Stanisław Brzozowski

SAM WŚRÓD LUDZI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA PIERWSZA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

KSIĘGA DRUGA

I

II

III

KSIĘGA TRZECIA

I

SAM WŚRÓD LUDZI

Stanisław Brzozowski

KSIĘGA PIERWSZA

GAŁĘZIE I KORZENIE

I

W długą zimową noc, gdy wszystko spało w starym kopajhorodzkim pałacu, pan kasztelan Marcin Ogieński siedział w wielkiej, jasno oświetlonej sali i równym swym, drobnym, nie przejmującym się, pańskim pismem pisał.

„Żal mi cię, mój drogi przyjacielu, i sądzę, że właściwie bardziej jesteś na wygnaniu w tej waszej dzisiejszej Francji, niż byłeś tu w tej białej sali, gdzieśmy tyle wieczorów spędzili przy kominku, niby w wielkiej zasłoniętej loży, dającej widok z góry na całą tę europejską maskaradową scenę. Żal mi cię, boś i ty wszedł między grających, stałeś się moralistą, kaznodzieją — czy ja wiem — wiejskim prorokiem. Ja rozumiem pana de Maistre'a, jego opinie są jego szpadą: musi on je wyrażać z naciskiem, bo to należy do fechtunku; ale inna rzecz wypowiadać zdania, inna zaś je wyznawać. Ale ty, mój drogi, lub ten wicehrabia de Chateaubriand. Czy pamiętasz, jak mówiliśmy, że on wyszedł prosto z opery czy baletu w stroju Indianina. Nie poznaję cię i myślę, że jestem chyba ostatni z tej rasy, co pamięta jeszcze nasz wielki salon europejski. Byli i za naszych czasów ludzie prawdziwie zabawni, ale myśmy umieli się nimi bawić, a dzisiaj cały świat bierze na serio te nasze dawne role komiczne. Za naszych czasów, czym byłby Buonaparte, ten Sourville bez talentu, a z patosem — Casanova bez dowcipu i wreszcie tego, co było jedyne, bo sans éclat, Cagliostro bez imaginacji i wspaniałości. Gdy przymykam oczy, wydaje mi się, że jest to wielki bal maskowy — te wszystkie wypadki lat czterdziestu, i nawet sądzę, że należałaby się aranżerowi bastonada. Nie jest i tu zabawnie, ale przynajmniej nikt mię nie zmusi, abym słuchał żargonu czasu i zastanawiał się nad uczuciami lokajów lub opiniami politycznymi fryzjerów. Mam wrażenie, że wszystko, co się dzieje, jest napisane niemiecką francuszczyzną, chociaż dzisiaj dla was pani de Staël jest wielkim pisarzem. Wydaje mi się, że wy tam wszyscy śpiewacie coś z bardzo nudnej opery i bez taktu.

Tu zawsze to samo. Zaczęła się już nasza, tak dobrze ci pamiętna zima. Rotuła jest bardziej jeszcze ponury i, jak sądzę, potajemnie wiersze albo może jak Jan Jakub spowiedź swego życia pisze. Mam wrażenie, że on boi się diabła i sądzi, że gdyby istniał on, miałby czas nim, Rotułą, się zajmować. Spowiada chłopków z namaszczeniem i miewa dla nich kazania; próbował nawet do mnie przemówić w dzień śmierci mojej córki; umarła ona bowiem, a wnuk mój żyje, co źle mi każe wróżyć o jego inteligencji; bo rozumiem jeszcze, że się żyje, skoro się już od tak dawna powzięło to przyzwyczajenie, ale rozpoczynać na nowo w tym naszym dzisiejszym świecie nie jest rzeczą bardzo wypróbowanego smaku. Córki mojej nie rozumiałem nigdy, pojmowałbym jeszcze tę jej pasję do mojego zięcia, ale gdyby ta kobieta miała zmysły. Ale ona nie umiała zupełnie, ale to zupełnie cueillir son plaisir. Nie widziałem jej już od kilku miesięcy przed śmiercią, gdyż płakała ciągle i mówiła rzeczy rewoltujące mój rozsądek. Zięcia mojego naturalnie nie było w domu. Nie uwierzysz, że ten człowiek nie jest wcale rozwiązły, nic, ale to nic zdeprawowany. Il  aime comme on mange. I nieustannie ma apetyt. Oto wszystko. Mówiłem mu, że należałoby między ludźmi zaprowadzić końskie obyczaje; śmieje się jakby rżał, ale po pijanemu, tj. gdy niewiele wypił. Po trzeźwemu bowiem kazania prawi i opłakuje niewinność swojego serca; i ja byłem kiedyś jak pierwiosnek; a rycerza z wieży, co to o północy i południu trąbił — w tajemnicy wyłupił i Holandczykom, co tu się wiosną kręcili, sprzedał; sam zaś mówi, że ukrył, by ów herold sławy na dzisiejszą hańbę nie patrzył. Nie wiem zaś znowu, co jego nasz ogieński rycerz tak rozczula, ale i on jest gotycki i sarmacki, ten mój zięć, i całkiem jak Kołłątaj gada.

Na tym punkcie jakaś febra im na mózgi padła. Liszaje mię po nocach męczą i spać nie dają; chciałem z Rotułą rozmawiać, ale nie ma najmniejszej możliwości. Czy uwierzysz, że on mi o prochach ojców gada, a nawet zagroził mi — wyobraź sobie — całkiem tak, jak ci to piszę — spotkaniem gdzieś tam w królestwie cieniów z moim ojcem, panem koniuszym, ażem mu odpowiedział, że jest śmieszny i całkiem nie wie, jak się te rzeczy między ludźmi naszej sfery odbywają; ale zaraz zrobiło mi się smutno, bo przecież swojego czasu by to powiedzenie oceniono i do historii by, jak tyle innych, przeszło; ale czasy nasze nie będą miały historii i trzeba się oswoić z gorzką samotnością. Bawiłby mię ten Rotuła, gdyby było z kim się spostrzeżeniami podzielić. Całe życie się po świecie w pluderkach i czarnym fraczku włóczył, tonsurkę starannie zasłaniając, u Barrasa banki zrywał, spiski knuł, samym małpom w Zanzibarze równość zwiastował, a teraz o ogniach piekielnych gada lub nie do wiary — jakichś dawnych świetności się wśród Polaków dogrzebuje, o jakiegoś tam mojego prapradziada do oczu mi skakał, że w zapomnieniu i bez tablicy leży, a gdy zięć mój, Bachus wąsaty, owego rycerza sprzedał, myślałem, że się pobiją. Po kurhanach jakichś tam łazi i brudnym dziewkom śpiewać sobie każe, aż mi to przypomniało, że on istotnie przywykł do małpiego towarzystwa i może tam jakie ogoniaste Rotulątka skaczą gdzie w afrykańskim lesie po drzewach. Towarzystwo sobie dobrał, beznogiego kapitana, którego wilki pod Moskwą gdzieś tam nadgryzły, czy to on może wilka zjadł, gdyż wszystkiego można się po ludziach, których się w tym kraju spotyka — spodziewać. Major tu jeden także jest — po twoim przyjeździe przybył i pensję mu płacę, bo Ptyś się nazywa, a sam na Jazona, pogromcę smoków, albo straszliwego Pyrrhusa wygląda. Ten także miał jakąś nieprawdopodobną i dla cywilizowanego człowieka niedopuszczalną przygodę, a ta dama, coś ją zawsze Rzymianką nazywał, wiesz ta — o sowich oczach, z warkoczykami, w okularach — okazało się, była pławiona, w wodzie po prostu między dwoma końmi, przez kozaków, i to nie za czary, ale za coś tam politycznego, jakóbinizm jakiś polsko-buonapartowski; mówią nawet, że była ćwiczona łozami, co jest rzecz możliwa, bo ja zawsze czułem, że ona jest do czegoś podobnego zdolna. Ona mi zawsze przypominała katakumby i tych tam pierwszych chrześcijan, o których pan Gibbon pisze, że ich może nie było. Ale pani podsędkowa jest i na nerwy mi daje, bo ja zawsze ziewałem, nawet kiedy Suretta grała Corneille'a.

Rotuła mi każe książki polskie sprowadzać i siedzą sobie często tam nad stawem, z gestykulacją deklamując. Pojąć nie mogę, jak w tych ludziach mózgi funkcjonują. Stary jestem i za dużo czytam, stąd pojawiła się we mnie skłonność do filozofii, ale pomówić nie ma z kim. Jeden tylko Ptyś Condillaca czytał, ale on jest całkiem na punkcie Buonaparte'a zwariowany; dziwi mię to niezmiernie, co o cesarzu Aleksandrze piszesz. Zgodzić się mógłbym, że ma on ładne powiedzenia, jak z Zairy, ale on w to zanadto kładzie namaszczenia, całkiem jak filozof z Genewy cnotliwość własną podziwia. Wiesz, że miałem sposobność go widzieć, a znałem go na dworze babki młodym jeszcze pacholęciem. Ale on jest chrétien całkowicie i bierze to na serio, co dla panującego jest rzeczą całkiem nieodpowiednią. Miał ten zły smak, że przede mną mówił o zasadach, jak gdybyśmy należeli do kanalii, a wreszcie o siwych włosach mi coś mówił, a także: «Pańska ojczyzna jest nieszczęśliwa», «Trzeba się modlić», całkiem jak na scenie, a byliśmy bez świadków. Myślałem o tym, co by pan de Choiseul powiedział. Z babką jego też nie zawsze można było mówić, ale tam się czuło, że ona urząd swój spełnia; a on mi przypomniał tego biednego Stanisława Augusta: Każą mi jechać, każą mi podpisać — i łzy ma w oczach, zapewniam cię, że płakał i klęczał przed krucyfiksem, i także o tym kraju polskim mówił. To było utajone, ta dzisiejsza febra, i pamiętam, że już w młodości, kiedy to Suretta z konsumpcji umarła i jakoś prędko po niej Ludwik XV, ostatni w Europie król — ja już myślałem, że zaczyna się upadek całego tego europejskiego towarzystwa... Ta biedna Maria Antoinetta mówiła, że wszystko właśnie się zaczyna, i miał słuszność ten twój l'abbe filozof, gdy mówił, że Europa zginęła i że tylko Chiny pozostały. Tak mi się to w tych czasach przypomina i Suretta, do której Joasia z przekroju oczu była podobna; pojęcia nie mam i nie umiem sobie wyobrazić, jak będzie żył mój wnuk, gdy do moich lat się doczeka. Jakie on będzie miał wspomnienia, nie można przecież wspominać nadgryzionych kapitanów i chłostanych kobiet, zwłaszcza kiedy są szpetne. Prawdziwie trudno pojąć, jak mógł kto ten widok znieść, i oto są opłakane skutki złego smaku... Ale, mój Boże, dla kogóż my to piszem, dzikość się rozpoczyna. Pisałem właśnie do księcia Metternicha, że nie do zniesienia jest stan rzeczy, w którym każdy musi 'być stróżem własnych lokajów i pilnować ich, aby się nie zepsuli. Tu w sąsiedzkiej wiosce chłop własną matkę zabił, w kocioł rzucił i świniom dał zjeść dla ukrycia ciała. To są ludożercy. Ale pomimo to bardzo to jest smutny stan, kiedy trzeba ciągle tylko o tym myśleć, o czym twoi stajenni myślą... Już może i za Buonaparte'a było lepiej... Towarzystwo istniało przynajmniej na wygnaniu; teraz cały świat stał się jezuitą i oficerem policji. Chciałem napisać swoje pamiętniki albo uwagi pod tytułem: Maksymy i spostrzeżenia ostatniego z cywilizowanych — ale wszyscy dziś piszą, i to mi odebrało ochotę, myślę, że będzie właściwiej nie mówić nawet pijanym lokajom, co się o nich myśli.

On ne discute pas  avec des gens, on les châtie. Wnuk mój nazbyt jest mały, aby mógł coś zrozumieć. Staram się w niego wpoić przekonanie, że on z natury ma zawsze rację, ale barbarzyństwo nas zalewa i nazbyt nudziłoby mię to, ciągle mieć koło siebie to dziecko. Tak mi trzeba by się kłócić z Rotułą i tą tam podsędkową. Niech więc rośnie, jak może: nie Ogieński się zresztą nazywa. Zięć mój mitologiczne sobie niemal genealogie stwarza: ale w tym kraju wszystkie trakty szlachcicami brukowane. Po twoim i pana de Saluce odjeździe zaniedbałem dalszych mych co do związków naszych z celtyckimi książętami badań. Coraz bardziej obcym wydaje mi się to wszystko.

Papuga twoja — Markiz — w dobrym zdrowiu, ale zawsze po dawnemu osowiała; dziwne mam dla tego ptaka współczucie i upatruję wielkie pomiędzy jego i moimi losami podobieństwa. Z rana szczególniej nie od razu przyjść mogę do siebie z sennego osłupienia i zrozumieć, skąd się tu wziąłem i co robię pośród tych rozchlapanych błot, śniegów, chłopów, Żydów, pijanych szlachciców. Przed tygodniem odwiedził mię stary szambelan, hr. Kamieniew, Suworowa nieboszczyka przyjaciel. Dużo zastanawialiśmy się nad właściwym temu wodzowi upodobaniem do pantalonad i zgodziliśmy się, że w ten sposób wyrażał on swą dla rodzaju ludzkiego wzgardę. Niedzisiejszego to był czasu wojownik, ale z rasy Louvois, Vendôme'a, i w nich wszystkich był ten rys arlekinady i komedii. Dzisiaj pomieszały się te wszystkie pojęcia i żołdactwo oraz kancelaryjne intryganctwo na powierzchnię się wydostało towarzyskiej egzystencji. Jest rzeczą naturalną, że trzeba, aby mechanizm tych czynności działał, ale chociaż mogę mieć do tego lub innego instrumentu przywiązanie, to trudno, abym się entuzjazmował dla szczypiec, mieszka, są sprawy towarzyskie i są ekonomiczne sprawy. Muszą być regimenty, aby motłoch był utrzymany w porządku, duchowieństwo, szpitale, policja, ale wszystko to istnieje dla mnie, a nie ja istnieję dla tego. Nie rozumiałem nigdy twego przejęcia dla spraw politycznych i myślę, że na tym punkcie ja filozoficzniejszą mam organizację. W całej tej świata ruinie moja kopajgrodzka fortuna nie uszczuplona zostanie, lubo nikt nie powie, że więcej, ,niż jest to z dobrym smakiem zgodne, udzielam tej sprawie uwagi. Ja jestem w porządku wobec świata i jeżeli istnieją jakieś elizejskie pola, nie zdoła mi zarzucić nic nikt, nawet z najbardziej surowych sędziów. Myślę jednak, że poprzestać mi wypadnie na własnym zadowoleniu, które byłoby większe, gdyby nie liszaje i kamienie żółciowe. Entre nous soit dit: o salomonowe mię tu posądzają obyczaje, choć sam wiesz, jak te rzeczy stoją, i nic się od tego czasu u mnie nie zmieniło. Bachus to lub Rotuła o Klarcię zazdrosny — a tymczasem nie może się ona pozbyć krowiego zapachu; widziałem ją raz, jak się kąpie, i obrzydzenia nabrałem do jej kolan. Myślę, że coś się psuje dziś nawet w budowie kobiecego ciała. Zięć mój w Żydówkach gustuje i Cygankach, zresztą trzech miesięcy nie mija, aby się z kimś nie rąbał lub nie strzelał.

Koguty pieją i słychać już jakiś ruch w tylnych oficynach, , a głowę mam jasną, tylko jakby nazbyt lekką. Od pewnego już czasu doświadczam tego uczucia, a także dziwnych zapomnień i przywidzeń. Z nagła przesunie się jakaś twarz przede mną i często długo muszę myśleć, zanim przypomnieć sobie zdołam, gdziem ją widział. Wczoraj nad ranem zasnąłem i przed samym przebudzeniem widziałem dużo ludzi w szafranowych i niebieskich sukniach, kopiących małymi łopatami na maluchnych czworokątnych ogródkach czerwonawej ziemi: mieli szklane dzwoneczki u sukien i wyglądali jak duże motyle: nie wiadomo dlaczego wydało mi się, że to oznacza śmierć moją czy pogrzeb; co tym dziwniejsze, że żyłem przecież, tylko nie wiem sam, czy bałem się, by mię ci ludzie nie zobaczyli, czy też, przeciwnie, chciałem się im pokazać i nie mogłem zwrócić na siebie ich uwagi; i długo potem, kiedym się obudził, nie mogłem się otrząsnąć z influencji snu tego, doznawałem jakby lekkiego zawrotu głowy. Próbowałem sen ten Ciswickiemu wytłumaczyć — ale nic nie zrozumiał. «Nie godzi się — powiada — w naszych latach miewać sny niechrzczone». On ma takie powiedzenia, ten Ciswicki. Czas mi zeszedł na tej gawędzie i myślę, że się znudzisz czytając, com napisał, ale suponuję, że zawsze jest to jeszcze ciekawsze niż wasze gazety. Nie umieją już chyba kochać w waszym Paryżu i zdaje się, żeście zapomnieli, co to jest użycie. Wnuczce twojej powiedz, niech nie patrzy na dzisiejszą młodzież i niech poczeka, aż przyjadę, by mogła mieć wyobrażenie, czym był niegdyś szlachcic i kawaler. Gdybym był młodą dziewczyną, wstąpiłbym do klasztoru na samą myśl, że nigdy już kawalera de Lauzun, kardynała de Rohan   lub pana de Richelieu nie zobaczę... A czy pamiętasz też kawalera d'Eon; śnił mi się on w tej samej amazonce, w której przedstawiony jest na portrecie, w wielkim pomarańczowym gabinecie waszego domu. Pozdrów go ode mnie".

II

Stary pan Ogieński część tylko zajmował niewielką wielkiego i starego zamku; reszta stała sobie, jak mogła, na zrządzenie czasu i na użytek rezydentów wydana. W oficynie mieścił się za życia pani Ołuckiej dwór młody. Tu pod opieką nianiek i pokojówek rósł wnuk Roman. Tułał się po wielkich pokojach, przemykając się między nogami gości, ginąc z oczu swoim opiekunkom, zaszywając się w różnych haszczach starego, zdziczałego już zupełnie parku, przesiadując po kuchniach i piekarniach rozmaitych bab i paniulek, które gnieździły się tu od niepamiętnych czasów i dla niewiadomych przyczyn chleb łaskawy jadły. Wpadały w dziecinną duszę bajki, opowieści, kłótnie i ploteczki. Codziennie rano usiłowała chwiejna myśl odnaleźć siebie i wnet ginęła wśród gąszczu otaczającego ją starego życia.

Gdy mówią dziecku, że istniał przed nim cały wielki stary świat, olbrzymie mnóstwo nie znanych mu i obcych ludzi, są to dla niego słowa baśni mniej prawdopodobnej od innych; każda bajka jest dziwna, przepływa nad myślą, zapada gdzieś, ginie i kończy się. Nad sadzawką duszy niebieskookim zapatrzeniem pochylają się postacie, konary drzew, migotliwe cienie liści i gałęzi na wodzie. Tuż koło tej szczelinki, zwężającej się lejowato, gdy wspomnienie w nią się pogrąża, koło tego dziwnego otworu, tej smugi światła, z której wydobyło się wszystko, zastaje dziecko pomarszczone dziwne figury. Są, ale jakby dla niego, i można by tak zmrużyć oczy, aby znikł ten świat, tak jak giną gdzieś nocne strachy o poranku, rozbawione, dzienne myśli o zmroku. Tuła się dziecko i słucha.

Czasami w cieniu leszczyny w zamkowej fosie, nad którą wznosiły się wysokie o żelaznych ostrych końcach pale, siadał Roman i zastanawiał się. Z mgły powstawały postacie, mieszały się z sobą, kłębiły — i znów nie wiedział, co wydarzyło się jemu samemu, a o czym tylko słyszał. Czasami myślał, że widział naocznie wszystko. Wszystko — i to, jak nie wiadomo po co matka jego jechała sama konno między Cyganów szukać ojca i tam o niego w zawody wkoło ogniska z Cyganką Motrą tańczyła, i owo polowanie z prosięciem, kiedy to wilki zagryzły Wasylka, syna starej kowalichy, która stąd o stajanie mieszka i umie uroki rzucać, a ze zmorami żyje w komitywie, i tę noc, gdy w starym zamku grała muzyka, pan kasztelan gości miał, a w oficynie sama jedna córka jego, matka Romankowa, umierała.

Sługi mówiły, że w godzinę po śmierci widziały ją, jak chyliła się nad kołyską dziecka, trzyletniego zaledwie Romana. Taka sama, wysoka, cicha, z palcem przy ustach przeszła przez pokój i pozostało na dnie duszy dziecka jakieś wspomnienie wielkiego, rwącego piersi płaczu, gdy uciekała z nim przez ciemne kurytarze aż do pokojów starszego pana przerażona niańka. To — chyba widział, ów wieczór, gdy wśród deszczu płonęły żółte i czerwone światła, wielu ludzi groźnie śpiewało, łopotały na wietrze jakieś czarne płótna, a stary pan biegał po pokoju w pantoflach ze świecącymi sprzączkami, tupał nogami, drzwiami trzaskał i komuś nieustannie czynił wymówki. Zapamiętał Roman wiszący świecznik z wielu szklanych kulek, które uderzały o siebie i dzwoniły, atłasową jasną suknię jakiejś kobiety, na której kolanach siedział. Pamiętał, że krzyczała ona coś dziwnym głosem, płakała i szlochała nad nim, komuś nie chciała go oddać, potem długi pościg wśród nocy, ciężki zapach czyjegoś oddechu i futra, śpiew w koście-le, łoskot jakichś kamieni. Płacz i krzyk. Potem długie noce wśród zjawisk. Brzęk szklanych kulek, pochylające się nad głową maszkary, wreszcie ranek, gdy było bardzo widno, pachnące słońce wlewało się przez okno i wielki, wysoki mężczyzna, skrzypiący nogami przy każdym poruszeniu, całował Romana po rękach i twarzy i wrzucał mu do łóżeczka całe stosy lalek, pajaców, drewnianych koni, porcelanowych pasterek.

Potem znów światło w wielkiej sali. Jakiś hałas obudził Romanka, ktoś wyraźnie, całkiem wyraźnie usiłował wejść przez jego okno: dziecko biegło przez mnóstwo pokoi, nagle przed olśnionymi oczyma blask, kobieta w czerwonej atłasowej spodniczce na stole, czyjś strzał z pistoletu i śmiech. Tłuczenie kieliszków, talerzy; Romana ojciec z księdzem Rotułą biorą się za bary — straszny płacz dziecka, i czuje, jak porywają go czyjeś ramiona i ten sam głos, co w ową noc, znów się nad nim użala i płacze. Niosą go do ciepłego łóżeczka, otulają, ale po starym ogrodzie tułają się inne cienie, pochylają się nad kołyską, dobiegają krzyki i tętenty, dreszcz wstrząsa Romkiem, podnosi oczy, czy nie czernieją na polu nad fosą kozackie, hajdamackie głowy.

Nic nie ma, tylko stare topole kiwają gwałtownie, krzyczą o czymś swymi gałęziami. Tam stoją na czerwonym niebie, wśród krwi, straszą, wiedzą o czymś, ostrzegają. Dziwny ptasi głos dobiega z gęstwiny, woda bulgoce tam w stawie. To wypływa wygolony łeb atamana Czajki z mołojcami, to spod kościoła wydrapuje się pazurami tłum bezgłowych Żydów. Stare drzewa widzą to, widziały, stoją od wieków obluzgane krwią, słyszały one, jak jęczało wyrzynane przez hajdamaków miasteczko, jak potem straszny sąd czynił nad zbójami pan koniuszy. Do dziś dnia napotkać można bezrękich dziadów, którzy w tym dniu byli podrostkami i pamiętają, jak ćwiartowano na rynku, włóczono końmi, zasypywano ziemią wpółżywych, wbijano na pal, stare drzewa pamiętają, jak spędzono za miasto wszystkich Żydów, gdy zawleczono na polu skłuty igłami trup ekonomowego synka Olesia, którego wizerunek jest w kościele, słyszały śmiertelny płacz i zawodzenia, gdy gwałtem niesiono do kościoła chrzcić bachorzęta, których ojcom kat ścinał głowy.

— Hui-hi — świszcze ktoś w krzakach, zrywa się Roman i pędzi, pędzi bez tchu, aż wpada ledwie już żywy prosto na panią podsędkową. Stoi ona w samych drzwiach piekarni, gdzie płonie wielki ogień, świeżo upieczonym chlebem pachnie, pan kapitan Hebda czuje już od rana aromat żytniego podpłomyka z młodą cebulką i masłem. Siedzi na ławce, drewnianą nogą stuka, przymrużonym prawym okiem przygląda się Romanowi. Już on sam wszystko wie, samego Czajkę wyciągnął już raz za łeb ze stawu, czupryna się tylko urwała: za długo mokła. Siedzi sobie teraz niby nic, a bił się przecież z wilkami w lasach na zęby i pazury o pomarzłe końskie grzbiety. Romek doskonale może go sobie wyobrazić wyszczerzającym wielkie zęby nad końską kością wśród czających się, by znienacka napaść, wilków. Wnet tu i major Ptyś będzie, a i księdza Rotuły tylko patrzeć. Ptysiem to już chyba na szyderstwo los ochrzcił majora. — Już my sami wiemy, jak te Ptysie pachną — mówi Hebda, a major tylko prawą ręką o trzech palcach rudego wąsa targa. Gdy wyprostuje się, od pana Ołuckiego jest większy; siwego włosa jeszcze nie ma, wciąż te same, koloru ognia.

— Ptysiu — wołano w Moskwie — ostrożnie z głową, nie przykładaj do siennika, bo cię rozstrzelają jak podpalacza.

— Ptyś, jak mu bomb zbraknie, głowę wsadzi do prochowni, a wieczorem przecież most wysadzi.

I Roman musiał chyba to widzieć, jak pulchny burmistrz, w szlafmycy i z porcelanową fajką, czepia się Ptysiowych butów i prosi, aby dał spokój mostowi. Pamięta sam most na zielonawej, jakby ze szkła, rzece, domki białe, jakby z porcelany, i jakąś Bertę z niebieskimi wstążkami u czepeczka. — Dzwony tam dzwoniły, jakby były ze srebra — mówił Ptyś — myślałbyś, że księżyc dzwoni — i Rotuła głową chyli, a stary Hebda nogą groźnie stuka, bo oto łza, prawdziwa łza, płynie po twarzy majora Ptysia.

Mocny musiał być krupnik dziś u pani podsędkowej.

— Cicho, cicho — Hebda mówi — major i Ptyś płakał — pamiętasz pod Fontainebleau.

Ale tu zrywa Się porąbane żołnierzysko, biegnie gdzieś, sztykula na swojej nodze w jakiś kąt, gdzie nikt mu nie zajrzy w twarz, i stamtąd słychać tylko, jak stary Hebda zdławionym gardłem, jak wilk, wyje: nie darmo jadł wpółsurową koninę pod Smoleńskiem.

III

Pomimo że przyszedł on na świat przedwcześnie i że zrazu lekarze nie rokowali dziecku życia, Roman odziedziczył zdrowie po ojcu i od czwartego roku fizyczny rozwój jego robił wrażenie nieustannego zrywania pęt przez niepohamowaną siłę. Pani podsędkowa mówiła, że nie widziała nigdy podobnego dziecka. Istotnie, robił on wrażenie młodego lwiątka, wiecznie potrzebującego ruchu, słońca, pożywienia. Bardzo wcześnie wystąpił w charakterze dziecka rys nie wątpiącej śmiałości, nie zastanawiającego się, pewnego siebie despotyzmu. Nie było to tylko naiwne przekonanie, że świat cały obraca się wkoło małej osóbki; Roman w razie potrzeby umiał poprzeć swą pretensję czynem i dowieść, że na własną energię liczy. Sługi miały urwanie głowy z tym paniczem i, rzecz charakterystyczna, gdy jedna z nich, doprowadzona do ostateczności — wychłostała dziecko po jędrnych łydkach pokrzywami, chłopiec wprawdzie kopał nogami, gryzł i krzyczał, ale zawołany z ogrodu przez dziadka, nie odpowiedział na pytanie, czego płacze; gdy stary pan domagał się uparcie odpowiedzi, zatupał nogami i z właściwym sobie, nie dopuszczającym dyskusji gestem, wzruszył ramionami i nagle bardzo szybkimi krokami opuścił pokój. Był to jego sposób załatwiania zbyt zawiłych kwestii: „Już, zdaje się, masz zamiar być nudnym, a sam mówiłeś, że nudni są tylko lokaje" — odezwał się kiedyś do dziada; przestawał tylko z dorosłymi i mówił ich stylem. Niańka jednak myliła się, jeżeli sprawę uważała za załatwioną. Dziecko zapominało trudno i nie można w ogóle było powiedzieć, czy zapomina ono pewne krzywdy. Raz urażone w sposób szczególnie dotkliwy zmieniało do danej osoby cały stosunek. Pies, który sprzeniewierzył się chłopcu i uciekł na parę dni z domu, nie odzyskał już względów Romka, choć pierwszą noc po jego zniknięciu chłopiec gorzko przepłakał. Właściwie zmartwił się, gdy pies wrócił, obraziło go to, że rzucił go on dla jakiegoś błahego, nie znanego mu powodu. Tegoż jeszcze wieczora, gdy niańka siedziała pod drzewem na ławce, zajęta rozmową, chłopiec wyskoczył z zasadzki i ile miał sił, smagnął ją po tłustej twarzy pokrzywą. Wszczął się krzyk i, indagowany przez panią podsędkową, Romek z całą powagą rzekł: „Gdybym był powiedział dziaduniowi — byłby ją jak Nastusię, co stłukła wazon, na stajnię posłał, na drugi raz ją oparzę wodą albo jej wsadzę igłę: niech nie tyka".

Miał wtedy szósty rok i trudno sobie było z nim radzić, gdyż maksymą pedagogiczną pana Ogieńskiego było: strzec przede wszystkim w dziecku i rozwijać poczucie przyrodzonej wyższości. Na wątpliwości wyrażone przez księdza Rotułę co do konsekwencji takiego wychowania stary pan rzekł z wielką stanowczością: „Człowiek urodzony miał dawniej za zadanie nie uwłaczać sobie i być wiernym swemu stanowi, ale to było, kiedy istniało jeszcze towarzystwo; dzisiaj każdy z nas ma tylko siebie i musi sam siebie przed wszystkim chronić". Na lekką wzmiankę o poczuciu obywatelskim, o możliwych obowiązkach do spełnienia pan Ogieński dostał prawdziwego ataku: „On będzie panem, a nie żadnym równym na zagrodzie citoyen bliźnim; świat ma względem nas obowiązki, bo w nas jest cywilizacja. Abym ja mógł istnieć na świecie i wobec markizy de Choisy z panem de Vandal o komedii Marivaux rozmawiać — twój Chrystus umarł i cesarstwo rzymskie upadło. Wytworność jest celem świata i pan de Rivarol, choć kiepski szlachcic, więcej przynosi zaszczytu Stwórcy od twego Izajasza. Gdyby Duch Święty podyktował apostołom choć jedno powiedzenie pana de Chamfort lub de Ligne'a, zaraz bym się nawrócił i kazał ochrzcić. To nie jest żadna sztuka dać się ukrzyżować, nie cierpienia, ale dowcip, dobry smak dowodzą wyższości. Towarzystwo zginęło, gdy ludzie zaczęli myśleć o tym, że lokaje czują. Je suis cartesien i nie ma nic wstrętniejszego niż to wasze współczucie. Człowiek dystyngowany nie widzi, gdy jego równy cierpi, nie chce go urazić. Gdy mojego ojca astma przed śmiercią dusiła, rzekł mi: «Gdy będziesz asan umierać, nie będziesz także ładny, nie potrzebujesz mi się asan z kondolencją przypatrywać.

Zasad tych przestrzegał pan kasztelan w wychowaniu i gdy w napadzie nagłej wściekłości siedmioletni Romek cisnął w twarz lokajowi starym i cennym talerzem, że aż krew z twarzy służącego popłynęła, stary pan skarcił wnuka za nieposzanowanie dzieła sztuki, a lokajowi kazał iść precz, bo podawać nie umie i nie wie, że się z zakrwawioną twarzą nie usługuje.

W miarę jak ubywały jego siły fizyczne, wzrastał w panu kasztelanie kult cielesnej zręczności i energii. Czytał teraz w długie bezsenne noce pamiętniki Saint-Simona i przejmował się teoriami hrabiego de Boulainvilliers, odnajdywał on samego siebie, swe wrażenie, zniechęcenie, gniewy w tej lekturze. Powstał i umocnił się pod jej wpływem w głowie pana kasztelana całkiem chimeryczny obraz stosunków europejskich. Wmówił on w siebie, że społeczeństwa znajdują się w stanie całkowitego rozkładu, a państwa są o włos od upadku, że pozornie jeszcze trzymają się te budowy, lecz w gruncie rozsypuje się wszystko. Z wyrafinowaną logiką w sporach swych z Rotułą lub Ptysiem wykazywał, że nikt właściwie nie wierzy w prawo, majestat tych instytucji, które się ochrania. Wszystko się trzyma na strachu, są ludzie, co mają przekonania ze strachu przed lokajami. Siła i brak strachu, czyli obojętność wobec bólu, niedopuszczanie go przed swoje oczy były — według pana Ogieńskiego — cechami pańskości. Dolegliwości późnego wieku, osamotnienie, oschłość wewnętrzna, wyrobiły w nim istotnie obojętność wobec cierpień nie tylko cudzych, ale nawet własnych, i tę starał się wyrobić w Romku. „Tylko motłoch mówi o tym, co czuje; człowiek urodzony mówi, gdy myśli". Liszaje, zwłaszcza wiosną i jesienią, przyprawiały pana Ogieńskiego o ból prawdziwie okrutny, wtedy wpadał on w złość, zamęczał oficjalistów rachunkami. Romka, gdy go pytał, czego jęczy, szczypał do krwi w ucho, a raz nawet smagnął boleśnie trzcinką poprzez plecy. Chłopiec przestał bywać u dziadka i na wyraźne zaproszenie odpowiedział, że nie pójdzie. Upór jego był nie do przezwyciężenia. Ostrzeżony, że się sparzy, chwycił przemocą rozpalone przy kominku szczypce i trzymał tak długo, że omdlał, przegryzłszy sobie prawie język, i przez kilka tygodni musiał chodzić z ręką obandażowaną. We wszystkim tym pan Ogieński widział oznaki rasy, nie odgadł tego jednego, że tym, co dziecko osłaniało swymi wybuchami gniewu, była właściwie swoboda marzenia.

Chłopiec bardzo wcześnie zaczął żyć w wewnętrznym świecie i gdy przeszkadzano mu w tych jego myślach, wytrącany z nich, wpadał w gniew. Uroił sobie, że Ptyś ocalił życie Napoleonowi, i miał do niego urazę, gdy usiłował on temu zaprzeczyć. Świat otaczający go miał w jego myślach wyznaczoną rolę, i dziecko nie przebaczało zjawiskom ani ludziom samoistności; właściwym mu było to także, że myśli jego nie cofały się przed wykonaniem. Nikt nie mógł domyśleć się, czego szukał on po starej wieży, na którą trzeba było wdrapywać się z kocią zręcznością, bo brakowało w niej całych kondygnacji schodów. Narowisty i pełen kaprysów koń Szajtan o mało nie roztrzaskał chłopcu głowy, nosząc go jak szalony między gałęźmi gęstych i poplątanych drzew parku. Znaleziono wtedy Romana w podartym ubraniu, podrapanego, bez przytomności, z rozbitą głową, zranionym czołem, wyrwaną prawie ze stawów ręką. Miał wtedy lat dziesięć, i usługujący przy pałacu wyrostki wiedzieli, że nie ma z nim żartów. To jedno musieli przyznać, że nie skarżył się, gdy za kułak płacono kułakiem.

Rozwój umysłowy podążał nie tak szczęśliwie. Niezmiernie szybko nauczył się czytać i w lot chwytał wiadomości zasłyszane w rozmowie, ale pisanie, nauka rachunków, wokabuły łacińskie i francuskie napotykały w nim wstręt nie do przezwyciężenia. Nauczycielem jego był Rotuła i musiał staczać z chłopcem formalne bójki, gdyż skarcony, gryzł, kopał, bił kułakami. Na wszelkie przemowy natury moralnej był nieczuły. Natomiast był ambitny i dbał szczególniej o opinię Ptysia i pani podsędkowej. Była to jedyna droga, ale gdy tylko chłopiec wietrzył podstęp i intrygę pedagogiczną, stawał się obojętnym i spoglądał na dorosłych z pogardą, że mogą uciekać się do tak niskich środków. Natomiast Ptyś, który uczył go fechtunku, gimnastyki, konnej jazdy i pływania nie potrzebował się uciekać do żadnych podniet. Trudności i niebezpieczeństwa fizyczne podniecały chłopca; po jakiejś karkołomnej wycieczce po drzewach lub dzikiej jeździe konno wpadał on w stan prawdziwego upojenia i niejednokrotnie już Ptyś był przekonany, że rozbije on sobie głowę, gdy doprowadziwszy do opętania konia, pędził na nim, wydając dzikie gardłowe okrzyki. Ale że sam major był człowiekiem ponurym i zdeterminowanym, rzadko więc hamował wybryki ucznia, a sama osoba jego wprawiała Romana w stan nieustannego, dzikiego marzenia.

Ptyś nie wierzył w nic prócz męstwa i wojny. Jego kult Napoleona miał charakter jakiejś surowej i skalistej religii północy. Z natury był to człowiek miękki i przywiązujący się; dlatego w wieku męskim czcił już tylko siłę. Przekonany własnymi nieustannymi doświadczeniami, że wypadki nie liczą się z uczuciami, pogardliwie słuchał wszelkich rozpraw o prawie i słuszności. Wierzył, że człowiek stwarza rzecz boską — wojnę — duszę o ramionach ze stali i armatniej gardzieli, zdolną zabijać jednostki i wskrzeszać narody, i czcił to jedyne tylko, żelazne, z prochu i siarki bóstwo. Chował w karneciku żelazny aforyzm oficera kościuszkowskiego od artylerii, Wrońskiego, o człowieku powołującym do życia Boga: „Ja ci tchnę w to twoje stuarmatnie gardło słowo «Polska» i stanie się ona, Ty Stwarzający!" W głębi duszy sam siebie uważał jednak za lichego żołnierza, gdyż nie czuł w sobie bezpośredniej krwiożerczości, zdrowego i nie rozumującego instynktu zabijania. „Żołnierz powinien chcieć i umieć zabijać: powinno mu to sprawiać rozkosz. Upadek moralny człowieka po tym można rozpoznać — że zaczyna go mierzić krew". I ilustrował to przykładami z dziejów (tutejszej kresowej szlachty. „Tyle było w tym cnoty — co dzikości. Gdy ta znikła, rozpoczęła się sprytna rachuba, rozumna czułość dla krwi, współczucie. Dać gardło albo wziąć, takim jest zakon wolnego. Nie będzie Polski, póki się tu z nas nie odrodzą drapieżcy, ludzie twardzi, groźni, słupy bijący. Kto współczuje z wrogiem, nieczułym jest wobec ojczyzny".

Hebda był człowiekiem innego temperamentu; żołnierzem był przez patriotyzm, w wojnie widział poświęcenie, nie lubił mówić o jej dzikim szale, o ostrym powietrzu mordu, pijaństwie krwi i prochu, gdy wydźwignięta poprzez niebezpieczeństwo dusza — budzi zwierzę i ginie sama w jego rozhukaniu. Ale rzecz charakterystyczna, za starych dawnych czasów po wzięciu szturmem jakiegoś hiszpańskiego miasteczka, Hebda to, spiwszy się aż do łez na cześć nieszczęśliwej ojczyzny mocnym winem, w towarzystwie kilku oficerów rodaków szturmem wziął ustronny domek, gdzie mieszkała piękna córka młynarza, i wśród batalii z dymem puścił domostwo, damę swego serca sobie przysądził jako zdobycz i najpierw się o nią strzelał, a potem ją przegrał Gaskończykowi, kapitanowi dragonów — i to na trzeci zaledwie dzień — w cenie dwunastu napoleonów. Pomimo to żołnierzem był dobrym; zdegradowany za całą tę romantyczną aferę, prędko się na nowo wysłużył i odznaczył się niejednokrotnie w odwrocie spod Moskwy. Napoleona tak niezmiernie kochał, że na jego temat najlepiej kłamał i jemu wyznaczał czynną rolę w najlepszych anegdotach. Mieszkali tuż obok siebie z Ptysiem, ale Hebda trzymał młodą czarnobrewą gospodynią i miewał nieraz dziwne awantury po wsiach; Ptyś wysławiał mord, pożogę, nie cenił czci niewieściej, wątpił o wszystkim prócz szabli, lecz przechowywał perełkami wyszyty z niemieckim napisem pantofelek na zegarek, jakieś wstążeczki, włosy panny, strzęp kudłów pudla i inne relikwie. Obecność to nieustanna tych emblematów, poczucie ciągłej zdrady wobec niezbłaganej męskości uczuć kazały Ptysiowi szukać równowagi w wyznawaniu zasad nie znającego pardonu okrucieństwa, świadomość własnej ułomności wprawiała go w szał kaznodziejski i pomimo to miał on pewne obawy, że pani podsędkowa spenetrowała jednak wszystkie jego tajemnice i wyszczerbienia duszy.

Z panem kasztelanem porozumiewał się Ptyś na pozór doskonale: mieli oni dla siebie od początku tak wielką i wzajemną pogardę, że przy zetknięciu się prześcigali się w gorzkich spostrzeżeniach i bezlitosnych refleksjach. Nie rewidowali swoich pierwiastkowych przekonań i nic nie wiedząc o tym, byli do siebie przywiązani.

Inaczej było z Rotułą. Ale Rotuła wymykał się wszystkim i przed wszystkimi samemu sobie. Historia jego duszy była naiwna i skomplikowana. Ksiądz XVIII wieku, łączył on zrazu myślami niewiarę z towarzyskim poszanowaniem dla obrzędów, chłopskim podziwem dla świetności. Przebył on w życiu długi okres, który nie miał nic wspólnego z powołaniem kapłańskim, a uprzednio już w młodości przeżył coś, co pozostawiło ślad na jego życiu, napiętnowało duszę. Sprawa ta, jak się zdaje, dokładnie była znana kasztelanowi. Teraz na Starość chwiała się dusza księdza wśród dziwnych wątpliwości. Gdy powstawało w nim przekonanie, że całe jego życie było i jest straszliwym świętokradztwem, pod (tą obawą, którą odpychał i stłumić usiłował całym aparatem dialektyki i erudycji, taiła się właściwie nadzieja, że okaże się prawdą baśń o cudownym przeznaczeniu człowieka, w którą wierzył za swych dni dziecinnych. Tę to dziecinną wiarę przysypywał argumentami sceptycznej filozofii, cierpkiego wewnętrzego cynizmu, gdy pozornie walczył z grozą potępienia. Czasami nachodziły na niego chwile, w których nie śmiał widzieć oprzytomnienia — gdy wydawała mu się cała ta szarpanina istotnie oporem potępieńca, zatwardziałego przeciwko łasce zbawienia. Tak jednak myślał wtedy tylko, gdy sama nadzieja i wiara ukazywała mu się w oddali jako zewnętrzne, abstrakcyjne myśli; w momencie rozrzewnienia nie poddawał się mu, lecz z pewnym gniewem i pogardą rozdeptywał je, jak czyni człowiek z rzeczą, której cenę zrozumiał poniewczasie, lub z wiadomością, na którą się przestało czekać i która przychodzi za późno. Humor i poglądy Rotuły były zmienne i podlegały wielkim wahaniom; stałym był tylko mroczny niepokój, jakby utajona gorączka, nurtująca to atletyczne dało. Miał ksiądz Rotuła lat blisko siedemdziesiąt, a trzymał się prosto, zęby miał prawie wszystkie zdrowe i jeździł konno bez zmęczenia. Hebda bardzo nie lubił zostawiać go sam na sam z gospodynią.

Najmniejszy wpływ na rozwój Romana — wywierał ojciec jego: najprędzej jeszcze można było powiedzieć, że działał on niby odstraszający wzór heloty; zwłaszcza od czasu, gdy widział go Roman — pijanym, bezsilnym, zataczającym się, brudnym, womitującym i dopominającym się poprzez czkawkę, aby mu tu zaraz przysłano Agatkę.

Ta strona życia nie dała się utaić przed dzieckiem, ale widział on w niej w tym czasie — słabość poniżającą i brudną, stojącą zupełnie na tym samym poziomie, co pijaństwo. Miał on na tym punkcie jakby instynkt, pewien rodzaj jasnowidzenia : odor feminae wyczuwał on w życiu znajomych mu mężczyzn bardzo szybko; on najjaśniej może zdawał sobie sprawę ze słabości Rotuły, a przede wszystkim wyczuł, że w stosunku kasztelana do 2 czy 3 zawsze maskaradowo wytwornie ubranych dziewcząt kryje się coś innego niż w Agatce pana Ołuckiego. Ptysia szanował, że spódniczka nie odgrywa w jego życiu żadnej roli. Nie rozumiał zupełnie, jakie zainteresowanie może budzić kobieta w świecie, gdzie istnieją konie rasowe, psy gończe, dziki i tyle innych prawdziwie szlachetnych i ciekawych zwierząt; właściwie zaś niejasno przeczuwał naturę tego pociągu, czuł na dnie duszy jakiś ciężki i gorący niepokój, ale przemagało nad tym uczucie wstrętu, prawie mdłości, jakie budziły w nim pewne odrażające widoki. Widział w tym coś przeciw czystości fizycznej: ta zaś była jego pasją.

Namiętne upodobanie miał do pławienia koni; rozbierał się wtedy do naga i pluskał się wraz z ulubionym koniem w rzece.

Rzecz dziwna; wstrętna u ludzi, miłość fizyczna nie przejmowała go obrzydzeniem u zwierząt. Przeciwnie, jeżeli istniało w nim w tym czasie psychiczne życie płciowe, to w formie współczucia, pewnego gorączkowego zachwytu dla karego ogiera Wezyra, gdy gryzł on wędzidła, pienił się i wyrywał, włócząc po dziedzińcu wstrzymujących go kozaków, do klaczy.

Gdy wieczorem na świeżo skąpanym koniu wracał Roman do domu lub gdy zostawiwszy w tyle stajennego pędził co tchu, miał wyraźne uczucie, że to w jego boku gra śledziona, że czuje pęd wiatru i opór powietrza nie własnym tylko, ale całym końskim ciałem, wszystkimi czterema kopytami czuł świeżość zroszonej trawy, aksamitne uginanie się łąki, końskimi nozdrzami wciągał powietrze, rżał i kąpał się w słońcu jedwabistą sierścią.

Konie kochały go i były o niego zazdrosne. Ali Baba rżał niespokojnie, bił kopytami w klatkę, gdy Roman w sąsiedniej pieścił Wezyra; to był ulubieniec Romka, koń o pysznych kłębach, stalowych nogach, szerokiej piersi, ognistych chrapach. Na nim jadąc wśród nocy czuł się Roman zupełnie jak zdrowy, młody, silny, leśny zwierz; istota z bajki i stepu, nietutejsza, nieludzka, pełna rwących się skądeś, nieznanych, niezrozumiałych okrzyków, dzikich snów. Przewijały mu się przez głowę marzenia niemożliwe, bezimienne, pełne rozpętania energii, czerwone i świszczące. Chciałoby się tarzać, wyć, gryźć z wilkami jak Hebda, palić miasta jak Ptyś, w powietrze wysadzać mosty i widzieć to wszystko, widzieć to wszystko: ku niebu wzlatującą czerwoną ziemię, oko w oko spotkać żelaznego, o stalowych pazurach boga wojny. Na jego karku siedzieć i nieść trwogę, z Hunami pędzić poprzez miasta: wyrosnąć samemu nie w człowieka, w groźną, nagą, skąpaną w krwi marę. Zaznać bólu. Na prawej ręce powyżej łokcia miał Roman szramę, którą wypalił sobie sam, chcąc wypróbować, czy potrafi cierpieć. Gdy ból był tak silny, że czuł, iż prawie mdleje, naszło go dziwne pijaństwo i zaczął śpiewać, jak sam to nazywał, czerwoną pieśń bez słów.

Jednej tylko nie mógł przezwyciężyć rzeczy. Były nią nagłe podmuchy nadprzyrodzonego strachu: przychodziły one na niego w nocy, ale też i za białego dnia w najsłoneczniejsze popołudnia. Nieraz ściskał co sił ostrogami boki konia i pędził z nieprzepartym huczącym w tyle głowy poczuciem pościgu; i nie pomogło, gdy się przemógł i nawróciwszy konia, zmuszał się, aby stać na tym samym właśnie miejscu, koło tego samego usychającego drzewa wśród pola. I zdawało się Romanowi, gdy stał pod drzewem, trzymając mocno w cuglach Wezyra, że i zwierzę drży pod nim nerwowo, trwoży się. Odtąd jeszcze bardziej pokochał tego konia: znał on jego najgłębszą, najbardziej ukrywaną tajemnicę.

IV

Dwanaście lat skończonych miał Roman, gdy zdarzył się wypadek z Ptysiem.

Kiedy nadeszły pierwsze wieści o powstaniu, Ptyś i Hebda wpadli jak w gorączkę, wyrywali się jechać, choć było jasnym, że żaden z nich Taić się już nie może. Kręcić się koło nich zaczęli różni ludzie i oni znikali często na kilka dni lub nawet tygodni; słychać było, że są to tam, to ówdzie. Tam składkę zainicjowali na jarmarku, gdzie indziej wytargowali lub wyprosili kilka koni lub broń jakąś, o której wszyscy zapomnieli, wydłubali. Pan kasztelan, otrzymawszy wiadomość o „awanturze", zachorował, gadać zaczął o najściu kozaków, wywłaszczeniu, przypomniał sobie dość znaczny urząd, jaki posiadał u dworu, i dla bezpieczeństwa najczęściej chodził w mundurze.

Z Ptysiem raz czy dwa starli się ostro — potem przestali do siebie mówić. Koniec świata zaś nastał, gdy wiosną przywieziono pana Ołuckiego z przestrzeloną w jakiejś potyczce piersią. Stary kasztelan dotąd się nie uspokoił, póki w niezmiernej ilości listów nie rozesłał wiadomości o pojedynku zięcia czy też burdzie w karczmie. Sam zaś wystosował list do cara Mikołaja, nazywał go w nim protektorem całej europejskiej towarzyskości i w razie wypadku, jaki w tych niespokojnych czasach łatwo zdarzyć się może, prosił o zaopiekowanie się nieletnim wnukiem, którego ojciec, od długiego już czasu obłożnie chory, walczy właśnie ze śmiercią i wątpić można, czy życie przez Przedwiecznego zachowane mu będzie.

Nad oficjalistami i rezydentami roztoczył stary pan tak drobiazgową opiekę, że Hebda i pani podsędkowa wyprowadzili się z dworskich zabudowań do miasteczka; Romka nawet nie spuszczał dziadek z oczu i samego Rotułę posądzał o wojownicze plany.

Roman został zaskoczony przez zdarzenia. W sprzecznych opowiadaniach dziada, Rotuły, podsędkowej, Ptysia — tak wikłały się wszystkie szczegóły, że nie mógł on sobie nawet w ogólnych rysach zrazu wyrobić pojęć o tym, co ma myśleć. Bo dla kasztelana była to „wojskowa rebelia, popierana przez dzikie rozbestwienie plebsu"; udział jenerałów i wybitnych osób tłumaczył opresją i strachem. „Pozornie rebelizantom służą, a sekretnie się Mikołajowi odpisują" — mówił stary pan. Ptyś posępnie mówił, że nie ma wodza, narzekał, że Konstantemu pozwolno ujść, Krasińskiego nie rozstrzelano; w Chłopickiego nie wierzył i spierał się o to z Hebdą. Hebda zachwycony był wszystkimi, i Chłopickim, i Czartoryskim, i Radziwiłłem; nienawidził tylko Lelewela. Pani podsędkowa najczęściej się modliła — mówiła zaś mało i w sposób nie rokujący nic dobrego. Była ona przygotowana na klęskę i z dziwnym półuśmieszkiem mówiła, że to są rzeczy, które plon wydają. Rotuła się irytował i drażnił wszystkich.

— Ojczyzna, ojczyzna — a jak do chłopa dojdzie, to go nie oddadzą, ani za nic, za żadną cenę. Prawo własności mają na chłopskich gnatach. Panie Najświętszy — modlą się — choć w piekło poszlij — ale na chamie. Gdybym był coś wart: w dzwony bym uderzył i kazał iść z widłami na dwory.

— Tylko ja bym cię pierwej, klecho — syczał Hebda — w tej twojej sutannie powiesił; ciebie i twojego Lelewela.

A Ptyś uszy zatykał i wołał:

— Tylko ochotników nie brać, na miły Bóg — właśnie nam tylko kosynierów brakowało!

— A wiesz ty, asindziej, ile najjaśniejszy pan korpusów ruszy? — szydził kasztelan.

— Ja bym jemu tam ruszył — tylko aby jenerał był; niechby ochotnicy kraju wreszcie bronili, a z regularnym wojskiem my w Litwę.

— Zagubią, wszystko zatracą — wyrzekał pan Ogieński — fortuny prywatne wydrze kazna, majętności skonfiskuje, możnych wygna na Sybir, powywozi, pościna — pozostanie vulgum pecus — bezgłowa masa. A niechaj tam — moje pozostanie ogieńskie terytorium.

Jasno jak na dłoni wykazywał, że wszystkie te tam angielskie, francuskie, belgijskie wypadki oznaczają powrót do zdziczenia, do stanu koczownictwa.

— Tylko że teraz jedna jeszcze siła została — pieniądze. Tego nie może nikt tknąć, to jest fundament, to jest pewniejsze niż ziemia. To jest tak, jakbym miał powietrze: kto może się obejść bez powietrza? I dlatego niechaj sobie kto, co chce, mówi — jedyną dziś mądrością mieć pieniądze. Nikt dzisiaj nikomu nie sprzyja, nikt nikomu nie dochowa wiary: musisz sam na siebie do końca życia liczyć.

Wieczorami stary zamykał się i liczył. Nie miał zaś znowu tak wiele tych skarbów. Majątek objął strasznie nadszarpnięty przez ojca, który w historycznym zamęcie duży aż do zgonu brał udział. Gospodarowano po staroświecku w Kopajgrodczyźnie i cała mądrość zasadzała się na płaceniu długów i nieekspensowaniu dochodów. Długów tych istotnie już nie było, ale dobra nie dawały i trzeciej części tego, co można by z nich wydobyć; a stary pan przewyżki i oszczędności najniedorzeczniej w banku angielskim składał. Teraz więc liczył i gniewał się, że cyfry tak nie odpowiadały teoretycznym wywodom.

Mizantropiczne filozofowanie weszło mu w nałóg i wyrobiło w nim pewien rodzaj oschłego wizjonenstwa. Formalnie widział bezcelowe osamotnienie w świecie, który uważał za postępujące i rozwijające się coraz wyraźniej barbarzyństwo. Uważał się za istotę innego gatunku wśród świata, nie troszczącego się o drogie jego pamięci wytworności; wmawiał w siebie raczej, niż czuł, dumę rodową i gdy dawał Romanowi wykłady polityki familijnej, czynił to raczej z upodobania do mówienia. Za czasów rozbioru ojciec pana kasztelana — pan koniuszy — przeciwko Moskwie się wypowiedział — sangwinik był bowiem i pan wielkiej popularności; potajemnie jednak syna z Paryża sprowadził i do Katarzyny posłał, aby do Targowicy przystąpił i na wypadek majętności ocalił.

— Rodzina jest pewniejsza i starsza niż rzeczpospolita. Rzeczpospolita powstaje z rodzin i pierwszym obowiązkiem, pierwszym principium zachowywać rody magnackie; teraz na nas i podobnych nam trzyma się wszystko w tym całym europejskim zamęcie. Panu Czartoryskiemu korona świta, bo głowę zawsze miał szwajcarską i lunatyczną; zresztą majętności w obrębie rebelii ma; inni także, ale zawsze i oni starają się z tamtej strony mieć zabezpieczenie, swoją — Zamoyskich, Potockich, Branickich, Krasińskich — politykę zarezerwować. Zresztą młodzi są i prawdziwych mężów na oczy nie widzieli. U pani Du Deffand ja Walpole'a znałem, co dziesiątkami głosy posłów skupował. Jego królewska mość Ludwik XV mną samym raz się posłużyć raczył. Mówią księża bigoci o szczególniejszej błogości, gdy łaska boża się na serce zlewa; zapewniam cię, że była ona wówczas wszędzie naokoło nas jakby rozlana. Oddychało się dowcipem i dobrymi manierami. Niestety to było zbyt piękne. Ty nie będziesz widział tych ludzi: pan de Rohan, sześćdziesiąt lat mając, rozkochiwał w sobie podloteczki. Wszyscy mieli dowcip; jedno powiedzenie czyniło cię sławnym. Wtedy nikt nigdy nie był osa-

motniony. Europa to było towarzystwo dziesięciu tysięcy świetnych osób. Ty nie masz pojęcia: nawet w Petersburgu. Miano tyle taktu. Cesarzowa wiedziała, że mój ojciec bije się z jej wojskami, a nigdy nie widziała mnie, by mi nie wspomnieć: „Saluez de ma part monsieur votre père", i dla wszystkiego znajdowało się formę. Pan Kossakowski mówił cesarzowej: „Vous êtes toujours la reine de mon coeur"; i wyobraź sobie, ona wtedy już wcale nie była ładna, poduszeczki miała pod oczami i zmarszczki od nosa, żółtawe takie fałdy; mais elle savait causer... Pamiętam zażartowano przy niej z tego pauvre fou — Kościuszko — i jak ona to powiedziała, już nie wiem, ale potem Molski chciał z tego zrobić tragedię: słowem, było to coś rzymskiego.

Roman słuchał tych opowiadań, przestępując z nogi na nogę, prostował się, ale milczał. Miał śmiałość postępków, ale nie słów. Myśli swoje chronił wstydliwie i nikomu nie zwierzał się ze swych marzeń.

Któregoś wieczora pan kasztelan przeżył wzruszenie, które byłoby, być może, przyprawiło go o chorobę, gdyby nie to, że przejęło go w rezultacie podziwem dla własnego dowcipu.

Nad wieczorem w głównej alei zamkowej, wysadzanej topolami, rozległ się tętent koni, krzyki, trzaskanie z bata, wreszcie wystrzał. Pan kasztelan i Rotuła wypadli na ganek. Na spienionym koniu pędził Roman, trzymając jakiś świecący przedmiot w ręku, za nim, ale w wielkiej odległości, galopował na zdyszanej i robiącej bokami szkapie człowiek bez czapki, w mundurze jakimś z błyszczącymi guzikami, poza nim człapał kozak z dymiącym jeszcze od wystrzału karabinem. Roman zeskoczył z konia i przed nogi dziadka cisnął wielkiego dwugłowego z pozłacanej blachy orła; zdarł go z gmachu pocztowego i ścigany był przez poczmistrza i jakiegoś pijanego, luzem się włóczącego kozaka.

Pan kasztelan zbladł trochę i ochrypł z irytacji, nie stracił jednak przytomności i kazał wołać służbę. Gdy ryży kosmaty urzędnik zlazł z swej kobyły, stał już pan kasztelan w swym ochmistrzowskim mundurze w licznym otoczeniu.

Me dał on przybyszowi przyjść do słowa, lecz od razu podniesionym głosem krzyczeć zaczął.

— I na jakież ty pośmiewisko sowę nad gmachem cesarskim, rządowym wieszasz; jaką ty w tym upatrujesz aluzję; czy może to najjaśniejsza pani do sowy jest podobna i jak w tobie śmiałości wystarczy, aby obrażać tę właśnie najwyżej postawioną damę? Dama jest przedmiot eteryczny, a tu jeszcze najjaśniejsza dama. Tyś się naczytał, że Martę Antoinetę sankiuloci zgilotynowali, i ty myślisz,

że i w Rosji u nas coś podobnego być może. A chcesz ty, żebym ja tu wobec tej oto sowy temu właśnie kozakowi zastrzelić cię kazał. Zastrzelę i opieczętuję, razem z sową do Kamieńca odeszlę. Ty nie rozumiesz, że orzeł to nie orzeł — herb — a sowa jest ptak i wieszać go można na stajni — a ty wiesz, że poczta nawet cesarskie i ministrów, i moje listy wozi!

Orła nie było ani śladu: u nóg pana kasztelana leżała sowa: kozak dawno uciekł, a przerażony urzędnik myślał, ile on właściwie kieliszków pornarańczówki od wczoraj wypił.

— Mój Boże — mówił tego wieczora pan Ogieński — jakie arcydzieło by z tego pomysłu Beaumarchais zrobił, i proszę ja was, jak może człowiek nazwisko mieć Amfitrytowratskij, muszę je de Vandalowi napisać, ale on nie uwierzy.

Roman jednak w następstwie tej ornitologicznej metamorfozy został skazany na areszt domowy. W tym czasie zbliżył się do ojca. Nie mógł jednak długo oswoić się ze sposobem życia pana Ołuckiego. Żył on dotąd z ludźmi zamkniętymi w sobie i panującymi nad sobą i zachowanie się ojca sprawiało na nim wrażenie jakby braku godności i natręctwa. A jednak niepodobnym był do przeciętnej albo niskiej natury pan Konstanty Ołucki. Gdy leżał, przychodząc do sił po chorobie — rzucała się przede wszystkim w oczy potężna głowa o wzniesionym lekko nad oczami czole; gęste, splątane, czarne włosy spadały aż na oczy, które w pewnych chwilach były bardzo piękne. Nie były to oczy patrzące: nie tyle brały one w siebie świat, ile szły ku niemu, uderzały weń; było w tym spojrzeniu dojrzałego człowieka coś naiwnego, uśmiechały się one filuternie; umiały patrzeć w syna z miękkim, aksamitnym zachwytem, całowały go i gładziły. Roman oczarował ojca, gdy zobaczył go on naprawdę, jak gdyby po raz pierwszy, gdy przyjrzał mu się i dostrzegł całą jego skupioną, sprężystą pańską siłę. Odnajdował w chłopcu własne swe czoło, własną lwią głowę, te same członki, ale poznawał też nerwowe kształtne ręce matki, jej przekrój oczu, namiętne i dumne zamknięcie ust. Nawet rysy dziada, starego pana kasztelana, do którego nie miał sympatii, podobały mu się w synu. Wyobrażał go sobie w krótkiej tunice, z tarczą, nagimi nogami, prostym mieczem, urodzonego wodza mężów. Królem polskim — nazywała szlachta pana Konstantego, podziwiając w nim swój własny temperament; ale w synu swym czuł pan Ołucki nie tę tylko powierzchowną, znaną mu, najłatwiejszą szlachecką siłę. Siłę tę miał i kochał ją, był jej mistrzem, wirtuozem, poetą. Lubił każde stawienie głowy o nic, szumne szaleństwo. Pijackie uczty, karkołomne wyprawy nie tym były w świetle grającego temperamentu, czym wydawały się z zewnątrz. Była w nich poezja, gdy on brał w nich udział. Kto go znał, rozumiał tę namiętną miłość, jaką umiał rozbudzić w swej żonie. Opowiadano, że gdy objął po ojcu spuściznę, stały beczki z dukatami w pałacu w Krasnem, opowiadano, że obrażony przez oficera huzarskiego, księcia Orłowa, wyskoczył za nim z balu, ścigał go ekstrapocztą, płacąc odrywanymi od kontusza perłowymi i diamentowymi guzami. Lichwiarz i liczykrupa Oleszkiewicz kochał się w nim jak w synu; nie było na Podolu, Pobereżu, Wołyniu — szlachcica, którego twarz nie rozjaśniałaby się na widok, na samo wspomnienie pana Konstantego. Był to jakby cielesny wizerunek szlacheckiego temperamentu — tej gamy, co od oczajduszostwa idzie na wszystkie szczyty, dokąd wznieść się można hardym i nie oglądającym się rzuceniem na szalę całego życia.

Roman nazbyt wiele miał sam z tej natury, nazbyt był sam nią, by mógł ją naprawdę pojąć z wysokości swych surowych marzeń. W tej dwunastoletniej duszy umocnił się już dziecinno-naiwny, ale stanowczy, jakby spartańsko-sępi ideał dumnej, zamkniętej w sobie nieufności. Dusza dziecka umie, swą bezinteresownością wiedziona, wejrzeć bezwiednie w samo demoniczne jestestwo człowieka, w sam ten centr dążeń, jakimi usiłuje się ten lub ów wydźwignąć. Bóstwa dojrzałych ludzi i ich demony obcują bez ich wiedzy z dziećmi. To wszystko rozpaczliwe, skaliste, nie przebaczające, co było w duszy Ptysia, kasztelana, pani podsędkowej, która o ojcu swym rozstrzelanym, matce zarżniętej, mężu poległym, synu gdzieś w odludziach afrykańskich zaginionym wspominała w tej formie tylko, że o synu szczególniej musi pamiętać, bo nie wie, którego dnia żyć przestał, i wyobrazić sobie nie może, jak tam jest na jego mogile — wszystko to działało na Romana ukrytymi drogami. Mając dwanaście lat rozumiał już odcień czucia, który kazał Ptysiowi wspominać na przykład Suworowa jakby z osobliwszą grzecznością, podczas gdy Hebda nie żałował sobie językowej satysfakcji. Żył Roman między starymi, nie ufającymi życiu ludźmi i stawał się jak jeden z nich: tylko w dziecinnej duszy zmieniał się ten chłód w pewną postać żaru, rodzaj jakby przekuwającej duszę gorączki; był to skupiony stan zwartego w sobie, narastającego jak kruszec w głębi ziemi entuzjazmu. Z jasnowidzeniem, właściwym temu rodzajowi natur, odczuł pan Konstanty drapieżną duszę, utajoną królewskość duszy syna i zakochał się w nim jak w swym marzeniu. Był zakochany, a więc niezręczny; widział, że chłopiec milczy lub odpowiada poprawnymi monosylabami, ale czuł, że poza tym on mocą już samej swej natury sądzi. To nie znaczy, żeby pan Konstanty wobec syna za życie swe się wstydził. Miewał on chwile szalonego obrzydzenia, wściekłej mizantropii, ale i te paroksyzmy były formą rogatej dumy. To on, Ołucki, tylko cierpiał nad tym życiem, jego doprowadzało ono do wściekłości, samo w sobie było to życie piękne; i tego właśnie chciał, ażeby syn to piękno pojął, aby sam był inny, ale ojca, jakim jest, bez zastrzeżeń pokochał. Nie wiedział po prostu, jak do Romana mówić, nie umiał znaleźć słów ani poziomu: nie chciał wpaść w ton samochwalczy, a czuł, że to, co chce synowi powiedzieć — nie da się wyrazić po prostu, że tu musi nastąpić zbratanie w szale. Roman nie umiał zaś na ojca patrzeć, dostrzegł on w oczach Ptysia, gdy mowa była o panu Ołuckim, błysk lekceważenia i nie mógł tego ojcu przebaczyć. Nie zbiła go z tropu brawura i rana odniesiona w bitwie, jasnowidzeniem dała rozumiał naturę tej odwagi i wiedział, że nic ona pana Konstantego nie kosztuje. I to właśnie było mu niemiłym; czuł niechęć dla nieobliczalności, lekceważył wszystko, co bezwolne; nie rozumiał jeszcze bogactwa tego nieustannego fizycznego entuzjazmu, tego niewyczerpania, które dla każdego wydarzenia odnajdzie swój ton jedyny. Dlatego właśnie, że był Roman tak bardzo mężczyzną, nie działało na niego to, co byk) w ojcu — zakochaniem. Pan Ołucki zaś nie umiał być wobec syna sobą i to odbierało mu cały czar. Nic nie jest mniej podobnym do kobiety, bardziej rzymskim, prawdziwie i jedynie na ziemi wstydliwym jak młody, szczęśliwie uposażony, mający w sobie przyszłość dumny chłopiec. Chce on, aby się nim zajmowano, lecz aby to nie było umyślne, chce czuć, że wytrzymuje próbę samej powagi życia, a nie jakiejś umyślnie dla niego przykrojonej oceny.

Gdy pan Konstanty mówił o dziadku — z szyderstwem, szczególniej gdy nie udawały mu się dowcipy, a on pomimo to do nich wracał — raziło to chłopca; interesowało go naprawdę tylko to, co mówił pan Ołucki o swojej żonie — o Romana matce. Ale tu właśnie jakieś dziwne uczucie przeszkadzało chłopcu mówić, stawiać pytania. Pamiętał opowiadania, że jego matka umierała opuszczona, i bał się — jakim gorętszym słowem upokorzyć zmarłą.

Ale o żonie swojej pan Konstanty lubił mówić.

— Nie polskiego była usposobienia, kobieta nie szlachcianka, nie wstydziła się kochać życia. Romanku — nie wierz ty człowiekowi, który nigdy nie rży — nie roztwiera nozdrzów i szeroko całymi chrapami życia nie pije; do najpodlejszego uczynku jest to zdolny człowiek, Ołuccy nagiego życia nigdy nie cenili, gdy wino było liche — precz rzucali dzbanek. Gdyby nie to, że Rotuła tak się śmierci boi: widziałem tego człowieka, gdy chciał mi za matkę twoją głowę rozbić i zląkł się, w tej swojej najwyższej chwili się przeląkł! Różne rzeczy są w twoim dziadzie, a tego w nim chamstwa nie ma; a między mnie i Joasię niech nikt nie kładzie głowy... Dowiedz się: są tajemnice, których dusza szlachetnego człowieka nie nazywa, nie ogląda: poznaje się je we dwoje i nigdy samemu. I to jest przyjaźń; powiadam ci, Romku — to jest miara przyjaźni, aby nad pewnymi rzeczami nigdy bez przyjaciela nie rozmyślać. I taka była nasza z matką twoją przyjaźń. Naszeptali ci tu, nagadali, ale ty pójdź i spytaj się jej mogiły, czy wolałaby ona inaczej umierać, czy ojca twego nie znać, a ja wiem, co odpowie ci mogiła. Ja wiem, że mię Joasina dusza nie zdradzi. W dwóch końcach świataśmy byli, a na zapytanie obcego człowieka odpowiadaliśmy o sobie jednym słowem. Do ostatniego szeląga starłem już moją kraśnieńską fortunę, całe moje ołuckie dziedzictwo; wtedym ją poznał — smagnęła mię ona od razu oczyma. Myślę jednak: nie przystąpię, niech nie myśli, że ja się do dziedziczki zalecam. I znowu na nią patrzyłem, i sam się do siebie roześmiałem: ona nie taka... Idę i do tańca ją proszę. Nad ranem powiada mi: „Czego się pan najpierw zasępił, potem roześmiał". Powiadam jej: „Pomyślałem rzecz, co mię i panią — krzywdzi". A ona uśmiecha się i mówi: ,,A ja wtedy już wiedziałam, co pan myśli". Nie było między nami więcej o tym mowy.

Pić pan Ołucki nie przestawał: pił najczęściej z Rotułą, który też w pewnych odstępach czasu się zapijał, i z dawnym kompanem, Siekluckim. Był to doskonały typ szlachcica wygi, ale omyliłby się ten, kto by pewnemu powierzchownemu polorkowi dobroduszności zaufał. Sieklucki nie przebaczał nigdy: jego przymrużone zielonkawe oczy umiały patrzeć niekiedy ze szczególniejszym wyrazem, zwłaszcza gdy chodziło o Moskali. Zapewniano, że podczas przemarszów wojsk w 12-tym roku urządzał szlachcic polowanie na luzem lub z małą strażą jadących kurierów, że zdarzało mu się pijanego oficera w karczmie zarżnąć. To wszystko było do niego podobne. Pić mógł nieskończenie wiele i pijanym nigdy nie był; pan Ołucki był, zdaje się, jedynym człowiekiem, do którego był przywiązany; do wojska nie poszedł, bo utykał, w pana kasztelana, gdy z placu boju wiadomości komunikował, patrzył wprost jaszczurczym wzrokiem.

Pan kasztelan zaś tryumfował, gdyż przepowiednie jego się sprawdzały; z placu wojny nadchodziły coraz gorsze dla „rebelii" wieści. Mikołaj na list własnoręcznie odpowiedział, nie wzywając, lecz zapraszając doradcę babki do Petersburga. List ten był przywieziony przez adiutanta, którego umyślnie w tym celu jenerał-gubernator wysłał.

Oficer ten był człowiekiem przedziwnie pięknym: twarz jego aż drażniła wymarzoną swą prawidłowością; pięknym aż do zakochania się był dziwny jakiś smutek, jak gdyby przezwyciężany nieustannie przez uprzejmość. Tak sobie charakteryzował Roman to wrażenie, myśląc, że tak wyglądają szlachetne zwierzęta puszczy na wygnaniu. Stary pan przyjmował gościa w zamku i Roman nie spuszczał go z oczu.

Gość był bardzo dyskretny, o wieściach polskiej klęski mówił cicho, miarkując akcenty; jakby nie tylko przez delikatność, lecz własnym jakimś smutkiem i niechęcią. Zdań pana kasztelana wysłuchiwał w milczeniu i rozmowę ciągle starał się sprowadzać na świetności dawnej przedrewolucyjnej Francji. Przypadł on niezmiernie do smaku panu Ogieńskiemu i gdy dowiedział się on, że adiutant ma czekać w miasteczku na kuriera, nie chciał słyszeć o wypuszczeniu go z zamku.

Gość nie wzbraniał się i podziękowawszy przyjął: stary pan był w znakomitym humorze; Roman został uwolniony z domowego aresztu z poleceniem, aby czynił gościowi honory okolicy. — Zobaczysz, panie hrabio: co to za kawalerzysta!

Chłopiec spojrzał na dziadka, jak sam to czuł, Ptysia okiem i rzekł: — Nie będę jeździł z tym panem.

Oficer spojrzał na Romka i uśmiechnął się: chłopcu krajało się serce, bo kochał do łez tego rycerskiego pana. Spostrzegł jednak, że patrzy on na niego i spłonął. Obcy gość zrozumiał jego tajemnicę.

Pochylił się do kasztelana i coś rzekł; stary pan gniewnie potrząsał głową.

Z podziwem tego dnia — oczami gościa — spostrzegł Roman, jak bardzo jest pan Konstanty piękny. Istotnie, nie gasł on przy cudownym adiutancie, przeciwnie, w tym zestawieniu uroda oficera wydawać się zaczynała jakby nieco wyrafinowana, obca życiu, martwa. Było wrażenie niemiłe w kontraście zbyt czerwonych prawidłowych warg i białych zębów. Nazbyt elastyczne były ruchy: było w nich coś jakby nakazanego. Ruch każdy pana Ołuckiego był niedbały: Roman nie mógł oderwać myśli od pewnych pochyleń głowy, jej nagłych zwrotów, nieprzewidzianie pańskich uśmiechów. Z jedynym, własnym gestem rzucał pan Ołucki na stół złoto, rozdawał karty, brał kieliszek. Rotuła był małomówny; Sieklucki patrzył spode łba i był w niepokojący sposób grzeczny; słowa jego jakby czaiły się; były dziwnie elastyczne, jakby podrygujące, to znowu w osobliwy sposób wydzwaniał on pewne nazwiska i tytuły. Z przedziwną ironią mówił o żałobie, jaka dotknęła cesarza Mikołaja przez śmierć Konstantego, księcia, który, „że tak powiem stał nazbyt blisko tronu"; nazywał go także Sieklucki panem trudnej do ocenienia urody i wyrafinowanie oryginalnych manier.

— Osoby — mówił — nie należące do dworu, nie biorące udziału w przyjęciach czuć by się mogły upokorzonymi, gdyby sam panujący nie starał się o to, aby stan tych ludzi nie był prawdziwie do pozazdroszczenia.

Mimo wszystkich starań gościa Sieklucki stale skierowywał rozmowę na. najbardziej drażliwe tory, z wolna i systematycznie stawał się bezczelnym, wlepiał w oficera swe trupie oczy i cedził coraz dziwniej swe wyrazy. Spojrzenie to mówiło dobitnie: chcesz tu w moich oczach ujść za porządnego człowieka, ale ja ci tego prawa nie przyznaję; Moskal jesteś — a więc szpieg, i na to, najdroższy mój, nie ma rady. Wij się sobie, jak chcesz, a ja ciebie mam za głupca lub szubrawca; i być w tym nie może żadnej dwuznaczności. Adiutantowi też drgać zaczęły nozdrza, ręce drżały mu, gdy rozdawał i rzucał karty.

Wszczął się spór, nie spór — wątpliwość o Zbłąkany rulonik złota; nie wiadomo było, na jaką właściwie był on postawiony kartę, pan Sieklucki z uporczywą grzecznością posuwał pieniądze oficerowi, a oczy mówiły wyraźnie: krępujesz się, gdyby nie to, kradłbyś nawet wprost z kieszeni.

Oficer mienił się i wspominając w duchu na Kanta, postanawiał wytrwać.

Ale Sieklucki, bezczelnie uśmiechając się, rzekł do Rotuły:

— Czy ksiądz nie pamięta, możem ja na tę damę aż dwa ruloniki chciał postawić; przykro by mi było zawieść szlachetnego gościa. Czym chata bogata!

Ręka adiutanta, szukając naokoło siebie — napotkała świecznik.

Ale w tej chwili pan Konstanty rzekł pięknym swym, pełnym głosem.

— Pan się nie czuje dobrze, panie hrabio! — ręka pana Ołuckiego spoczęła na dłoni adiutanta i przygwoździła ją do stołu.

— Puść pan — krzyknął gość, tracąc już panowanie nad sobą.

Teraz pan Ołucki wyprostował się i powiedział z uśmiechem:

— Odłożymy może grę do jutra; piękne mamy w tym roku poranki jesienne; mam nadzieję, że jeżeli pan hrabia przyrodę lubi, spotkamy się jutro.

Romek nie tracił z oczu ani jednego gestu, ani jednego błysku oczu, uśmiechu. Kochał w tej chwili ojca, po raz pierwszy poznał go, widział jego ruchy, które jakby jednocześnie powstawały z dna jego istoty i były tam ciałem.

Na drugi dzień rano, zaraz po wschodzie słońca, po szóstej, spotkali się panowie na parkowej polance. Ranek był istotnie cudny; lekki przymrozek przeszedł nocą i liście chrzęściły jakby były z metalu. Roman nie umiał patrzeć, brał on z natury silne, ale jakby ślepe i głuche wrażenia, wrażenia jakby muzyczne, choć nie ujawniające się w tonach: w pewnych chwilach widział dziwnie jasno straszną obcość świata; i gdy przeszedł tuż koło niego, schowanego w krzakach, ojciec, wydał mu się on jakby zaginionym. Właśnie tak dziwnie chrzęściały liście i gałązki pod nogami, jakby nic tu nie było na to przejście przygotowane.

Serce Romka biło, lecz nie chciał przyznać się, że się lęka; stała się dla niego sama rzecz, która miała się dokonać, obojętna, utraciła wewnętrzne znaczenie. Świat cały stał się pusty i ruchy osób, ich słowa wydawały się bez przyczyny.

Piękny adiutant był w towarzystwie kulawego, umyślnie sprowadzonego Hebdy i starego dymisjonowanego kaprala; panu Konstantemu asystowali Rotuła i Sieklucki.

Hebda miał twarz zielonawą, oczy mętne, poruszał się niezgrabnie, jakby dziś dopiero przyzwyczajać się zaczynał do swej drewnianej nogi. „Karnawał wenecki — mruczał — berdyczowskie maskarady, kontrakty".

Nadeszły już niewątpliwe wieści o Warszawie, o kapitulacji, wymarszu wojsk. Ptyś od paru dni zapodział się gdzieś bez wieści.

Wymieniono przedwstępne grzeczności. Z pięknymi uśmiechami ujęli przeciwnicy szpady.

Roman widział każdy ruch niezwykle jasno; wydawało mu się tylko, że ojciec paruje i naciera nazbyt wolno, robi błędy; że wszystko to trwa nieskończenie długo. Matowe bogactwo jesiennych liści, układna świeżość powietrza, szczególniejsze podniecenie sprawiły, że oddaliła się od niego ta scena, znieruchomiała, jakby rozgrywała się na rdzawym gobelinie; wrażenie to zapanowało nad nim i było dziwnie nieznośne.

Na rękawie koszuli adiutanta pojawiła się krwawa plama; gra była skończona. Hebda i Rotuła zajęli się rannym: rana nie była groźna i Hebda obandażował ją doskonale. W nocy właśnie nadjechał kurier i oficer salutując opuścił zamek w towarzystwie księdza i kaprala.

Hebda pozostał z Siekluckim...

— Tak oni w Wenecji, gdyśmy bombardować zaczynali miasto, na szpadki bili się o damy: wieczna maskarada. Francuscy grenadierzy zajęli miasto, a oni myśleli jeszcze, że to maski.

Sieklucki coś odpowiedział; ale kapitan się obruszył: — To trzeba go było nożem zadźgać...

— Jaśniepańskie takie pobłażanie — mówił szlachcic — wejdź z bębnem i trąbą, buty rozłóż na stole, ale litować się nie śmiej.

Pan Konstanty szedł ku domowi ziewając, znać było, że już o wszystkim zapomniał: szedł, wdychając szeroką piersią jesienne powietrze, kiedy dopędził go Roman. Spojrzeli na siebie i zrozumieli się wzajemnie. Szli obok siebie w milczeniu czując, że zaszło coś szczęśliwego, zmieniło się coś między nimi.

Nagle Roman stanął: o kilka kroków przed nimi siedział ktoś nieruchomy, wsparty o drzewo, w.mundurze. Był to Ptyś. Z czerwonowłosej głowy spadła czapka, usta były otwarte, Ciało w upadku zawadziło o gałąź, i tak siedział on podany naprzód, z groźnie zapatrzonymi oczami. Nie można już było zawrzeć skostniałych szczęk; gdy podniesiono mu głowę, ukazała się twarz zastygła, rozkazująca.

Roman stał bez łez. Coś jakby wstyd przeszyło go za poprzednią scenę; nieznacznie, bokiem oczu i z trwogą — spojrzał na ojca. Pan Ołucki stał spokojny, z twarzą zimną, nie było w nim ani cienia podsądności, ani jej przeczucia.

Na groźnego trupa patrzył jak człek równy, podszedł do niego i dźwignął go; z lekka, dziwnie miękko, jakby to czyniła kobieta, włosy jego pogładził, i wydało się nie wiadomo dlaczego chłopcu, że to właśnie, to i nic innego, trzeba było zrobić: dać zmęczonemu w sępim uścisku sercu — to jedyne, czego mu nikt nie przyzna — pieszczotę. W tej chwili zdobył pan Konstanty duszę synowską.

V

Stosunek Romana do ojca dałby się w tym czasie w ten sposób może określić, że prócz przywiązania, (które się w nim zbudziło z wielką siłą, miał on dla ojca ten sam podziw, to samo artystyczne upodobanie, co dla rasowego, ukochanego Wezyra. Lubił o ojcu myśleć, lubił wyobrażać sobie jego postać; stały się dla niego pewne właściwości życia ojca tak koniecznymi, nie podlegającymi dyskusji, jakby były czymś czysto fizycznym: należały one do pana Konstantego, jak kolor jego zarostu, brzmienie głosu; nad tymi, które były dla niego najmniej miłe, nie zastanawiał się Romek, jak nie zastanawiał się nad skrzypieniem 'butów. Miło mu było nade wszystko czuć, że go ktoś kocha, że jest ktoś niezawodny, nie sądzący, myślący z ciepłym uśmiechem. Miło mu było wiedzieć, że wracając późną nocą, staje ojciec w progu jego pokoju. Czasami był to ranek, siny ranek przymrozkowy na wsi: wtedy budził się Romek, zrywał się i szli jeszcze z ojcem poprzez park z strzelbą na łąki albo siadali na koń. Nieraz przed taką przejażdżką, podczas gdy siodłano konie, stawał pan Konstanty pod studnią, lać sobie kazał zimną wodę z wiadra na czarną głowę, gęsto zarośnięte piersi. Parskał, prychał jak koń, śmiał się do syna. Zbudzony świeżo  ze snu Romek lekko drżał, czuł w całym ciele szczypiącą świeżość, ptasią skrzydlatość myśli. Spoza lekkiej mgły w wielkich liniach rysował się pejzaż — przeorane pola były prawie granatowe, las, gdy wschodziło spoza jego mas słońce, grał wierzchołkami, wydawało się, że się porusza. Stara zniszczona baszta w tym rannym świetle zarysowywała się tak dziwnie, tak bywała w tych chwilach świeżo rzeczywista, jakby właśnie tej nocy stanęła tu, postanowiła nie ustąpić z oka.

Zdawało się chłopcu, że pan Konstanty wieżę, tak jak Ptysia, niezamącanym okiem pieści.

Pan Ołucki zaś już siedział na koniu i jechali. U podleśnego Grzegorza pili po kieliszku wódki, zagryzali chlebem z solą, kwaszonym ogórkiem. Wjeżdżali w las; zaglądali do sąsiednich wiosek. Zdarzało się, że nie mówili nic, że było im tylko dobrze być z sobą.

Najczęściej jednak pan Ołucki zaczynał mówić. Sypały się wtedy gwarnym tłumem wspomnienia. Ożywiały się podupadłe dwory, w ruinę idące pałace brzmiały śmiechem.

Kanie i psy grały w opowiadaniach tych rolę niemniejszą od ludzi. Występował więc stary gończy Aga, który pierwszy odwagę miał protest zanieść przeciwko rozbiorowi w grodzkim trybunale. Był koń Kołczan, który rżał, gdy mu nad uszami „Bar" krzyknięto... Zaraz potem zjawiał się Włoch, lekarz Piergili, co chorych na febrę kapustą chciał leczyć. „Ojcu mojemu po zjedzeniu pół beczki febra minęła i Włoch potem hrabinę Kwiczoł sposobem tym kurował: baba umrzeć, nie umarła, ale Włochowi do końca życia tego darować nie mogła. Człowiek zabawny był, kruki hodował, kosy uczył gwizdać; muła narowistego miał i na tym jeździł, aż go pod Harmakami prosto na ogień wyniósł armatni. Żył potem jeszcze dwa czy trzy dni; kozacy go rannym wzięli i na węgielkach położyli, bo im powiedział Żyd, że stary ma pieniądze. Nas było pięciu z Januszkiewiczami, a stary pan Seweryn sparaliżowany był, służący też jeden, jak pień głuchy, drugi świeżo właśnie w nogę kontuzjowany. Pokładliśmy chorych na sanie, strzelb ponabijali i co tchu; kozactwo się popiło. Karczma była pełna: Piergili siedzi na żarze i wrzeszczy: «Porco» . Jakem wpadł. pierwsza rzecz mu pierzynę na łeb, a sam zaraz z dwóch pistoletów i w szable; Januszkiewicze ze mną. A z tyłu tamci z sanek prawdziwą salwę. Ktoś mię tam rąbnął, że słabo widzę, ale wołam: «Kto się nie podda, jutro na pal wsadzę». Kłopot był, gdy nam w siedmiu wiązać trzeba było tych drabów ze dwa mendle.

A Piergilego trzeba było też na powróz brać, bo chciał przypiekać; a grubego esauła, co mu kruka zjadł, koniecznie chciał zarżnąć... Kutwa był niemiłosierny; ojca mojego chciał struć z pana Żabickiego namowy. Trzysta złotych czerwonych wziął za to i chatę z gruntem. Jeździliśmy wtedy na Żabickiego zajazdem, pierwsza była to moja wyprawa ; w twoim bodaj byłem wieku. Pani Żabicka mię z okna postrzeliła i potem szarpie, balsam jakiś przysłała; bo macierzyńskiego była usposobienia; a Żabickiemu na dobre to nie wyszło, bo gruszką się w śmietanie udławił. Przyjechała potem Piergilego siostrzenica czy wnuczka — skądeś aż z Parmy; skarby starego sknery likwidować. A tu ani śladu; Żydówka tu była jedna urodziwa, na nią się stary Włoch wyszastał. Po wielkich trudach ze sto dukatów w jakiejś skrytce wydrapano, ale Włoszce nic, bo zaczynają się o nią Januszkiewicz Staszek z Kierścieniem wodzić. Gdzie się spotkają, do szabli — aż Kierścień do Moskala przeszedł, z huzarami przyszedł dziewkę odbijać. Ale nie ze Staszkiem sprawa: złapał Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za łeb trzyma. Zaczęli się oni bić o ową spódniczkę po okolicach. Co popas, batalia. Ojciec mój śmieje się, ręce zaciera, bo tak czy inaczej, Moskali szczerbią, aż tu raz wpada na spienionym koniu Oleś Kierścień, prosto do Staszka: «Pluń — woła — ona się już z oficerem zwąchała»; wzięli oni wtedy huzarów w cztery ognie. Ten Kierścień później się w Ostróżkównie kochał, co wyszła za Rumiancowa. Na balu się u niej zjawił, pięć godzin jechał, jak był, z pola bitwy pod Letniowicami, dopadł do dunajewskiego zamku. Bal był maskowy — i on wszedł zakurzony, z krwią na czamarce, w zdartych butach. Coś chciał powiedzieć, ale nogi mu osłabły; zamajaczyło coś w gorączce. Żal mu się jej w ostatniej chwili zrobiło, zejść z oczu chciał i gdzieś tam padł w jakiejś sieni. Dopiero szukać zaczęto tej maski. Rumiancow z armat kazał bić, a pułkowi przed nim defilować; do żony wstręt poczuł i w karty ją księciu Demidow przegrał".

I gdy mówił pan Ołucki o śmierci Kierścienia, o Staszku Januszkiewiczu, kijami przez Austriaków zabitym, twarz jego miała ten sam wyraz jak wtedy wobec Ptysia, tylko mówiąc o owych kijach — konia spiął, że Ali Baba zakwiczał.

Opowiadał, jak w roku 1815 oszalał i sam jeden z gołą szablą rzucił się na bagnety, i jak zakomenderował dowódca pułku: „«Żołnierzom każę wziąć broń do nogi, bezbronnych będziesz rąbał». Rąbaliśmy się z nim nazajutrz za ten rozkaz, a jenerał w żołnierza go zdegradował; tylko cesarz zmienił ordynację".

Któregoś dnia napotkali tak jadąc kibitki dwie, w których wieźli zakutą szlachtę. Pan Konstanty konia spiął i Romkowego pognał.

— Ruszaj — krzyknął — nie będziemy się na to patrzeć.

Ale Roman konia wstrzymał: „Chcę widzieć" — rzekł przez zęby. Czapkę zdjął i stał milczący. Wozy przeszły; pan Ołuckii był blady, z twarzą wykrzywioną, drżącą szczęką.

Nie rozmawiali już tego dnia; tylko wracając o mało się nie zabił pan Ołucki z koniem, przesadzając rów i częstokół.

Ciężko było żyć w kopajgrodzkim zamku. Kasztelana nie było w domu; bawił w Petersburgu. Rotuła nagle, jakby się o dziesięć lat posunął, stał się prawie zgrzybiałym, niemal wstrętnym. Dolna szczęka mu się osunęła w wiązaniach, przestał golić się, nie mył się po tygodniach, cuchnął wódką, tytoniem i nie krępował się, gdy Roman zastał go szczypiącym ordynarną i grubą babę, co doglądała jego bielizny i domu. To, co mówił, było tak samo cuchnące jak jego osoba. Spijał się po wieczorach z Siekluckim i prześcigali się przed sobą w chamstwie. Pokoje nie były sprzątane, i cały pałac wraz z swymi mieszkańcami sprawiał wrażenie całkowitego zapuszczenia, fizycznego i duchowego niechlujstwa. Grubo śmiejąc się, mówił Sieklucki o tym, jak Rotuła niosąc kielich z świętym Sakramentem rżnął głową (w nocy się tęgo piło) w lampkę z oliwą i jak mu nakapało jej po czuprynie, naciekło po twarzy do kielicha. ,,Chamy brały komunię — śmiał się wyga — i dziwili się, że pan Jezus jest dzisiaj z okrasą". Rotuła nie śmiał się, ale pił kieliszek po kieliszku i zapewniał, że mu Wszystko jedno, w jakim języku będzie się tu bydło ludzkie dopominało o strawę, legowisko i samicę. „Gdy umrzesz, we wszystkich się językach nazywać będziesz ścierwo". Zanudzał on Siekluckiego filozofią i ten bez ceremonii odsyłał go do diabła.

— Proszę cię, Sieklucki, ty się tylko zastanów, zruć kubrak i te tam portki i przyjrzyj się sobie albo Maciejowej ze zwisającym na kolana kołdunem, i proszę cię, pomyśl, to ma być właśnie ów wzór i podobieństwo. Szpetna i zaświniona bestią jest człowiek. Chodzi to do mnie i swoje grzechy mi w uszy kładzie, wciąż to jedno: kradłem, piłem, zabiłem — nie, nie, Sieklucki, kto zabija, tego ja szanuje, mówię ci. Sieklucki, szanuj morderców — ale nie, zaczną wszyscy ci mówić o tym samym: baba, baba, baba. Nie ma żadnej duszy i jest tylko to jedno: brudna kiecka, i tę mi w nos pchają. Chryste Panie! Po toś na krzyż wstąpił, abym ja z Małgosią, Kaśką, Marysią... A powiadam ci, Panie Jezu, po coś żeś ty się tym wszystkim babrał. Już ja bym cię posadził na probostwo; o tym jednym ten twój zły duch zapomniał. Trzeba ci było parafię polską pokazać. Mówię ci, Sieklucki, żeś świnia; w imię ci to Pana Jezusa powiadam, i po cóż ty, Sieklucki, po świecie chodzisz, jużci, z twojej padliny pierwiosnki nie wyrosną, nie wezmą cię aniołowie pod ręce i ponad obłoki nie wprowadzą. Panno Przeczysta! Nie patrz ty się na mnie pijanicę, słowem się świadczę, nie mogę, nie mogę ja w ciebie, Panienko! uwierzyć, że ty jesteś ponad tymi, co w złocie i czerwieni, o Przenajświętsza, daruj mi, o to cię proszę, nóżki i rączki całuję. Chłopięciem byłem, a cóżem uczynił, o, Boże mój, to jedno cię proszę, niechaj już ona na mnie nie płacze, ty poczajowska, słońcem spalona, znojna, bolesna; ty mi się nie trudź.

I stary ksiądz padał na kolana, płakał, modlił się. Na drugi wieczór jednak znowu rozpoczynał:

— Pan kasztelan myśli, że Bóg wie co wynalazł; za rozpustnika się wielkiego uważa — że to dziewczęta w koronki (poubierał, w mleku kąpać każe, perfumami oblewa i dopiero przyjdzie sam, kryguje się: przed Marysią przyklęka, pani markizy rękę całuje — pani markiza się do Wersalu wybiera, a w toalecie taki się pojawił; albo czy go księżna pani dopuści do swej toalety — tj. dziewka w wannie siedzi, a on na krzesełku dyga, czyta jej francuskie wierszydła. Myśli, że jego za to na dno piekła; a Matce Boskiej się, na niego patrząc, humor poprawia. I to się kasatelanisko zdziwi, jak go z żabotami do raju wpuszczą. Śmiej się, śmiej, Sieklucki — już ja tobie mówię — żartów nie będzie. Rotuła ksiądz był zły i baty weźmie, ale krwi niewinnej nie przelewał; a ty cały chodzisz w krwi bezbronnej. Wszystkiemum winien, a temu nie, i on zrozumie, król nazareński, żem ja wtedy całe życie oddał na błazeństwo, a w poświęconym miejscu krwi niewinnej nie przelałem. Zaprzysięgłem się, a nie przelałem: otwarcie mówię ci, ustami Pana Jezusa się wyparłem, ale (tam, sam w sobie, jak ci pomyślę o tych naszych niwach, o tych naszych sadach kwitnących, o tym, jak memu ojcu nogi puchły z tego, że całe życie za karetą jeździł, jak matkę bił, bo wódki nie było, a ona jego nogi rozcierała — takem wiedział, że ona jest Matka Bolesna. Proszę ja ciebie, powiedz (ty; śmiej się ze mnie, ale czego ty milczysz. Bój się Boga! Powiedz co, Sieklucki!

Był on tak wysadzony z zawias, tak przestał się przejmować, że wywołałby niewątpliwie skandal nawet w Kopajgrodzie, gdyby nie stan bezwzględnej depresji pierwiastków inteligentniejszych. Chłopstwu było zaś wszystko jedno: zwłaszcza że była ustalona opinia, iż ksiądz jest durny, ale głosem trzech innych przekrzyczy. Na pogrzebie podsędkowej kościół trząsł się, gdy po kilku słowach kazania tym swoim żubrzym głosem zapłakał Rotuła i nie mógł już mszy Skończyć.

Podsędkowa umarła w roztopy wiosenne, na trzeci dzień po uwięzieniu i wywiezieniu Hebdy. Wzięto go nad ranem, niespodziewanie; i Romek, zbudzony przez dzwonki, widział z okna oddalającą się już bryczkę pocztową. Widział te obrazy często, widywał, jak pędzono partie drobnej szlachty, oficjalistów, pokrwawionych, obdartych. Widział kozaków i pletnie. Wyrwał mu raz Sieklucki z rąk strzelbę i wyrwawszy o mało sam nie strzelił. Potem cisnął i raz po raz rzucać zaczął nożem w ścianę, trafiając w cel.

Był to jego sposób na gorączkę.

W tym czasie wycieczki konne były niemożliwe, chłopiec błąkał się po pałacu; ocierał się czasami jak koń lub kot o ojca i nic nie mówiąc, odchodził.

Wobec całkowitego wykolejenia Rotuły zaczął sam nad sobą pracować i uczyć się. Wyszperał klucze od starej biblioteki i wziął ją w posiadanie. Z wielką prawidłowością wykonywał też ćwiczenia wojskowe gimnastyczne, jak niegdyś pod kierunkiem Ptysia. Gdy ojciec był w domu, bili się z sobą na rapiery, strzelali do celu, grali w bilard.

Rozmawiali mało, zastępowało im rozmowę wymienianie spojrzeń, uścisków rąk, uśmiechów.

Ulubioną rozrywką było strzelanie do celu z pistoletu do wielkiej kukły w zielonym grenadierskim mundurze. Nazywała się ona Potiomkin i podziurawiona była przez celne strzały w sposób nieprawdopodobny. W dniu urodzin Romka Potiomkin dostał towarzyszkę: była to dama w stroju balowym i nazywała się — rzecz prosta — Kasia. Romek pamiętał o tym, by się jej krzywda nie działa. Trzeba tylko było często malować twarz, bo szczególną przyjemność sprawiało przestrzelenie oka i obserwowanie, jak też działa każdy następny strzał na urodę. Któregoś dnia powiesił Roman Kasi na szyi miniaturę pana Ogieńskiego i rozstrzelał ją w drobne kawałki. Uczynił to jednak sam i nic o tym ojcu nie wspomniał.

Było to bodaj tegoż dnia, gdy wywieziono kapitana Hebdę i gdy rozeszła się wiadomość, że głuchoniemą córkę leśniczego Starynkiewicza podczas rewizji kazał  komenderujący oficer, uważając jej milczenie za upór, siec rózgami. Przy obiedzie pan Ołucki i Roman siedzieli milcząc, wiedzieli jednak, że o tym samym myślą, i chłopiec wdzięczny był ojcu, że nic nie mówi i czuje, jak upakarzająco degradującym byłoby poruszenie rzeczy tej słowem. Milczał także Sieklucki i ze zwykłą sobie manią przyglądał się nożom myśliwskim i w ogóle rzeczom ostrym.

Tego wieczora zapadła ciężko pani podsędkowa; na drugi dzień poszedł do niej Roman. Stara kobieta była najzupełniej przytomna. Przed chwilą był u niej Rotuła, z którym rozmawiali po przyjacielsku, robili jakieś rachunki; potem na wyraźny rozkaz umierającej Rotuła, który chciał posyłać po godnego księdza, wyspowiadał ją. We drzwiach spotkał go Roman uroczystym, spokojnym, z dziwnym jakimś, miłym uśmiechem na ustach.

Pani podsędkowa siedziała wsparta o wysoko ułożone poduszki, jak zawsze gładko uczesana.

Twarz tylko miała woskowożółtą, żółte i nabrzmiałe były ręce. Na nosie miała okulary i wzrok czysty. Doznawał chłopiec wrażenia, że oczy te szczególnie wyraźnie widzą; odczuł w tym coś przykrego. Do głębi poruszyło go wyraźne, jakby zobaczone przeświadczenie, że żółte ręce niedługo już nie będą w stanie się poruszać. Było dziwnym, że mogą one z takim spokojem dotykać obojętnych przedmiotów, przeszywającą była myśl, że są to przedostatnie, bliskie końca poruszenia, że można by je policzyć i że te bezbarwne przeźroczyste oczy widzą to i są pomimo to tak jasne. Tak zarysowywały się na cmentarzu wyraźnie, czarno, jakby chińskim tuszem wykreślone gałązki wikliny, młodych drzew. Stan duszy ten był dla Romana ciężki, niemal wstrętny; miał żal do podsędkowej, że tu przyszedł, że stoi tu przed nią jakby odarty z życia, jakby wszystko, co może przeżyć jeszcze, było tak zimnie niepotrzebne, jak ruch tych rąk, które niebawem zastygną. Myślał, że już nie zdoła się otrząsnąć z tego wrażenia, że to na zawsze już coś w nim pod tym spojrzeniem stwardniało, obnażyło się, stało widocznym. Miał jakby do wyrzucenia umierającej, że mu powiedziała coś, o czym lepiej było nie wiedzieć. Pies Tyran, gdy udławił się ością, uciekł z domu i zaszył się w najgęstsze krzaki nad wodą, tam skończył i nikt nie widział jego Cierpień. Zawsze pięknym wydawał się Romanowi ten szlachcic z opowiadań ojcowskich, który śmiertelnie ranny dowlókł się jeszcze do konia i na wpół przytomny siadł w strzemiona, odjechał w step za obozem umierać pod gwiazdami. Miał ochotę powiedzieć, że coś zapomniał, że wróci, wyjść, siąść na konia, pojechać daleko. Dniestr się ruszył i zachciało się Romanowi tego widoku, zachciało mu się słyszeć, jak wzdycha, zachłystuje się, pieni woda, jak trzepocą się nad nią gałęzie, ptaki kraczą, czerniejąc na śniegu. Pragnął poczuć zapach śniegu, który taje, to osobliwe tchnienie ziemi, wydobywającej się spod niego, wiatr przylatujący z dala na mokrych skrzydłach. Kędy się przejedzie, zaczernią ślady podków po śniegu — i we wszystkich tych drobnostkach było coś, czego w tej chwili pragnął. Nie chciał wracać, aż gdy skryje się czerwone słońce i długo — długo będzie gasło poza lasem, który stanie się w słońcu całkiem czarny i wyraźny. Wtedy ruszyć galopem i słyszeć człapanie konia, daleki podziemny szloch rzeki, kwilenie dzikiego ptactwa. Powitać wieżę, jakby się powracało z wyprawy; ale nie stać tu i nie patrzeć pod tymi oczami, które widzą, czytają jasno wszystkie jego myśli. I one są jak te ślady kopyt na śniegu. Spojrzał on na panią podsędkową, mówiąc jej wyraźnie i umyślnie wzrokiem: widzisz bardzo dobrze, że jest nam niemiło; nie wiem, co mam zrobić, ułatw mi, by  się to skończyło jak najprędzej. Nie mylił się chłopiec, gdy myślał, że okrągłe oczy widzą wszystko spoza swoich szkieł. Chora skinęła ręką i położyła ją chłopcu na ramieniu.

Patrzyła na niego cicho, wreszcie rzekła: — No — no — idź już teraz, drogi.

W tej dopiero chwili pękło mu coś na dnie duszy i czarna woda bólu popłynęła. W jednej chwili objął chłopiec straszną samotność chwili, przenikającą jak krzyk drapieżnego ptaka, jak jego dziwna skarga nad polami. Teraz zachciało mu się zostać tu, siedzieć, mówić do umierającej, mówić jej miękkie słowa. Serdecznym, bezwiednym ruchem zaczął gładzić jej ręce, ściskać je.

— Babulko!

Uśmiechnęły się zaciśnięte usta:

— Nie trzeba, drogi, idź już, idź. Przyjdziesz jutro, jutro jeszcze przyjdziesz. Teraz odpoczywać będę, będę spać.

Gdy Roman stał przy drzwiach, zawołała na niego jeszcze tym jednym cichym słowem: — Pamiętaj!

Chłopiec wyszedł i czuł, że uginają się mu nogi, ciepłe, wilgotne powietrze morzyło zawrotem, nie pozwalało ustać się myślom, porywało je gdzieś ku temu słońcu, co skłaniało się już ku zachodowi. Roman siadł na koń i wyjechał na pola; zbyt już późno było, by jechać do rzeki. Jechał z wolna: niosły go ciężkie skrzydła myśli zbyt licznych. Miękka ziemia duszę swą rozwarła i dyszała, mocny jej zapach (był dla chłopca tchnieniem wielowiekowej śmierci. Stąpał wraz z koniem po krwi i prochu pokoleń. Krwawy i czarny las tam na widnokręgu wołał. Przechodzącego chłopa pozdrowił Roman oczyma, jakby wieść z krainy cieniów. Poczuł tajemniczy związek i nie umiał go jasno uchwycić; sam jechał jakby w jutro swoje, które jest tym ogromnym drzewom znane.

Gdy wrócił, umierała już podsędkowa; nie wiadomo, czy była przytomna. Rotuła klęczał przy niej i wszystkich odpędzał; chciał być sam. Nad ranem przyszedł do chłopca z wiadomością o śmierci; przyniósł mu z woli zmarłej złamaną szpadę Ptysia. Chłopiec wziął ją z rąk księdza bez słowa, dopiero gdy został sam, wyjął ją i długo oglądał. Tegoż dnia wyrzucić kazał z sali ćwiczeń manekin Potiomkina i Kasi,

VI

Z Petersburga wrócił pan Ogieński zły i rozczarowany. Dwór tamtejszy nazywał kordegardą, a Mikołaja Riftmeistrem. „Za moich czasów kupiłby go do swej gwardii król pruski i więcej nie byłoby o nim mowy. Człowiek głupi i bez najmniejszej konwersacji". O żadnym panującym pan kasztelan dotąd tak źle się nie wyrażał. Przestał nawet, mówiąc o nim, przestrzegać tytułów i pogodził się niema] z zięciem, by pozyskać jednego słuchacza więcej dla swych złośliwości.

Do pana de Vandal pisał:

„Nie umieraj, drogi przyjacielu, i dbaj o siebie, bo zrobiłbyś mi ogromną przykrość, gdybym już całkowicie sam pozostał. Czy wyobrażasz sobie, że doszło już do tego, że zdaje mi się, iż mię w ogóle nikt nie rozumie; gdy każę dać szklankę wody, dziwię się, że mi ją podają. Nasz język ludzi, co umieliśmy myśleć — został całkowicie zapomniany, ja często sam na sobie robię wrażenie zabłąkanego, nie znanego nikomu zwierzęcia. Myślę, że to Petersburg podziałał na moje usposobienie tak lunatycznie. Zresztą, w samej rzeczy, jeżeli to są ludzie, to ja nie jestem człowiek. Nie jestem w stanie zżyć się ze światem, w którym kwestie polityczne stwarzają między ludźmi różnice towarzyskie.

Przecież ludzie mający od wielu lat procesy spotykali się z sobą, mówili sobie grzeczności. Teraz cały świat jest urzędnikiem, intrygantem, żurnalistą; i dla człowieka wytwornego miejsca nie stało. Nie rozumiem, ale to nic a nic, w tym sposobie myślenia, jeżeli godzi się używać tego wyrazu. Z jakiej racji — ale zapytuję cię, z jakiej racji mówi mi Sa Majesté o Polakach, prawie krzyczy, że wybudował Cytadelę. Ja także wybudowałem śpichlerz, czy także mam tupać nogami? Hrabina Woroncow mówiła mi potem, że on tak zawsze — ależ, proszę ciebie, co mię obchodzi ta jego Cytadela albo z jakiej racji tupać nogą i wołać na cały głos, że książę Czartoryski jest zdrajcą. Ja bardzo rozumiem, że można kazać ściąć głowę człowiekowi najlepszego towarzystwa, ale winno się mu dobre maniery. Ja się wstydziłem za niego, jak gdybym sam popełnił jakiś niedyskretny uczynek. Gdy się należy do towarzystwa, nie dewoaluje się swych słabości, ja myślałem, że on konwulsji dostanie, i wszystko to dla spraw stanu. Taka sama jest jego grzeczność. Zaprosił mię na mustrę i widział w tym wielką atencję. Proszę cię, czy ja tu na cyrk przyjechałem, nie widziałem koni, mundurów, guzików. Na punkcie butów on jest pomięszany; widzi najdrobniejszą plamkę. Całą noc potem śniło mi się, że jestem tym nieszczęśliwym Ludwikiem XVII i że oddano mię do szewca; a potem na balu, kiedy on przechodził wśród dam, że zacznie trzeć szczotką i suknem — biusty i ramiona, żeby się świeciły. Czy uwierzysz, że on zrobił uwagę damie, zapewniam ci, jak żołnierzowi, z powodu toalety; od niego samego czuć mydło, ja przynajmniej miałem takie wrażenie, że on jest świeżo wyszorowany. Proszę cię, co by powiedziała jego babka, chociaż ona też była czułostkowa, zawsze mówiła, że chce kogoś tam uszczęśliwić. Wszyscy mieliśmy za wiele uczucia i to nas zgubiło, ja Sam pamiętam, że myślałem o tym, aby rodzaj ludzki oświecić, a dla naszych wieśniaków graliśmy Metastasia. Boże mój! Sam nie mogę uwierzyć, że byliśmy tak szlachetni. Byliśmy młodzi i niewinni — mój przyjacielu — ale doprawdy łzy mi płyną, kiedy pomyślę, czym się to wszystko skończyło. Najjaśniejsza pani rozmawiała ze mną o krowach, o śmietance, robiła przy tym coś na drutach, nie chcę jej spotwarzać, ale myślę, że pończochę. Hrabina Woroncow mówiła mi, że on istotnie jej roboty pończochy nosi, a gdy nie ma przyjęć, w salonach świece gasi.

Domownicy moi robią mi same przykrości. Rotuła się zapuścił i muszę go chyba posłać do łaźni. Ptyś — o którym ci pisałem dla śmieszności tego nazwiska, umarł, zabił się — i wyobraź sobie: wszystko z melancholii o Warszawę. Tu dzieją się rzeczy okropne i ciągle się stwierdza, że w Petersburgu nie mają wychowania. Biją rózgami kobiety i wypuszczają je potem na wolność. Wyobraź sobie, że można później taką damę spotkać w towarzystwie. Nie rozumieją, że można być okrutnym, a przestrzegać pewnych zasad. Podobno dzieciom każą się uczyć z katechizmów, gdzie panujący jest uznawany za Boga. Nic nie ma w tym niemożliwego; ja w Petersburgu czułem się, jakbym był na przyjęciu u konia Kaliguli. List (ten pójdzie przez okazję, bo oni nie tylko listy czytają, ale przyznają się do tego, i chociaż ja do pewnego stopnia mógłbym być jego dziadem, nie liczyłbym nawet w tym na jego wychowanie. Wnuk mój coraz więcej mi młodego Mirabeau przypomina, chociaż on myśli, że nie ma pasji; służba krzywa; twoja papuga chce zdechnąć. Pamiętaj o mnie, mój przyjacielu, i staraj się mnie przeżyć".

VII

Nie mniej samotnym od dziada był Roman w kopajhorodzkim zamku: nie miał rówieśników, a i znajomych prawie nie miał wśród okolicznej szlachty. Zresztą nie umiał się porozumiewać z wyrostkami swego wieku: odstręczał i odstraszał, wydawał się zarozumiałym. Jedynego Olesia Koseckiego kochał, ale ten mieszkał daleko i był słabowity. Sądzono w jego rodzinie, że nie uda go się pewnie utrzymać przy życiu i oswojono się z tą myślą. Trzech braci i dwie siostry — pełne życia i jasnej wesołości, wypełniało takim młodym gwarem dwór lipowiecki, że i ojciec, i matka chłopca nie zdawali sobie sprawy, że gaśnie tu młode życie; lub też raczej samo to ugasanie stało się pierwiastkiem samego życia, jednym tonem więcej w jasnym rozgwarze. Do Romana przywiązał się chłopiec w sposób chorowity: i nie tyle potrzebował go widzieć, ile raczej myśleć o nim nieustannie. Dzięki niemu miał Romek w Lipowcach, w wielkim ocienionym przez drzewa pokoju, jakby duszę własną. Duszę istniejącą na zewnątrz, która własne jego życie jasnym wzrokiem Widziała. Od czasu, gdy poznał Olesia, dowiedział się sam o sobie mnóstwa rzeczy: tych właśnie, których by nigdy sam nie spostrzegł. Nie wiedząc o tym. osłabł przez ten stosunek, nauczył się widzieć życie własne, to w nim, co powinno się znać, zwyciężając. Nauczył się jakby spoza siebie znać własne granice. Ale bywało mu już tak ciężko, że musiał jechać do Lipowiec, musiał myśleć z kimś o samym sobie. Starszy o dwa lub trzy lata od Romka, nie ruszający się prawie z domu Kosecki mnóstwo czytał. I lubił Romek słuchać, jak marzył on na głos w długie, poza północ przeciągane wieczory. Nieraz dziwił się i pytał: — Skąd ty to wiesz? — Oleś nie umiał mu dać odpowiedzi. Stare książki budziły w nim jakieś fizjologiczne głębokie echa: odsłaniały widzenie spraw, o których nie było w nich wzmianki. Raz kiedyś poprzez otwarte okno dobiegło jakieś z tych opowiadań uszu Ołesiowego ojca. Przystanął i słuchał: słuchał i nagle z przyczyn, których nazwać by nie umiał, płakać zaczął. On, siwy człowiek, który na żywe oczy widział upadek kraju, tu ze słów chłopca, dziecka, które miało umrzeć, nic prócz domu rodzinnego i drzew ogrodu nie widząc, dowiadywał się, czym to było, dowiadywał się jakby o własnej duszy, której nie znał. Tę noc przemyślał i przemęczył się pan Zenon i od tego czasu jakby ciszej zrobiło się w jego domu; nie znikła w nim gościnność i radość, ale sam gospodarz patrzył na nią jak przez łzy.

Przeszłość kraju, dusza pokoleń, co przeminęły, to było nieustanne tło Olesiowej fantazji. Zrywały się z wątłej piersi dziejowe uczucia i czuł chłopiec, że drży, że targają jego życie te potężne, z duszy wylatujące moce: ale to było jego życie i innego już nie rozumiał. Kiedyś, w wiele lat później, zrozumiał dopiero Roman, że znał w zaraniu dni swoich wielkiego poetę. Teraz nie myślał o tym; myślał, czy to może być prawdą, czy jest czymś więcej niż marzeniem chorej duszy dziecinnej ta legenda. I gdy dobiegał go poprzez ciche słowa jakby głos donośny, rozkazujący i mściwy — zacinał się w sobie, badał: przystępował do nowej wiedzy z niewiarą. Ponarzucał sam sobie rozległe obowiązki, nakreślił prawdziwie militarną dyscyplinę i tej z całą bezwzględnością przestrzegał. Nie zaniedbywał nigdy ani ćwiczeń fizycznych, ani rannego i wieczornego zlewania się zimną wodą, ani konnej jazdy, ani kąpieli. Z biegiem czasu utraciło to charakter żywiołowości, stało się całkowicie twardą i posępną regułą woli Podobnie rzeczy się miały z nauką. Rotuła ani się spostrzegł, jak przesunął się w ręce chłopca cały kierunek: służył on właściwie jako doradca i Roman niecierpliwił się, gdy informacje nie były dostatecznie ścisłe, zwięzłe, rzeczowe. Doznawał wrażenia, że ludzie nieustannie udają, systematycznie bez przerwy grają komedię. Nie umiał sobie zdać sprawy z całej treści tego wrażenia; ale nawet, gdy widział i wierzył, że ani pan kasztelan, ani Rotuła nie mogliby inaczej myśleć i czuć, niż myśleli i czuli — nie tracił poczucia, że ten ich sposób widzenia życia ma w sobie coś zewnętrznego. Nie umiał zdać sobie sprawy, że to własna jego młodość cofała się przed tymi zastygającymi formami; i własny swój odruch wewnętrzny wkładał w samych ludzi, jakimi byli. Dlatego bał się zgodzić na cokolwiek bądź z tego, co oni głosili, na jakikolwiek bądź z ich sądów. Miał w samych nerwach pamięć wszystkich ich nałogów, automatyzmów myślowych; instynktem wyczuwał powinowactwa między jakimś zdaniem po raz pierwszy słyszanym a czysto fizycznymi zwyczajami; w sposobie ucierania nosa, kaszlu Rotuły odnajdował wszystkie jego myśli. Stał się zimnym i nieufnym wobec wszystkich zdań, dotyczących pieśni ludowej, obyczaju, gdyż wszystko to nabrało w jego oczach cech niepewności, nieporządku życiowego, które budziły w nim lekceważenie dla księdza. Umiał on doskonale spojrzeć na to wszystko jakby okiem kasztelana, który mówił, nie krępując się: „Rotuła najpierw dziewce śpiewać sobie każe, potem sam nad sobą się rozpłacze, nad dolą swoją się rozżali, że to i on, i Marysia czy Zośka sierotka, to się dwie sierotki jak te gołąbki przyhołubią, a potem znowu do niej: «Biednaś ty, nieszczęśliwa; wszyscy cię skrzywdzili i ja cię skrzywdziłem; módl się ty za mnie, przez wszystkich pokrzywdzona; a potem znów pomyśli, że każda krzywda właśnie ją w niebie milszą czyni, i znów na wieczór do siebie przyjść każe, a to, zapewniam was, wyłącznie w interesach własnego zbawienia".

Kasztelan koloryzował naturalnie i przesadzał, ale pomimo to doznawał Roman niesmaku, ile razy mu Rotuła z rozczuleniem mówił o ludzie. Coś niemiłego było w tym, i chłopiec przymykał oczy i zacinał usta, słuchając na ten (temat wywodów. Nienawidził wszelkiej bierności i nie umiał pojąć idealizowania rzeczy nie mających określonego charakteru, granic, indywidualnego imienia. Poza tym nie miał się na czym oprzeć, bo stosunek do ojca był raczej jakimś przywiązaniem, które nie chce widzieć, że pobłaża, niż wzorowaniem się. Ojciec to była droga i przyjazna, ale całkiem odmienna, inna istota. I tej odmienności Roman nie wyrzekał się nigdy w myślach: był sam, głęboko — sam, coraz bardziej zrastał się z swą samotnością, ale się męczył. Nie miał nigdy myśli samobójstwa, ale gdyby się mógł tylko dowiedzieć o tym, że się zabił — nie byłaby go ta wiadomość zdziwiła. Stosunek z młodym Koseckim nie mógł na to zaradzić; przeciwnie, dawał ulgę, bo świadomość cierpienia, braku; ale zarazem ta świadomość pogłębiała osamotnienie: przyzwyczajała Romana marzyć o sobie. Nauczył się być dumnym świadomie; i od tej chwili zbudziła się w nim nieśmiałość wobec ludzi: obcy im przez samo swoje urastanie, stał się teraz wobec nich z umysłu zamkniętym; a jednocześnie zaczął się męczyć potrzebą zrozumienia; gdy Oleś mylił się w jakimś sądzie o nim, nie prostował pomyłki, ale zamykał się z swą goryczą i cierpiał. Cierpiał już nawet niezależnie od (tego, że pragnął, aby Oleś mówi] czasami o nim z młodszą z swych sióstr, Jadwigą. Nie śmiał go nigdy zapytać, czy pyta ona o niego, czy w ogóle zwróciła na niego uwagę, ale miał jak gdyby pewność, że ona by go mogła zrozumieć. Być może w  tym dniu zrodziła się ona, gdy Oleś długo skarżył się właśnie na tę siostrę. „Ojciec, mama, Karolek, Józio, Hanka nie umieją myśleć o rzeczach smutnych, taka jest ich natura: oni chcieliby o minie pamiętać, ale zawsze im czasu nie staje, naprawdę nie staje. Ja nieraz widzę, jak mama przypomni sobie i zapłacze. Ale Jadźka nie chce, umyślnie nie chce, ona zazdrości wszystkiego; tego, że ja niedługo umrę, tego, że mię nikt nigdy nie skrzywdzi; tego, że się mną zajmują; wszystkiego. Ona jest zła; ja ją znam, ona mi nigdy nie wybaczy, jeżeli ja jej umrę nie w porę — bal popsuję. I to nawet nie dla tańca, bo ona nawet bawić się nie umie — ale tego wprost znieść nie może, aby cokolwiek bądź było wbrew jej woli, aby ona coś zrobić musiała. Ona się w Moskalu kochała, w adiutancie młodym; sama do niego listy pisała: ja wiem i Karol, nikt więcej. On jej nie chciał". Przypomniał sobie Roman młodego pana z tamtego wieczoru i ranka, ale Oleś inne wymienił nazwisko.

— Ty byś może nie powinien tak o niej mówić — rzekł po chwili.

— Ciebie znam przecież — ty nie powtórzysz; a ja za nią wtedy tyłem się napłakał; dziś mi ona słowa dobrego nie da, że myślę, że ona śmierci mojej czeka, bo Karol nie wszystko wie.

Od tej rozmowy dużo i często myślał Roman o Jadwidze; myślał o niej, a raczej za nią: usiłował ją odgadnąć i w ten sposób uwierzył sam, że jest mu ona pokrewna i bliska. Z dnia na dzień czekał, że zażąda ona czegoś od niego, że powierzy mu Oleś jej zlecenie. Nie działo się jednak nic podobnego. Nieraz myślał, co by uczynił, gdyby wysłała go ona do tego adiutanta, co by powiedział; nie zdawał sobie sprawy z natury uczucia, ale czuł już dumę jakiegoś olbrzymiego poświęcenia. Pragnął, aby pozostało nieznane, ale gdy widział, że istotnie Oleś nie domyśla się niczego — miał do niego urazę; miał urazę do jego braku sił, czasami z prawdziwą nienawiścią słuchał cichych skarg chłopca. Z panną Jadwigą nie zamienił naturalnie ani słowa; gdy zaproszony, siadał z całą rodziną do stołu — myślał z trwogą, czy zdołałby odpowiedzieć kiedykolwiek wprost na jakieś jej bezpośrednio do niego zwrócone pytanie. Koseccy właściwie nie lubili go, znosili w nim właściwie tylko przyjaciela Olesia.

— Nie ma w tym chłopcu nic młodego — mówił pan Zenon.

Któregoś dnia spotkał się Romek z panną Jadwigą w sposób niespodziany.

Gdy podjeżdżał do lipowieckiego dworu, usłyszał zmieszany krzyk, czyjś płacz, ujadanie psów. Zgiełk szedł spoza domu — z brzozowego gaiku, który tam rósł. Romek rozpędził konia, przeskoczył płot i nagle ujrzał przed sobą pannę Jadwigę: siedziała ona na koniu i raz po raz biła na oślep szpicrutą kogoś, kogo Roman nie widział. Duży kudłaty chart rwał się na smyczy.

Ktoś bity płakał, krzyczał, przeklinał i groził.

Była to chłopka, mołodycia, na ręku trzymała dziecko, które dotąd zasłaniała od ciosów — a teraz podstawiała wprost pod szpicrutę.

— Ubijże — ubij, skażena — twojeho brata — panyczowe Lolowe, pod kopyta ci rzucę — zadepcz, kołyś taka.

Gdy Roman podjechał, podnosiła się szpicruta już nad dzieckiem. Chwycił on pannę za ramię i ścisnął, aż szpicruta z ręki wypadła.

Spojrzała na niego płonącymi oczyma, ale nie spuścił oczu: trzymał ją mocno za rękę; zupełnie nie pamiętał, że kiedykolwiek myślał o niej ze strachem.

— Puszczaj — jak śmiesz — psem zaszczuję — mówiła panna.

— Nie puszczę, nie dam pani nic zrobić.

— Jak śmie, jak śmie mnie swe szczenię...

— Taż Lolowe — panyczkowe; a ty poznasz, jakie to bywają te szczenięta; żeby tak pokarało, żebyś w jednej koszuli z dzieciną i żeby cię psami —

Romek zwrócił się do baby:

— Milcz — rzekł krótko — ani słowa — co miał pieniędzy, wysypał jej w fartuch...

Trzymał ciągle ściśnięte ramię Jadwigi, gdy spostrzegł, że płacze. Teraz dopiero strasznie się zląkł swego szaleństwa.

Chciał coś mówić, przepraszać, ale panna brwi groźnie zmarszczyła. Miała na wargach słowo „smarkacz" i nie powiedziała go; wydało jej i się to tak dziwne, że aż się zaczerwieniła. Spojrzała na Romana i spostrzegła, że pragnie on zapaść się pod ziemię...

— Jużem myślała, że pan mię uderzy... — Czy bardzo? — zapytał...

— Co czy bardzo?

— Boli panią ta ręka! Roześmiała się.

— Gdybym — powiedziała — ja tak Lolusia dostała. Ale i tak będzie krzyk — gdy mama się dowie; nie o Lolu naturalnie — ale o mnie, że ja to widziałam; no i jeszcze pan — zaczerwieniła się bardzo.

— Byłabym — rzekła — ją zabiła. Pan myśli, że żałuję, nie, nic nie żałuję, dobrze jej, dobrze, żem jej całą twarz pokiereszowała. Widzi pan, i panu by się dostało, gdybym była mogła; przeminęło, ale tej pańskiej baby nie żałuję, ani trochę. Do mnie z dzieckiem i skamlać. Ja bym na jej miejscu dwór spaliła.

Roman milczał.

— Pan myśli, że ja tak tylko mówię: byronizuję, jak powiada tatko, a ja naprawdę tak myślę, nic może lepszego tu by się stać nie mogło. Nic lepszego. Pan nikomu o tym wszystkim nie powie...

— Nikomu...

— Takem myślała: ani Olesiowi nie.

— Nikomu.

— To podajmy sobie ręce: a teraz niech pan jedzie jak gdyby nigdy nic. I o czym wy tam możecie z Olesiem gadać?

— A pani?

— A ja pojadę z chartem: prosto przed siebie. W domu nikogo. Nikt się nie śmieje, wesołych zdarzeń nie opowiada. Pan się dziwił, że ja nie miałam litości — ale kiedy, proszę pana — ja właśnie kocham nieszczęście. Pan mię rozumie, ja zawsze myślałam, że pan coś takiego zrobi, takiego właśnie.

Roman stanął w ogniu.

Dziewczyna posmutniała, uśmiechnęła się dziwnie do chłopca...

— Pan się nie boi nieszczęścia ani cierpienia, ani tego, żeby panu było smutno — nieprawdaż?

— Nie, pani.

— Ja wiem, że nie powinnam była z panem mówić; to jest nie „powinnam", jak myśli mama, chociaż ona nawet wyobrazić sobie tylu niemożliwości na raz nie byłaby w stanie. Ale ja właśnie myślę, że tak jest dobrze...

Uśmiechnęła się do niego raz jeszcze i odjechała.

Gdy tak oddalała się od niego, nie był w stanie zrozumieć, że to wszystko było rzeczywiste; nie umiał sobie zdać sprawy z istoty wrażeń, ale czuł się jak gdyby nagle wyrwanym poza siebie, wyniesionym ponad wszelkie wczoraj, ponad całe aż do tej chwili; starszym o jakąś rzeczywistą godzinę. Miał wrażenie, że zmieniła się natura czasu i że chwile zaczęły płynąć czymś serdecznym ciężkie. W jednym mgnieniu wyszedł poza możliwości dotychczasowych myśli, stał się inny, samemu sobie jeszcze nie znany. Miał takie wrażenie, że odtąd nie wie zupełnie nic o sobie; że nie jest w stanie przewidzieć, jak postąpi. Miał w głębi wszystkich czuć pamięć tej postaci i w sercu upojenie ptaka przeszytego strzałą.

VIII

Nigdzie nie czuł się gość tak od razu u siebie w domu jak u Koseckich w Lipowcach. Były dwory świetniejsze, ale nigdzie nie było tak swojsko. Tu po godzinie jakby zapominało się o wszystkim, co nie było jasnym upływaniem pogodnie uśmiechniętych godzin. Dość było zobaczyć uśmiech pana domu, jego czyste dziecinne źrenice, aby poczuć, że się jest kochanym, kochania godnym. Człowiek, który sam z sobą się nagryzł, nałamał, zatruł istnienie wszystkim naokoło, tu stawał się miłym gościem; tak miłym dla gospodarzy, że musiał wreszcie i sam na siebie łagodniejszym patrzeć okiem. Tu ginął świat i pozostawał tylko pokój jadalny, i nie to było na pierwszym planie, co się jadło i piło, ale to, co się przy stole czuło: ten nastrój bezwzględnego bezpieczeństwa i ciepła. W ścianach tego domu nic nie groziło, nic nie wymagało postanowień. Martwiono się wadami psów i przywarami koni — i to też nie bardzo, bo na przykład Hankę niewiele psy ani konie obchodziły, a gotowa była zawsze ona znaleźć śmieszną stronę w zacietrzewieniu i chichotać do upadłego. Ona tu miała swoje pasje i pan Zenon znał je na pamięć. Pobłażano tu sobie wzajemnie i nie padało żadne zdanie, które nie byłoby już na kosecką modę po lipowiecku zaokrąglone. Nikt też nikogo nie urażał, a nad całym tym światkiem czuwał Bóg ojców, bardzo jednak od chocimskich czasów oswojony, zadomowiony, tak dobrotliwy, że całkiem bez skrupułu powierzała opiece jego pani Zenonowa wyrastanie ciasta na baby wielkanocne; a baby lipowieckie, koseckie baby, były świetne, jedyne; nie pomagały żadne recepty, ten poczciwy Oleszkiewicz, który sąsiadom na 30 i 50 proc. nieraz pożyczał, mawiał z uśmiechem: „Nascuntur babae i nie o przepis potrzeba prosić się, ale o oryginał, od którego tak słodka progenitura się wywodzi"; łasząc się kłaniał w stronę Jadwigi; ale Jadźka, jak mówił pan Zenon, nie zna się na żartach, biesi się, całkiem niepodobna do Hanki. Nie umiał z nią się porozumieć nikt, nawet Oleś, a krótka przyjaźń z Lolem szybko ochłodła. Już ojciec pana Zenona był człowiekiem gościnnym. Przez pewien czas był jego dom jedynym schronieniem wesołości. Tu tak długo żartowano z nowych zdarzeń, aż wreszcie stawały się one śmiesznymi ze starości. Stary pan Ksawery tę jedną tylko zasadę wyznawał — równouprawnienia wobec dykteryjki. Nie miał nic przeciwko Kościuszce ani Napoleonowi, ale na to też nie mógł się zgodzić, aby się z ich powodu żartów albo dobrego humoru wyrzec trzeba było. Przede wszystkim zaś nie można było się wyrzekać gości, sama śmierć przecież i pogrzeb sposobnością były tylko do sąsiedzkiego zjazdu — i tak rodzono się tu, dojrzewano, żeniono, umierano, a dwór lipowiecki był wciąż tym samym: miejscem, w którym każdy przywdziewał wygodną skórę gościa i już z niej przez cały czas pobytu nie wychodził. Gdzieś zapodziewały się najzawilsze kwestie i wynurzały się nadzwyczajne argumenty: pan Pieszko, który miał złotą brodę i opinię jakobina, wyznawał, że zaczyna wierzyć w Boga wobec jakichś specjalnie w Lipowcach przyrządzanych karasiów w śmietanie, a widok pana Zenona na ganku po południu, zanim podadzą kawę, odbierał wszelką stanowczość jego przekonaniom o konieczności podziału ziemi. Młody i uczony filozof, uczeń Hegla, napisał całą rozprawę na temat czystej wesołości i posłannictwa ludzi, warstw, tudzież całych narodów, którzy tę wesołość wytwarzają. „Świat cierpi — albowiem zaginął w nim uśmiech betleemski, pierwiastek synogarliczego gruchania, gołębio naiwnej boskości, i świat się nie odrodzi, póki uśmiech ten odnaleziony nie będzie, a nie ma go, jak tylko w Polsce, więc Polska jest momentem metafizycznym i zaginąć nie może". Broszurę tę wydrukowano w Heidelbergu, lecz pan Zenon jej nie czytał, gdyż skonfiskowała ją na komorze cenzura, a sam autor dostał ostrzeżenie, że się na jego betleemskości poznano, i wolno mu albo dobrowolnie pójść służyć na Kaukaz, albo być zesłanym gdzieś, gdzie mu z głowy wszystkie synogarlice wywietrzeją. Mieszkał on w Niemczech, więc z małej pensyjki przez rodzinę wysyłanej, tudzież dużego przeświadczenia, że on niewątpliwie wyszedł poza Hegla, przezwyciężył go i w czystej metafizyce Polskę ugruntował. W Lipowcach nic o tym wszystkim nie wiedziano i samą wiadomość poczytałby pan Zenon najprędzej za jakąś nową „biesowatość" Jadźki; gdyż nie ulegało wątpliwości, że jest ona jakby obca, nietutejsza, księżniczka aragońska oddana na wychowanie — półdiable weneckie, w każdym razie istota mało polska, bo pan Kosecki głęboko wierzył, że tacy właśnie, jak on, są Polacy.

Już nie całkiem pewny był, czy ta polskość w synach zachowana zostanie, gdyż przedwcześnie zaczęli oni tyć, łysieć i pod ich młodością przezierać zaczynało coś podobnego do zmęczenia, wyjścia z formy; baczny widz spostrzec mógłby, że są to wprawdzie Koseccy, ale jak gdyby już znoszeni; a Jadwiga w jakiejś szczególniej złej chwili powiedziała, że zbytek gościnności o jeden cal tylko graniczy z lokajstwem. Mówiła także, że wszystko się rozstrzyga w Lipowcach jadłospisem, i to nawet nie o to chodzi, aby jeść, lecz aby podać, nie o to, aby komuś się tym podaniem przypodobać, lecz aby samego siebie w sposób oczekiwany zadziwić. Wobec żartów córki pan Zenon robił minę, jak gdyby ich goryczy nie spostrzegał, ale patrzył na nią nieraz z nie rozumiejącym wyrzutem: dlaczego mi psujesz życie i nawet nie życie, ale te właśnie pół godziny oczekiwania w dobrym apetycie na autentycznego szczupaka po żydowsku.

Pani Kosecka była osobą cichą: zajmowała się ona kuchnią i dewocją. Dewocją, która nikomu nie przeszkadzała, lecz przeciwnie, nadawała jej pewną niezachwianą słodycz. „Mamusia się nie modli, ale lukruje" — mówiła Jadwiga z wesołym uśmiechem, i śmiał się sam pan Zenon, szczególniej zadowolony, gdy się mógł zgodzić w czymś z młodszą córką. Wiedział, że dzieje się tu coś niezwykłego, coś, o czym trzeba

Rodzinę tę Roman znał właściwie w innym świetle: patrzył na nią oczyma Olesia, a raczej uważał za źródło, z którego Oleś wyszedł; tą głębokością mierzył dom Koseckich.

Jadwiga i Oleś ostatnimi, najmłodszymi byli z rodzeństwa; niepodobni do siebie, różnili się od całego domu, całego swego szczepu, ale w Olesiu wyjątkowość ta, odłączenie się od rodzinnego (typu występowały jawnie jako brak sił. Organizm jego nie znosił wysiłku życia i rozumiało się najzupełniej, widząc chłopca, że same myśli go wyczerpują, są nad jego miarę i że w niepowstrzymanym zapale wyraża się właściwie brak oporu. Był on bezsilnym wobec ich treści: nie mógł ich zmienić, narzucały mu się one, często razem ze słowem już. Czasem poprzedzało je słowo. Chłopiec milkł i nasłuchiwał: to zdanie jakieś lub obraz wychyliły się nagle na powierzchnię świadomości i nie dały się ani wytłumaczyć, ani oddalić; trwały jak jakaś zapowiedź, aż wreszcie, często w dni parę, fala podniecenia przynosiła myśl zupełną. Często budząc się odnajdywał w sobie dziwne pewności. Umocniło się w chłopcu przekonanie, że pozostaje on już w ręku duchów. I odkąd uwierzył w to, wzmogła się jego bierna pewność. Myśli jego obracały się wciąż w tym samym kole: przeszłość polska była ich nieustannym tematem. Podania nie były dla Olesia poezją, a raczej poezja była jego organem prawdy: wierzył w nią, i jego Polaka wynurzała się wprost z nadprzyrodzonego świata. Wydarzenia stawały się znakami, zapowiedziami: wieszczy koloryt marzeń istotą. Nie przenośnią, ale prawdą było dla niego, gdy widział w Rosjanach mistyczne narzędzie zguby. „Los ich będzie okropny" — mówił i wierzył, widział w państwie carów mroźną i mroczną stolicę szatana. Nie wiedział nic prawie o życiu rzeczywistym, z jakichś pamiętników wiezionych na północ wygnańców wysnuł wizję samotności i mroku. Był przekonany, że mowa rosyjska nie tłumaczy wzruszeń, nie mówi nic o człowieku, ale jest jakby biciem w miedziane tarcze wśród nocy: oznaką rozkazu i posłusznej służby.

Nie brakowało pewnej naiwnej wielkości jego rojeniom. „Oni nie wiedzą, kim są, oni jeszcze wierzą, że są ludźmi, ale czują, że jest w nich wszystkich coś strasznego; oni się boją zostać sami, oni udają wszystko. Ja myślę, że kiedy jest ciemno — oni nie mają twarzy. Raz, kiedy spał w tym domu Rosjanin, ja balem się przejść koło jego pokoju — w ich śnie muszą się dziać rzeczy straszne. Każdy sen jest straszny, ale ich musi być niepodobny do zniesienia". Nie umiał sobie wyobrazić, że Stanisław August żył w Petersburgu normalnie. „Z nim się musiało coś stać: pomiędzy nimi — kiedy on już tam był całkiem ich bezbronny". Fakty nie przekonywały go, gdyż w jego własnym życiu widzialne dla innych, dostępne wydarzenia nie odgrywały żadnej roli. Roman nie lubił, gdy wpadał on w ten ton, wolał, gdy mówił mu o przeszłości. Gdy mówił mu o tym właśnie z krwi zlepionym kraju. Oleś mówił o wsiach, zameczkach polskich, obleganych przez szatanów, o lasach, które nagle zaczynały się poruszać, wyć tysiącami gardzieli, zaludniać, róść czarniawą tatarską. Czuło się w nim samym tę grozę, wiecznie czujny strach czyhającego mordu. Wierzył we wszystkie miejscowe opowieści, tworzył własne. „Złoci aniołowie żyli między ludźmi i w ich sercu. Kto ośmieliłby się tu mieć dzieci — gdyby nie ich obecność, wiecznie żywa". Rzadko i mało mówił o obecnym położeniu; mało, źle o tym wiedział. Nic prawie nie rozumiał ze zdarzeń porozbiorowych. Ojca swojego bardzo kochał i był przekonany, że on wie wszystko, wszystko czuje: cały świat chciałby do serca przygarnąć. I czasami wydawał się w marzeniach chłopca dwór lipowiecki jakąś wyspą cudowną, prawie że arką przymierza. I w tę noc, gdy odszedł spod okna syna we łzach pan Zenon, mówił Oleś o polskiej dobroci.

„Gdy będziemy myśleli, że winy są wspólne i grzech zbiorowy — rozprószymy się — ale gdy każdy będzie czuł, że on jest może głupi, zły — ale Polska jest dobra, nikt nam nic nie zrobi. Ja słyszałem, że gdy się to stało — tak wyrażał się Oleś o upadku Polski — a był on dla niego wypadkiem określonym, prostym, jednolitym, jak śmierć na Golgocie — Kniaźnin zwariował, Śniadeckiemu posiwiała głowa. Ludzie starzy pozamykali się w domach, a po drogach chodził mór: ja pamiętam — jakbym widział, jakbym to przeżył, kiedy każdy został sam z sobą. Było tak, jakby słońce na zawsze zgasło. Ludzie nie wiedzieli, czy potrafią znieść własny swój widok — wtedy tylko ludzie dobrzy, ludzie, co nigdy nie wątpili, uczynili to, że Polacy mogli jeszcze być razem: gdyby nie oni — wszystko by zginęło, ale trzeba było ludzi, którzy by nie potrzebowali się nawet modlić, aby wierzyć, nie potrzebowali walczyć ani w senacie mów wygłaszać, bo gdyby oni byli święci albo ranami okryci, albo z mądrości sławni, wszyscy by musieli się przed nimi wstydzić, a właśnie trzeba było takich ludzi, przed którymi nikt się wstydzić nie potrzebował: tacy mogli być dobrzy i swoją dobrocią innych nie upokarzać, nie przygnębiać".

Pan Zenon nie mógł dosłuchać dalej i choć nigdy nie powiedział synowi, że słyszał (tę rozmowę, zaczął drżeć o jego życie; a także z Wielką niechęcią myślał odtąd o Romanie: był przekonany bowiem, że słuchał on tej opowieści z przenikliwym szyderstwem. To było pewne, że nic nie przyjmował Roman bezpośrednio i ludzie działali na niego głównie w ten sposób, że rozbudzali w nim wewnętrzną, często niejasną reakcję własnej jego natury. Następowało to jednak nie od razu, a zwłaszcza nie umyślnie i nie dostrzegalnie. W każdym razie był dla niego lipowiecki dwór czymś niepospolitym, był miejscem, opromienionym przez widzenia Olesia, i gdy wchodził on tu, doznawał wrażenia, że staje się czynną osobą tych widzeń. Bezwiednie z wczesnego stosunku z dorosłymi i nie całkiem pospolitymi ludźmi wyniósł odruch uważania duszy ludzkiej za jedyną rzeczywistość. Był tu dla siebie tym, czym stać by się mógł w marzeniach przyjaciela. Teraz znajomość z Jadwigą stała się dla niego męczarnią. Męczarnią, która była całym jego życiem, ale dlatego właśnie cierpiał, że czuł głęboką rzeczywistość, ślad wewnętrzny pozostawiony przez zdarzenia. Były one nad wyraz drobne zrazu, ale miały w sobie pierwiastek zdrady: zdrady, której nie mógł zaprzestać. Przyrzekł, że nie powie nic zgoła Olesiowi, i musiał po dawnemu słuchać go, choć bardzo prędko wyczulona istota chłopca spostrzegła zmianę.

„Ty także już mi nie chcesz wierzyć" — mówił.

Było to w czasie, kiedy się jeszcze właściwie nic nie działo, gdy wszystko polegało na krótkich rozmowach. Dotyczyły one przedmiotów obojętnych; ale Roman spostrzegł, że Jadwiga myśli o nich, jak gdyby w czasie przeszłym, jak gdyby wszystko już, tylko bez żalu, z nienawiścią nieraz, wspominała.

Nienawidziła istotnie instynktem, buntem jak gdyby rasy przeciwko obcym, a narzuconym formom życia. Dojrzewało to w niej w ciągu lat. Zawodziła się z kolei na wszystkich, na braciach, ojcu, siostrze, matce, na Olesiu. Na matce, gdy mając jedenaście lat zaproponowała jej, aby szły na pustynię duszę zbawiać. Wtedy zdecydowała, że matka nie wierzy w żadne zbawienie albo przekłada nad nie gruszki „panny", osmażane w miodzie; na ojcu, gdy spostrzegła, że się boi, boi siąść na dzikiego ogiera, i że kłamie: opowiadał, że cierpiał po śmierci dziadka, a w godzinę już dysponował owego szczupaka w szafranie, szczupaka, którego przyrządzano tu zawsze w wypadkach śmierci; zawiodła się na nim ostatecznie, gdy podczas jakiegoś pożaru obiecał pogorzelcom 100 czerwonych złotych, a na drugi dzień twierdził, że mówił o polskich, i dziwił się, gdy mówiono inaczej. Zadecydowała, że ojciec wesołości ani dobroci nie kocha, tylko chce sam siebie za takiego uważać. W Józiu prędko spostrzegła tchórza, długi czas kochała Karola, bo był śmiały, ale zaczęła go lekceważyć od czasu, gdy jej słowo honoru złamał. Zażądała, by ją zawiózł do adiutanta, hrabiego Kurbskiego, pozwolił samej się z nim rozmówić. Przyrzekł i odmówił; nie odmówił, ale udał chorego: „Mogłeś był sobie przynajmniej palec odstrzelić, jak czynią chłopi ze strachu przed wojskiem". Hankę przejrzała od dawna i miała za nic. Olesia podejrzywała o hipokryzję. Czego chciała, dawniej nie umiała sobie na to odpowiedzieć. Chciała życia, czuła w sobie siłę. Teraz tłumaczyła sobie, że kocha Kurbskiego, że będzie jego żoną; albo się zabije i papa każe przyrządzić szczupaka z szafranem.

Kurbskiego nie rozumiała, pisał on jej krótkie kartki, pozbawione sensu. Mówił, że ona nie dla niego, że on tylko czeka wieści, że pokochała Polaka. „Wtedy ja przyjadę i w oczy mu spojrzę, i wnet poznam, co za człowiek. Szlachetny — to ja wam zaśpiewam ostatnią pieśń: serce podrę na strzępy i zaśpiewam. A jeżeli on ciebie oszukać chce — zabiję. Jak pies wierny, ja koło twoich stóp. A potem ja w przepaść, bo stamtąd widać gwiazdy; a ty gwiazda! Nie znasz ty Andrzeja Kurbskiego! Gdzie tobie! Gdybyś ty miała braci, dawno by mi oni powinni w łeb strzelić. A ja bym wiedział: bracia. A tak ty sama. I nikogo ty wiernego nie masz jak tylko mnie. I ja do ciebie Kurbskiemu dostępu nie dam. Na to Eloa ma być w niebiosach, aby pocieszyć Abadonnę — ale w niebiosach. Gwiazdo ty moja nadmorska; do końca życia nie zapomnę ciebie".

Tę kartkę któregoś dnia pośpiesznie wcisnęła do ręki Romanowi — Jadwiga.

— Niech pan przeczyta i powie... prędzej! Prędzej! Romek oddał jej kartkę i był bardzo blady.

— Czy pan rozumie?

— Tak...

— Co tak? Co tak? Co tu może być do zrozumienia? Wtedy stłumionym głosem i niechętnie chłopiec powiedział :

— Że ten człowiek na panią czeka!

Znaczyło to: ja — nie napisałbym tego listu, i ten przypływ dumy przesłonił wszystko.

— Gdzie pan to widzi? — pytała blada teraz także Jadwiga... — Gdzie pan to widzi?...

— Ten list — mówił Roman, zły na siebie już i niszcząc się na Kurbskim — znaczy: ja czekam, ja nic nie mogę, nie mam odwagi, nie mam odwagi nawet prosić.

Jadwiga zerwała się i nozdrza jej rozdęły się.

— Jak pan śmiesz? Co pan myślisz? Ten człowiek nie śmie? On przecie na niedźwiedzie chodzi, pojedynków bez liku miał.

— A tego nie śmie — powtórzył Roman tu z gniewem już...

— Czego nie śmie?

— Powiedzieć: zgub się dla mnie!

Jadwiga przygryzła wargi, po chwili zaczęła mówić innym już głosem.

— On jest zbyt dumny, on nie chce powiedzieć: dowiedź, że i ty masz odwagę: jeżeli ty ośmielisz się zgubić, wtedy...

Roman odwrócił się do okna, nic nie mówił...

Jadwiga położyła mu ręce na ramieniu, teraz dopiero zrozumiała, że to jej odpowiada kilkunastoletni chłopiec, dziecko prawie. Poczuła, że to jest jedyny jej obrońca.

Bezwiednie prawie powiedziała to słowo:

— Braciszku, bracie mój — Romku! Obejrzał się na nią.

Miała wypieki na twarzy i ręka, którą położyła mu na ramieniu, zacisnęła się. Zrozumiał.

— Pani już postanowiła?

— Tak. Mówmy sobie ty, na całe życie — ja ci tego nigdy nie zapomnę...

Bardzo niepewnym głosem i bez wiary w znaczenie słów — rzekł Roman:

— Czyż pani, czyś ty myślała... — zatrzymał się.

— Ze co?

— Ze Polska...

Wzruszyła ramionami, zacisnęła usta i zaczęła mówić przez zęby.

— Nie będę myślała, nie chcę. Trzeba żyć, najpierw żyć. Ja nie mogę: ja się zabiję, za Oleszkiewicza wyjdę — ale trzeba żyć. Stąd trzeba iść precz... A jeżeli przyjdzie potem nieznane, potężne, obce nieszczęście, ja chcę nieszczęścia. Chcę wszystkiego, co może  być, byle nie tego. Już nie mów, ani jednego słowa nie mów. Ty mnie nie zawiedź! Ty jeden bądź mężczyzną...

— Więc co robić?

— Pojechać — pojechać do Jaroszyniec; tam jest pułk; znaleźć hrabiego Kurbskiego, widzieć się z nim bez świadków, dać pierścień — zdjęła z palca sygnecik. — Przypomnieć słowo honoru i na słowo honoru wspomnieć, powiedzieć, że to ja i żeby za dwa dni w piątek o trzeciej po południu przed karczmą czermówiecką czekał, niech ma urlop — powóz i cztery konie. W piątek — o trzeciej... Powiedzieć, że jeżeli nie zastanę go, mieć to będę za najwyższą obrazę, i że my z nim jesteśmy w śmiertelnym pojedynku, że on będzie tchórz, jeżeli ucieknie.

Romek pochylił głowę:

— Dlaczego ty chcesz tego, tak koniecznie chcesz? Krzyknęła na niego nie znanym mu głosem: — Roman! Po chwili jednak dodała szeptem:

— Ja go kocham, strasznie go kocham. — Podniósł głowę i zobaczył, że to prawda. Ona mówiła jeszcze:  — Inaczej jego dusza zginie.

Tego on już nie słuchał.

Wstał i wyprostował się: zrozumiała, że przyrzeka...

— Tu nie przyjeżdżaj; nie przyjeżdżaj, chyba gdyby nie, ale wtedy nic nie mów. Stań sam z koniem u wylotu alei i skłoń się, ja zobaczę... Ale tam bądź — wtedy o trzeciej. Czy chcesz?...

— Będę...

Zrobiło się go jej żal w tej chwili, żal do śmierci.

Objęła go za szyję i pocałowała. Pocałowała swym pierwszym pocałunkiem. Ale on zbladł jeszcze bardziej i spojrzał na nią z niechęcią.

— Jutro będę u niego — do widzenia w piątek! Wyszedł nie oglądając się i siadł na konia, spiął go ostrogami i ruszył z miejsca od razu galopem.

Nie chciał myśleć: nie chciał nic nazwać w sobie, czuł, że duszę mu ktoś więzi i kłuje ostrogami; nie chciał skargi.

Ani na chwilę nie ważył rozumowych argumentów, odrzucił jak sofistykę zasady. Tu była sprawa honoru między nim a nią i nawet nie potrzebował sobie mówić, że gdyby jemu to kazała zginąć, nie byłby się wahał. Nie chciał się sobie przyglądać, nie chciał nic i chciał jeszcze przeżyć te dwa dni — chociaż nie wiedział, że rozpacza. Był do ostateczności zmęczony i miał wrażenie, że siedzi na siodle jak posąg, wyciosany w czymś jednolitym, mrocznym i bolesnym.

IX

W ciągu nocy obudził się i było jeszcze ciemno. Wśród tej nocy widział ostrą bezrozumność tego, co ma zrobić; głęboką nieoczekiwaność. Nie miał wahania i wiedział, że rzecz przyrzeczoną wykona, ale czuł, że się odpycha gwałtownym ruchem od wszystkiego, od własnych swoich myśli. Jednocześnie czuł, że cały ten uczynek jest z niego; że w tym niespodziewanym rzuceniu się w przykre nieznane, w zimną obcość następstw jest on sam. Tylko nie wiedział, kim jest, jak ma się nazwać. Wtedy zrodziło się w nim dziwne rozdwojenie; oddzielił się od niego ten jutrzejszy — ten, który wie i nie wątpi, zna swoje drogi. Stał się on duszą zewnętrzną, niemal widzialną w smagłym miedzianym świetle. On  to był, który nie tylko dokona, ale będzie wiedział; będzie miał to zwycięskie spojrzenie, które Roman czuł w sobie tak właśnie zewnętrznie, jak ktoś, co chce swoich czynów — a nie może się jeszcze myślą na ich grzbiecie postawić. Tamten, chodzący jakby w błyskawicy, wiedział, ale nie mówił. Niema obecność jego była mową. Najzupełniej jasno czuł Roman, że i on, i tamten to jedno: czuł, a jednocześnie — nie mógł się pozbyć poczucia fizycznej obecności jutra. Jak gdyby był myślą własną tamtą istotę z piersi wysłał.

Nie to go niepokoiło, jak zarysuje się to, co ma zrobić, na tle tutejszego świata. Nawet nie zastanawiał się i nie motywował swojej dla tej strony rzeczy wzgardy: ale o to mu chodziło, czym to jest, dokąd zmierza. O tym nie wiedział nic, widział tylko oddalanie się własne, oddalanie od samego siebie — w blade nic, próżnię.

Tego stanu nie mógł znieść, bo trzeba było się odwrócić i, to nieznane obce nic mając poza sobą, spojrzeć w twarz Jadwidze.

Zrozumieć, co się z nią dzieje, a jednocześnie nie przyznać się, za nic się nie przyznać, że on ją traci i że chłód ten to także ta utrata.

Całą silą nie chciał czuć tego, chciał wrosnąć w uczucia, które się rodzą z tego przemilczenia. Wziąć pod nogi woli ból i od razu myśleć z czarnej wysokości. Bardzo bolesnym wysiłkiem powstrzymywał myśl, aby nie nazwała widoku, który był, urodził się i pozostał; widoku mężczyzny i kobiety, sceny, do której dążyła Jadwiga. Sceny nie widział wyraźnie, nie chciał, ale czuł, że już ją zobaczył, zatopił w sobie jak nóż, jak ćwiek, nie zapomni. Cała jakaś dziedzina duszy została przygwożdżona; rozszedł się z niej po całej powierzchni ból, znieruchomiał, stał się czerwonawą ciemno połyskliwą równiną pustki, zupełnego odosobnienia. Po tej płaszczyźnie szedł ten jutrzejszy głuchym stąpaniem, szedł po czymś, co było bólem w zimnym powietrzu obawy, sinej niechęci; cała dusza Romana była w tym, żeby to trwało. Nazwał wysłańca „bolesny" i wyrzekł się tego imienia. Gdzieś w sobie powtórzył gest podania uścisku rąk na zawsze. Mając tamtego w odwodzie, zajrzał w twarz znajomym ludziom i rozśmiał się im w oczy.

Poczuł, że może tratować, obalać na ziemię końską piersią, ciąć z ramienia, brać pod kopyta.

Że jest wolny.

Jakby Wjechał na zwaliska wieży i z niej w świat patrzył.

Widział kościoły, gdzie się odprawia msza. Znał tajemnicę tych miejsc.

On i ten drugi, co na szczycie jego czucia stoi.

Tam się tworzy to samo: wychodzi się ponad siebie i dźwiga cud.

Człowiek po duszy własnej ponad siebie się wspina.

Czego pragnie?

Rotuła, który chatom przyrzeka, że zrodzą anioły, że zwiędła ciemna dusza przywdzieje skrzydła.

I w momencie duszy ujrzał t o.

Tamte właśnie scenę.

Z całej siły paznokciami wrył się we własne ciało, bił głową o ścianę, krzyczał.

Zerwał się na nogi, otworzył okno i zdławionym głosem wołał: — Jadwiga, Jadwiga, Jadwiga!

Byłby ją zabił, gdyby miał przed sobą.

Już myślał, że umrze.

Szukał ręką na ścianie sztyletu i nagle poczuł, że wykonywa ten ruch po raz ostatni. Wtedy zrozumiał, że się nie zabije, że nie zdoła tego uczynić nigdy, że kocha życie. Załamało się nagle wszystko i stanęła przed nim podła prawda. Chciał, pożądał, pragnął Jadwigi za wszelką cenę: wił się. Wiedział, że to jest na próżno i męczył się całym ciałem. Tylko fizyczny ból poskramiał cierpienie i ostrzem noża kłuł się wolno, boleśnie.

Wszystko w świecie stało się nagie i szalone.

Ziemia drżała.

Własne dzikie ja wyło, miotało się jak zwierzę, i wszystko to w obłąkanym świetle myśli, że śmierć przyjdzie.

Śmierć przyjdzie: a to się nie stanie. Nigdy. Życie zostało utracone, wbite na pal.

Zbudziło się wspomnienie pocałunku, dotknięcia warg, wzlot ciała w płomienny świat duszy.

Cała istota zamknęła się w tym wspomnieniu, w żalu po nim — tęsknocie.

Ach, jakżeby pragnął, alby rankiem przyniesiono mu wieść, że ona umarła! Że zobaczy ją zimną, białą, niczyją.

Prawie błagał jej, by tego chciała.

By chciała śmierci.

By rozumiała jej piękno. Płakał nad nią, płakał jak nigdy w życiu. Był ranek, kiedy się uspokoił i kiedy wyprostował się sam przed sobą.

Spojrzał sobie w twarz i kazał milczeć.

Siąść na koń i wykonać wszystko bez wahania.

X

Już na koniu i w drodze poczuł nagle całe znaczenie tego słowa: Moskal. Wymówił je sam w sobie głosem podsędkowej, Ptysia. Nie zatrzymał konia, jechał: ale teraz czuł, że depcze po czymś świętym, że wzniósł się ponad dumną i zaciętą nienawiść. Właściwą sobie logiką przyjął od razu konsekwencje, przyjął postępek swój na tej wysokości. Nie wiedział, czym jest, zbrodnią bezwzględną czy nowym prawem; wiedział, że się nie cofnie, że weźmie na siebie następstwo — że gdyby cofnął się — nie przebaczyłby sobie nigdy: gardziłby sobą. Z całą jasnością wiedział, że o to tu tylko idzie, by została ona żoną nie tego tam oficera, ale jakiegoś szlachcica. Widział jasno oczyma duszy okrągły łeb, wyłupiaste, cebulowe oczy, ryże wąsy. Nie mógł widzieć tej sprawy w innym widnokręgu. Od tej tylko mógł brać strony. Miał zresztą wiarę, że jest ona wolna jak on; że zdoła się wydźwignąć. Prawie że przyzwalał jej na ten wybryk jak rasowej klaczy. Nie miał w sobie najmniejszego poczucia życia rodzinnego. Myślał o Jadwidze tymi doświadczeniami, jakie znał, tylko wierzył, że jest ona tak jak on silna, że ma w sobie nieskrępowaną, sprężystą wolę. Czuł, że jest dla niego rzeczą zdrową pozwolić sobie na mężny cynizm: cynizm wolnego spoglądania; że tylko w ten sposób zdoła znieść myśli tej nocy. Mieniło się to, co przeżywał, w ten sposób, że nie mógł się sam przed sobą ustalić.

Tak dojechał do miasteczka: wskazano mu mieszkanie oficera. Pierwszą osobą, która rzuciła mu się w oczy, gdy wszedł, był ów adiutant sprzed lat, hrabia Reitern. Postarzał się i zbrzydł: pozostał jednak w jego twarzy ten sam niemiły wyraz nieruchomości. Jego obecność tu była dziwnie przykra dla Romana. Przykrzejszym jeszcze było to, że Reitern nie tylko poznał go od razu, ale nie okazał najmniejszego zdumienia. W pokoju były dwie jeszcze osoby: niski, krępy, rudawy kapitan, o twarzy tak zapuchniętej, że nie widać w niej było prawie oczu, i wysoki brunet. Od razu domyślił się Roman, że to Kurbski. Wydało mu się, że w dziwnie miękkim, nadmiernie młodym zaroście, w spojrzeniu, ruchach było coś z czytanej przez niego kartki; coś, co Się nie stanie nigdy mężczyzną. Kurbski chodził po pokoju; dwaj inni siedzieli. W pokoju było pełno dymu, stały szklanki.

— Chciałbym się widzieć z hrabią Kurbskim.

Oficer spojrzał na Romana i było w tym spojrzeniu nie tylko zdziwienie, ale przestrach.

— Tak, z panem. Pan jest hrabia Kurbski: ale mogę mówić z samym panem tylko... bez świadków.

— Ja zaraz, ja tu — mieszał się oficer i popychając, to zatrzymując Romana, prowadzić go zaczął przez różne zakamarki. W ciągu drogi przyszło mu coś do głowy, zatrzymał się i podał rękę: — Jestem Kurbski. Bardzo mi przyjemnie. Jest to naprawdę wyjątkowe. W tej chwili właśnie Reitern w taki mię wprowadził nastrój. Pan zna Reitema. Proszę pana, to jakby o nim pisał Puszkin. To nie o nim, ale jakby o nim. On ma skrzydła. Tu w Polsce byli tacy rycerze ze skrzydłami; ale ja nie o tym, on ma w duszy skrzydła. On nie wierzy w Boga; ale ja go uważam za świętego. Ja myślę, że koło niego powinny się dziać różne, że tak powiem, zjawiska, i właśnie on mówi — ale ja tego nie mogę powtórzyć — i teraz pan. Ja myślałem: teraz się stanie; ja jestem gotów do ofiar, najwyższych ofiar. Pan mnie nie zna i ja sam siebie nie znałem, ale Reitern mówi:

„Stwórz siebie"; i ja widziałem siebie nad Ładogą i z harfą. Wie pan, surowy taki pejzaż i całkowite zapomnienie, i śpiew tylko, śpiew.

Wreszcie doszli do jakiegoś pokoiku.

Były tam różne sprzęty: beczka z ogórkami, dużo butów, mandolina, kulawe krzesła, na ścianie sztych księcia Józefa, pułapka z myszą, którą zapomniano utopić.

— Tu jesteśmy sami — rzekł Kurbski.

Roman pokazał mu pierścień i powtórzył, co mu .polecono.

Mówił jasno, dobitnie i logicznie.

Kurbski zbladł, wyprostował się; pocierał ręką czoło, targał włosy. Gdy Roman skończył — najniespodziewaniej porwał go w ramiona.

— Ona to powiedziała sama. Ja zawsze to mówię Zinowjewowi: rasa. Wy, Polacy, macie rasę — orły. Ja chciałem jej dowieść, że i ja, ale ona... Pan jesteś niezwykły człowiek, ja słucham, co pan mówi, i nagle myślę: Napoleon duszy. Ja gdzieś czytałem, że gdy jego posłano do Włoch, starzy jenerałowie rzucali się, grozili; a on wszedł, cisza. To znaczy król zwierząt. Pan pozwoli, że ja pana będę uważał za brata — nie, co ja mówię, pan nic nie wie, nic nie wie. Jest taka przepaść i nagle ona i pan. Ja myślę, że ten świat jest nieprawdziwy; to jest, on jest prawdziwy — ale inny; że my jesteśmy aniołowie. Proszę pana, Zinowjew się śmieje, że — anioł nie gra w karty, długów nie ma i mój Boże! Ale to jest przepaść! Zinowjew jest duch rumiany. Pan go nie zna, pan go nie może znać. On ma, proszę pana, w sobie coś z Jean Paula. On sam nie wie i on ma tafcie powiedzenia. On ma naiwność. Ja mu zazdroszczę naiwności. Ale teraz wszystko inaczej — ona mi mówi: „Bądź", i ja będę... Panie, ja bym chciał, żeby nasze dusze... pan mnie dziś nie zrozumie, nikt mnie nie zrozumie. A ja myślę, ja bardzo dużo o tym myślę. Pan wie, tam ojciec, matka — przekleństwa; a tymczasem — ja, ja całą duszę dla Polski. Ja wszystlko! Pan nie wierzy, ale jaki interes miałbym mówić. Ona tego ode mnie nigdy nie żądała; ale ja czuję...

Niełatwo było przypomnieć Kurbskiemu rzeczywistość, przypomnieć mu, żeby się zajął przygotowaniami. Stracił on zupełnie głowę — miał całą masę pieniędzy, ale wydawało mu się, że to jest mało. Skarżył się, że nie dostanie zaprzęgu białych koni.

Gdy wrócili do pierwszego pokoju, kończyła się tym rozmowa:

— Wszystko głupstwo — mówił kapitan — człowiek się może sam stworzyć na nowo, powiadasz, od początku, a ja ci tylko mówię — ty mię naucz, jak samego siebie stworzyć na nowo bez syfilisa... I wszystkie byronizmy nie pomogą...

— Zinowjew — krzyknął Kurbski — ty się upokorz, ty siebie pobłogosław; rozumiesz, ze wszystkim pobłogosław, pocałuj się wewnętrznie: i ty zakwitniesz, Staniesz się jak czereśnia. Ty miej oczy ducha, zrozum mię, oczy ducha...

Roman przerwał rozmowę i raz jeszcze przypomniał Kurbskiemu dzień jutrzejszy i godzinę.

— Pan sobie pozwoli towarzyszyć? — zapytał Reitern. Roman skwapliwie zgodził się: chciał w ten sposób sam przed sobą wszystko uzasadnić, dowieść konsekwencji.

Wymienili kilka zdań obojętnych.

Roman wspomniał o dawnych zajściach.

Reitern wzruszył ramionami: — Ja się nie dziwię, niczemu się nie dziwię; ja nie rozumiem, jak można znieść Rosję. My ją znosimy, my i cały świat, ale co to znaczy? Ja nieraz myślałem — co by było, gdyby w roku 1815 Aleksander oszalał, gdyby nagle rzucił na Paryż całe pijane hordy. Mnie się to śniło. Śniło mi się, żeśmy pędzili po nocy całym tłumem; noc była ciemna, jakiej nigdy nie bywa — miedziana — i widać było błyskanie broni, a nade wszystko ten pęd: naokoło były konie; cała przestrzeń pędziła i nagle zobaczyłem jego, cesarza, on jechał na jakimś wozie i coś krzyczał, ale to nie była mowa, to było coś innego, to nie było ludzkie. Wtedy rozumiałem ten głos, wiedziałem, co znaczy. Znaczył wszystko. Kiedym się obudził, zapomniałem. Zapomniałem wszystko. A wtedy wiedziałem: wiedziałem jakby, po co żył człowiek i że go już nie będzie.

Mówili jeszcze o różnych sprawach, ale nad całą myślą Romana zapanowało to jedno powiedzenie: po co żył człowiek i że go już nie będzie.

Otworzył się dla czuć, które w nim były, nowy nieznany widnokręg.

Zrozumiał, że odkąd myśli, bezwiednie wydziera się ku temu jednemu, aby wiedzieć, po co jest człowiek.

I że go już nie będzie.

Kasztelan, Rotuła, pan Konstanty. Nie; w nim jeszcze jest życie — to jedno jest tylko: szukać, badać, po co jest człowiek, po co ma być.

Chciał znaleźć dla samego siebie stanowisko i uwierzyć, że on chce, aby był człowiek: że tak postanowił; że stoi sam o własnych siłach wobec Reiterna.

Prawie zapomniał o Jadwidze i Kurbskim i z pewną niechęcią myślał, że trzeba będzie ich jutro zobaczyć. Ich! Bo na samą myśl, że mógłby jej nie widzieć, łamało się w nim poczucie uzyskanej woli. Chciał sam sobie wyjaśnić, dlaczego najgłębszy sens tej wiedzy zamknięty jest w pewnych ruchach Jadwigi i nie mógł tego zrozumieć: wymykało mu się coś i zawiły sylogizm zanurzał się nagle w sercu przenikliwym ostrzem tęsknoty.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KSIĘGA TRZECIA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej