Stefan Buszczyński

SĄDY CUDZOZIEMCÓW O POLSCE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

SĄDY CUDZOZIEMCÓW O POLSCE

I JEJ WALKACH Z ZABORCAMI

Buszczyński Stefan

W braku bezstronnego, od namiętności wolnego krytycyzmu, — w braku zdrowych, indywidualnych sądów obok poniewierania zdań powagowych, — w chaosie najsprzeczniejszych poglądów, — wśród tych wszystkich objawów ujemnych, składających razem jedne z głównych cech epoki, w której żyjemy, nikt wszakże w tłumie czytających dziś nie pyta: co piszą ? ale kto pisze ?

Jest w tem dowód sprzeczności i chwiej -ności zdań. Z drugiej strony: jest również w tem dowód, iż ogół szuka prawdy i podstawy, na której mógłby zburzoną oprzeć prawdę. Gwoli tej potrzebie służy niniejszy zbiór sądów o nas i naszej sprawie, wydanych przez najznakomitszych mężów Europy, przez monarchów, uczonych i papieży.

Obalono mnóstwo zasad uznanych dotąd za święte i nienaruszalne, a temu dziełu zniszczenia nadano szumną nazwę „nowych badań". Nie odkryto jednak w sferze naszych dziejów nic nowego; a owe „badania" nie były mozolnym trudem poszukiwań w skarbnicy wiedzy, lecz zuchwałym sądem zarozumiałości lub chęcią popisania się oryginalnością poglądu. Wymyślono przytem wygodną teoryę opierania się na „własnem zdaniu," na tak zwanem „przekonaniu weumętrznem" (jak gdyby to nigdy zawodzić nie miało), bez „odwoływania się do mistrzów i świadectw". Ten system, uwalniając „badaczy" od wszelkiej poważnej pracy, dozwalając im rozumować „w imię zdrowego rozumu," któremu sami przyznali monopol zdrowia i trzeźwości, utworzył niewyczerpany materyał sofizmatów, szkodliwych narodowemu organizmowi.

Jak śnieżne lawiny sypią się zewsząd świecące ułudnym blaskiem lodowate bryły, co pokrywają zieloną dąbrowę, polewaną krwią i potem przeszłych pokoleń. Tłum zbiera je chciwie niby olbrzymie perły i dyamenty! Nęcą ku sobie łatwowiernych, choć pod niemi otchłań.....

Z energią pełną szlachetnej grozy i oburzenia wołał do fałszywych proroków, do oszczerców ojczyzny, do odstępców sprawy narodowej wielki nasz arcykapłan Woronicz:

Wy chytrych zdrad sąsiednich służalce nikczemni!
Błędu, dumy, prywaty krzykacze najemni!
Wy wszyscy coście różne barwy przybierali,
I zgubą Matki waszej ręce powalali;
Niech ta krew na was spadnie i na wasze dzieci
I piętnem matkobójczem na czole wam świeci.
A przekleństwa zgubionych milionów ludzi,
I tych których potomność z-ich wnuków obudzi,
Niechaj was obłąkanych po puszczach ścigają
I nory wasze wyciem strasznem napełniają.

I.

PRZESTROGI O CARSTWIE MOSKIEWSKIEM SIĘGAJĄCE XVI WIEKU. NAJDAWNIEJSZE ŚWIADECTWA CUDZOZIEMCÓW O POTRZEBIE ISTNIENIA POLSKI DLA SPOKOJU EUROPY.

Nic łatwiejszego jak zarzucić stronniczy pogląd autorowi badającemu ojczyste dzieje, albo obwiniać go o zbyt pochlebny sąd w rzeczach tyczących się jego narodu. Najwymowniejsze fakta przedstawione przed oczy ludzi ze złą wiarą nie przekonają upartych lub uprzedzonych. Ażeby o ile możności zapobiedz podobnym zarzutom, najlepiej odwołać się do sądu cudzoziemców o Polsce i jej sprawach.

Państwo moskiewskie wznosiło się przez lat czterysta, począwszy od wstąpienia na tron Iwana IIIgo, który panował od 1462 do 1505 roku, a właściwie mówiąc, począwszy od 1480 roku, gdy car ten chytrością więcej niż orężem pokonał Mongołów i na zwaliskach Złotej hordy zbudował monarchię ze stu kilkudziesięciu ludów rozmaitego plemienia złożoną pod jego następcami.

Przez lat czterysta wzrastało państwo moskiewskie ; stawało się coraz groźniejszem dla Europy; a gdy po czterech wiekach doszło do najwyższej potęgi, uczuło w sobie samem zarodek śmierci i rozkładu. Iwan III i Aleksander II stoją na dwóch dziejowych krańcach tego państwa. Wzrost, zlepionego siłą oręża, carstwa, składającego się z różnorodnych żywiołów, wzrost na cudzych pokładach państwa bez narodu, wzrost wysilony ciała bez wewnętrznych warunków organizmu, nieodbicie do życia potrzebnych, innego końca mieć nie mógł. Życie wlewane sztucznie za pomocą ukazów, musiało wcześniej lub później okazać objawy nieobecności ducha. W konwulsyjnych drganiach, wciągając w siebie z wysiłkiem cudze powietrze, olbrzym obcemi sokami wykarmiony, starał się dawać dowody, że ma także prawo do bytu, do samoistnego człowieczego bytu. Lecz wnet ciężarem czterech wieków niewolnictwa powalony, zadławiony potężną ręką cara, upadał omdlały i czuł, że ta ręka nie pójdzie za wskazem litości; bo w jej żyłach teutońska krew płynie; przekonał się, że natura budzącego się do życia społeczeństwa nie ma nic spólnego z samowładcą, że istnienie poddanych potrzebne tylko dla cara i dynastyi.

Od Aleksandra IIgo zaczęło się wielkie konanie tego olbrzyma. Nie mniej przeto póki państwo moskiewskie nie zjawi się w odmiennej postaci, do prawdziwego życia z wewnętrznych zasobów powołane, póty nie przestanie być postrachem Europy, postrachem dla wolności ludów i bezpieczeństwa tronów. Wszak Byzancium konało trzysta lat i zarażało duchem całą Europę.

Rzecz godna nadzwyczajnej uwagi, iż od połowy XVI wieku zapowiadano Europie, że moskiewskie państwo stanie się niebezpiecznem dla oświaty, dla handlu, dla postępu i cywilizacyi. Już wtenczas nie brakło jej na przestrogach.

Monarchowie i europejskie ludy z równą obojętnością patrzyli na Iwana Okrutnego, na Piotra I, na Katarzynę, jak na Aleksandra II!

Jeszcze w XVI stuleciu, gdy car Iwan IV zwany Okrutnym siedział na moskiewskim tronie, król polski Zygmunt August pisał do królowej W. Brytanii, z Knyszyna, dnia 13 czerwca 1567 r.: „My to dobrze wiemy, że im więcej potęga moskiewska rozrośnie, tem straszniejszą stanie się nietylko dla nas samych, ale w krótce dla całego chrześciaństwa". (British Museum. M. SS. Col. Library. N. B. II. F. III.)

Poseł polski Solikowski na posłuchaniu municypalnem w Lubece d. 8 stycznia 1568 roku to samo ostrzeżenie dawał Niemcom wyrzekłszy pamiętne słowa: Nieprzyjaciel ten odległy, nieprzyjaciel srogi i ambitny, zachęcony, wzmocniony i oświecony przez naszych marynarzy, przedsiębierze rzeczy coraz bardziej zatrważające. On doprowadzi do tego, że wam nietylko prawa tyczące się handlu morskiego dyktować będzie, ale w ten sposób wpuszczony przez was w środek naszych republik, zmusi was w krótce wystąpid do walki przeciwko niemu pod samemi murami miast waszych, w obronie bezpieczeństwa waszych osób, dóbr, dzieci i praw waszych. Niech was Bóg broni, byście popaść mieli pod jego jarzmo. Nie bez przyczyny dawniej niektóre prowincye cesarstwa teutońskiego wszelkie obelgi Polsce przez tych barbarzyńców wyrządzone, za swoje własne uważały".

Tych twierdzeń nie można przecie nazwać stronniczemi, albowiem owe prorocze słowa wyrzeczone były wtedy jeszcze, gdy Polska stała na najwyższym stopniu potęgi i raczej dla moskiewskiego carstwa straszną była. Jakoż od chwili wzrostu tego państwa, Polska nigdy nie zeszła ze swego stanowiska; przez lat czterysta spełniała posłannictwo swoje od wieków jej przeznaczone; przez lat czterysta, nawet w okresie największego osłabienia, walczyła wszelaką bronią, z tym spólnym wrogiem ludzkości całej.

Niebezpieczeństwo ze strony monarchji moskiewskiej, zarówno jak potrzebę istnienia Polski do obrony europejskiego społeczeństwa widział nie jeden. Tu poprzestańmy na przytoczeniu niektórych tylko świadectw, pochodzących od ludzi, którzy do najrozmaitszych społeczności szczeblów i do rozmaitych narodów a nawet wyznań religijnych należeli.

W XVI wieku Mehmed-Ali ambasador turecki we Francji mówił rządowi francuskiemu: „Carat stanie się kiedyś niebezpiecznym nietylko dla Turcyi i chorągwi Mahometa, lecz dla Europy i chrześcijańskiego krzyża".

Melanchton (podobnież w XVI stuleciu żyjący) w jednem z dzieł swoich zostawił następujące słowa: „Wspaniałomyślność polskiego narodu widnieje szczególnie w jego nieustannych walkach z Tatarami dla spokoju całej Europy. Od wieków strzeże ją Polska, przeciw najazdom Tatarów i dzikich sąsiednich hord azjatyckich. Nie zapominajmy nigdy o tych dobrodziejstwach; a pamiętajmy zawsze jakim jest ten naród i w jakiej dziedzinie ziemi służy on Opatrzności, dla opiekowania się Europą, ażeby w jej łonie i w ludzkości przechowywać się mogły religja, sztuki piękne i wszelkie nauki dla społeczeństwa potrzebne". (De origine gen. kum.)

Może nikt bardziej zaszczytnego, a jednak zasłużonego świadectwa o Polsce nie wydał. Kto zna szczegóły z życia Melanchtona, wie, iż był on jednym z największych przyjaciół ludzkości, a należał do najsłodszych zarówno jak do najrozumniejszych mężów swego wieku.

Francja a może Europa cała nie miała lepszego króla jak Henryk IV. Gdy marzeniem i głównym celem większej części monarchów było zawsze tylko powiększenie granic państwa albo wzmocnienie monarchicznej władzy, wraz z zapewnieniem tronu dla szczęścia swoim potomkom, którzy jeszcze na świat nie przyszli, ten król marzył o doprowadzeniu Francji do tak pomyślnego stanu, ażeby najbiedniejszy z jego poddanych cieszył się dobrym bytem, mógł mieć codziennie pieczyste z kury na swym stole i czuł się szczęśliwym". W polityce Henryk IV starał się wprowadzić zasadę narodowości, a na drodze dyplomatycznej dążył do tego, ażeby dla dobra powszechnego, szczęścia Europy zadosyć uczynić potrzebom wszystkich narodów, zapewnić ich prawa i zabezpieczyć ich niepodległość od wszelkich możliwych zabiegów chytrości lub przemocy.

W planach swoich król ten szczególną zwrócił uwagę na Polskę. Utrzymywał, iż najwięcej przygotowanym i zbliżonym do urzeczywistaienia jego reformatorskich zamiarów był naród polski.

Dziś zaiste okoliczności się zmieniły. Przeszkody, jakie widział na swej drodze a które usunąć chciał Henryk IV. już po większej części nie istnieją albo zupełnie zmieniły postać. Atoli główne, zasadnicze podstawy reformy zamierzonej przez tego zacnego króla, w obecnych nawet czasach mogłyby być jeszcze urzeczywistnionemi; a jego polityka jakkolwiek stara, około trzech wieków licząca, mogłaby dziś jeszcze służyć za wzór europejskim kabinetom , samolubnie zajętym dworami, z których ciągną zyski, a nie troszczącym się bynajmniej o pomyślność ludów pochylonych pod ich sterem.

Oto jest plan zreformowania Europy, spisany w duchu i według myśli Henryka IV:

„Większa część państwa austrjackiego powinnaby być podzieloną między dwa potężne narody tworzące dwa silne mocarstwa, wchodzące już w skład Austrji. Jednem z nich jest Czechja, drugiem królestwo węgierskie. Do Czechji należałoby oczywiście przyłączyć Morawię, Szląsk i Luzację, albowiem mieszkańcy tych krajów pochodzą od jednego szczepu, mówią jednym językiem i tworzyli dawniej jeden naród. Węgrję wraz z Transylwarją moznaby powiększyć dodaniem kraju Wendów, dolnej Austrji i ziem rozciągających się pomiędzy Dunajem i adrjatyckiem morzem. Mieszkance tych ziem, jakkolwiek należą do słowiańskiego plemienia, z chęcią przyłączyliby się do królestwa węgierskiego, gdzie ludność różnych wyznań, jak greckie albo protestanckie, zadowolnioną była ze zmieszania się z właściwymi Madjarami".

„Węgrja— powiada Sully— uważaną była jako przedmurze chrześciaństwa i należałoby wzmocnić ją, aby mogła zawsze opierać się najazdom niewiernych". (Essai suadiplomatie. Liv. XXX p. 202).

"Wątpić nie można, iż w stanie zupełnej niepodległości Czechja i Węgrja doszłyby w w prędkim czasie do wysokiego stopnia rozwoju sił i pomyślności, ze swych własnych żywiołów, przez swobodne zastosowanie energji tych narodów, przez szybki postęp ich narodowej cywilizacyi, która była opóźnioną pod przymusowym naciskiem cywilizacyi obcej."

„Dla uzupełnienia europejskiego systemu nieodbicie potrzebną jest Polska, która podobnież jak Węgrja, będąc jedną z najgłówniejszych strażnic cywilizacyi i przedmurzem chrześcjaństwa, powinna być podtrzymywaną przez Europę i rozszerzoną do możliwie odległych granic. Powiększenie Polski bowiem byłoby zwiększeniem jej sił i tem większą rękojmią dla europejskiego pokoju".

„Dla powiększenia sił Polski należałoby zatwierdzić wszystkie jej zdobycze jakieby uczyniła nad niewiernymi i barbarzyńcami rozciągającymi się wzdłuż jej granic. Przytem trzebaby zakończyć jej spory z sąsiadami". (Ibidem L. XXX p. 202-206).

„Najważniejszą jest rzeczą doprowadzić Polskę do takiego stanu, aby była w możności bronienia Europy od najazdu Turków, Tatarów i Moskali. Jednak monarcha moskiewski mógłby być zaproszonym do wzięcia udziału w tem europejskim stowarzyszeniu, wszelako gdyby nie chciał podać się jego postanowieniom, powinien być wyłączonym".

„Jeżeli Wielki Książe moskiewski, czyli, jak siebie nazywa, car Rosyi — powiada tenże minister Sully — według mniemania niektórych pisarzy, dawny kneź Scytów, nie zechce przystąpić do tego stowarzyszenia, w takim razie potrzeba go wypędzić w głąb Azji, gdzie będzie mógł, według upodobania swego prowadzić dalej wojnę, którą prawie ciągle toczy z Persami i Turkami; a my w to niebędziemy się mieszać". (Ibid. p. 194.)

Te słowa księcia Sully, jednego z najznakomitszych i najcnotliwszych ministrów, wielkiego są znaczenia, tem bardziej, iż on był protestantem, a napisał je wtedy, gdy na tronie polskim siedział Zygmunt III.*)

O stanowisku Polski w jej stosunku do Europy i carstwa moskiewskiego widzieliśmy dopiero zdania wyznawcy Mahometa tudzież jednego z głównych przedstawicieli protestantyzmu, nareszcie obcego nam króla i dyplomacyi. Zobaczymy zaraz jak na tę sprawę zapatrywał się najwyższy zwierzchnik kościoła katolickiego.

Jestto faktem niewątpliwym, iż osłabienie Polski, w miarę wzrostu potęgi moskiewskiej przejęło trwogą całą Europę, choć już wtedy, po stanowczem zwycięztwie Jana Sobieskiego, „niewierni" wcale strasznymi nie byli. Społeczeństwo europejskie całe drżało o przyszłość; tkniętem zostało jakiemś zło wrogiem przeczuciem, i nie omyliło się jak to czas pokazał. A ów niepokój powszechny nie pochodził bynajmniej z pobudek moralnych, lecz przeciwnie, z interesu, ze strachu o byt własny, z zachowawczego instynktu. Czuli wszyscy, że w ogólnym mechaniźmie społecznym złamane jakby jedno najgłówniejsze koło. Przewidywali, może nieświadomie, że maszyna europejskiego ustroju tak jak dawniej działać nie może, że nastąpić musi jakiś zastój albo nawet cofnięcie się wstecz. Tak na tle jasnego błękitu 'zniknienie nagłe jednej wielkiej gwiazdy w systemie planetarnym, do której wzrok przywykł od wieków, wzbudziłoby uczucie trwożliwego zdziwienia. Jedni lękali się o swoje prawa, drudzy o korony swoje. Ludy i monarchowie usłyszeli brak jednego dźwięku, z drugiej strony jakiś świst przeraźliwy, niby świst „bicza bożego," nowego Atylli. Czuli wszyscy, że oświata, postęp, swoboda zostały wstrzymane pośród okrzyków tłuszczy pjanej radością z poczucia w sobie przewagi zwierzęcej siły. Niegdyś Brenus położył miecz na szali Romy, ze słowami: "Biada zwyciężonym". Tu trzy ręce położyły trzy miecze na szali Europy.

Przed rozbiorem Polski zwiększyła się powszechna trwoga. Krzyż Zbawiciela wstrząsała dłoń świętokradzka, a pod nim rozdzierano karty ewangelji z bluźnierczemi słowy:

„W imię Boga"! Spełniano szatańskie dzieło wzywając Boga na pomoc!...

Wtedy to pierwszy głos podniósł Naczelnik kościoła Chrystusowego. Papież Klemens XIII najpierwszy wydał odezwę do wszystkich katolickich monarchów, wołając: "Ratujcie Polskę!"

Na lat pięć przed pierwszym rozbiorem naszej ojczyzny rozesłał okólnik do Panujących dnia 30 kwietnia 1767 roku.

Do Ludwika XV króla Francji pisał: ,Jeżeli cierpi jeden członek ciała złączonego w imię Chrystusa, cierpią wraz z nim wszystkie członki. Jestem naprzód pewny ukochany synu mój w Chrystusie, że nie dowiesz się bez głębokiego wzruszenia o męczarniach braci Twoich w Polsce i o niebezpieczeństwie okropnem jakie grozi religji katolickiej w tym kraju... Któż nie przyzna że na Tobie najpierwej leży obowiązek bronienia jej, gdy Bóg Ci dał wielkie środki połączone z wielką potęgą".

Do Karola III króla Hiszpanji: „...Zaklinam Cię na Pana i Zbawiciela naszego: przyjdź w pomoc temu nieszczęśliwemu narodowi, zarówno świetnemu jak nienagannemu. Użyj z całą gorliwością wszelkich sposobów jakie Ci mądrość Twoja wskaże".

Do Józefa II cesarza rzymskiego: „...Nie mam wojsk dla ratowania Polski i zagrożonej w tym kraju religji katolickiej. Do Ciebie właściwie należy obrona kościoła. Udaję się do Twej pobożności, abyś ją pobudził" dla spieszenia z ratunkiem narodu, znajdującego się obecnie w strasznem niebezpieczeństwie".**)

Rzecz godna zastanowienia: Turcja jedna pomimo zaciętej wojny jaką prowadziła ciągle z carową moskiewską, pomimo okropnego wycieńczenia sił, gotowa była wysłać pomocnicze wojska do Polski. Wysoka Porta więcej miała politycznego zmysłu niż europejskie kabinety. Koran zawstydził „chrześcjańskich" i „arcykatolickich" monarchów. Druga okoliczność nie mniej zdumiewa. Wszystkie rządy, które opuściły Polskę (dawniej czy później), upadły. Na tronach zostały tylko te rodziny, których przodkowie rozszarpali Polskę. Nemesis dziejowa nie wydała jeszcze ostatecznego wyroku.

Tu miejsce dodać, iż sztandary konfederatów Barskich, z polecenia Klemensa XIII poświęcone były w Warszawie przez nuncjusza stolicy apostolskiej. Biskup Krasiński, wraz z Pułaskimi zawiązał konfederację Barską za wiedzą i zezwoleniem tegoż papieża. Ale w owym czasie — powiada Rotteck— „umiejętność była służebnicą despotyzmu. Naród wszędzie, wyjąwszy małą liczbę republik, był uważany za trzodę bydła i takim był rzeczywiście w krajach, gdzie słowo królewskie było wszystkiem a nic innego nie miało na celu, jeno interes czyli nieograniczoną chciwość panujących rodzin. Nie było innej cnoty tylko posłuszeństwo. Powszechnym głosem w szkołach była nauka o źródle w Bogu władzy monarchy, bezpośrednio od Boga pochodzącej, origo Majestatis immediata a Deo. Potajemnie i trwożliwie przypominano niekiedy tu i owdzie nauki Sidueya lub Locke'go. Liberalne pisma wielkiego Thomasiusa w Kopenhadze spalono ręką kata. Montesquieu'go nasiona zadeptywane starannie przez arystokratów zaczęły wschodzić dopiero w 1789 r." (Pierwsze wydanie znakomitego a powszechnie znanego dzieła jego: Duch praw, pojawiło się jeszcze na lat czterdzieści przed francuską rewolucją mianowicie w 1748 roku. Przez pół wieku prawie mało o niem wiedziano!) „Nędze owego stulecia" — mówi dalej niemiecki dziejopis — »były okropne. Prawoznawstwo przeszło na pole pozytywizmu, a polityka wystąpiła w obrzydliwym, wstręt budzącym stroju dworactwa. Któż mógł się odważyć wówczas mówić o prawach człowieka, o prawach narodu ?" (Allg. Gesch. VIII, T. X. E. §. 3).

„Upadek Polski oznajmił gromowym głosem cywilizowanemu światu zupełne obalenie równowagi, zwycięztwo przemocy a następnie upadek wszelkiego publicznego prawa". (Ibidem. XIII R. § 6.)

„Bóg — powiada Johann Muller — chciał przez to okazać, czem jest moralność wielkich".

Konstytucya 3go Maja dowiodła, że Polska chociaż upadła osłabiona i pognębiona, nie upadła jednak tak nisko, ażeby nie mogła się podnieść. Do ułożenia i wprowadzenia tej ustawy należało tylko sześćdziesięciu wtajemniczonych, lecz cały naród jednomyślnie przyjął ją z największym zapałem. Jakiekolwiek były błędy Polaków w XVIII wieku, konstytucja 3 Maja zmazała ich winy na zawsze i ocaliła honor Polski. Wszyscy ludzie uczciwi i rozumni zgadzają się w tem bezwarunkowo, najznakomitsi mężowie stanu owego czasu, cudzoziemcy, najznakomitsi filozofowie, nawet sprawiedliwi nieprzyjaciele nasi.

Fox nazwał konstytucyę 3 Maja „dziełem z którego wszyscy miłośnicy wolności cieszyć się powinni".

Burkę, Mac lntosch, Thomas Payne, Sieyes, Volney a nawet minister pruski Herzberg podobneż zdania o tej Ustawie wyrazili publicznie. Niektórzy a nich twierdzili, iż nie jeden kraj zazdrościć powinien Polakom, dodając że „sprawiedliwość będąca podstawą konstytucyi 3 Maja za wzór służyć może".

Hrabia Engeström ambasador szwedzki powiada w „Pamiętnikach" swoich: „Byłem jedynym z cudzoziemców, któremu zaproponowano noszenie pierścienia na pamiątkę konstytucyi 3go Maja. Szczycę się tym pierścieniem jako oznaką honorową udziału, który brałem w odrodzeniu narodu wracającego do swych praw przyrodzonych".

Lord Brougham, mówiąc o rozbiorze Polski tak się wyraża: „Historja państw nowożytnych nie przedstawia nic podobnego, coby się równało tak haniebnej przemocy, tak bezwstydnemu pogwałceniu praw i złamaniu słowa danego na poczynione przyrzeczenia. Frydryk Wilhelm II i Katarzyna II zadali kłam deklaracjom swoim kilkakrotnie powtarzanym, zerwali zobowiązania się uroczyste, zdeptali wszystko co jest najświętszem dla ludzi. Ich postępowanie podobne do tych nędznych pospolitych oszustw, do tych kuglarstw, co, pod imieniem rozumu państwowego, stanowiły politykę małych uzurpatorów i wielkich tyranów Italji w XV wieku". (Precis historique du partage de la Pologne par M. Brougham trad. de l'anglais par A. Clapier. Mar-seille et Paris 1831).

Seume, Niemiec będący w moskiewskiej służbie przy Jenerale Igelstromie, który stał z załogą w Warszawie, pisarz bezstronny ale nieprzychylny Polakom, mówiąc o ówczesnych okrucieństwach Moskali, zostawił świadectwo najwymowniej cechujące Katarzynę. „Przedstawiają postępowanie Jenerała Igelstroma jako nieznośne i samowolne. Ja wiem jednak z pewnością, że cesarzowa sama aż do ostatniej godziny wszystko nakazywała a Igelstrom nie robił nic, coby przeciwnem było jej instrukcjom".

Ten jenerał zaś miał rozkaz rozbroić wojsko polskie i w razie najlżejszego oporu spalić ze szczętem wszystkie cztery części miasta. Gdyby przed wykonaniem tego rozkazu nie była wybuchła rewolucja, Warszawa cała stałaby się pastwą płomieni. Rozbrojenie było już tajemnie nakazanem i przygotowanem na Wielki Piątek. Igelstrom miał pod swemi rozkazami załogę składającą się z ośmiu tysięcy żołnierzy i mógłby był rozporządzać pięćdziesięciu armatami, gdyby go nie uprzedzono.

Hartwig Hundt, jeden z niemieckich historyków specjalnie się zajmujący dziejami Polski z owych czasów, stając w obronie Polaków oskarżonych o nieposzanowanie władzy prawowitej i zamiłowanie anarchji tak się wyraża: „Nie tylko w tajemnych stowarzyszeniach, lecz w kółkach rodzinnych, zarówno jak na publicznych posiedzeniach, Polacy wypowiadali jawnie swoje zasady i poglądy. Jakże można, mówiono powszechnie, stawić nas na równi z Francuzami ? Ci są nieprzyjaciołmi monarchji a my oświadczyliśmy się za monarchją i jako zwolennicy takowej utwierdziliśmy ją w konstytucyi 3go Maja. Jakże można nazywać nas Jakobinaini? gdyśmy nawet zatwierdzili dziedziczne przywileje szlachty, a zamiast obieralnego króla, ustanowiliśmy tron dziedziczny. Nasze zasady wręcz są przeciwne zasadom Jakobinów. Nieszczęśliwy ten naród nigdyby nie wpadł pod jarzmo Moskali, Prusaków i Austrjaków, nigdy Polska nie stałaby się pastwą obcych, drapieżnych orłów, nigdy nie pustoszyliby tej ziemi ani taki Suworow ani Dybicz, nigdy polskie niewiasty i niewinne dzieci nie byłyby pomordowane, ani ich mężowie i ojcowie nie znaliby więzień, Syberyi i wygnania, gdyby na tronie nie siedział ten nędznik, bojaźliwy, płaszczący się, nikczemny Stanisław Poniatowski. Ze wszystkich nieszczęść, jakie spadły na Polskę ze strony wielkiej, okropnej samowładczyni nad Newą, największem było wyniesienie na króla polskiego jej kochanka. On był pierwszym głównym sprawcą wszystkich ówczesnych i późniejszych klęsk, aż do dni dzisiejszych. Słusznie przy rozbiorach Polski, tego niedołężnego zdrajcę Polacy nienawidzili a sami Moskale pogardzili nim. (Polen und seine Rewolution. Stuttgard. 1831. b. T. I. p. 235 et sequ.)***).

„Ale Polska nie zginie! — mówi dalej ten historyk. — Wszystkie okrucieństwa, jakich dopuszczali się nad nią Sievers, Igelstrom, Suworow, Szekuli, Konstanty, Dibicz i ich barbarzyńskie hordy zostaną pomszczone". (ibid. p. 302).

„Upadek Polski — powiada Lord Brougham — będzie wiecznie pomnikiem oskarżającym bezczelność Rossji, wiarołomstwo Prus, uczestnictwo Austrji i głupią bezwładność (stupide inertie) Europy. Aż do pierwszego rozbioru kraju tego świetność dawnej posiadłości i prawa narodu na jego własnej ziemi były szanowane jako niewzruszone. Taką była zasada zachowawcza (un principe conservateur) niepodległości europejskiej. Postęp cywilizacyi wspierany i wzmacniany przez tę zasadę nadawał jej nową siłę. Zazdrość wielkich mocarstw i mądre kombinacje małych państw zdawały się ochraniać ją dostatecznie. Tworzyły się federacje, długie wojny następywały jedne po drugich dla zapobieżenia niebezpiecznemu zwiększeniu się jednego narodu przez zdobycze. Głównym przedmiotem układów i wielu wojen było usiłowanie postawienia społeczeństwa na takiej stopie, ażeby jeden naród nie pozyskał władzy szkodzenia drugiemu. Ta zasada była zarówno mądrą jak sprawiedliwa, a utrzymanie wagi politycznej stanowiło jedyną rękojmię rzeczywistą ochraniającą od ucisku niepodległe narody. Rozbiór Polski zaś przedstawił światu widowisko narodu, któremu wydarto starożytną siedzibę, bez najmniejszej z jego strony winy mogącej usprawiedliwić napad. — Nikt z najezdników nie troszczył się nawet o nadanie tej zaczepnej wojnie formy, któraby mogła imieniem zdobyczy pokryć nikczemną tę grabież. Nie było to tylko naruszenie politycznej równowagi, owej obronnej twierdzy niepodległości narodów, lecz zniszczenie samej narodowej niepodległości". (Precis histor. etc. p. 146—148).

*) W obecnym czasie o przytoczonych tu planach Europy możnaby zrobić następujące uwagi. Każdy widzi, ii dziś już Turcy nie są groźnymi, a tem mniej Tatarzy. Tak zwani „niewierni", niebezpieczni jeszcze za czasów Henryka IV i jego ministra, dziś nie wzbudzają postrachu. Ale daleko groźniejszymi są Moskale, których właściwie można teraz nazwać niewiernymi. Nie mają oni żadnej religji. Są to bałwochwalcy, a raczej carochwalcy. Piotr Iszy jawnie synodowi powiedział: „Ja wasz patrjarcha, ja wasz papież, ja wasz Bóg". Mikołaj często mawiał: „Religja to polityka". Aleksander II nie szanuje innego chrześcjaiiskiego krzyża, jeśli nie jest „prawo-sławnym". Co do Austrji plan Henryka IV mógłby być urzeczywistnionym, gdyby dom austrjacki, mając zaledwie siedm milionów Niemców, stanął na czele prawdziwych potomków Słowian, liczących 40 milionów. A Polski polityką nie zdobycze lecz: Redde quod debes (Oddaj coś winien).

**) Nie przewidywał Klemens XIII, że w tym samym właśnie czasie cesarz Józef II nawet bezwiedzy matki swej Maryi Teresy, był jednym z głównych sprawców zamachu na Polskę i układał się potajemnie z Fryderykiem II a potem gdy objął rządy, po śmierci cesarzowej, dążył całemi siłami do oderwania się wraz z wszystkiemi podległymi mu narodami, od stolicy apostolskiej. Karolowi III odradzili ministrowie, a Ludwikowi XV przeszkodziły do przyjścia w pomoc Polsce zabawy u dworu. Nie miał czasu!.

***) Tenże autor porównywa postępowanie „przewódzców hord najeźdźczych" do dzikości francuskich terrorystów w 1793 roku. Zupełnie takie okrucieństwa popełniał w Polsce pułkownik Szekuli jak wo Francyi Szneider, Carrier, Robespierre, Marat lab im podobni, (p. 366).

II.

SŁOWA MONARCHÓW O POLSCE.

Po tylu świadectwach odwołajmy się teraz do słów samych monarchów.

„Rozbiór Polski — mówiła Marja Teresa, cesarzowa Austrji — jest plamą mego panowania- Prawo woła przeciwko nam. Nigdy w życiu tyle zgrozy nie doznałam i niejako wstydzę się własnego widoku".

Gdy przez ministrów zmuszoną została do podpisania aktu zaborczego, skreśliła te prorocze słowa: „Po mojej śmierci dopiero zobaczą, jak bolesnem jest deptanie nogami tego, co było zawsze pomiędzy ludźmi uważane za sprawiedliwe i święte". A te słowa napisała jeszcze przy pierwszym podziale. Trzeba też oddać jej sprawiedliwość, że przez lat ośm t. j. do śmierci (1780 r.) nie prawie nie zmieniła w krajach, które do austrjackiego berła zostały przyłączone. Dopiero Józef II zaczął je germanizować.

Ludwik XV król francuski wyrzekł: „Kiedyś Europa straszliwie odpokutuje zbrodnię rozbioru Polski".

Cesarz Alexander I nawet wyznał i często powtarzał, że „rozbiór Polski był zamachem na prawo narodowe, nie przestającym ciężyć następstwami swemi na całej Europie. O usunięcie go wołają zarówno honor jak sprawiedliwość".

Utworzone księstwo Warszawskie nazwał w liście do pani Naryszkin „śmiesznem" (un ridicule duché de Varsovie), a królestwo kongresowe nazywał w poufnych rozmowach „mi-njaturą, parodją Polski". Wiadomo, że zapewniał o oddaniu nam naszej własności, o przywróceniu Polski w dawnych granicach 1772 r.

Nie potrzeba wprawdzie wiele przywiązywać wartości do słów jego. Mówił o czem nie myślał. Chciał tym sposobem wzbudzić ku sobie ufność Polaków, ażeby potem oszukać ich tem łatwiej. Zresztą monarcha ten zostawał przez dłuższy czas pod wpływem historjografa moskiewskiego Karamzina, który chociaż dla nas nieprzychylny, doradzał przez patrjotyzm Alexandrowi I wyrzeczenie się Polski dowodząc, iż „Polska jest ciężarem u szyi państwa rosyjskiego".*)

Karamzin opierał się na tem, iż Litwini i Rusini od najdawniejszych czasów pałali nienawiścią ku tak zwanym Wielko-Rosjanom (to jest Moskalom). Przypominał słowo zwycięztw xięcia Konstantego Ostrogskiego nad wojskiem moskiewskiem pod Orszą, gdzie zginęło do czterdziestu tysięcy Moskali (1514 r.). „Nigdy jeszcze — powiada ten historyk — Litwini nie odnieśli tak świetnego zwycieztwa."

Jednak Karamzin zostawał w sprzeczności sam z sobą i łatwo zmienił zdanie, żałując wypuścić zdobycz z rąk carskich. W memorjale podanym cesarzowi zostawił słowa, które z innego względu niezmiernie wielkiej są wagi : „Zamyślasz najjaśniejszy Panie odbudować dawną Polskę. Ale to odbudowanie czyż będzie korzystnem dla zbawienia Rosji? Powiedzą, że Katarzyna nieprawnie dokonała rozbioru Polski. Postąpiłbyś w sposób bardziej nielegalny jeszcze, gdybyś chciał naprawić przez rozbiór Rosji niesprawiedliwość popełnioną przez Katarzynę (sic !). Zdobyliśmy Polskę mieczem; oto jest nasze prawo(!). Co cesarzowa Katarzyna zrobiła, odpowie za to przed Bogiem i przed historją; ale co się stało to się stało, a czyn ten powinien być dla Ciebie świętym najjaśniejszy Panie... Jednem słowem : albo odbudowanie Polski będzie zgubą Rosji, albo nasze dzieci krwią swoją zbroczą ziemię polską i jeszcze raz szturmem zdobędą ., Pragę".

„Nie, najjaśniejszy Panie! Nigdy Polacy nie będą dla nas ani szczerymi braćmi, ani wiernymi sprzymierzeńcami. Litwa, Wołyń etc. pragną odbudowania Polski... W razie wojny, wszystkie te prowincje mogłyby nas zdradzić".

Memorjał kończy się konkluzją, iż wszystkie kraje cesarstwa rosyjskiego zdobyte mieczem powinny też być mieczem strzeżone. **)

Podobnież zapatrywał się na Polskę Alexander I. Gdyby przypuścić nawet, że cesarzowi temu błysła na chwilę myśl, jeśli nie przywrócenia Polski, to przynajmniej nadania konstytucyjnych swobód wszystkim zabranym prowincjom w granicach 1772 r. jak obiecywał, można być pewnym, że myśl ta była przelotną, gdy szukał środków dla zjednania sobie stałych sprzymierzeńców.

Nie ufał jednak Polakom, czego dał liczne dowody zmieniwszy sposób postępowania od 1818 roku, zwłaszcza gdy poddał się wpływom pani Krüdener i wpadł w mistycyzm dochodzący niekiedy do szału. Nie ulega zaś wątpliwości, że w pierwszych latach panowania marzył o rozciągnięciu władzy nad całą Europa, a w razie pomyślnym nad ziemią całą. Żaden z carów nie był wolnym od tej myśli.

Stąd to pochodzi, iż rząd francuski obawiając się potęgi ze Wschodu, lękając się przewagi Austrji i przypuszczalnego sojuszu dworu austrjackiego bądź z Niemcami bądź z ka binetem petersburgskim, od najdawniejszych czasów sprzyjał Polsce.

Widzieliśmy wyżej jak Francja zbliżona z Polską zaraz po wygaśnięciu rodu Jagiellonów, starała się utrzymać z nią przerwane na jakiś czas stosunki, według projektu ministra Sully wyrażającego myśl Henryka IV. Później za Ludwika XIV wielki Colbert pątrząc na klęski Polski podczas burzliwego panowania nieszczęsnego Jana Kazimierza, pragnął przyczynić się do poprawienia jej bytu, w interesie Francji. Rzekł więc do króla w 1666 roku:

„Najjaśniejszy Panie! Oświadczam waszej królewskiej Mości, iż uczta, która kosztuje trzy tysiące liwrów, wielką mi przykrość sprawia. Lecz gdyby szło o ofiarowanie na rzecz Polski miljonów w złocie, chętniebym sprzedał wszystkie moje dobra, zastawiłbym majątek mojej żony, moich dzieci, całe życie chodziłbym piechotą, byle tylko ją wesprzeć, gdyby to było potrzebnem."

Ludwik XV jakkolwiek lekkomyślny, wyznawał w teoryi w prawdzie tylko zasadę tej samej polityki, gdy mówił wyżej przytoczone słowa.

Ludwik XVIII tę przepowiednię a raczej obmyślane wyrachowanie, łatwe do przewidzenia w biegu spraw politycznych zatwierdził mówiąc: „Rozbiór Polski, który ją wymazał z listy narodów, stał się przedgrywką, a w części może przyczyną do pewnego stopnia usprawiedliwiającą wstrząśnienia, jakim od owego czasu Europa oddaną była na pastwę."

Napoleon I, chociaż zbyt późno, wyspowiadał się na wyspie św. Heleny ze swych błędów, których olbrzymią doniosłość dziś lepiej aniżeli on sam ocenić możemy. Jego przepowiednia sprawdziła się w przerażający sposób. Oto są niektóre wyjątki ze słów jego wyrzeczonych w 1816 roku:

„Po bitwie pod Austerlitz zostawiłem wolność" Austrji i Alesandrowi I, którego mogłem uczynić moim więźniem.

„Po bitwie pod Jena zostawiłem dynastji pruskiej tron, z którego strąciłem ją... Jednym z największych błędów moich było to, żem nie zrzucił z tronu króla pruskiego... Austrja zgubiła nas. Przez małżeństwo moje połączyłem się rodzinnym węzłem z Austrją i to małżeństwo właśnie stało się powodem mojej klęski.... Stanąłem nad przepaścią pokrytą kwiatami.

„Wojna 1812 roku miała stanowczo rozstrzygnąć kwestję, o której rozprawiano od lat dwudziestu, albowiem miała być ostatnią, a za Rosją już świat się kończy.... Dwór austrjacki zaczął w Dreźnie niszczyć moje plany tyczące się Polski, nie chcąc oddać tego co zabrał. Zdawało mi się, że powinienem był mieć pewne względy dla tego domu ; ta jedna słabość moja zgubiła całą sprawę, albowiem od chwili gdym uczynił w tem ustępstwo, niepodobieństwem było dla mnie wnieść otwarcie kwestję niepodległości Polski. Zmuszony zostałem utrzymać rozdrobienie tego kraju, na którym Jednak spoczywa bezpieczeństwo Europy.

„Słabością moją zniechęciłem Polaków i wzbudziłem w nich nieufność ku mnie; albowiem dostrzegli, że poświęciłem ich dla moich osobistych widoków. Uczułem to i wstyd mi było... Od Niemna aż do Smoleńska, to jest na ziemi dawnej Polski, rozporządzałem wojskiem w kraju tak dobrze dla mnie usposobionym jak sama Francja. Cała ludność, wszystkie władze były za mnę. Mogłem tam dostać ludzi, koni, żywności, ilebym chciał. Polacy byli do mnie bardzo przywiązani ***)

„Można powiedzieć, że opinja uległa pewnym epidemjom. Okrzyczano mnie tyranem królów, gdy ja chciałem tylko ich byt wzmocnić. Oskarżono mnie o niszczenie praw narodów, mnie, który tyle dla nich uczyniłem i tyle jeszcze uczynić przedsięwziąłem. I ludy i królowie, ci nieprzejednani wrogowie sprzymierzyli się, spiskowali spólnie przeciwko mnie!...

„Rosja jestto prawdziwa hydra o wielu głowach.... Ci, którzy zezwolili na połączenie Polski z Rosją, ciężko odpowiadać będą przed potomnością, gdy południowa Europa stanie się pastwą tych barbarzyńców północy.

"Kiedyś wszystkie narody europejskie przyznają, żem obrał najzdrowszą politykę, gdy miałem zamiar odbudować Polską. Był to jedyny skuteczny sposób powstrzymania postępu rosyjskiej potęgi. Polska mogła stać się zaporą, groblą przeciw temu okropnemu państwu, które prawdopodobnie zagarnie całą Europę, jeśli niepodległość Polski nie zostanie przywróconą.

„Widzę w przyszłości dalej niż inni, dlatego też chciałem zbudować przegrodę przeciw tym barbarzyńcom odbudowując Polskę a na jej tronie osadzić zięcia Józefa Poniatowskiego.

„Te łotry (ces canailles de Russes) mają wszystko co potrzeba dla wykonania zdobyczy. Są waleczni, czynni, cierpliwi i o niczem nie myślą tylko o wzbogaceniu się. Mojem zdaniem albo zawojują oni Indje Wschodnie albo runą na Europę w liczbie czterechset tysięcy kozaków i innej dziczy azjatyckiej a dwóchset tysięcy prawdziwych Moskali... Europa cała, zwłaszcza Anglja powinna była zapobiedz złączeniu Polski z Rosją... Gdyby mi się była udała wyprawa na Moskwę, byłbym zrobił z Polski państwo zupełnie oddzielne i niepodległe.... Głupota angielskich ministrów dozwoliła powiększyć się Rosji na szkodę Anglji.

„Niech zjawi się na tronie rosyjskim cesarz waleczny, przedsiębiorczy, zdolny, a Europa legnie u jego stóp. Może on zacząć wyprawę od Berlina i Wiednia a z pomocą jednego sprzymierzeńca działać na drugiego. Skoro ujrzy się w środku Teutonji otoczony liczną rodziną małych niemieckich książąt, wszyscy będą za nim. Rzuciwszy żarzące się głownie w Italji, pójdzie na Francję i znowu ogłosi się jej wybawicielem... jednak mniemam, że wszystko zależy od Polski. Jeżeli cesarz Alesander wcieli ostatecznie Polskę do Rosji, nie przez samo ujarzmienie narodu, lecz godząc Polaków ze swoim rządem, w takim razie ogromny krok zrobi naprzód w drodze do zawojowania Indji wiodącej... W prędce Rosja owładnie Konstantynopolem a przynajmniej zdobędzie wielką część Turcji... Gdy stanie się potęgą morską na morzu śródziemnem, Bóg jeden wie co ztąd może wyniknąć!. .

„Powiększeniu Rosji najbardziej powinnyby sprzeciwiać się te państwa: Francja, Anglja i Austrja. Francja z Anglja powinny zawrzeć szczere przymierze przeciwko Rosji. Ale przedewszystkiem trzeba utworzyć z Polski państwo oddzielne i niepodległe.

„Anglja będzie kiedyś opłakiwać zwycięstwo swoje pod Waterloo. Francja i Anglja trzymały w ręku losy ziemi a szczególnie cywilizacji. Ileż złego robiliśmy sobie nawzajem ; ileż dobrego mogliśmy zrobić!...

„Podnosząc Polskę, ten klucz całego sklepienia, nie myślałem o żadnych korzyściach dla siebie. Chciałem przez to zapewnić sobie sławę dobrego czynu i zasłużyć na wdzięczność przyszłości*. (Memorjał d. 25 oktobra 1816 r.)

Któż nie widzi, że chociaż od tego czasu wiele rzeczy się zmieniło, ogólny stosunek polityczny pomiędzy państwami Europy pozostał ten sam a w wielu rzeczach się pogorszył ? Potęga carstwa choć trawionego wewnątrz ranami, wzrosła. Berlin cofnął cywilizację ; stłumił rozwój wolności i praw narodowych, które chyba tylko potokami krwi znowu mogą być zdobyte. Oba kabinety północne zasiały ziarna najskrajniejszego, rozpaczliwego radykalizmu. Niebezpieczeństwo dla pozostałej Europy widocznie stało się groźniejszem. A położenie Polski i jej stosunek do innych państw w niczem się nie zmienił.

Po tylu bolesnych zawodach, Polacy nie mogą pobłażliwie sądzić Napoleona I, nie mogą mu przebaczyć tyle krwi przelanej na próżno. Wielki wódz ugiął się pod naciskiemdrobnej małostkowej polityki. Wielkie, roz-legie genjalne pomysły w teoryi poświęciłdla urzeczywistnienia chwilowych potrzeb. Okazał się małym, namiętnym w zastosowaniuolbrzymich przedsięwzięć. Widział daleko w przyszłości a nie widział tego, co leżało tużprzed jego oczyma. Pogrzebał na długo szczęście Polski, spokój Europy, a dynastję swoją na zawsze. Ale któż nie widzi, że w słowach tego skruszonego i żałującego za swe winy grzesznika jest słuszność?

Wreszcie zdania Napoleona I tyczące się Polski i jej znaczenia w gronie państw europejskich, zgadzają się zupełnie z przytoczonemi tu wyżej sądami innych osób. Upadek Polski ściągnął na Europę szereg wielu klęsk. Nioobecność Polski na oficjalnych zgromadzeniach przedstawicieli państw stała się powodem szkodliwego kierunku w losach społeczeństwa całego, będących w ręku kilku potężniejszych.

Siła Anglji straciła dawną przewagę i powagę. Jej głos stał się zależnym od woli Berlina i Petersburga. Niemcy odzyskali wprawdzie upragnioną jedność: ale stracili wolność. Stracili nawet narodowość, albowiem urzędownie tylko zwą się Teutonami, a w rzeczywistośoi stali się Prusakami. Za teutońską jedność otrzymali pruskie jarzmo. Parlament niemiecki musiał się poddać woli jednego człowieka. Ich konstytucja stała się bawidełkiem, cieszącym łatwowiernych i ślepych godłem postępu. Uwierzyli w wolność nie czując niewoli, mniemając iż stanęli na czele cywilizacyi. Przypadkiem Turcja doczekała się większych swobód niż Teutonia.

Najwięcej ucierpiała Francja z powodu upadku i nieobecności Polski. W skutek pierwszego rozbioru Polski, Francja nie mogła spokojnie przeprowadzić rozpoczetoego w 1789 roku dzieła. Musiała walczyć z koalicją starej polityki, a zwycięztwo okupiła najboleśniejszemi ofiarami. Oczywistą jest rzeczą, że gdyby istniała Polska silna, niezależna, gdyby nie pierwszy jej podział w 1772 roku, nie byłoby konwencji w Pilnitz, celem obalenia rewolucji francuskiej a przynajmniej ta konwencja nie doprowadziłaby do następstw, jakie z niej wynikły. Nie mogliby do Francji wtargnąć z taką siłą Prusacy. Nie przelewaliby Francuzi tyle krwi pod Valmy i Jemappes. Nie doznaliby okrucieństw rozjuszonego ludu w strasznych bratobójczych rzeziach 1792 r. Gilotyna możeby mniej miała do czynienia w 93 roku i nie spadłaby pod nią głowa Ludwika XVI. Francja mniej miałaby nieprzyjaciół, a mogła mieć pewnego sprzymierzeńca w Polsce dla powstrzymania pochodu najezdników.

Drobne księstwo Warszawskie 1807 roku nie mogło zapobiedz tryumfalnemu wejściu sprzymierzonych do Paryża w 1815 roka.

Opuszczona przez Francję Polska nie mogła oprzeć się woli „świętego przymierza," ska żującego od 1830 roku Francję na ośmnaście lat haniebnej bezwładności, strąciwszy ją z odwiecznej wyżyny, z której całemu światu przodowała, zmieniwszy „honor," godność „wielkiego narodu," w pospolity zmysł ku piectwa.

Skrępowana Polska nie mogła przyjść w pomoc ani Francuzom, ani Włochom, ani Niemcom w 1848 roku. Sejm Frankfurfcski potrafiłby był sam stworzyć jedność niemiecką bez ofiar, bez kosztu, bez rozlewu krwi, bez bratobójczej wojny w 1866 roku. Italja nie czekałaby jeszcze jedenaście lat na początek oswobodzenia jej z pod jarzma małych tyranów. Neapol nie jęczałby jeszcze lat czternaście od zdzierstwa gubernatorów i tortur więźniów w Sant-Elmo. Węgrzy nie widzieliby na swojej ziemi wojsk Mikołaja a Haynau nie pastwiłby się nad nimi.

Austrjacka rodzina panujących gdyby się nie trzymała, zgubnej dla dynastyi, polityki Metternichów, gdyby była wcześaiej weszła na drogę, którą obrała nareszcie po doznanych klęskach, nie byłaby narażoną na upokorzenie, na zrzeczenie się hegemonji, na oddanie korony niemieckiej w ręce Prusaków. Ród Hohenzollernów nie dokazałby we Francji tego, co uczynił w Polsce przed stoma laty. Jak gdyby na ukaranie Francji za jej niewdzięczość dla Polski. Opatrzność dozwoliła, aby Francja doznała w 1871 roku podobnego losu, jaki spotkał Polskę w 1772.

A Sedan będzie wieczystym dowodem i pomnikiem niewdzięczności Francji, obojętności ludów, błędów" polityki głównych przewódzców europejskiego społeczeństwa.

Gdyby istniała Polska potężna i odrębna, nawet Moskwa nie drżałaby przed carem i nihilistami, cieszyłaby się od dawna wolnością a jej wielkość byłaby prawdziwą.

Ńiedawnemi czasy jeden z najznakomitszych mężów stanu Anglji wyrzekł te słowa: „Od chwili podziału Polski, polityczna równowaga została zniszczoną w Europie." Jasny ztąd wniosek, iż ta równowaga odzyskaną być może nie inaczej jak przez odbudowanie Polski.

Jeżeli więc Polska tak potrzebną była dla Europy, jak to widzimy ze znacznej ilości przytoczonych tu sądów, jeżeli jej niepodległość może jedynie ochronić narody od grożącej przewagi ze strony carstwa moskiewskiego, jeźli dyplomaci, historycy, filozofowie i sami monarchowie nawet zrozumieli stanowisko, posłannictwo, i znaczenie Polski, nic dziwnego że czuli potrzebę ocalenia ojczyzny jej właśni synowie, nie przestając nigdy dążyć do odzyskania swych praw przyrodzonych i utraconego stanowiska.

Jest w tem oczywista przyczyna, dowód i logiczna, niemal fatalna, nieubłagana konieczność ciągłej nieprzerwalności powstań i wojen o niepodległość.

*) W ogólnym zbiorze dzieł Karamzina, wydanych w Moskwie, list jego nie jest ogłoszonym, lecz tom zawierający ów list znajduje się w bibljatece zwanej Bichelieugo, w Paryżu.

**) Memorjał ten jest wyrazem opinii powszechnej niemal całego narodu, którego większość przedstawia Karamzin. Uderzającą jest w tem piśmie sofistyka, z której autor wywiązać się nie umie. Jeżeli takiem jest rozumowanie najznakomitszego dziejopisa moskiewskiego, można sobie wyobrazić logiczność dziennikarzy i publicystów. Karamzin w tem piśmie dowodzi jednocześnie, że legalność jest nielegalną, a nielegalność, niesprawiedliwość może stać się legalną. Przytem chociaż Polska jest ciężarem u szyi carstwa, niemniej byt Rosji od niej zależy. Łatwo więc pojąć zaciętość Moskali i upór ich trzymania Polski pod jarzmem. Stąd jasny wniesek, ii nadzieja niektórych znalezienia jakiej podstawy do ugody z Moskalami jest istną mrzonką. Nareszcie Karamzin w tym memorjale oczywiście wykazał, iż narodowość Polaków i Litwo-Rusów niema najmniejszej łączności z Moskalami.

***) To wszystko dowodzi, iż nawet prowincje aż po Smoleńsk sięgające przejęte zostały nienawiścią dla carstwa moskiewskiego a utrzymały jedność" z całą Polską. Rzecz godna wielkiej uwagi i wiecznej pamięci, że kraj stosunkowo tak mały jak W. księstwo warszawskie, gotów był zaraz po utworzeniu go 1807 roku, wystawić dla Napoleona w obronie ojczyzny ośmdziesiąt tysięcy wojska!, I Napoleon z tego zapału, z tej ofiarności Polaków nie korzystał! Czekał, jak sam wyznaje, aż zawojuje państwo moskiewskie!

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej