Wojciech Dzieduszycki

RZECZ O UCZUCIACH LUDZKICH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII

IX.

X.

RZECZ O UCZUCIACH LUDZKICH

Dzieduszycki Wojciech

WSTĘP.

W duszy ludzkiej odróżniono od bardzo dawna trzy zasadnicze własności: rozum, uczucie i wolę. Myśliciele wszystkich czasów i narodów najwięcej usiłowań poświęcili zbadaniu istoty i praw rozumu ludzkiego, czyli poznania; kusili się nieraz nawet o wyprowadzenie całego ładu świata z praw rozumu ludzkiego i ten rozum, pojęty jako jakieś nieosobiste bóstwo, mienili niektórzy z nich to świata stwórcą to samymże wszechświatem. Prawa rządzące rzeczywistością okazały się w samej rzeczy zgodnemi z prawami rozumu ludzkiego; inaczej być nawet nie mogło, jeśli mieliśmy działać skutecznie, działając rozumnie; ale nie dały się dowieść ani współistotność świata i rozumu ludzkiego, ani twórcza moc rozumu naszego; i owszem, pomysły takie, wynikłe z dociekań szkoły, musiały zawsze pozostać obcemi ogółowi wykształconych, świadomych tego, że poznają świat istniejący niezawiśle od swego poznawania. Wzbogacono natomiast znakomicie wiedzę naszą, badając prawa rozumu i źródła naszej pewności, choć wynik tych badań, dla samego rozumu poniekąd ujemny, wszelkiemu sceptycyzmowi nie mało dostarczył argumentów. Wiemy dziś, że znamy z logiczną pewnością tylko to, co bezpośrednio stwierdzimy i to co ze ścisłej analizy nabytych pojęć wynika; wszystko inne bywa logicznie tylko mniej lub więcej prawdopodobnem, pewnem nie jest. Otóż stwierdzamy tylko nasze poznawanie i treść tego poznawania, a żadna analiza logiczna nie zdoła z treści poznawania naszego wywnioskować tego, aby przez nas wyobrażony świat rzeczywiście istniał poza nami. Rozum sam nie jest w stanie zaprzeczyć twierdzeniu sceptyka, przezywającego wszelką rzeczywistość możliwem urojeniem. A jednak wątpienie dowcipnych sceptycznych pisarzy nigdy ich nawet samych nie przekonało; sami nawet ustnie tylko wątpili, własnemu przyklaskując dowcipowi, a w samej rzeczy podzielali niezłomne a powszechne rodzaju ludzkiego przekonanie, nie tylko o rzeczywistości dostrzeganego przez nas wszechświata, ale niemniej także o rzeczywistości niezmiennych praw, które tym wszechświatem władną.

Racya tego niezłomnego przekonania tkwi w różnej od rozumu własności duszy ludzkiej, zwanej przez niektórych rozsądkiem, przez innych sumieniem; w konieczności działania, życia, rozwoju, której możemy jedynie zadość uczynić, wierząc w rzeczywistość wszechświata i praw rozumnych, które wszechświatem władną. Ta rzeczywistość wydaje nam się bezwzględnie oczywistą i poczucia oczywistości nie potrafią osłabić żadne krytyczne wywody, które lubo są ściśle rozumnemi, wydać się zawsze muszą marnemi tylko sofizmatami. Nie chcemy i nie możemy wierzyć we własne bezwzględne wątpienie; tkwi w nas nieprzeparta siła, domagająca się poznawania i działania, prąca ku iszczeniu celów duchowych, ku dokonaniu życia i rozwojowi życia, rzeczom niemożliwym dla tego, który rzeczywistości oczywistej i oczywistego panowania prawa w naturze nie uznaje. Czujemy konieczność życia i działania a przeto nie chcemy i nie możemy ani przez chwilę uznać bezwzględnego, niby tak rozumnego sceptycyzmu. Poznawaniu przychodzą na odsiecz uczucie i wola, stwierdzające w sposób niezawodny i powszechnie uznany prawdziwość jego wyobrażeń i pojęć, to jest ich zgodność ze światem istniejącym rzeczywiście po za naszym umysłem i niezawiśle od naszego umysłu.

Błądziła zatem myśl filozoficzna, jeśli szukając źródeł naszej pewności i wskazówek na życie, zajmywała się zbyt wyłącznie sprawami samego rozumu. Świadomość tego błędu wzmaga się z dniem niemal każdym i uwaga zwraca się coraz bardziej ku badaniu zjawisk uczucia i woli; ztąd coraz liczniejsze prace treści estetycznej albo etycznej, ztąd znaczenie, którego nabrała dziś psychologia. Do późniejszej chwili odkładając roztrząsanie zagadnień tyczących się woli, zamierzam w niniejszej rozprawie zająć się naturą uczucia ludzkiego.

Człowiek jest najdoskonalszem zwierzęciem, a wznosi się po nad wszelkie zwierzęta posiadając duchowe zdolności, które są zwierzętom zupełnie nieznane, albo których nie jasny zarodek jawi się u najwyższych zwierząt, w wyjątkowych tylko chwilach, być może, iż jedynie pod wpływem poufałego obcowania z człowiekiem, tak jakby zostały tajemniczym jakimś sposobem z człowieka na zwierzę przeniesione. Własności te bywają u człowieka skojarzone przez samowiedzę, dostrzegającą naiwnie a bezpośrednio podmiot duchowy, od ciała zwierzęcego różny, i mieniącą ten podmiot podstawą wspólną a nieprzemienną, substancyą zupełnie prostą wszystkich duchowych zjawisk, odnoszącą zaś wszystkie zjawiska do owego podmiotu, przezywającą zjawiska duchowe własnościami albo przypadłościami duchowej substancyi, zwanej duchem. Mawiamy tedy pospolicie, że człowiek składa się z duszy i ciała, a nauka bez względu na metafizyczne stanowisko, jakie zajmuje, odróżnia w człowieku zmysłowość od umysłowości, mówi o duchu i o ciele. Chcąc tedy uczucia ludzkie badać, zajmiemy się najpierw uczuciami, czerpiącemi swój początek w zmysłowej naturze człowieka, a wspólnemi człowiekowi i zwierzętom; potem przejdziemy do rozpatrywania uczuć duchowych, właściwych tylko człowiekowi, zwierzętom nieznanych.

Uczucia wspólne człowiekowi i zwierzętom tyczą się zmysłowej boleści lub rozkoszy jednostki, albo też bywają tak zwanemi instynktami, popychającemi do czynów dla jednostki obojętnych, albo nawet szkodliwych, ale potrzebnych dla utrzymania rodzaju. Omówimy tedy najpierw uczucia zmysłowe tyczące się jednostki żywej bezpośrednio; następnie przystąpimy do rozpatrywania uczuć instynktowych.

Gdy będziemy rozpatrywać uczucia duchowe, człowiekowi tylko właściwe, ułatwimy sobie przegląd, trzymając się utartego odróżnienia trzech głównych, a stałych ducha własności, zdolności poznawczej, właściwego uczucia czyli afektu i woli. Osobno będziemy tedy omawiać uczucia boleśne lub radosne, towarzyszące poznawaniu; przystąpimy osobno do rozpoznawania uczuć, tyczących się spełnionej lub udaremnionej woli; nareszcie zajmiemy się osobno uczuciami patetycznemi w ścisłem tego słowa znaczeniu, to jest temi, które tyczą się głównie miłości i nienawiści.

Rozpatrując tak uczucie ludzkie, rozjaśnimy i pogłębimy pod niejednym względem naszą wiedzę, mianowicie rozpoznamy źródła psychologiczne moralnych popędów i postanowień, wszystkich wrażeń estetycznych. Nie dokonalibyśmy jednak naszego dzieła, gdybyśmy na końcu nie poświęcili kilku kartek zastanowieniu się nad tem, jakie światło rozpoznanie uczuć ludzkich rzuca na zasadnicze, metafizyczne zagadnienia. Tem zatem rzecz swoją zakończymy.

Do tego końcowego rozpamiętywania, do tych ostatecznych wniosków doprowadzi nas zresztą sam przebieg naszych badań. Oddzielnie od innych uczuć, tyczących się poznawania, omówimy uczucie piękności właściwej, wywołane oglądaniem tego, co się zbliża do ideału doskonałości znanego nam, choć nie uświadomionego najczęściej, a znanego intuicyjnie, nie zaś na podstawie poprzedzającego doświadczenia. Poznamy z ciągu całych badań naszych, że wszystkie uczucia radośne występują wtedy, gdy się zbliżamy do ujawnienia ideału cielesnego, albo duchowego, a przed samem zakończeniem niniejszej rozprawy obydwa ideały porównamy i osądzimy. Z tego krok już tylko będzie do postawienia wniosków metafizycznych, narzucających się koniecznie.

Podzielę zatem pracę niniejszą na dziewięć rozdziałów i zakończenie.

I. i II. Rozdział zajmą się uczuciami zmysłowemi, tyczącemi się jednostki organicznej.

III. i IV. Rozdział omówią instynkta, służące do utrzymania zmysłowego, organicznego rodzaju.

V. Rozdział zajmie się zadowolnieniem i niezadowolnieniem poznawczem o ile ono się nie tyczy oglądania właściwego piękna, to jest kontemplacyi ideału.

VI. Rozdział będzie rozpatrywał właściwe patetyczne uczucia miłości i nienawiści.

VII. Rozdział poświęcę rozkoszy i boleści, sprawionej przez dzielność albo niemoc woli.

VIII. Rozdział zwróci się ku zbadaniu istoty piękna, treści ideału.

IX. Rozdział wreszcie szukać będzie ideału człowieka, tudzież ideału najwyższego.

Nareszcie w Zakończeniu streszczę nasuwające się wnioski metafizyczne, wyrażę łączność niniejszej rozprawy" z poprzedzającemi, w których filozoficzne moje przekonania już wyrażałem, a mianowicie z rozprawami wydanemi podtytułem: „Roztrząsania filozoficzne o podstawie pewności" i „Rzecz o wiedzy ludzkiej".

I.

Uczucia zmysłowe tyczące się cielesnego rozwoju poszczególnej jednostki.

Uczucia bywają przyjemne lub przykre; spotęgowanie przyjemnych zamienia je w rozkoszne, przykrych w boleśne. Najpospolitsze, już dziecku, w pierwszych chwilach uświadamiającego się życia znane uczucia, tyczą się rozwoju ciała jednostki, albo też stosunków i zdarzeń, mogących się przyczynić do utrzymania rodzaju ludzkiego, lub też rozwojowi rodzaju stanąć na przeszkodzie. Postępowanie zwierząt budzi w nas przekonanie, że uczucia, o których teraz mowa, im także są wspólne.

Zwierzęta, zatem także człowiek, podobnie jak rośliny, dążą rozwojem swoim do ujawnienia ideału życiowego, fizycznego, właściwego rodzajowi swojemu; to dążenie jest istotą zwierzęcia lub rośliny, ideał zaś rozumną racyą ich istnienia. Ideał tyczy się kształtów i zdarzeń wynikłych z życia organizmu, a ujawniłby się wtedy, gdyby się organizm rozwijał w najbardziej sprzyjających warunkach, zdarzenia zaś życiowe tyczą się powstania i zaniku kształtów i to w tak ścisłym związku, że normalne ujawnienie kształtów jest nierozerwalnie skojarzone z normalnym tokiem zdarzeń życiowych i na odwrót. U człowieka i u organizmów przez niego hodowanych długotrwała, dziedziczna odmienność warunków pierwszych już zaczątków życia, wyrodziły stałe odmiany organicznego ideału, będące racyą istnienia ras, albo też indywiduów o odrębnej, przyrodzonej sobie charakterystyce. Podczas gdy zwierzęta i rośliny dzikie różnią się indywidualnie od siebie, prócz położenia i czasu powstania, jedynie mniej lub bardziej doskonałem oddaniem wspólnego wszystkim typu postaci, ludzie i pojedyncze organizmy swojskie dążą już naturalnie do wytworzenia odrębnych typów rasowych, albo indywidualnych; u człowieka zwłaszcza musimy mówić o ideale indywidualnym każdej jednostki. Zwierzę dzikie, polna lub leśna roślina odstępują od wspólnej postaci tylko za sprawą mniej przychylnych okoliczności, wśród których się rozwinęły; ludzie, choćby się wszyscy wśród najkorzystniejszych okoliczności rozwijali, począwszy od nastania wyraźnego zarodku ich osobistości, różniliby się jednak pomiędzy sobą; dziś różnią się bardziej jeszcze wskutek tego, że żaden w zupełności nie osiągnął, każdy w innej niedostatku mierze osobisty swój ideał organiczny ujawnił.

Przyjemność sprawia jestestwom czującym wszystko, co się przyczynia do ujawnienia organicznego ideału, przykrość sprawia przeciwnie wszystko, co temu rozwojowi przeszkadza. Samo życie jest przyjemnością, zwłaszcza za lat młodych, kiedy organizm dąży dopiero do pełnego kształtów swoich ujawnienia; prosty człowiek — i każdy młody wyobrażają sobie mimowoli śmierć jako najstraszniejsze nieszczęście, a ciężar życia staje się przykrym wtedy dopiero, kiedy starość nadciągająca, albo już obecna, czy też zarodek choroby życie toczą, albo kiedy zewnętrzne okoliczności, jako to naprzykład mroczne więzienie, uniemożliwiają normalny rozwój; a wtedy nawet śmierć nie przestaje być postrachem dla instynktu; refleksyi dopiero trzeba rozumnej, albo też silnej wiary w żywot drugi, aby nas skłonić do przedstawienia śmierci, jako rzeczy obojętnej albo pożądanej zgoła. Każda choroba, każda rana bywają boleśne, jako organizmu wykolejenie; rozkosz sprawia odzyskane zdrowie. Boleśne uczucia głodu i pragnienia powstają, gdy organizmowi nie stanie niezbędnych dla dalszego rozwoju warunków, a znaną jest powszechnie rozkosz, którą sprawia odżywienie w miarę istotnej potrzeby, nierównie większej u dzieci, u młodych, u tych, którzy zgodnie z normalnem fizycznego człowieka przeznaczeniem, wiele usilnego ruchu na świeżem zażywają powietrzu. Zbytnie gorąco, albo zbytnie zimno stają się przykremi, albo boleśnemi, szkodząc życiu: powrót do normalnej temperatury, a zatem odnowienie normalnego życia, sprawia zawsze przyjemną ulgę, czasem żywą rozkosz, przypominającą wielką radość, jaką sprawia powrót do zdrowia po dotkliwej, albo długiej chorobie.

Tej tak pospolitej a oczywistej prawdzie zarzucić można to, że nie każdy w organizmie doznany uszczerbek bywa boleśnym, nie wiemy częstokroć wcale o nim, choć życiu zagraża; dalej prawdą jest, że uzdrawiające środki bywają przykremi, boleśnemi nawet, a niejedna rozkosz szkodliwe dla zdrowia a nawet dla życia skutki za sobą pociąga. Na to potrzeba odpowiedzi.

Otóż przychodzimy do świadomości tych tylko zmian organicznych, które się tyczą nerwów połączonych z mózgiem; wszystko inne w ciele naszem jest nieczułe i żyje roślinnem raczej życiem może się zatem psuć, nie wywołując przykrości dopóty, dopóki uszkodzenie nieczułego organu tak dalece nie postąpi, iż wpływając na całą maszynę organizmu, czułych także organów nie naruszy Uwaga nasza zwróconą bywa jedynie na czułe, a najbardziej na najczulsze organa naszego ciała, i odczuwamy rozkosz i boleść głuchą, albo żywą, w miarę tego, jak mniej albo bardziej czułe organa doznają korzystnego albo szkodliwego, słabszego albo silniejszego wstrząśnienia. Operacya chirurgiczna, usuwająca zgubną przyczynę niektórych przeszłych i wielu przyszłych cierpień, chwilowo bardzo czułe nadwyręża organa i przezto najdotkliwszą sprawia boleść, a lekarstwo, które organizm uzdrowi, może być dla podniebienia i języka utrapieniem, dyeta zbawienna przerywa przyzwyczajenia, które w drugą weszły naturę, hamuje czasem nawet normalne życiowe działanie, aby równowagę przywrócić. Podobnież rozkoszne czułych organów podrażnienie szkodliwem być może dla innych mniej czułych, ale niezbędnych, i kusi ku zmysłowym nadużyciom. Człowiek skłonny bywa nawet nadużyć rozkoszy aż do chwili, w której podrażnienie czułego organu z rozkosznego stanie się przykrem, a czyni to już wskutek krzywego działania rozumu, spodziewającego się uparcie, że co raz rozkosz przyniosło, i nadal rozkosznem być winno.

Zdrowie bywa zależnem od normalnego funkcyonowania organizmu i objawia się takiemże działaniem; użycie sił żywotnych bywa zatem przyjemnem, zarówno przykremi tych sił bezczynność jak ich nadużycie, a jedno i drugie bywa najusilniej odczuwane, kiedy się najczulszych tyczy organów. Już astronomiczne warunki planety sprawiły, że żywotne jestestwa ziemskie wtedy działają normalnie, kiedy się pobudzone jawie z sennym luzuje odpoczynkiem, który u człowieka bywa normalnie krótszym od jawia i przypada na porę nocnych ciemności. Przedłużona bezsenność, będąca skutkiem nieustannego pewnych nerwowych grup podrażnienia, bywa nieznośną. Sen daje się ponad wskazany potrzebą kres przydłużyć, tylko za pomocą sztucznych środków, szkodliwych, ilekroć nie służą jedynie do zwalczenia chorowitej bezsenności.

Rozkosznem bywa tak usypiać, jakoteż budzić się w porę, a po przebudzeniu pożądamy ruchu i działania; gdy organizm ich mieć nie może, cięży jemu bezczynność, rodząca znużenie, gdy przeciwnie, czynności nadużycie boleśne wreszcie sprowadza zmęczenie. Istotnie miłem człowiekowi obudzonemu bywa działanie urozmaicone, przy którem każdy organ czynnym jest w miarę. Działanie jednostronne pewnych organów, albo jednostajne w jednej postawie trwanie bywa już fizycznym trudem, a wyradza zmęczenie, domagające się zrazu rozkosznego wypoczynku; ale wypoczynek zbyt długi, mści się znużeniem. Różnice indywidualne, przyrodzone albo przyzwyczajeniem urobione sprawiają, że miłe dla jednych zajęcie, dla drugich męczącym bywa trudem, że pożądany jednemu wypoczynek, drugiego bezczynnością znuży; także i chwilowy nastrój potęguje albo osłabia u jednej i tej samej osoby wrażliwość na utrudzenie i znużenie.

Ciepło w regule wzmaga, zimno kurczy żywotność całego organizmu; przeto ciepło za milsze bywa uznane, o czem różne zwroty ludzkiej mowy świadczą podostatkiem, w chłodzie staje się natomiast dłuższa praca możliwą bez męczącego utrudzenia, skoro ten ruch przeciwdziała kurczącemu zimnu i jego wpływ poniekąd równoważy, sam w zamian przezeń zrównoważony. Zbytek zewnętrznego ciepła szybkie sprowadza znużenie, zbytek zimna śmiertelne nieraz odrętwienie; większe jeszcze gorąco i zimno wprost tkanki organizmu niszcząc, dotkliwą sprawiają boleść. Bardzo wybitnie występują nie tylko indywidualne różnice, ale także chwilowe różnice nastroju tam, gdzie chodzi o ocenę ciepła miłego, albo przykrego gorąca, pożądanego chłodu, albo boleśnego zimna. Od dawna przytaczają na przykład względności naszych wrażeń i opartych na nich sądów człowieka, który umaczawszy obie, różnie rozgrzane ręce w miednicy z wodą, poczuje w prawicy ciepło, chłód w lewicy.

Ta sama względność, od indywidualnego nastroju zawisła, występuje także w sądach opartych na uczuciach, które powstały wskutek pobudzającego albo ubezwładniającego podrażnienia najczulszych naszych organów, tak zwanych przyrządów zmysłowych. Uznają to wszyscy, gdzie chodzi o dotyk, smak i powonienie, powtarzając starą przestrogę, że o smaki spierać się nie wolno. Miłemi bywają zazwyczaj dla dotknięcia rzeczy miękkie i gładkie, pobudzające świadomość dotykania, ale nie wywierające na nerwy zbytniego nacisku; przeciwnie przykrem zwie się zazwyczaj to, co twarde a szorstkie. Smak słodki najłagodniej podrażnia nerwy podniebienia, lubo wszystkie do działania pobudzi, a silniejszem bywa działanie kwaśnego i słonego; te trzy smaki za miłe bywają poczytane; zbytek słodkiego wydaje się nadto mdłym, zbytek kwaśnego albo słonego zbyt podrażniającym. Gorycz i to, co cierpkiem zwiemy, znieczula przeciwnie podniebienie i za rzecz przykrą pospolicie poczytanem bywa; jeśli kto posmakowawszy żółci, czystej wody się napije, wyda mu się cukrzoną przez to samo, iż nerwom wraca normalną działalność. Ilość różnorodnych woni jest tak wielką, że niepodobna abym o nich tu rozprawiać chciał. Wszystkim wiadomo, że ludzie najrozmaiciej sądzą o tem, co pachnące lub nie, smaczne czy wstrętne podniebieniu, miłe albo nie miłe dla dotknięcia, a przypisując słusznie tych sądów różnorodność różnicom organicznego nastroju, nigdy o takie sądy sporu nie wszczynają. Te różnice upodobań dały nawet dowcipnym sceptykom od dawien dawna sposobność do twierdzenia, że każdy człowiek zupełnie inaczej świat dostrzega, choć dla umysłu trzeźwego, przemawia przeciw temu przeważna przecie gustów ludzkich zgodność, mocą której rozumiemy się, kiedy mówimy o miłej naprzykład woni, albo dobrym obiedzie.

Raczej już spierają się ludzie o wrażenia wzroku i słuchu, przyzwyczajeni za pośrednictwem tych zmysłów dostępywać intelektualnych rozkoszy, co do których zwykliśmy wydawać sądy obowiązujące naszem zdaniem także drugich. Mierząc jedynie barwy bezpośredniemi wrażeniami wzroku, możemy o nich podobnie jak o smakach orzec, kiedy zwyczajnie przyjemne, albo przykre wywierają wrażenie. Wolimy światło od ciemności, wśród której oko bezczynnem bywa; wyobrażamy sobie tedy świetlane niebo a w wieczystej nocy pogrążone piekło, a dzieci wyraźny nawet do mroków wstręt odczuwają; pięknemi nam się wydają nasycone światłem białe marmury, perły, srebro, złoto, jaśniejące klejnoty, osobną rozkoszą napełnia nas światło zjawione wśród ciemności, czy są niem ognie rybackie w nocy nad wodami zapalone, czy fajerwerki, światła iluminacji, gwiazdy na nocnem niebie, błyskawice wśród czarnych obłoków, czy wreszcie światła, umiejętnie na tle ciemnem obrazu przez malarza naśladowane. Barwa biała i kolory jasne kwiatów, motyli i tropikalnych ptaków, roślinnej zieloności albo błękitów niebios i wody, nastrajają nas weselej od barw czarnych, szarych, burych, mrocznie niewyraźnych. Widok barwy jasnej, nie białej i niezbyt bielą nasyconej, w ten sposób jednostronnie tkanki oka porusza, że wracając do zwyczajnego układu muszą ruch wykonać przeciwny, towarzyszący zazwyczaj dostrzeżeniu barwy komplementarnej, to jest tej, która wraz z rzeczywiście przed chwilą oglądaną, biały kolor wytwarza. Głównemi parami takich barw komplementarnych są: czerwień i zieleń, błękit i amarant, kolory żółty i fioletowy. Gdy jedną z tych barw długo oglądamy, doznajemy potem pospolitej halucynacji, dostrzegając nie istniejące w rzeczywistym świecie plamy komplementarnej barwy. Przyjemnem jest tedy dla oka, jeśli dostrzega naprzykład obok zieleni, czerwony kolor, mogący tak natychmiast wypoczynek oku wrócić, bez przerwy w działaniu. Wiedzą o tem malarze koloryści niektórych szkół, a Wenecyanie zwłaszcza kolory komplementarne chętnie obok siebie ustawiali, tworząc tak zwane piękne barw akordy. Takie zwyczajne prawa dają się wypowiedzieć; nie obowiązują jednak zarówno wszystkich, gdyż siła i budowa oka u różnych ludzi różne bywają; światło zatem, jednemu pożądane nad miarę, może drugiemu wzrok podrażnić, a wogóle dzieci i prostacy lubują się w barwach jaskrawych, osłabiony wzrok starszych wykształconych chętniej na mniej wyraźnych spoczywa. Pomijając już poboczne względy intelektualnej, albo sentymentalnej natury, wpływające na nasz sąd o barwach, różną bywa różnych oczu wrażliwość na różnice kolorów, tępsza w ich oglądaniu mniejszej dozna rozkoszy, a wiemy, że ludzie tak zwanym daltonizmem porażeni, choć widzą różnice światła i cienia, wcale barw nie odróżniają, widząc świat na kształt bezbarwnej ryciny. O upodobanie w barwach nie powinniśmy się tedy więcej jak o zamiłowanie w potrawach spierać, lubo obszerna teorya kolorytu da się, tak samo wreszcie jak gastronomiczna rozprawa, w sposób dla większości zrozumiały napisać. Do tych sporów zachęca nas okoliczność, żeśmy zwykli pięknemi i brzydkiemi nazywać wrażenia wzrokowe i słuchowe, podobnie jak intelektualne, a sporów byśmy może uniknęli, gdybyśmy przywykli mówić tylko o nadobnych i nienadobnych przyjemnych i przykrych barwach i dźwiękach.

Słuch mniej jest od wzroku człowiekowi niezbędny, raz podrażniony silniej oddziaływa na cały jego organizm. Muzyka dlatego jest najpopularniejszą ze wszystkich sztuk i najsilniejszy natychmiastowy wpływ na człowieka wywiera, ponieważ potężnie na słuch oddziaływa. Cisza, nie przerywana dźwiękiem mniej przykrą bywa od ciemności; dziecko jednak i człowiek prosty wtedy chyba na nią się zgadzają, kiedy się do snu gotują: wolą gwar sami gwarzą, krzyczą, gadają, śpiewają albo różne dźwięki wywołują za pomocą przyrządów, aby dać zajęcie nerwom słuchowym.

Pierwotnej muzyki racyą bywa słuchu nasycenie; rychło przybywa do niej takt, wprawiający wszystkie nerwy w ruch, popychający raźniej życie, na wzór upajającego, a przez chwilę poczucie życia potęgującego napoju. Jak długo rozum i przyzwyczajenie na sąd o muzyce nie wpłyną, dość obojętną bywa jakość tonów, byle dźwięczały. Zbyt głośny ton męczy ucho, szarpiąc cały organizm; zbyt cichy męczy także, zmuszając do wytężania słuchu; mnogie, sprzeczne z sobą tony bardzo przykre, czasem nawet boleśne wywołują wrażenie. Jakością tonu mienimy przedewszystkiem wysokość nót muzykalnych, dającą się zmierzyć drganiem struny lub powietrza, a dla ucha miłemi bywają pewne tylko, w pewnych odstępach po sobie następujące, albo z sobą skojarzone tony. Barwą tonu nazywamy niewłaściwie niezliczone różnice dźwięków, wywoływanych przez różne przyrządy, albo wymawiających różne litery; należałoby się to raczej kształtem dźwięku nazwać, skoro przypomina raczej kształt plamy barwnej, dostrzegany równocześnie z barwą i w sposób od niej nieoddzielny, a uległy tylu niezliczonym odmianom, co tak zwana barwa dźwięku. Oczywiście od indywidualnych, organicznych różnic bywa zawisłem to, co się komuś zbyt głośnem, albo zbyt cichem wyda; usiłowano od dawien dawna wysoce rozumowe podać powody muzykalności lub niemuzykalności nót i akordów; bezpieczniej uczynimy, zapatrując się na nie, jako na źródło czysto zmysłowej przyjemności, wytłomaczonej nastrojem nerwów słuchowych, z którym pewne falowania głosu bywają zgodne, inne sprzeczne; a że tu organiczna dziedziczność i przyzwyczajenia główną odgrywają rolę, przeto akordy, następstwa tonów i nawet tony, które w pewnych czasach i u pewnych narodów nazywają się muzykalnemi, przykremi się wydają gdzieindziej, albo kiedyindziej. Teorya harmonii wiele ze swojej doktrynalności ustąpić powinna, prawiąc raczej o tem co zwyczajne, jak o tem co piękne — a właściwie nadobne, czy przyjemne; niepowinna zapominać o bardzo zwykłej tępości muzykalnego słuchu, urobionego zazwyczaj dopiero przez przyzwyczajenie, w sposób zgodny z praktyką muzykalną.

Organizmy ujawniają ideał postaci swojej o ile na to zezwolą otaczające okoliczności: gdy w nieprzyjaznych żyją warunkach, ideał ten ujawnią w sposób niedoskonały, nie dochodząc do pełnego rozwoju całości, albo pewnych organów, czy też koszlawiąc swoje kształty przez obejście niepokonanych przeszkód; doznawszy uszkodzenia, rany — usiłują szkodę zastąpić, ranę zabliźnić; u roślin, zwierząt bezkręgowych i krzeków, odrastają częstokroć całe, bardzo ważne i sztucznie zbudowane, wpierw odcięte organy; wyższe zwierzęta i człowiek nie są już wstanie odtworzyć ważniejszego, utraconego organu, ale moc lecznicza natury usiłuje przynajmniej u nich resztę organizmu zestroić, a zatem po części zmienić w sposób umożliwiający dalszy rozwój i życie. Tak to, gdy kość zostanie zwichniętą albo złamaną, gdy się obce ciało między mięśnie dostanie, a organizm jego wydzielić nie zdoła, układają się na nowo przytykające mięśnie, ścięgwy i nerwy, umożliwiając jakie takie, choć częstokroć wielce niedoskonałe funkcyonowanie uszkodzonego organu. Przy działaniu leczniczej siły natury, bywają soki w wielkiej mierze odwrócone od swoich normalnych funkcyi, a siły żywotne rozwijają podwojoną, choć anormalną czynność; powstaje zatem ogólne osłabienie, wraz z ogólną albo miejscową gorączką; ten zastój i rozstrój mogą być tak silne, iż organizm ulegnie i śmierć nastąpi; w przeciwnym razie nastanie uzdrowienie — połączone jednak z większem lub mniejszem skoszlawieniem i rzec można, że się organizm przyzwyczaił do powstałej w nim zmiany. Jeśli lekarz kiedyś później zechce kość naprostować, albo obce wydobyć ciało, będzie musiał czułe uszkodzić błony, sprawiając ból ponowiony, całym organizmem wstrząśnie, nową wywoła gorączkę; zbawienne przywrócenie normalnego stanu, stanie się zrazu uciążliwem, skoro będzie musiało nabyte zwalczać przyzwyczajenie.

Podobnież przyzwyczajają się całe ciało, albo organ pojedynczy do utrudzających zajęć, skoro są ustawicznemi; nawet cały system nerwowy może się przyzwyczaić do bardzo krótkiego snu, można się od dostatecznego odzwyczaić pożywienia. Nastaje najpierw chwila zobojętnienia na trudy — czy też na znużenie, bezczynnością spowodowane, a wreszcie zdarza się, że przyzwyczaimy się tak dalece do rzeczy naturalnie przykrych, że ich zaniechanie zamiast ulgi, chwilową boleść nam przyniesie, a bywa często, że naturalne organizmu rozkosze, jakoto naprzykład ruch silny na świeżem powietrzu, lub wczesne prostych a pożywnych potraw spożywanie staną się przykrością dla człowieka przemienionego bezczynnością i zbytkami. Wpływ przyzwyczajenia tłomaczy niezliczone zboczenia smaku lub wrażliwości i przy obserwacji psychologicznej, przy tłomaczeniu wrażeń estetycznych winien być zawsze brany w rachubę. W wieku dojrzałym nie nabywa się nowych przyzwyczajeń bez wysiłku i przykrości; w dzieciństwie nastają bezwiednie, wywierając wpływ na całe następne życie tak dalece, że mitem bywa każde wspomnienie okoliczności, wśród których dziecko niegdyś wzrastało, jeśli te jednostajnością swoją wrażliwość stale ku sobie nastroiły. Dziecko jednak i młodzieniec, którzy dojrzewając, ciągłym fizyologicznym ulegając przemianom, nabywają łatwiej nowe, nie trudno stare zatracają przywyczki. Wraz z wiekiem wzrasta moc przyzwyczajenia; u starca staje się nieprzepartą.

II.

Uczucia tyczące się zachowania własnej zmysłowej istoty.

Ruchy mimowolne i mimowiedne, niezbędne do utrzymania życia, zwane odruchami, odbywają się nieustannie wewnątrz żyjącego organizmu; rzec można nawet, że są życia istotą. Organa, których ruchami zazwyczaj władnie wola, wykonują nieraz odruchowo czynności, do których przez dłuższy czas przywykły i tak chodzimy zawsze, nieraz czytamy, mówimy, śpiewamy, gramy na fortepianie mimowiednie — jak powiadają potocznie, w sposób mechaniczny. Także uczucia nasze bywają odruchów powodem, gdy pewnej nabędą siły; jeźli te odruchy odbywają się tylko wewnątrz, tyczą się jedynie drgań nerwowych, obiegu soków, bicia serca i tempa oddechu, któremi się organizm nastraja do działania na zewnątrz — dopiero prawdopodobnego, zamienia się uczucie silne we wzruszenie; gdy wzruszenie dojrzeje, wywołuje wreszcie mimowolne a jednak celowe działanie na zewnątrz, służące do dopięcia rozkoszy, albo do uniknięcia boleści. Tak spotęgowane wzruszenie nazywa się u zwierząt instynktem, u człowieka, który o tem wzruszeniu wie i to wzruszenie gwałtowne znów odczuwa, mówimy o namiętności. Namiętność nazywa się tłumioną, gdy ją rozumna wola tak dalece opanuje, iż do działania na zewnątrz nie przychodzi, ale wtedy wewnętrzne, przez wolę pohamowane odruchy, stają się tem gwałtowniejszymi i sprawiają trawiącą boleść, wewnętrzną gorączkę, targającą zdrowie, niejednokrotnie dla życia niebezpieczną.

Namiętności i instynkta, dążące do dopięcia rozkoszy, nazywają się żądzami. Tyczą się u zwierząt i u człowieka, o ile jest zwierzęciem, tylko przedewszystkiem opanowania pokarmu i zadowolnienia zmysłowej miłości; na razie obchodzą nas tylko o tyle, o ile się tyczą utrzymania organicznej jednostki, a zatem pokarmu, albo przyjemnego ciepła. Chcąc się pożywić, szuka najpierw zwierzę, przyczaja się, jeśli o żywą zdobycz chodzi. Oko bywa czasowo zwrócone z wytężeniem w jedną stronę, przyczem brew marszczy się u człowieka; czasem toczy się wkoło szukając zdobyczy, ciało kurczy się; pożądliwy zapiera oddech; czasem przynaglony potrzebą nienasyconą, rusza się niecierpliwie, popadając w bolesny już chorobliwy stan, zwyczajnie porusza się powoli, ostrożnie; przez ten cały okres krążenie krwi bywa raczej powolne, cera u człowieka raczej blada. Gdy rzecz pożądaną wreszcie upatrzono, następują szybkie, celowe ruchy, dążące do jej opanowania, przy szybszem oddechu, przyspieszonem krążeniu krwi, żywszych na twarzy człowieka kolorach, mimowolnych częstokroć okrzykach. Chybiwszy celu, doznaje pożądliwy przykrego uczucia, w przeciwnym razie wstępuje weń radość, przyspieszająca funkcye organiczne chwilowo, objawiająca się u ludzi żywemi rumieńcami, uśmiechem, chęcią do nawoływania głośnego i do śmiechu. Jeśli druga istota żywa, z którą walka jest możliwa, przeszkadza dopięciu pożądanego celu, powstaje gniew, który się jawi nietylko walką, ale silnemi rumieńcami, krzykiem, przyspieszonym oddechem, ściśnięciem pięści, zgrzytem zębów, przypominającym pierwotnej walki ukąszenia. Bladość i zaparcie tchu, bywają przeciwnie oznakami boleśnie tłumionego gniewu. Pokonany, a czasem także zwycięzca po rozpaczliwej walce, opada raptem z sił i roni łzy boleści lub radości, będące zawsze oznaką osłabienia — mogącego wywołać gwałtowne łkanie, omdlenie, albo nawet śmierć z nagłego żalu, albo nagłej radości. Dlatego to zwykli się mężczyźni łez wstydzić; szczycą się niemi niewiasty, których siłą jest słabość, domagająca się opieki.

Gniew i walka, przez gniew wywołana, bywa zawsze objawem namiętności, dążącej do uniknięcia boleści, której siłą zapobiedz można, boleścią bowiem bywa utrata pożądanego a już dopiętego, albo przynajmniej spodziewanego dobra. Żywszą jeszcze boleścią jest dla zwierzęcia rana zadana, a najbardziej śmierć; życia broniąc, popada w gniew i doznaje jego skutków, gdy ma przed sobą zapaśnika, z którym walka jest możliwą; w przeciwnym razie doznaje bojaźni. Gdy się boimy niepewnego jeszcze niebezpieczeństwa, popadamy w niepokój, przypominający poniekąd gorączkę; obieg krwi zmienia się co chwila, rumienimy się, to znów bledniemy, ruchami przerywanemi, wzrokiem niestałym niepokój wewnętrzny zdradzamy. Gdy niebezpieczeństwo niezwalczone rzeczywiście nastaje, zamienia się początkowa bojaźń w przestrach, szukający ratunku w ucieczce; twarz nasza blednie, oczy szeroko rozwarte wychodzą z powiek, wydajemy okrzyki głośne, serce bije gwałtownie, mimowiednie uciekamy w kierunku oddalającym nas od niebezpieczeństwa, a podobnie jak przy gniewie, ruchy mimowiedne bywają celowemi, siły nasze wzmagają się w sposób niezwyczajny. Jeśli widzimy, że ujść nie możemy, następuje rozpaczliwa walka, podobna do gniewu, a częściej przerażenie; siły opuszczają przerażonego, serce mu zamiera, płacze, a wreszcie omdlewa. Lękiem nazywamy każdą bojaźń nieuzasadnioną, powstającą z tego, że ujrzymy nagle niespodziany, albo nieznany przedmiot, dźwięk usłyszymy niespodziany — albo też z tego, że znajdując się w nieznanem otoczeniu, czy też wśród ciemności, nie wiemy czego się spodziewać mamy.

Instynkt u zwierząt przeczuwa niebezpieczeństwa, albo też możliwe korzyści, choć zmysły i doświadczenie o nich pouczać nie mogą. Wśród niezliczonych takiego instynktu objawów, przytoczę tu tylko zachowanie się ptactwa, przed zmianą pogody, albo w czasie wędrówek. Podobne instynkta nazywamy u człowieka przeczuciem; mnogie doświadczenia pouczają nas o istnieniu przeczuć, za tem przemawia także analogia ze światem zwierzęcym. Przyda się jednak przestroga, ze nieraz człowiek za przeczucie weźmie urojenie rozumu, oparte na namiętnej żądzy, albo spowodowane złym stanem zdrowia, że nieraz bujna wyobraźnia ludzka przeczucie rzeczywiste lub domniemane ubierze w obrazy senne, lub w halucynacye na jawie stając się tem samem źródłem wiary w zdarzenia mistyczne.

Częściej przewiduje człowiek przyszłe zdarzenia za pomocą rozumnego myślenia, czyli celowego kojarzenia wyobrażeń. Przewidując przyszłą przykrość lub boleść, albo też utratę posiadanego lub spodziewanego dobra, doznajemy obawy; jak się prawdopodobieństwo wielkiej szkody wzmaga, nastaje trwoga, różna od przestrachu tem, że do mimowolnej nie skłania ucieczki, osłabiająca raczej, wywołująca u kobiet i dzieci łzy i szlochanie. Przeciwnie, nazywamy nadzieją oczekiwanie zdarzeń pożądanych, zapewniających przyjemność, odwracających zło już istniejące, albo spodziewane; nadzieja zamienia się w ufność, gdy nam się wydaje, że pożądane dobro niechybnie posiądziemy. Przy nadziei doznajemy pewnego niepokoju, który się przy ufności już w błogi pokój zamienia. Tak pewność wielkiego nieszczęścia, jak też i wyrzeczenie się nadziei rodzą rozpacz — prowadzącą czasem do szalonych czynów, zwykle do przerażenia podobną. Za rzeczy pożądane uważamy także środki zapewniające życie, zdrowie, rozkosze, chroniące przed przykrością, boleścią, chorobą i śmiercią — jakiemi są naprzykład pieniądze i wolność osobista. Myśl o zabezpieczeniu tych środków nazywamy troską, a przy niej krzyżują się i spychają nadzieja i obawa.

Gniew może także powstać wskutek rozumowej myśli, a przez myśl bywa w wybuchach swoich tłumiony, gdy nabędziemy przekonania, że dopniemy zamierzonego celu, jedynie postępowaniem,. w którem się nie objawią tłumione wybuchy gniewu. Rozumową przyczyną gniewu bywa spostrzeżenie, albo domysł, że ktoś sięga po rzeczy przez nas pożądane, czy to dla tego, że wydają nam się same w sobie rozkosznemi, czy też dla tego, że mniemamy, iż to środki, za pomocą których rzeczy pożądane odwładniemy; także rozumowy bywa powód gniewu, jeśli jego wybuch bywa spowodowany przez to. że ktoś wyrywa nam albo posiada wyłącznie, wprawdzie nie samą rzecz instynktownie pożądaną, tylko środek do owładnięcia tej rzeczy, jako to dostatki, albo społeczne wpływy. Gniew taki rozumowy zwykł się tyczyć jedynie drugich ludzi, jako jedynych równych przeciwników, z którymi walka, lubo trudna, przecież jest możliwą; niepohamowany wybucha zatem nie tylko razami, ale także złorzeczeniem, mogącem duchowej istocie przykrość sprawić: jeśli zaś w gniewie złorzeczymy zwierzęciu, przedmiotowi martwemu, albo bóstwu, dowodzimy tem tylko, że tym jestestwom ludzkie przypisujemy uczucia. Gniew nie tłumiony, przemija częstokroć bez śladu. Tłumiony, a zwrócony przeciw osobistemu istotnie, albo domniemanie przeciwnikowi, zamienia się w nienawiść, przykrą choćby już dlatego, że się przyrodzonym instynktom gniewu sprzeciwia, żądając dla dopięcia celu obłudy; w nienawiści nie rumieni się przeto człowiek i owszem tłumiąc krew, blednie; nie rusza się namiętnie, nie krzyczy, nie zgrzyta zębami, a przeciwnie bywa skłonny do unieruchomienia członków i oczu, a usta zwykł zaciskać. Nienawiść, której powodem to, że ktoś inny przedmiot pożądany posiada, nazywa się zawiścią. Że wszelka zawiść jest gniewem, gniewu naturę tem objawia, iż przedewszystkiem szuka sposobu zaszkodzenia znienawidzonemu, choćby krzywda jemu zadana, żadnych korzyści nie przyniosła: gdy jednak posiądziemy bezpiecznie rzecz wpierw pożądaną, idzie nienawiść zazwyczaj w zapomnienie.

Podobnie jak pieniądz, oręż, ziemia, wszelki dobytek i nawet rzeczy nieuchwytniejsze, jak urząd, dobra sława, stanowisko społeczne, stają się przedmiotami pożądania, skoro się okaże, iż są środkami do zadowolnienia naszych żądz i odwrócenia niebezpieczeństw, tak możemy także stać o pomocnego nam człowieka, ochraniać go przed szkodą, boleć nad jego stratą albo chorobą, radować się powrotem albo wyzdrowieniem, i takie przywiązanie nazywają ludzie często przyjaźnią, a nie dostrzegają, że się w niczem nie różni od przywiązania właściciela do wołu, przeznaczonego na rzeź. Bywa to uczucie z natury swojej zimne, nieprzysparzające bezpośrednich rozkoszy, pomnażające zazwyczaj nasze troski, dodające jednak poczucia siły, a przeto nadziei i ufności, ilekrotnie sądzimy, że ludzkiego pomocnika mamy w swojem posiadaniu, czy to jako poddanego sobie, czy to jako wspólnym interesem związanego, czy wreszcie, jako pozyskanego podchlebstwem, albo podstępnie wzbudzonemi a ułudnemi nadziejami.

Jedną z zasadniczych podstaw wszelkiej teoryi poznania, jest nauka o kojarzeniu się wyobrażeń i pojęć; winniśmy pamiętać, że uczucia kojarzą się z sobą i z wyobrażeniami. Jeśli po pewnego rodzaju rozkoszy, nastąpiła inna rozkosz, albo boleść jakaś, i jeśli te wrażenia były bardzo żywe, albo ponowiły się kilkakrotnie w takim samym związku, odczujemy w słabym stopniu każde z tych uczuć, skoro powróci owo, które jemu towarzyszyło, choćby w tym razie nie było już w rzeczywistości obydwu wrażeń skojarzenia. Podobnież ilekroć dostrzeżemy miejsce, w którem doznaliśmy rozkoszy albo boleści, osoby, które nam dobrze albo źle świadczyły, do tego miejsca, do tych osób odczuwamy mimowoli miłe przywiązanie, albo przykrą niechęć; przywiązujemy się nawet do świadków naszego szczęścia, zniechęcamy do tych, którzy obojętnie na naszą boleść patrzali; osoby, które służyły nam jako narzędzia do dopięcia naszych celów, stają nam się miłemi, zwłaszcza wtedy, jeśliśmy za ich pomocą dobro osiągnęli, zło odwrócili, i wyrachowany do nich stosunek zamienia się w ciepłą przychylność, a wreszcie w przyjaźń, pożądającą ich towarzystwa, choćby wspomnienia o nich, jako celu; przenosimy tedy nasze przyjaźnie i nienawiści do krewnych i przyjaciół osób, które bezpośrednio na nasze losy wpłynęły, do wszystkiego co je przypomina, a trochę podobni do nich ludzie wydają nam się sympatycznymi a względnie antypatycznymi, przyczem nie zdajemy sobie sprawy z powodu tych uczuć. Imiona ludzkie wydają się zazwyczaj pięknemi, albo brzydkiemi w miarę tego, czy się ich brzmienie skojarzyło ze wspomnieniami miłemi, albo przykremi.

Ilekroć przypomnimy sobie przedmiot niegdyś posiadany, a dziś chwilowo albo na zawsze utracony, powstają w nas niezgodne z sobą, mieszane uczucia, miłe, o ile dawne przypominają rozkosze, przykre, o ile myśl zajęta boleśną chwilą, w którejśmy je utracili; uczucie mieszane, które z tych powstaje powodów, nazywamy tęsknotą, jeśli w niem przyjemne wspomnienia nad przykremi górują, w przeciwnym razie żalem. Miewamy także żal do ludzi, którzy się przyczynili do naszej straty albo do zmarnowania nadziei, a to uczucie już tylko przykre, budzące pewną niechęć. Gdy się taka niechęć spotęguje aż do nienawiści, powstaje żądza zemsty, której nasycenie budzi znowu uczucie mieszane; cieszymy się bowiem zadowolnieniem gniewliwego instynktu, nie możemy odgonić przykrego wspomnienia niegdyś poniesionej krzywdy, której boleśnych skutków dopięcie zemsty bynajmniej nie usunęło. Jeśli samym sobie przypisujemy winę poniesionej szkody, odczuwamy żal do samych siebie, bardzo przykry, wznawiający się za każdem przypomnieniem. Przy każdej bojaźni i obawie, przy każdym gniewie, myśl zwrócona ku szkodzie poniesionej albo spodziewanej, z przykrem się kojarzy uczuciem; przy każdej przeciwnie nadziei, a bardziej jeszcze przy ufności, cieszymy się myślą o przyszłem użyciu.

Inną sprawą skojarzenia uczuć z wyobrażeniami przyjemność, którą nam sprawia widok dostatku lub władzy, ilekroć nie oglądamy ich u ludzi, posiadających rzecz przez nas daremnie pożądaną, przyjemność, którą sprawia prawie zawsze widok zdrowia. Gonimy za znajomością z możnymi, radziśmy królów choćby z daleka oglądać, a nawet przedmioty lub ludzi, którzy z możnymi w jakiejś są styczności, sprawiają nam pewną przyjemność, kiedy możemy je posiąść, albo choćby tylko oglądać; podobnież bywamy przychylnie usposobieni dla jestestw zdrowych, a przeto zwyczajnie dla jestestw młodych, czy to są ludzie, zwierzęta czy rośliny. Widok choroby i starości u jakichkolwiek organizmów sprawia nam przykrość i czyni nas mimowoli niechętnymi dla jestestw utrapiopionych: widok śmierci, rozkładu i ran przypominających śmierć lub rozkład, bywa wprost wstrętnym, czasem nawet przerażającym : tak samo oddziaływa na nas widok ubóstwa a zwłaszcza nędzy, i wszelkiego społecznego poniżenia.

Nie ma ostrego przedziału pomiędzy uczuciami a wyobrażeniami — i owszem zlewają się z sobą niepostrzeżenie; każde wyobrażenie jest przechowaniem albo odnową doznanego wrażenia, a zatem uczucia, i na odwrót mamy o każdem doznanem uczuciu wyobrażenie; przeto skojarzenie wyobrażeń z uczuciami musi się odbywać podług tych samych praw, co skojarzenie wyobrażeń pomiędzy sobą; gdy zatem dostrzegamy, albo wspominamy zjawiska, towarzyszące zwykle u nas samych miłemu uczuciu, doznajemy miłego uczucia w słabszym stopniu, choć się te zjawiska nas tym razem nie tyczą. Wiedzą o tem artyści; dlatego to budowniczy rad w przepych swoje ubierać gmachy, albo naśladować sposób budowania możnych; malarz rad wyobraża, poeta wspomina królów i możnych, stroje i gmachy bogate, wszelkie potęgi otoczenie, biesiady i tańce, a jeśli sztuka nowożytna zajęła się ubóstwem, uczyniła to z powodów innych, ze zmysłowym instynktem o tyle chyba zgodnych, o ile rozmyślania społeczne mają na celu polepszenie materyalnego bytu rzeszy, rozbudzonych a patrzących po części zawistnem okiem na bogactwa możnych, do których przeto obecnie niechęć czują.

Każde wzruszenie rozbudza funkcye życiowe i jako takie, samo w sobie bywa przyjemnem o ile nie jest ani zbyt silnem, ani nadto długotrwałem; dostrzegłszy to, człowiek goni za wzruszeniami o ile możności urozmaiconemi: polubił zatem wszystkie hazardy gry, sportu, polityki. Od osobistego nastroju zależy, czy to upodobanie tyczy się hazardów połączonych z gwałtownym ruchem i niebezpieczeństwem fizycznem, czy też gry, w której bez ekscytacyi ciała, łożymy środki służące do dopięcia fizycznego dobrobytu — a zatem dziś przeważnie pieniądze; także od indywidualnego nastroju zależy stopień napięcia wzruszeń przyjemny albo przykry, a w miarę przyzwyczajenia do pewnego rodzaju hazardów, coraz silniejszych domagamy się wzruszeń. Słabsze, dla ogółu przyjemne wzruszenia budzi widok hazardów cudzych, jak to naprzykład przy wyścigach, nawet przy walce bokserów albo byków, a przedewszystkiem żywe wyobrażenie gwałtownych wzruszeń osób urojonych, którego doznajemy, czytając powieść albo patrząc na dramat.

Człowiek posiada zdolność wzruszeń większą od tej którą zwierzęta obdarzone bywają; prócz tego przez zdolność celowego, samowolnego myślenia, bywa dostępnym dla uczuć rozumowych, które się tylko bardzo słabo u najwyższych zwierząt odzywają, a u człowieka biorą nieraz przewagę nad bezpośredniemi, instynktowemi. Ale pamiętać należy o tem, że bezpośredniem albo pośredniem źródłem uczuć dotąd opisanych, a tak wielce urozmaiconych, jest zawsze jedno i to samo, wspólne ludziom i zwierzętom dążenie do doskonałego rozwoju ciała, wedle idei rodzaju swego, czy postaci swojej.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej