienawistni i podejrzani pierwszym najeźdźcom, jako nowi uczestnicy zdobyczy, ale ci ostatni uważają ich instynktownie za cudzoziemców, chociaż są to wczorajsi ich ziomkowie i chociaż jedni i drudzy mówią językiem normandzkim, nieznanym Sasom. Nienawiść ku łodziom z za La Manche'u przebija sio w długim szeregu skarg i przedlożeń, podawanych królom; z drugiej strony dokument, który poprzednio przytaczałem — Dyjalog Szachownicy — świadczy, że od dwunastego wieku zlanie się dwóch żywiołów zwycięzców i zwyciężonych dokonanem zostało "do tego stopnia, " powiada tekst, "iż nie podobna prawie rozróżnić między ludźmi wolnymi, kto jest Anglikiem, a kto Normandem z pochodzenia (20). Ten sam dokument wskazuje częstość małżeństw mieszanych między dwiema rasami, fakt tymbardziej godny uwagi, że w owym czasie malżenstwa z cudzoziemcami uważano za poniżające. Paragraf 6 petycyi baronów z r. 1258 stanowi, że nie należy wydawać za mąż panien szlachetnego rodu "czyniąc im ujmę, pospolitując je" (są to najbliższe znaczenia słowa disparagcntur), a wyjaśnienie tego wyrażenia, jakie daje tekst, jest wielce charakterystycznem "łącząc je z ludźmi, którzy nie są z narodu tego królestwa Anglii" (21). Wiadomo, że szlachta angielska trzyma się tej tradycyi i zawiera związki małżeńskie wyłącznie prawie w swej sferze.

Szlachta kosmopolityczna i duchowieństwo kosmopolityczne były nieszczęściem dla niejednego kraju na lądzie stałym. Tutaj szlachta i duchowieństwo mogły być jak i gdzieindziej samolubne, niespokojne, chciwe, ciemiężące, ale, od początku i wskutek pewnego rodzaju fatalizmu geograficznego, przeniknięte były uczuciem narodowem głębokiem, wyłącznem, podejrzliwem, które ograniczało widnokrąg i powstrzymywało rozwój ducha kastowego oraz nie przestawało podkopywać — nieco dalej wyjaśnię to lepiej — podstaw urządzeń katolickich w Anglii.

Jedna okoliczność przyczyniła się szczególnie do szybkiego rozwoju świadomości narodowej, mianowicie, bardzo dawna jednolitość różnych części terytoryjum narodowego. Przyjrzyjmy się na chwilę podziałowi administracyjnemu Francyi od jej początku aż do ostatnich chwil starego porządku rzeczy. Znajdziemy tam wielkie prowineyje o rozległości średnich królestw; Bretanija np. zajmuje obszar równy czwartej części właściwej Anglii; wiele z nich odpowiada jakby pod-narodowościom, ho rasa odrębna stanowi główne tlo ludności; niektóre znów były prawdziwemi państwami i zachowują pamięć czasów, kiedy ich naczelnicy posiadali władzę niezależną. Połączenie ich z koroną następowało stopniowo, niekiedy wskutek podboju, często przez małżenstwo, w spadku, na mocy umowy, prawie zawsze na pewnych warunkach, które zapewniały im dawne przywileje (22). Król, postawiony na miejsce dawnego pana zwierzchniego, traktuje bezpośrednio i oddzielnie z każdą prowincyją, czy to o myta, czy o sposób ściągania podatków.

W zgromadzeniach narodowych, które zbierały się od XIV-go wieku, odrębność ta utrzymała się; deputowani dzielą się naprzód według stanów, następnie zaś, w łonie każdego stanu, według prowincyj lub grup prowincyjonalnych(23) i nieraz taka grupa, zajęła przedewszystkiem swymi interesami, uchwala według swego uznania, usuwa się lub powstrzymuje od głosowania, kiedy zyska zadośćuczynienie i w ten sposób zniweczy wspólne postanowienia. Wogóle pod pozorami jedności, jakie nadawała krajowi władza nieograniczona i królewskość pełna powagi w XVII-ym wieku, narodowość należało jeszcze wytwarzać-. Nie była to już federacyja, ale nie było też jeszcze jednego narodu. Wiadomo, że w czasie wojen religijnych Noiie przewidywał możliwość podziału monarchii (24). Anglija wskutek okoliczności, jedynych w Europie, była już jednorodną w dwunastym wieku. Poniekąd zawdzięcza ona ten objaw pomyślny szczególnemu podziałowi administracyjnemu, oddziedziczonemu po Anglo-Sasach. Największa jednostka podziału, hrabstwo — średnio dorównywała ledwie połowic dzisiejszego departamentu francuzkiego i dziesiątej części takiej prowincyi, jak Bretanija. Gdyby podniosło jakieś roszczenia, nie miałoby siły do ich podtrzymania. Niektóre hrabstwa odpowiadały nie odrębnościom rasowym, ale podziałem plemiennym najeźdzców; przedstawiały czasem krótko-trwałe królestwa, rzadko narodowość istotnie różna. Niewiele z nich pamiętało o odrębnem istnieniu politycznem. Nieustające rewolucyje, zdobycze i połączenia w okresie anglo-saskim pogmatwały te wspomnienia. Zawojowane ogółem przez królów normandzkich hrabstwa nie miały sposobności traktowania oddzielnie o nadanie im lub utrzymanie przywilejów wyłącznych. W tych warunkach były tylko działami administracyjnymi i skarbowymi, nie posiadając ani właściwości, ani interesów indywidualnych. Nie były wcale podobne do prowincyj francuzkich za monarchii; podobieństwo istnieje raczej, wyłączając charakter gwałtowny i sztuczny, do tego podziału na departamenty, za pomocą którego Zgromadzenie ustawodawczo 1789 r. starało się złamać stare ramy prowincyjonalizmu. Po 1100 r. niema śladów prowincyjonalizmu w Anglii. Wskutek szczególnego zbiega okoliczności zjednoczenie terytoryjum i ducha narodowego, na co francuzi czekać musieli siedem wieków i co otrzymali dopiero po rewolucyi tak gwałtownej, że uniosła z sobą wszystkie resztki swobód miejscowych — było faktem dokonanym w chwili, kiedy Anglija wchodzi za rządów rodu Plantagenetów na wielką widownię historyi europejskiej (26).

Jeszcze jedna uwaga: na tem terytoryjum. jedno litem, wśród tego ludu, wyzwolonego z roszczeń i samolubstwa ducha prowincyjonalnego, od początku rządzi jedno prawo, jeden i ten sani zwyczaj. Przy końcu panowania Henryka II-go wszystkie ważniejsze różnice miejscowe zniknęły. Jednocześnie jedność narodowa jest dokonaną. Sędziowie wędrowni utrwalą ją w ciągu niecałego wieku. Delegaci sądu jedynego, zasiadającego w Londynie, od początku członkowie wielkiej rady, która była zawiązkiem parlamentu, pomocnicy i wykonawcy rozkazów królewskich, później tłumacze urzędowi prawodawstwa i redaktorowie ustaw, które wyrażają jego życzenia, przynoszą z sobą, do miejscowości, jakie zwiedzają, doktrynę wyższą, ogólną i stalą, która szybko bierze górę nad zwyczajami odrębnymi. Sądy senioralne i miejscowe zbyt są słabe, aby mogły dłużej zostać przytuliskiem tych zwyczajów; zresztą znikają wcześnie i następuje organizacyja nowa "sędziów pokoju, " kolegium administracyjno i prawne, któremu korona porucza całe hrabstwo i bardziej zgodne z duchem jurysdykcyi wyższej. W pracującem i postępującem spółeczeństwie, które sędziowie wędrowni przebiegają w różnych kierunkach, po stuleciu nieładu, jaki nastąpił po podboju — rasy, klasy i indywidua zainteresowane są w określeniu swych praw wzajemnych. Jurysprudencyja, jaką te wysokie osobistości rozwijają w swych objazdach perjodycznych i działalność prawodawcza, jakiej dają natchnienie po powrocie do boku króla, są bardzo obfite, obejmują wkrótce cały zakres stosunków społecznych i licz przeszkody wprowadzają do nich pewną jednokształtność. Po Stefanie, trzy prawa: wessekskie, mersyjskie i duńskie, między któremi podzielone było królestwo, przestają być wspominane (27); począwszy zaś od Henryka II-go Anglija ma, nie licząc kilku wyjątków ściśle miejscowych, tylko jedno prawo pospolite, "common law" jednakowe dla całego terytoryjum.

We Francyi dopiero za Henryka III, tj. w XVI w. ukończono redakcyję prawnych zwyczajów (coutumes); było ich 285, w tej liczbie sześćdziesiąt głównych, nie mówiąc już o podziale państwa na kraje prawa powszechnego i kraje prawa rzymskiego. W XV, XVI i XVII-ym wieku, kiedy królowie przyłączają wielkie prowincyje, uważają za najlepsze i mogą tylko dokonać togo, że tworzą pewną ilość niezależnych okręgów sądowych z parlamentami na czele. Rozdrobnienie i zamieszanie tak były wielkie, a każda prowincyja tak przywiązana do swych zwyczajów, że ten stan pośredni wydawał się niezbędnym; wcześniejsza koncentracyja mogła wszystko zepsuć. Jedność w tej jak i w innych sprawach spóźniła się u nas (we Francyi) bardzo. Długo powstrzymywana przez żyjące resztki feodalizmu, który wycisnął silne piętno na przyzwyczajeniach i instynktach łudzi, musiała przyjąć charakter rozumowy, formę rozkazującą i ustawową, musiała być zaprowadzona z nakazu i gwałtownie. W Anglii jedność prawodawcza nie była narzuconą, ponieważ nie spotkała poważnego oporu, wcisnęła się, przesiąkła w skromnej formie "precedensów" prawnych. Rozwój jej zlał się z rozwojem potrzeb i obyczajów. Prawodawstwo nie przestało zbogacać się po dwunastym wieku, ale jedność prawa narodowego uważać można za utrwaloną w 1200 r w trzydzieści lat po ostatecznem ustanowieniu wyższych sądów wędrownych. Król potężny, baroństwo słabe, terytoryjum jednolite — oto trzy punkty wytyczne, które podkreślić należy w tej analizie. Trzeba je mieć przed oczyma, żeby zrozumieć, jak wolność polityczna zrodziła się w Anglii tak wcześnie w kształcie najdoskonalszym Parlamentu narodowego, podczas, gdy inne. kraje wypracowywały z trudem ciężki i złożony mechanizm Stanów generalnych i zgromadzeń prowincyjonalnych.

Zwróćmy uwagę na tę królewskość taką, jak ją, opisaliśmy wyżej. Można przepowiedzieć, że nadużyje swej olbrzymiej władzy, i że jej nadużycia wywołają żywy opór. Gdzieindziej królewskość staje się absolutną w epoce, kiedy sztuka ukrywania samowładztwa, poprawiania jego form, usprawiedliwiania dobrem prowadzeniem różnych gałęzi służby państwowej — udoskonalona została w ręku rządzących, podczas, gdy zajęcia pokojowe, upowszechniając się, złagodziły obyczaje, a interesy bardziej stałe nakazują cierpliwość. Żadnego z tych usposobień niema w społeczeństwie angielskiem za królów normandzkich i andegaweńskich. Wojna jest wówczas jedyną służbą państwową. Sądownictwo i administracyja są przedewszystkiem narzędziami nienasyconego fiskalizmu. Niema ani wy tłomaczenia, ani wynagrodzenia okrutnego ucisku, jaki wywiera korona, a tymczasem ludzie, których on dotyka, mają charaktery jednolite i nieznające wędzidła dla namiętności pierwotnych. Tego było właśnie potrzeba, aby wywołać zacięty opór, który wytworzył urządzenia polityczne Anglii. Freeman twierdzi, że gdyby Jan Bez Ziemi miał cnoty Ludwika Świętego przepadłaby wolność angielska. Bliższym byłby prawdy, powiedziawszy, gdyby miał tylko władzę Świętego Ludwika. Nienawistne rządy pierwszych królów dynastyi normandzkiej i andegaweńskiej z tego powodu są takimi. To nadużycie nadmiernej władzy wraz z niezwykłą gwałtownością obyczajów spowodowały w trzynastym wieku przesilenie, którego rezultatem była Wielka Kurta.

Wysokie baroństwo, któremu zagraża władza królewska w Anglii tak przeważnemi siłami, z natury swej niewiele więcej jest warte, niż szlachta na stałym lądzie. W stuleciu następującem po podboju jest to banda chciwych awanturników, burzliwych żołnierzy, wyuzdanych drobnych tyranów, których wciąż trzeba powstrzymywali i poskramiać. Takimi właśnie widzimy ich za króla Stefana; niesłychana, anarchiję tego okresu można, że tak powiem, mierzyć liczbą "zamków nieprawych, 1' które budują i z których uciskają okolice, lekceważąc wszelką władzę. W końcu tego okresu pozostaje jeszcze do zburzenia 375 zamków na niewielkiem terytoryjum. Dalecy jeszcze jesteśmy od wspólnego działaniu politycznego i nic nie zapowiada tej roztropności i męztwa, które podziwiać będziemy w sto lat potem. Zadziwiający zmysł polityczny rokoszan 1215 roku nie jest bynajmniej darem przyrodzonym, zdolnością rasową (28), to dojrzały powoli owoc konieczności. Spójrzcie wistocie na zachowanie się tych wysokich baronów, rozproszonych po swych posiadłościach, wobec władzy królewskiej, która ich gnębi. Wielcy feodataryjusze francuzcy mogą się zamknąć w swych państwach i oddzielnie lekceważyć pana zwierzchniego, którego potęga zaledwie przewyższa potęgę każdego z nich. Wielcy wasale angielscy nie mają właściwie państw, ale tylko dobra, suzeren zaś ich jest jednym z najpotężniejszych monarchów chrześcijańskich. Czuja, że odległość nie zabezpiecza ich od niego, bo kilka dni marszu wystarcza, aby armija królewska stanęła u ich zamków. Miała jedynie ilość wielkich baronów Północy i hrabstwa Kent może się oprzeć im czemś w rodzaju patryotyzmu miejscowego. Niczego podobnego nie ma w innych hrabstwach. Cel, jaki sobie stawiają feodaturyjusze angielscy, środki, jakich używają, zależne są od tych okoliczności wyjątkowych. Cel nic polega na tem, żeby stać się niepodległymi — byłoby to roszczenie zbyt chimeryczne — ale, żeby kontrolować i podzielić władzę, zależność od której okazuje się nieuniknioną (29). Środkiem nie może być opór indywidualny, miejscowy, ani nawet opór klasowy. Ażeby zmierzyć się, z najmniejszą szkodą dla siebie z przeciwnikiem, tak górującym silą, baronowie mają. jeden tylko środek i trzeba nie tylko połączyć się samym, porozumieć, zorganizować, ale zgromadzić ze wszystkich stron królestwa tych, których tyranija monarchy może dosięgnąć; hasło zaś zebrania, aby być zrozumiałem i usłyszanem, musi objąć krzywdy wszystkich. Tak więc, żeby zwycięztwo nie było bezowocnem — opór musi być politycznym; ażeby doprowadzić do zwycięztwa — musi być zbiorowym, narodowym, a nawet ludowym. "Wszystko to widzimy w 1215 r. Feodalizm wszędzie indziej okazał się tem, czem jest wistocie, czynnikiem podziału, rozkładu, ucisku; tu zaś widzimy, że wskutek okoliczności staje się czynnikiem zjednoczenia, zgodności politycznej, opieki, mniej lub więcej interesownej, nad słabymi; obawa nieustanna królewskości zbyt potężne' zneutralizowała, wedle wyrażenia Hallama, siłę odśrodkową systemu feodalnego.

Oto co nadaje wspaniałość i oryginalność temu wielkiemu dramatowi, którego pierwszy akt zamyka Magna Charta, a rozwiązaniem jest "Ustawa Parlamentu, " wydana około 1340 roku. Wtedy urodził się naród, a raczej objawił, naród zwarty i uszykowany w szeregu około swych przywódców naturalnych. Parlament jest środkiem działa, nia, jaki wybrała sobie ta silą nowa, stałym organem w którym opór z 1215 roku uspokoił się, uporządkował i uwieczni! w formie opozycyi politycznej i kontroli. W ten sposób wytłómaczyć można te właściwości, które od początku czynią Parlament oryginalną i jedyną w Europie instytucyją. Brak wspomnień, przywilejów i interesów miejscowych wyraźnych powoduje, że tu jest miejsce dla jednego tylko zgromadzenia, z gromadzenia ogólnego. Nie było właściwego zakresu i celu dla zgromadzeń prowincyjonalnych; królewskość angielska pozbawiona była tego środka umiejscowienia oporu i dzielenia, żeby rządzić (30). Porównajcie ten parlament ze stanami generalnymi we Francyi. Jakkolwiek te ostatnie nominalnie obejmują wszystkie klasy narodu, z wyjątkiem niewolnych (serfs), połączenie ich nie dokonało się w tym duchu i nie wywołało tych skutków, co w Anglii. Tam klasy zjawiają sin oddzielnie na wezwanie monarchy, nie porozumiewając się nigdy; nie mają one tradycyj wspólnych. Poraz pierwszy wychodzą ze swego odosobnienia, kiedy Filip Piękny zwołał stany w 1302 roku (31). Nie znają się, nie rozumieją się wcale i nie zrozumieją się nigdy. Tu przeciwnie, wszystkie klasy znają się i odnajdują, kiedy w końcu trzynastego wieku ostatecznie powstaje Parlament. W walce, wszczętej -przez władzę królewską, od stu lat niejednokrotnie zbliżały się ze sobą. Czuły niejednokrotnie, że zagrożone ich interesy zbiegają się, że ich prawa użyczają sobie wzajemnie pomocy; wysiłki, jakich dokonały wspólnie, uwieńczone zostały pamiętnem zwycięztwem i uświęcone aktem, w którym wielcy warowali prana słabych i małych. Takich wspomnień ani zatrzeć, ani wyprzeć się. nie można. Artykuły "wielkiej karty" nie mają dużego znaczenia, jako postanowienia obowiązujący i praktyczne, ale godne są uwagi, jako oznaki i godła działalności zbiorowej i narodowej, jako rękojmie, dane przez każdą klasę narodu wszystkim pozostałym; ich wielka siła wynika z działania wyobraźni. Kraj mało dbał o to, czy takie lub inne zastrzeżenia, te np., które zapewniały jego przywódzcom kontrolę czynności rządowych, zostały utrzymane, lub nie, w zatwierdzeniu karty. Główny punkt w tem leżał, ie karta była zatwierdzona, a wraz z nią wspomnienie tego dnia, w którym wszyscy Anglicy zjednoczyli się przeciw uciskowi. Trzydzieści dwie ratyfikacyje (32) następowały po sobie, nie spotykając się z obojętnością i przesytem publiczności.

Legenda nie jest wiernym obrazem rzeczywistości, którą przedstawia, ale sama w sobie jest rzeczywistością, często żywotniejszą i płodniejszą. Siła uczucia jest, bądź co bądź, gwarancyją wszelkich gwarancyj, jedyną rękojmią poważną i trwałą zapewnień, zwodniczych, jeżeli są tylko spisane na pergaminie. Dzień wspaniałomyślności wystarczył, aby otoczyć baronów angielskich zaufaniem, nadzieją ogólną i jakby świadomością zewnętrzną, która narzuciła się ich woli, opanowała ich egoizm i nawet w ich oczach przybrała pozory przeświadczenia wewnętrznego i osobistego. Dążności oligarchiczne feodalizmu brytańskiego w trzynastym i czternastym wieku nie ulegają zaprzeczeniu, ale nigdy go nie mogły oddzielić od reszty narodu. Dla togo to podział Parlamentu na Izby gmin i lordów nieprzeszkodził mu być w ciągu wieków zgromadzeniem zjednolitem i narodowem, w którem spory klasowe były równie rzadkie, jak utarczki roszczeń miejscowych, podczas, gdy stany generalne były miejscem spotkania się i przebywania bez żadnego związku wewnętrznego dla stanów obojętnych lub wrogich sobie i dla delegacyj prowincyonalnych, które z wysiłkiem wznosiły się nad poziom interesów prywatnych swych mocodawców.

(1) Duckle zaznacza, że we Francyi wielcy panowie trzymali posiadłości nie z tytułu daru, nie z tytułu przedawnienia, II, 311. Patrz również: Eallam. Europa w wiekach średnich, III, str. 58.

(2) Gneist, I, 112.

(3) Zdobywca, jak się zdaje, mianował tylko 3 hrabiów; dokument Henryku I wymienia nie więcej jak 5 (Stubbs I, 362).

(4) Gneist I, 171.

(5) Dokumenty wskazują, że posiadłości Szymona de Montfort rozrzucone były w hrabstwach Leicester, Northampton, Suffolk i Berks. W pierwszem tem hrabstwie posiadał najmniej ziem, wszystkie jednak posiadłości tworzyły całość, nazwaną godność Leicesteru, do której był przywiązany tytuł hrabiego (Bemont: Simon de Montfort str. 55). W trzysta lat później, hrabia Oxford miał wiekszość dóbr swych w Esseksie, hrabia Norfolk w Surreyu (Stubbs III, 528).

(6) Stubbs, ibid.

(7) Hrabstwa quasi pulatina Salop i Kent były wkrótce zagarnięte przez koronę.

(8) Pierwszy Dyjalog Szachownicy I, 17.

(9) Comites sibi creat, powiada jeszcze Dyjalog Szachownicy.

(10) Zasługuje na uwagę fakt, że z 1500 przywilejów miejskich, zachowanych do naszych czasów, 49 tylko wychodzi od baronów (Gneist I, 15. 1).

(11) Stubbs I, XI.

(12) Prawo to oznacza, że żaden wasal nie mógł zawrzeć małżeństwa bez pozwolenia korony.

(13) Dwa fakty uwydatniają szczogólniej siłę władzy królewskiej w Anglii. Po pierwsze, wojny prywatne, które królowie Francyi starają, się uregulować i dozwalają ich warunkowo jeszcze w 1330 i 1353 roku, znikają wcześniej po drugiej stronie kanalii. Wielcy wasale przestrzegają, "pokój królewski. " Jeżeli podnoszą broń, to tylko przeciw królowi, kiedy są obdzierani lub uciskani, lub kiedy chcą zmienić dynastyję. Powtóre, żadnemu poddanemu w Anglii nie wolno było bić monety, tylko z portretem królewskim, tymczasem monety senijoralne we Francyi utrzymały się jeszcze w czasach nowożytnych.

(15) Hallam, Middle Ages III, 86.

(16) Postanowienie Wilhelma I, oddzielające jurysdykcyję świecką od duchownej (Stubus, Sel. Charters, str. 85). (3) Stubbs, 1, 474.

(17) Referendarze, zresztą, mieli tylko obowiązek patrzenia, słuchania i zdawaniu sprawy, rufa ich była czysto spostrzegawczą. (Hanotcaux: Las iutendants, 5).

(18) Stubbs I 605 i nast.

(19) Przed końcem XIII-go wieku różnice w ubiorze między Normanami i Sasami znikły zupełnie. (Strutt: View of the dress mul habits of the people of England, t. II).

(20) Stubbs Selec. Char., str. 201.

(21) lbid. str. 383.

(22)Filipa Długiego (V) "langue d'oc" (Langwedocyja) nie chce jednej monety na całe królestwo, upiera się przy swych wagach i miarach i nie przyjmuje paryzkich.

(23) Mianowicie w zgromadzeniach 1576 i 1588 podział istnieje według: "gubernij" (govrernement). Ten sam objaw widzimy w zgromadzeniu w Tours 1483 r. W 1346 r. Hemen zaznacza "głosowanie" stanami prowineyjonalnymi, lub "narodami. " To samo w 1349 r. "dla kraju języka "d'oil. " Zbieranie się oddzielne stanów języka "d'oil" języka "d" oc" długo było powszechnym zwyczajem.

(24) Wiadomo, że Adam Smith przytacza jako jeden z godnych zazdrości warunków przewagi współczesnej mu Anglii — zupełny i dawną już wolność, handlu wewnętrznego. We Francyi królowie starali się zbliżyć do tego celu, ale widocznie nie mieli siły, aby wolę swą. narzucić. W 1621 r. Ludwik XIII postanawia utworzenie nowych komór w kilku prowincyjach pogranicznych, w których urzędów tych nie było, ale pozostawia do woli tym prowincyjom urządzenie tych komór na granicy zewnętrznej lub wewnętrznej. Burgundyja wybrała handel wewnętrzny i urządziła komory od strony prowincyi Franche-Comte która należała wówczas do Hiszpanii. Natomiast Saintonge, Aunis, Guienne, Maine, Bretanija ustanowiły komory od strony Normandyi, ażeby zachować wolność handlu z zagranicą. Poźniej, kiedy Colbort organizuje wielkie gospodarstwa, nie narzuca, ale tylko proponuje związek prowincyj; wiadomo zaś, że tylko prowincyje północne zgodziły się na to. Żaden inny fakt nie wykazuje lepiej, iż Francyja była jeszcze bardzo luźną federacyja i poczucie wspólnej ojczyzny nie mogło wzmocnić węzłów, zapewniających jedność państwa. P. Cleraent: Histoire du systeme protectcur.

(25) Pochodzenie intendentów, którzy byli agentami i symbolem centralizacyi francuzkiej, jest wielce znamienne. Instytucyja ta nie wynika wcale, jak sądzono, z prawidłowego rozwoju organizacyi administrneyjnej. Zapożyczono jej od okresu anarchii, jest ona jakby zachowana i wzmocniony pozostałością stanu wojennego. Pierwszym typem intendenta był, jak się zdaje, komisarz delegowany w XI-ym wieku do prowincyj, w których należało przywrócić porządek, dodany generałowi dowodzącemu wojskiem. Ztąd wyrażenie "intendants du militaire, " które spotykamy w danych im poroczeniach. Instytucyja umiejscawia się podczas zamieszek, przerywa po ich usianiu, odradza się znowu przy ich wznowieniu, aż wreszcie utrwala się w 1635 roku i rozciąga na całe królestwo już uspokojone. Naturalnie władza jej jest z początku nadzwyczajną t. j. prawie nieograniczoną. Ten sam zakres władzy później staje się powszechnym. Fakt ten, że agend władzy królewskiej wyszli nie z urzędników cywilnych przez rozszerzenie stopniowe ich atrybucyj, ale z komisarzy, podobnych do tych, jakich wysyłała do armii Konwencyja wymownie dowodzi podziału i rozdrobnienia politycznego Francyi w początkach XVII-go wieku. Hanoteanx: Les intendnnts.

(26) Prawdopodobnie, że Anglija znalazłaby się umiej więcej w takiem położeniu, juk Francyja, gdyby wcześniej zdobyła Waliję, Szkocyję i Iriandyję, i gdyby wcześniej musiała się liczyć z przedstawicielami prowincyj podbitych, tak różniących się od niej.

(27) Stubbs I, r. XIII.

(28) W roku 1310 ordonanse były zredagowane mi korzyść baronów i w bardzo wyłącznym interesie klasy (Stubbs II, 321).

(29) Trzeba przeczytać petycyje baronów w 1215 i 1258 r. Ze zdziwieniem widzimy z jednej strony gotowość przejścia na stronę władzy centralnej; z drugiej, śmiałość systemu oligarchicznego, za pomocą którego zamierzają kontrolować i prawie zaganiać tę władzę.

(30) Zdaje się pewnem, że stany prowincyjonalne, jak i stany generalne, są we Francyi wytworem władzy królewskiej. Dopiero po Karolu VII wychodzą z użycia, ale Ludwik XI jeszcze przedstawia im traktat zawarty w Arras. Revue historique, lipiec — październik 1879 roku.

(31) Wiem o tem, że stany mogły się i przedtem zbierać, ale nie zaznaczam tego faktu, zwracając uwagę na to tylko, co ma doniosłość i skutki polityczne. Hervieu, Etats generaux.

(32) Według Ed. Coke'a, We Francyi stany generalne w chwili największego ich blasku, t. j. w ciągu czternastego wieku, były przypadkowemi tylko, były władzą narodów często powoływaną, ale nie były czynnikiem konstytucyjnym. " Guizot Essais, str. 153.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. KLASY. WYSOKIE BAROŃSTWO I PAROSTWO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. RYCERZE I MIESZCZANIE. UPADEK PORZĄDKU FEODALNEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. SAMORZĄD (SELF-GOVERNMENT) MIEJSCOWY I WŁAŚCICIELE WOLNI. PARLAMENT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. TUDOROWIE. WYGAŚNIĘCIE SZLACHTY FEODALNEJ. UPADEK KOŚCIOŁA RZYMSKIEGO. ANGLIJA NOWOCZESNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część druga,

I. OGÓLNY RZUT OKA NA PRZEDMIOT. TRZY REWOLUCYJE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. KOLONIZACYJA, HANDEL I PRZEMYSŁ DO XVIII-GO WIEKU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. "GENTRY"

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. YEOMENOWIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. PRACOWNICY ROLNI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część trzecia.

I. LATIFUNDIA. — ZNIKNIĘCIE " YEOMENÓW."

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II. PRZYWILEJE PRYWATNE, FISKALNE I EKONOMICZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. PRZYWILEJE POLITYCZNE I SPOŁECZNE. RZĄD OLIGARCHICZNY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. WIELKI PRZEMYSŁ. DWA NARODY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. RĘKODZIELNIA I DWÓR WIEJSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej