Henryk Schmitt

RZUT OKA NA NOWY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

RZUT OKA NA NOWY PROJEKT BEZWARUNKOWEGO RÓWNOUPRAWNIENIA ŻYDÓW

oraz odpowiedź na zarzuty, z któremi dzisiejsi ich obrońcy przeciw narodowi polskiemu występują,

Henryk Schmitt

Naród nasz wystawiony na mnogie pociski ze strony ludzi, którym właściwie nigdy słusznego nie dawał powodu urazy, zbywał po większej części wzgardliwem milczeniem podobne zaczepki, potwarze i zarzuty bezzasadne, ponieważ unosił się przekonaniem, że na złą wolę i bezczelność napastników pokątnych nie ma lepszego nad wzgardę lekarstwa. Lecz gdy zuchwałość ich i zaciekłość miasto ustawać, coraz bardziej się wzmaga, gdy przy każdej sposobności, ilekroć jaka sprawa ważna i ogół obchodząca bywa poruszaną, zgraja pisarków niedouczonych i niedowarzonych pod osłoną fałszywego liberalizmu rzuca się nań zajadle, i poprzekręcawszy dzieje i wydarzenia w najniewłaściwszem świetle stosunki tutejsze wystawia, gdy i teraz z powodu wznowionej kwestyi równouprawnienia żydów przeciwnicy nasi tej samej chwytają się taktyki, jakiej od dawien dawna używali; musimy na chwilę położyć na bok poważniejsze zatrudnienia i prace, aby występując na polu publicystyki, okazać tym panom, że w obronie narodu i jego praw, że w obronie słuszności i prawdy, ani sił ani odwagi nam nie zabraknie. Poczuwamy się zaś do tej powinności nie dla tego, że tam jacyś pseudoliberaliści okryci tajemniczą osłoną bezimienności, puszczają w świat o nas bajki, plotki i fałsze, któremi nieobeznanych z istotą rzeczy w obłęd pragną wprowadzić i opinią publiczną przeciw nam uprzedzić, ale dla tego, że prawdzie hołd się należy, i że w kwestyach tak żywotnych i ważnych, jaką zawsze była kwestya żydowska dla kraju naszego, milczeć nie wolno, skoro strona przeciwna wszelkich sił wytęża, aby i celu swego dopiąć, i nas w dodatku przed Europą zniesławić. Ktoby wątpił o podobnym zamiarze owych nibyto przyjaciół ludzkości i postępu, którzy dziś z taką żarliwością w obronie praw ludu Izraela występują, niech odczyta uważnie świeżo w trzech już wydaniach ogłoszone w Wiedniu pisemko: "Denkschrift über die Stellung der Juden in Oesterreich," a przekona się o słuszności naszego twierdzenia.

Nie myślimy nikomu za złe poczytywać, jeżeli występując w obronie praw jakiejkolwiek pokrzywdzonej cząsteczki rodzaju ludzkiego, przemawia z ogniem i zapałem, lub na dowody się sili, aby świat o słuszności podjętej przekonać sprawy, ponieważ uważamy to za najgłówniejszy obowiązek każdego prawego obywatela i człowieka. Lecz należałoby zawsze pamiętać, że jak w każdej społeczności ludzkiej musi istnieć pewna równowaga praw i obowiązków, na której dobro pojedynczych i całej powszechności bezwarunkowo polega, tak domagając się praw dla jakiejś części mieszkańców, nie można żądać podeptania lub naruszenia praw ogółu. Nie trzeba przytem zapominać, że jak obrona pokrzywdzonych jest rzeczą najzupełniej godziwą i chwalebną, tak krzywdzące innych zaczepki niesłuszne są zawsze dowodem niewątpliwym, że taki obrońca pomiatając zasadami moralności, gotów każdego chwycić się środka, byle dojść do celu, a co więcej, że nie tyle mu idzie o wymiar sprawiedliwości należnej jednym, ile o pognębienie drugich. Dziś nabyliśmy już przekonania, że pod płaszczykiem udawanej filantropii wolno bezkarnie wszelkich dopuszczać się przeciw nam nieprawości, co do tego doszło obecnie stopnia, że gdyby który z nienawistnych nam filantropów tutejszych i sąsiedzkich wziął się przypadkiem do rzewnego opisu ciężkiej niedoli murzynów w Ameryce, znajdzie zawsze dogodną sposobność uderzenia na Polaków, a szczególniej na szlachtę polską, która zdaniem tych panów jest arcywzorem wszystkiego, co złe, wsteczne, przeciwne dobru ludzkości i postępom oświaty, która zatem jest przyczyną każdej nieprawości, jaka się tylko gdziekolwiek w świecie wydarzyła. Nie dziw więc, że mając głowę tem nabitą, wmięszywają nas i w takie nawet sprawy, w których żadną miarą nie mogliśmy mieć współudziału.Że nie bez przyczyny na taką zapamiętałość powstajemy, może najlepszym być dowodem kwestya żydowska, którą wszystkie pisma zamiejscowe obecnie tyle się zajmują. Nim zaś przystąpimy do odparcia bezzasadnych, choć zjadliwych pocisków, któremi obrońcy żydów na nas ciągle miotają, musimy poprzednio wyświecić, jakie było położenie społeczne tychże w dawnej Polsce, a jakie w innych krajach Europy, gdyż z takiego dopiero zestawienia faktów dziejowych okaże się jawnie, że jeżeli położenie żydów u nas było w niejednem bardzo niedogodne, nie mogą przecież sumiennie się uskarżać, że w Polsce na równie systematyczne zdzierstwa i prześladowania byli wystawieni, jak wszędzie indziej. Okażemy następnie wzajemny stosunek praw i obowiązków zachodzący między społeczeństwem a żydami, na co dotąd w całej kwestyi żydowskiej zbyt mało zważano, i dla tego nie dziwi nas bynajmniej, że zapoznanie tego stosunku jak nie mniej wyradzających się zeń wzajemnych usposobień, musiało na najmylniejsze naprowadzać twierdzenia i wnioski. Pozwolimy sobie dalej rozebrać następstwa bezwarunkowego u nas równouprawnienia żydów, za którem autor wspomnionej broszury niemieckiej stanowczo przemawia, a całą rozprawę naszą zamkniemy kilku jeszcze słowy napisanemu w obronie spotwarzonej szlachty polskiej, a imie nasze i stanowisko niezależne będzie każdemu rękojmią, że sam tylko wzgląd na słuszność i prawdę, a nie jakieś tam pobudki kastowe mogły nas do tego spowodować.

I.

Gdy po zburzeniu Jerozolimy Rzymianie żydów z ojczystych siedzib wypędzili, zaczęło się ich rozprószenie i tułactwo po wszystkich stronach znajomego świata. Wygnani z ojczyzny, do której im wracać nie było wolno, unieśli z sobą miłość ku niej i wytrwałe przywiązanie do wiary, praw i zwyczajów przodków, a najsroższe prześladowania i niedole nie zachwiały w nich przekonania, że są narodem od Boga wybranym, i do wielkich rzeczy przeznaczonym. Wśród ucisku i nędzy, wśród najcięższej niewoli pocieszali się zawsze nadzieją, że obiecany pojawi się kiedyś zbawca, i nie tylko do pierwotnej przywróci ich ojczyzny, ale przytem uczyni ich pierwszym i naczelnym narodem w świecie. Gbyby nie ta nadzieja pełna otuchy i ożywczego zapału, nie byliby nigdy żydzi zdołali wytrwać przez tyle wieków i utrzymać swą narodowość wszędzie wzgardzoną. W pierwszych wiekach swego tułactwa i rozprószenia po prowincyach olbrzymiego państwa rzymskiego, doznawali żydzi tego samego mniej więcej losu, co i chrześcijanie, których serdecznie nienawidzili, i do których srogiego prześladowania nie raz zabiegami swemi się przyczyniali. Lecz poźniej zmieniły się stosunki. Wiara chrześcijańska odniosła stanowcze zwycięztwo i zapanowała nad światem, a choć potężne państwo rzymskie runęło, i Rzym przestał być stolicą polityczną świata, władał przecież sercami milionów wiernych jako siedziba głowy i naczelnika kościoła chrześcijańskiego. Zwycięztwo idei chrześcijańskiej czyli nowego zakonu odniesione i nad pogaństwem i nad starym zakonem, nie było skutkiem przewagi orężnej, ale koniecznem następstwem wewnętrznej siły i potęgi, która w niej tkwiła, i odrodzenie świata i całej cywilizacyi jego spowodować musiała. Gdy zaś filozofia i cywilizacya pogańska poddały się ostatecznie wyższej i zwycięzkiej idei chrześcijanizmu, przekonawszy się o bezowocności dłuższego oporu, nie chcieli pójść za tym przykładem zwolennicy starego zakonu, a jak niegdyś wśród świata pogańskiego tak byli i wśród chrześcijan w sprzeczności z panującemi zasadami i wyobrażeniami, choć nie zdołali nikogo przeświadczyć, że ich własne zasady, pojęcia i wyobrażenia są rzeczywiście lepsze. Lecz jakkolwiek położenie ich wśród pogan nie było zbyt przyjemne, pogorszyło się przecież o wiele w nowo powstałych i powstających państwach chrześcijańskich, i to z dwu głównie przyczyn. Najprzód nie mogli chrześcijanie żydom przebaczyć, że w czasach wspólnej niedoli i ucisku byli nieraz z ich poduszczenia na srogie ciosy wystawieni, a powtóre, że chcąc ich koniecznie nawrócić i skłonić do przyjęcia wiary, fałszywem uwodzili się przekonaniem, jakoby najlepszym i najstosowniejszym do przełamania ich uporu środkiem było nieludzkie i srogie z nimi postępowanie. Myśl ta niedorzeczna upowszechniła się szczególniej w średnich wiekach i państwach, gdzie ideja chrześcijanizmu splotła się w dziwny sposób z barbarzyńskiemi pojęciami i usposobieniami mieszkańców. Lecz prze- śladowania, gwałty i dzikie okrucieństwa, zestopniowywały upór tylko żydów, i rozsrożały ich serca najzjadliwszą nienawiścią przeciw wszystkiemu, co było chrześcijańskiem. Że im się przeciwnicy równą odpłacali nienawiścią, byłoby zbytecznem dowodzić, gdy i najmniej obeznany z dziejami państw europejskich wiedzieć może, z jaką ich wszędzie zaciekłością do niedawna uciskano. W wielu stronach nie uważano ich prawie za ludzi, zdzierano bezwstydnie i lekkomyślnie, przeganiano z miejsca na miejsce, zabierano im dzieci, a co gorsza, przypisując im krwiożercze usposobienia, karano i męczono ich najsrożej za urojone zbrodnie. Wyjęci z pod opieki praw byli wszędzie niemal narażeni albo na pastwę rozhukanego pospólstwa, albo na srogość sądów, które pełne uprzedzeń i przesądów, karały ich najlekkomyślniej jako bluźnierców, targających się na świętości chrześcijańskie, i jako okrutników, którzy do swych obrzędów religijnych potrzebują koniecznie krwi dzieci chrześcijańskich. Wszystko, co tylko ciemnota, zabobon i niedorzeczność wymarzyć i wymyślić zdolne, można znaleść w obszernych nawet dziełach, które zaślepieni fanatyzmem prześladowcy żydów wydawali. Kto chce w przybliżeniu poznać, jakiego żydzi doznawali losu we wszystkich stronach Europy a szczególniej w Niemczech, we Francyi, w Hiszpanii i Anglii, niech odczyta uczoną Tadeusza Czackiego rozprawę o żydach, wydaną w Wilnie 1807 r.

Nikt, kto tylko zdrowy posiada rozsędek, nie potrzebuje się nawet w dzieła filozofów niemieckich zagłębiać, aby nabyć przekonania, że krzywdy żydów były wielkie i ciężkie, że znęcanie się nad nimi jest hydną plamą w dziejach narodów, które dziś nami pomiatając, prawią nietylko o wyższości swej teraźniejszej, ale zarazem i o dawniejszem górowaniu swem w oświacie, ludzkości i prawodawstwie, a nas najłaskawiej mianem barbarzyńców obdarzają. Tym czasem idąc za świadectwem dziejów, przeświadczamy się widocznie, że u nas żydzi bardzo łagodnego w stosunku doznawali losu. Już bowiem Mieczysław Stary nakładał surowe kary na zuchwałych psotników, którzyby ich bóżnice znieważać śmieli. Jest to pierwszy wyraźny ślad opieki ze strony władz im udzielanej. Zdaje się atoli, że w ówczas zastępy ich nie były jeszcze liczne w Polsce, ani może stale osiedlone, ponieważ nie ma prawie o nich wzmianki w podaniach. Lecz w wieku XIII. musiało się wielkie ich mnóstwo chronić do Polski, uchodząc przed srogością prześladowców w bliższem i dalszem sąsiedztwie naszem. Nieszczęśliwi tułacze, odzierani z mienia i dostatków, które sobie przemysłem i oszczędnością uzbierali, ścigani gdyby zwierzęta leśne lub rozdarowywani gdyby stada bydła rzeźnego, uchodzili z życiem przynajmniej, nie pewni nigdy, czy wypocząwszy gdzie chwilę, nie wypadnie znowu w dalszą puszczać się włóczęgę. Tak przybyli do Polski w większych tłumach, a zasiedziawszy się w niej, wyrobili sobie u Bolesława Pobożnego, księcia wielkopolskiego (1264 r.) przywilej zabezpieczający ich osoby, mienie i obrzędy religijne tak przeciw samowoli i nadużyciom władz i urzędów publicznych, jak niemniej przeciw gwałtom prywatnych, a oraz przeciw niesprawiedliwości sądów. Przywilej Bolesława nie przyznaje im wprawdzie wyraźnie praw obywatelstwa, lecz skoro im pozostawia własne sądownictwo w sprawach między sobą, gdy zastrzega, że w sprawach, w których chrześcijanin jest powodem, na świadectwie samych chrześcijan sądy przestawać nie mogą, ale i żydów na świadków powoływać mają, skoro waruje, że oskarżający żyda o zabijanie dzieci chrześcijańskich w razie nieudowodnienia mu winy, takiej samej ma popadać karze, jakaby była dotknęła winnego, gdy w końcu nie dozwala targać się na ich osoby lub obrzędy religijne, a zabicie żyda karze ilością grzywien za zabicie szlachcica przepisanych, zapewnia im to wszystko, czego w owoczesnych stosunkach nigdzie prawie im nie zapewniono. Zastrzeżenie szczególniej, że żyd nie może być sądownie przekonany o winie, jeżeli oskarzyciel obok świadków chrześcijańskich nie postawi przepisanej ilości świadków żydowskich, miało w ówczas nader wielkie znaczenie, ponieważ powściągało chętkę lekkomyślnego lub złośliwego pociągania żydów do sądu, skoro nie było nadziei, że tam będzie można surowy przeciw nim wyjednać sobie wyrok. Wtedy atoli i później sarkano wielce na te opisy przywileju, mieniąc je pokrzywdzeniem chrześcijan, gdy się rzeczywiście przekonano, że żydom wiele mogło uchodzić bezkarnie, ponieważ niepodobna było znaleźć żydów świadczących przeciw oskarżonemu współwiercy, gdy im tego nawet przepisy własnego wzbraniały zakonu. Z czego wynikło, że chcąc uzyskać sprawiedliwość, trzeba było się udawać ze skargą do starszyzny żydowskiej, a tak uznawać jej władzę sądową tam, gdzie właściwie tylko sądy krajowe winny były rozstrzygać.

Przywilej Bolesława rozciągał się tylko na żydów mieszkających w Wielkiej Polsce. Czy w innych dzielnicach żydzi podobne wyjednali sobie u książąt nadania, nie ma śladów wyraźnych, choć trudno przypuszczać, by nie starali się o nie. Gdy zaś w wieku XIV. rozerwane części Polski w jedno znów się spajać zaczęły, a pod Kazimierzem W. istotnie w potężne zlały się królestwo, wyjednali sobie żydzi zatwierdzenie i rozszerzenie powyższego przywileju, przezco rozciągała się jego prawomocność na całe królestwo. Czy wdzięki Esterki, czy wyrozumiałość króla, czy bogate upominki żydów spowodowały to zatwierdzenie, może nam być dziś obojętnem, ponieważ dość nam na tem, że odtąd zostawali żydzi pod jakąś przynajmniej opieką prawa i władz rządowych, i nie byli na takie u nas bezprawia i zdzierstwa wystawieni, jak wszędzie indziej. Prawa, jakie im Kazimierz w zatwierdzeniu przywileju Bolesława, przyznał, były bardzo rozciągłe jak na ów wiek przesądów i fanatyzmu, ponieważ uwalniał ich z pod wszelkiej niemal juryzdykcyi sądów i dozwolił własnemi rządzić się ustawami. W miastach mieli swe osobne sądy i zwierzchności, podobnie jak inni mieszczanie obcego rodu, nie chcący podlegać wspólnej władzy miejskiej, czem ich porównał z tymiż.

W późniejszych czasach było nie mało utyskiwania na ten przywilej Kazimierza, lecz gdy raz był wydany, stosowano się doń zawsze, czego najlepszym dowodem umieszczenie jego w zbiorze ustaw przez Łaskiego sporządzonym. Miał zatem moc prawa obowiązującą, a żydzi mogli w każdej potrzebie nań się powoływać, nie zważając na niedorzeczne zastrzeżenia, które doń poprzyczepiano. Pod ochroną takiego przywileju mogli wszelkim oddawać się zajęciom, mając pewność, że nikt nie będzie śmiał bezkarnie ich prześladować i zdzierać, skoro wyraźne orzeczenia praw im przyznanych surowo tego wzbraniają. I rzeczywiście musiało im się dziać nie źle u nas, jeżeli tak się rozmnożyli, jak w żadnem innem z państw europejskich. A chociaż nie obeszło się bez uciążliwości, gwałtownych postępków i dość częstych wybryków rozhukanego po miastach pospólstwa ; chociaż do ustaw publicznych i do uchwał synodalnych, powciskały się rozmaite przeciw nim zastrzeżenia i przepisy przeciwne przyznanym im pierwotnie prawom, nie mogą przecież twierdzić sumiennie, że u nas sobie tego przeciw nim dozwalano, co w innych krajach. I to zresztą, co może do najprzykrzejszych być zaliczane uciążliwości, jak n. p. przepis, aby żydzi odróżniające się od inych mieszkańców znaki nosili na sukniach, i pod ciężkiemi karami nie śmieli przyjmować chrześcijan do służby, nie jest naszym lecz powszechnych soborów wynalazkiem, i nie musiało zbyt surowo być wykonywane, jeżeli tylekrotnie trzeba było je ponawiać. Nie ulega również wątpliwości, że położenie ich mimo tych i podobnych przepisów i rozporządzeń czy to synodalnych czy nawet sejmowych, było dość u nas swobodne, choć od czasu do czasu żarliwość religijna przeciw nim wybuchała w namiętny sposób, choć w skutek tego zdarzały się kiedy niekiedy gwałtowne lecz przemijające prześladowania. Były to miejscowe tylko klęski i łatwo dały się ukoić, ponieważ nie przybierały nigdy znamion systematyczności na cały kraj rozciągnionej, i dla tego mogli zawsze żydzi pod opiekę prawa się uciekać, które tego nie dozwalało. Ograniczano wprawdzie później przyznane im pierwotnie prawa, czy to ścieśnianiem ich wolności kupczenia, czy też zakazami, aby im takich nawet posad publicznych nie powierzać, które przedtem zajmowali bardzo często, jak n. p. przy urzędach cłowych, lecz wszystkie te i podobne zastrzeżenia trzeba zaliczać nie tyle na karb narodu naszego i wszechwładnej w nim szlachty, ile na karb żywiołu giermańskiego, który po miastach naszych się zagnieździł, a skłonny z natury swej do nietolerancyi na podstawie praw miastom nadanych nieustanne przeciw żydom czynił o to zabiegi u naczelnych władz Rptej. Dla tego używali żydzi największej tam swobody, gdzie ten żywioł najmniej się upowszechnił, jak na Ukrainie i w innych południowo-wschodnich stronach państwa, czego niewątpliwem są świadectwem podania kardynała Kommendoniego, gdy za to w województwach pruskich, w których jak wiadomo żywioł miejsko-niemiecki najwięcej przeważał i najdłużej się utrzymał, tysiącznemi ograniczepiami i zastrzeżeniami żydom dokuczano. Nie ulega również wątpliwości, że wszyscy prawie innowiercy więcej byli przeciw żydom uprzedzeni, i bardziej na nich nastawali, niż katolicy. Z późniejszych zaś zażaleń Kozaków można się przekonać, że położenie społeczne żydów było u nas stokroć lepsze i znośniejsze, niż ludu wiejskiego, który tworzył przecież tak ogromnie przeważającą większość pierwotnych tej ziemi mieszkańców, a który dozwalano im uciskać.

Wiemy wprawdzie, że obok przyznanych żydom praw istniały mnogie ograniczenia i przepisy nacechowane urzędownie niejako wzgardą, jaką im w ogóle społeczności chrześcijańskie okazywały. Przesądy i uprzedzenia połączone z żarliwością religijnego zapału bywały często niestety powodem ciężkiego pokrzywdzania tych, których po prostu za nieprzyjaciół rodu ludzkiego poczytywano. Kradziono im zbyt często dzieci, aby je chrzcić i w wierze chrześcijańskiej wychowywać, choć tego wzbraniały i rozporządzenia stolicy apostolskiej, i wyraźne orzeczenia prawa. Skargi o gwałt podobny zanoszone ze strony żydów, bywały bardzo częste aż do czasów panowania Stanisława Augusta. Wytaczano im również ciężkie procesa o świętokradztwa, o zabijanie dzieci chrześcijańskich, których krwi mieli potrzebować, jak im zarzucano, do swych obrzędów religijnych. Bywały nawet wypadki, że sądy wymógłszy na obwinionych mękami przyznanie się do winy urojonej,  skazywały ich na najsroższe kary. Lecz nie u nas tylko działy się tego rodzaju okrucieństwa wynikające z obłąkanego przesądami rozumu sędziów. Dostarczą nam bowiem niezliczoną ilość przykładów jeszcze okropniejszych, dzieje sądownictwa każdego kraju i państwa. Dość przypomnieć sobie sądy boże, wyroki przeciw czarownicom i czarnoksiężnikom, lub srogie karanie mniemanych upowszechniaczy morowej zarazy, aby ze zgrozą odwracać oczy od tych wieków barbarzyństwa i ciemnoty, i składać dzięki niebu, że raz na zawsze przeminęły i wrócić już nie mogą.

Jeżeli przeto bezstronnie i sumiennie zechcemy zestawić sposób postępowania, jakiego sobie u nas względem żydów dozwalano, z tem, co się wszędzie indziej działo, możemy śmiało twierdzić, że pominąwszy pojedyncze, choć zbyt może często powtarzające się krzywdy i gwałty, których zresztą w ówczesnych stosunkach niepodobna było uniknąć, obchodzono się z nimi przecież z większą łagodnością, ludzkością i wyrozumiałością, niż w innych krajach Europy, i że nie deptano tak bezmyślnie praw przyrodzonych, które im jako ludziom przysługiwały. Z czego wolno nam dalej wznosić, że skoro nie daliśmy żydom powodu uzasadnionego do skargi, jakoby los ich w naszej ojczyznie był kiedykolwiek mniej znośny, niż gdzie indziej, musi nas zadziwiać, dla czego dzisiejsi ich obrońcy i adwokaci śmią ostrzej na nas a nawet wyłącznie prawie uderzać? Jeżeli bowiem sądzą, że gdy w Niemczech, Anglii lub Francyi uczeni mężowie za ich prawami się ożywali, i takowe im wywalczyli, już tym czynem wszelkie dawniejsze zatarły się niesprawiedliwości, niech nie zapominają, że i u nas sejm czteroletni wyznaczył również osobną komisyę upoważnioną do ułożenia stosunków i praw żydów, która wypracowała obszerny w tej mierze projekt, nie urzeczywistniony dla tego jedynie, że niebawem wraz z ustawą rządową 3. maja 1791 r. i z innymi uchwałami sejmu tego i ojczyzna runęła

W przepaść zagłady. O tym projekcie reformy żydów pomówimy nieco obszerniej na właściwem miejscu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej