Ludwik Łętowski

SAMUEL ZBOROWSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PROLOG.

AKT I

Scena I

Scena II.

Scena III

Scena IV

Scena V

Scena VI

AKT II

Scena I.

Scena II.

Scena III.

Scena IV

Scena V

Scena VI

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

AKT III

OSOBY.

Scena I

Scena II

Scena III.

Scena IV

Scena V.

Scena VI.

Scena VII.

Scena VIII.

Scena IX.

Scena X i ostatnia.

SAMUEL ZBOROWSKI I JADWIGA ŻONA JAGIEŁŁY.

Tragedyje dwie, po trzy Akty każda.

Ludwik Łętowski

Falso libertatis vocabulum
obtendi ab iis, qui privatim degeneres,
in publicum exitiosi, nihil spei,
nisi per discordias habeant.
Tacit. Annal. Lib. XI.

PROLOG.

Od połowy XVI wieku, do polowy XVII wieku, odgrywał się smutny dramat w kraju naszym, a końca jego było dopiero świadkiem i ofiarą pokolenie nasze. Dziwne jakieś Apostoły naszły kraj polski, wygnańcy ze swego, nauczający wiary, której trzymaliśmy się statecznie kilka wieków, gdy pomiędzy nimi nie było zgody około żadnej. Uczniowie Ewangeliczni idą zwykle w kraje dalekie, do których niezawitało jeszcze światło wiary; a tych widziałeś u gotowego chleba z żonami i dziećmi, udawających Nas za pogany. Kilkadziesiąt lat było, mam Akta pod ręką, co burzono Nabożeństwo katolickie, wyrzucano kapłanów, zabierano kościoły, rabowano przy nich zakrystyje i palono biblioteki; (1) a w końcu zatamowano jurystykcyję biskupią, aby bezkarność pokryła bezprawia. (2) Możnowładzcom podobała się taka wolność, a nic dziwnego, jeśli dostała zwoleńników między naszą Szlachtą — ale na co mało baczono zrazu, to wygórowawszy dało w końcu pole do swawoli niesłychanej; a na którą prawa były słabemi, lub je pisać dopiero potrzebowano. Widział to dobrze Oleśnicki, i rzucił temu interdykt na Miasto, gdy Husyci z Czech przybiegli, swarzyć się z nami o słowa. Zygmunt stary pan mądry, umiał hamować umysły, a za niego też nie przyszło jeszcze do tego zuchwalstwa, co za Syna jego na Sejmie piotrkowskim, iżby w obec króla, dwa Majestaty Boski i ziemski zelżono na raz. August król schowany w pośród frauncymeru Matki, był obyczajów swawolnych, (3. ) i nie podobał sobie w karności kościelnej; a patrzał się też na rozpieranie się różnowierców z Władzą duchowną, obojętniej niż przystało na króla. (4. ) Zalicił on się Narodowi Unią dokonaną na Sejmie lubelskim; (5. ) ale i len dar niepospolity zapewne, oba Narody płacą drogo; gdy ustępując prawa do dziedzicznej czapki na Litwie, wolnym obiorem wspólnego Pana, dał szlachcie miecz szalonemu w rękę. (6. ) Pod inne czasy nie byłoby to tylo zgubnem, ale przy tem rozkiełznaniu Sumienia publicznego, gdy pozostała mała liczba katolików i ta się chwiała; miano sobie każdą swawolę za wygraną, a wygórowane swobody Stanu rycerskiego, za całość i zdrowie rzeczypospolitej. (7. ) Dobijano się nie tylko o wolność sumienia wbrew prawu krajowemu, ale o wolność burzenia kościoła katolickiego, wbrew prawom Boskim i ludzkim. (8. ) Przy takiej swawoli, mało ważył on pokój spisany dorywczo pomiędzy stronami; jakoż od tej miłej konfedracyi: de pace inter dissidentes in religione tenenda dawna Staropolska jednota zginęła. Ona to zasiała ten rodzaj uprawnionego rokoszu na Wiarę ojców, na miły pokój w rzeczach wiary przodków naszych. Z ochydziła władzę duchowną, i poczyniła nieprzyciołmi biskupy i kapłany, których Naród uważał sobie za ojce swoję. Ośmieliła spierać się z Ołtarzem, potrącać Papieżami, iż łatwo było potem targnąć się na same króle, a kraj swój; posługując się do tego pożyczonem sobie sumieniem z boku, przy którem zmierzi obyczaj domowy, a prawo własne. Niezawodnie była to epoka, kto dzieją swoje czytał pilnie, od której poczęło się wszystko chylić i upadać. Z królami się targowano, przy elekcyjach dla prywaty ojczyzną szafowano, rokosze podnoszono, konfedracyje stanowiono, prawa nie szanowano, cudzych ludzi się trzymano, obcym się powierzano, Szwedów dwakroć naprowadzano i onym dopomagano, z Rusinami się wiązano na kościół Matkę. (9. ) Kozaków wywołano, a na domiar obelgi w co głupsze głowy wmówiono: iż Polska apostatowawszy nie byłaby upadła, zerwawszy najpierwsze przymierze sama z sobą. (10. )

W tym opłakanym stanie rzeczy, gdy wszystko wychodziło z kluby, łatwo waśniły się domy możnych, i urastały z tego stronnictwa. Burdy te na podwórcu powiem, niezgoda pod jednym dachem nie raz, gdy były ciekawe, dla obeznania się bliższego z historyją naszą; wziąłem dla tego jeden z wypadków główniejszych a mnie spuściznę krwie nie obcy, aby wyświecić nie to faktum, ale dać niem obraz panów i szlachty naszej: bo oni byli wtedy całym narodem. Pochwyciwszy jednych i drugich na gorącym uczynku, i wystawiwszy przed oczy w żywym dyalogu,mając to sobie za sposób najpopularniejszy i najwdzięczniejszy. Stanął bowiem Naród w pośród tego ruchu umysłowego, jak okręt bez sternika, w moment kiedy zgody powszechnej potrzeba było najwięcej. Dla tego to chcącemu czytać historyję swoją, i obeznać się z domową sprawą u nas, miało oswoić się wprzódy z bytem rycerskiego stanu, jakim on był wtedy; do czego leżały złożone materyjały po Uchwałach sejmowych i laudach sejmikowych. Po trybunałach za tem gonić, najmniejszą drobnostką życia politycznego naszego nie gardzić, z Panami i szlachtą naszą po zjazdach się włóczyć. Dopiero to pokazywało, czemu być inaczej nie mogło u nas: bowiem koniec choć odwleczony, był tylko następstwem tego głównego wypadku, który pociągnął za sobą naprzód upadek ludzi, a potem kraju. Wiadomo dobrze, Samuel Zborowski ranił czy zabił Wapowskiego. Wystraszony na Zamku tą burdą Henryk, dał dekret bannicyi na niego, przed którym on z kraju wyjechać musiał. Okoliczność ta posłużyła Batoremu do korony, gdy zacny nasz bannita gościł na dworze jego, a sześciu braci i tyloż siostr miał w kraju, pokolligaconych z pierwszemi domami możnowładzców. (11), Łatwo było dla tego Zborowskim, jak Henryka sprowadzić, tak Batorego utrzymać na tronie. Batory pamiętny też z razu Zborowskim, i z Jana kasztelana gnieźnieńskiego kontent, gdy rajtary gdańskie z Hans kolnem powycinał, i pochwytał, (12. ) dozwolił Samuelowi wolnego pobytu w kraju; a nawet użył go był do dzieł rycerskich pod Wielkołukami, na co patrzał się Zamojski hetmaniąc. Ale warchoła ten zamiastby pogodnego czasu zażył, aby winę z siebie złożyły dopuszczał się nowych gwałtów. Przestrzegany od Jana Zamojskiego, aby zjeżdżał z jurysdykcyi jego, obcierał się o sam Kraków, rozboje tam wyprawiał pod Zamkiem, gdy do domu kanonika Ługowskiego dobijał się z strzelbą palną. Miasto od strony Prądnika obsadził ludźmi swemi, którzy idących drogą obdzierali, i różne gwałty na kobietach dokazywali; iż ubiegł go też Jan w Piekarach, a z obowiązku starosty miejscowego pochwyciwszy i uwięziwszy, gdy na to miał jeszcze Cedułę od króla, (13 ) dał mu łeb ściąć: że o to, jak rzecz była.Śmierć ta, a ztąd zawzięta nieprzyjaźń Zborowskich do Zamojskiego, za dwóch interregnów zatrząsła krajem. Byli Zborowscy rozrodzeni, możni, niespokojni, różnowiercami dla swawoli i pleców dla siebie: istny wizerunek Szlachty większej, możnowładzców z tamtych czasów. Batory dużo im był powinny: bo koronę. Pan ten z ręką na Szabli, surowy miłośnik porządku, wolności nie świadomy, powierzył się Zamojskiemu i ztąd gniewy. Wojna była z kanelerzem: o starostwa, o pieczęć, o buławę, o prym. Bódł ich wyrostek niemało, a godny był, i wielki był (14. ) Król popierał kanclerza od tronu, a kanclerz pod tarczą prawa, miał w ręku swoim przeciwnika swego. Kanclerz odłożywszy na bok nie jedną obelgę osobistą folgował bannicie, mogąc go był ująć nie raz, i zwłóczył lata wykonanie swego urzędu; a chcieć bronić znowu Samuela i Zborowskich szpetno i trudno, i byłoby z obrazą prawdy historycznej. Ostatnie chwile Samuela wytłoczone, a po Manuskryptach rozrzucone gęsto, to oczywista jest robota nieprzyjaciół kanclerskich, do której powciskały się z czasem dopisy pióra obcego. Toż powiem o mowie krysztofa powiedzianej na sejmiku piotrkowskim, (1584) za którą obrażony Stefan nie dał się przebłagać; a o zdradę stanu Krysztof obwiniony na Sejmie 1585, przypłaca za nią wywołaniem z kraju. (15) Przedmiot ten aczkolwiek jest wypadkiem pojedynczym, uważany wszelako w związku z historyją współczesną sobie, rzuca wielkie światło i pokazuje jak na dłoni, ile wygórowała była swawola przy nowym elemencie; skoro potrzeba było Batorego i Zamojskiego dwóch takich ludzi, iżby łeb uciąć jednemu Opryskowi, na którym ciążył lat dziesięć wyrok śmierci. Bywało to i dawniej czytamy, wojny Nałęczów z Grzymalczykami: Władysławowi Jagellończykowi bruzdzili do tronu Spytek Melsztyński z Derstawem Rytwjańskim; ale od kokoszej wojny do rokoszu Zebrzydowskiego daleko, a gdzie dalej do komfedracyi toruńskiej; (1767. ) która jak ta de pace inter dissidentes początkiem, tuk ta toruńska była zwiastunem i końcem, wszystkich nieszczęść naszych. (16. ) Lecz zostawiam czasowi późniejszemu da Bóg życia i siły, związać to w całość, lub znajdzie się też pióro swoje, które wypleni niwę historycznę naszą, zarosłą od pół wieku niemal chwastami. Czasy bowiem sądu czyli sprawiedliwości nastały, na tyło długoletnie krzywdy najboleśniejsze; gdy nie obcy ale swoi pod hasłem światła, dla widoków ubocznych, okalali matkę własną, z wielką ztąd uciechą dla jej nieprzyjaciół, a pośmiewiskiem z samych siebie. (17. )

W zeszycie "Starożytności Galicyjskich" z roku 1830, pod godłem wziętem z Herburta: prawda i praca, napotkałem o Zborowskich: iżby gniazdo ich było województwo Ruskie, a dom ten z Czasów Zygmunta Augusta, zaś matką Samuela z Sieniowy Jordanówna, jakiej nie było nigdy. Dom ten stawał już pod godłem Jastrzębia na polach Grunwaldskich, a krakowskie było jego gniazdem, kędy masz Rytwiany, Zborów, Łubnice, Bęszowę i Jastrzębiec. Samuel miał matką Konarskę, a żona jego była Jordanówna urodzona z Sieniawskiej. Pocieszniejsze, to gdy tam napisano: że w Dębowcu chował się Samuel, w starej baszcie pokazywanej po dziś dzień; a to było Starostwo, patrz taryffę drukowaną z roku 1771, i kupione na dziedzictwo, dopiero po rozbiorze kraju. Mogę także pokazać papierami familijnemi, że Zborowscy Ryfwiańczycy skończyli się na kądzieli, a Maksymilian Zborowski sędzia ziemski Sandomirski i starosta Dębowiecki nie był potomkiem po Andrzeju, synu Marcina kasztelana krakowskiego; jak to wyczytałem w Tomie IV. Biblioteki Warszawskiej z roku 1842, w słówku o powieści Pani Hoffmann Jana Kochanowskiego.

Andrzej czwarty z synów Marcina Zborowskiego kasztelana krakowskiego, Miecznik koronny i Marszałek nadworny, (20 ) spłodził z Barbary Jordanownej kasztelanki krakowskiej trzech synów. Z tych Marcin sterilis, po którym spadek bierze Synowica jego Krystyna Tarłowa. Akt in Castr. Sandecen. fer. V. post Dmnem. Jubilate proxima. An. Dmni. 1683. Piotr len bezpotomny i pierw zgasł od brata Marcina, skoro z Tarłową nie idzie do spadku po nim. Trzeci Andrzej tegoż imienia co ojciec, kasztelan Oświęcimski; ten z Trachówną ślązaczką, (Poprocki Sztambuch Śląski. ) ma syna Marcina, którzy z Padnieteską także sterilis; i ma Krystynę Tarłową wyżej wspomnianą, co sama jedna idzie do spadku po ojcu, i po dwóch stryjach swoich. Pokazuje to: iż nie było już po mieczu Zborowskich Rytwiańczyków, nie tylko od Andrzeja, ale od żadnego z braci jego, gdyż byliby z Tarłową szli do spadku, a co nie było. Spada też Melszstyn gdy umiera bezdzietną na dwie głowy, na Jordanowską i Zborowskich, (21) a do głowy Zborowskich nie ma ktoby po mieczu brał z potomstwa Andrzejowego, ani braci jego; ale biorą spadek po kądzieli trzy kobiety: Helena panna po Mikołaju staroście Szydłowieckim, córka Aleksandra urodzona z Kochanowskiej, i Anna Rylska z siostrą Aleksandrą, wnuki Samuelowe. Dział ten oblatowany: in Castr. Biecensi, feria IV. pos festum Sancti Franciscii Confes. proxima. An. Dmni. 1685. Nie ma to nie do rzeczy, że Paprocki pisze tę Tarłową córką Andrzeja kasztelana Oświęcimskiego, a Niesiecki udaje ją za Synowicę jego, od Marcina kasztelana Krzywińskiego; skoro przywiedziona oblata Biecka, świadczy tylko o głowach żeńskich, a o żadnym Zborowskim po mieczu nie wspomina. Panowie Zborowscy ze Zborowa, tegoż herbu co Rytwiańczyki, legitymowali się szlachtą dobrą Sanocką to Pilznie roku 1782. Akt oblatowany był w Grodzie Krakowskim: feria VI post festum Visitationis Beatissimae Virginis Mariae proxima. An. Bmni. 1782. W Akcie tym, Józef na Gwoznicy i Franciszek, jeden wnukiem a drugi prawnukiem, wywiedli się od Aleksandra i Krystyny z Mikowa Zborowskich, do Rytwiańczyków nie przyznając się wcale. Ozdobił się w ostatnich czasach ten dom na Podgórzu, kupionem sobie hrabstwem galicyjsktem, i przyszedł do znaczenia.

Samuel mój występuje w tragedyi, jako obrazek epoki swojej. Miłości przy tem nie szukać, gdyż Naród nasz był wojennym, bractwem na koniu szlachty do obrony kraju; kruszyła ona kopy je o łby tatarskie i tureckie, ale nie kruszyła je pod oczyma kobiet na ganku. Nawet lud nasz wiejski nie bije się w karczmie o dziewkę. Królowa Bona oswoiła Naród z dworszczyzną i jej swawolą po przedpokojach, ale ta się do komnat nie przedarła. Jeździli panienta nasze do Wioch, Francyi i Niemiec, dla nabrania poloru w naukach, i obeznania się ze sztuką wojenną. Gonzaga i d'Arquin, obie królowie Polskie, były obyczajów dobrych. Sobieski był na dworze Ludwika XIV, lecz powrócił z tamtąd polakiem. Ojcowie nasi zostawili nam też mało awantur miłosnych, a oglądali się raczej na szable w rogu izby, lub kędyby koń zarżał u żłobu; a było jeszcze płoszyć Tatarzyna, abo jechać do Proszowic na sejmik, i stanąć tam za plecami u którego z Magnatów, choćby tylko na to, iż można było dostać przez łeb przy tem. Z wierszami zaś miarowemi memi poddaje się pod sąd ludzi, świadomych stóp i miar u Greków i Rzymian, aby orzekli o wierszu miarowym u nas. Wiersz rymowy kraje całą myśl na kawałki. Co pewna ilość zgłosek, stawa się na tak zwanej kadencyi i czeka, rychło pojawi się druga do niej. Pisząc rymami ma się myśl zwróconą przeto na ten mechanizm, tyto obcy mowie ludzkiej, co harmonii wszelkiej, która jednostajności czyli powtarzania się nie znosi. Trudności połamane przy dobieraniu równobrzmiących końcuwek bierzemy za talent, tak jak byłaby to walka; gdy przeciwnie nie ma jej w naturze, tylko spokój i prostota, dla niewyczerpanych jej form i postaci, pod któremi ona swój Majestat rozwija. Wiersz zaś metrowy wiąże myśl naszą w stopy i miary, aby z colą naturą trzymały szyk rytmowy Gdzie nie bytoby bowiem rytmu, tam Chaos jest, a ten zlał się dopiero w harmonię, gdy Stwórca wzionął w niego rytm czyli miary, z czego powstało foremne stworzenie. Wszystko też w naturze z rytmem powstało, i z rytmem żyje; a tak świat kiedyś bez rytmu się skończy, jak człowiek umiera, gdy ten rytm po żyłach jego bić ustanie. O budowie takiego wiersza nie tu czas, i miejsce po temu. Teraz podaje rzecz podrobioną, zastępując faktem prawidło. Wszędzie to praktyka poprzedziła teoryję, a na taki sposób spisała się cała nauka ludzka. Nim były metry były rytmy, po których wałęsały się rytmy i metry; tak jak byli poeci obdarzeni uchem czułem na harmoniją, nie wiedząc długo, iżby słopy i metry składali. Bowiem to wszystko co jest w naturze, tego nie zmyśla człowiek tylko napotyka na to, a zobaczywszy opisuje czyli pokazuje; iż ten jest początek ex post prawideł czyli teoryi naszych, które służą potem za rusztowanie, i stanowią tę naukę, jaką sztuki piękne mają sobie za matkę. Tak też i nasza metrowa poezyja już ona jest, ale schowaną po rytmach, które zawadzają się ustawicznie po wierszach naszych Knapskiemu podziękować, iż do stóp i metrów nie wzięli się Ojcowie nasi, który wyrzekł w Słowniku swoim: że przedostatnia zgłoska u nas była tylko długą; (22. ) tak jakby stóp i miar innych nie było od Greckich i Rzymskich. Lecz nie dziwota temu. Był to czas, co uczono się mowy swojej na gramatyce łacińskiej; ani dano uwagi na to, czemu nieparzystej zgłoski szukano w pośrodku wiersza, zwiąc to Cezurą. Opaliński metrował też po łacinie. a Nowaczyński sto razy gorzej jeszcze, bo chciał mowę polską na metry łacińskie połamać; a za co mu grzech większy od Opalinskiego.

Mowa moich Zborowskich, Zamojskiego, i t. p. jest ludzi wieku w którym wzrośli, surowa ale prosta i jędrna. Samuel jest bluźniercą, na obyczaj różnowierców swego czasu. Co do Chórów, te położyłem, gdyż one umysł podnoszą, i ciekawość zaostrzają; choć nie są u mnie, tem czem były chóry u Greków i Rzymian. Ostatnie co powiem: to czekamy od teatru na oswojenie się publicznego ucha, ze stopami i miarami naszemi; a będzie to nie mała zasługa, uwiązać stronę najwdzięczniejszą do lutni narodowej, poczemby śliczny język polski, stanął na równi z językami Pindara i Wirgiliusza, a co byłoby ostatnią koroną jemu.

PRZYPISY.

(1.) Patrz: Przemowa Andrzeja Lipskiego biskupa krakowskiego do stanów koronnych, imieniem wszystkiego duchowieństwa na kompozycyą w Warszawie roku 1607, nagotowana, a przy centuryach jego drukowana Było to nie tylko a nas, ten rozbój kościoła katolickiego. Czytaj: Tillemani Brandebachii Philiippi Olmani belli Livonici Historia; lub świeżo wyszłe: Histoire de la reforme Protestante eu Suisse, przez Hallera.

(2.) Orzechowski: Rerum Polonicarum ab excessu D. Sigismundi I. Annales, i Lipski w Centuryach, przy których masz kazanie ks. Piotra Skargi, polskie.

(3.) Pomiędzy poezyami Krzyckiego Andrzeja, czytałem: nova Lu-crecia. Obrazek Bony i Syna.

(4.) Kilku ludzi burzyło. Gdyby August dla Barbary i Bony, chcąc jedną poślubić, a drogiej się pozbyć, nie był potrzebował szlachty, to byłby mógł utrzymać porządek w kraju, to jest na sejmie Piotrkowskim stanąć w obronie ołtarza i tronu, gdyż dwa te majestaty chodziły w parze i trzymały się za ręce. Słusznie nie odstąpił żony, poślubiwszy jej wiarę swoję, ale słuszniej było nie ślubować, oglądając się na naród. Pod tym leź to słabym królem zorganizowało się możnowładztwo, niesforne i burzliwe, tak jak to pokazało pierwsze interregnum.

(5.) Czarki rozmiłowany w Auguście, napisał rozprawę o tym królu, podobną do himnu. (Pamięt. Wiszniewskiego Tom III.)

(6 ) Augustowi służyła pora, wyznaczeniem do czapki litewskiej jednego z książątek po Gedyminie, przyczepić do niej koronę polską. Panowie nasi byliby się nieco potargowali, a zapłaceni zgodzili w końcu.

(7.) Nieinaczej ! Szlachta miała sobie swobody swoje za wszystko. Dla niej kraj, to byli oni, temu zwali go rzeczpospolitą. Toż było w Rzymie i Sparcie, kędy ciekły liczyli za wszystko. Nigdzie nie było wtedy wolności bez Wotów czyli bez niewoli obok, a nasza obsługiwała się poddaństwem. Ona wolność dawna radziła po rynkach, a potem wychodziła bić się; ale potrzeba ją było karmić i odziewać. Po szkołach naszych uchodzi to jeszcze za wolność.

(8.) Mylnie udają nam to słowo; wolność sumienia. Nie broniono nikomu myśleć i wierzyć, tylko broniono mówić i działać wstępnym bojem po temu. W burdach ztąd, jedni stali przy prawie, a drudzy przychodzili z nowem prawem do nich. Mowa tu jest o tem co było, gdyż utarło się to dziś, a różnowiercy cicho siedzą. Nie owoc to tolerancyi, tylko ich rozsądku obecnie. Gdyby poczęli burzyć znowu, to napaść wywołałaby napowrót obronę, czyli intolerancyą, tak jak tu oni zowią. Kto zaś napadał pierwszy? Pewno źe nie ten co siedział w domu u siebie, in pacifica posessione od kilka wieków.

(9.) Na synod dysydencki foka 1596 słali dyzunici posłów swoich, a roku 1599 zawarli między sobą w Wilnie akt politycznego związku naprzeciwko katolikom, co było potem na przeszkodzie, do zgody powszechniej na synodzie Brzeskim. Był ten synod Brzeski dziełu narodowe, droga podobna unia jak ta Litwy z Polską, za które godziło się Zygmuntowi III. największa chwała i wdzięczność ; i będzie je miał kiedyś, gdy Otrząśnie się z czasem wiek nasz z przesądów swoich. Jezuitom niemała przygana za to; czemu przyznać całej sławy z tego nie chcieli książęciu Ostrogskiemu, co go odstręczyło, iź ten pan zepsuł potem one dzieło. Zabiegi Zygmunta przy tej unii, nieocenione dotąd, i zapisane na karb fanatyzmu, mało komu ważyły teraz za prawdę. Broń to już zażyta, i dobrą strzelać nią prosem na wróble.

(10.) Wczytaj się w uczone prace Czackiego, a kole się wszędy ona myśl: Polska reformacka za Augusta, nie byłaby upadła. Lubił ten mąż w poufałych rozmowach powtarzać to zdanie swoje. Za taką powagą, chwyciło się tego wiela, którzy swego rozuma nie mają. Jeźli apostaty XVI wieku, podzielili Niemcy na dwa obozy, a Francyi co nie poszarpali w kawałki, marząc sobie federacyjne państwo, to a nas miała ta nauka, koniec najgorszy.

(11.) Zofia Zborowska była za Ostrorogiem na Lwówku, Anna za Kuczborskim na Miliczu, Katarzyna za Ossolińskim, Barbara za Stadnickini ze Źmigroda i Dubiecka, Elżbieta za Tarnowskim z Rzemienia, a Krystyna za Janem Cbodkiewiczem ojcem Karola hetmana. Bracia zaś: Marcin miał Rozrażewską, Piotr Myszkowską, Jan naprzód Malcarzównę ze Szląska a potem księżniczkę struńską a na koniec Konarską, z której córka za Radziwiłłem na Birżacb i Dubience, Mikołaj Tęczyńską, a Andrzej i Samuel Jordanówny, Barbarę i Zofią siostry, córki Jordana Kaszte lana krakowskiego, porodzone z Sieniawskiej Co Krysztof, ten ożenił się w Morawie wygnańcem, z jakąś Kawką wdową, ale potomstwa nie było.

(12.) Paprocki w Herbach swoich, pod Klejnotem Jastrzębiec, rozpisał się szeroko o tem zwycięztwie.

(13.) Müller Wawrzyniec w kronice swojej niemieckiej pod rokiem 1587 pisze: gdy lutnista wydal listy pp. Zborowskich, pytał był zaraz Zamojski króla: co począłby ze Samuelem ująwszy go? A król miał dać respons, aby wyrok Walezyusza dał wykonać, dołożywszy: quod canis mortuus, non morderet.

(14.) Wyrostek czyli nowy człowiek, dla zuchwałych Zborowskich, zagnieździonych po kraju i w senacie, gdy Jana ojciec pierwszy z rodu swego, otrzymał dopiero w senacie krzesło, i to mniejsze; a liczył zaledwie pomiędzy perentelami domu swego : Urynowieckich, Smoczków, Komorowskich, Herburtów, i t. p. Komtur Pucci dworzanin kardynała Aldobrandini, w liście twoim do Gwibalda książęcia Urbinu, oddając pochwały Zamojskiemu, pisze: iż czyniło mu wiela zawistnikami jego chwały, pamięć na biedny stan jego przed kilką laty; choć należał do starożytnej szlachty w Królestwie, która posiadała zdawna poddanych, i jurysdykcyą, dostojeństwa i najpierwsze urzęda. (Przezdziecki. Listy Annibala z Kapui, stron. 160.)

(15.) Dziś wszystkie skrypta do tego są dwa kroć drukowane. Raz z Kurnickiej biblioteki, a drugi raz z Ossolińskiego we Lwowie, z przydaniem Dyaryuszu sejmu 1585.

(16.) Konfederacya roku 1573 spisana w bezkrólewia po Zygmuncie Auguście, nie przyjęła od generalności, miała zapewnić pokój różnowiercom, który naruszyli oni pierwsi; a to toruńska roku 1767 ze słucką, i połączonemi dwiema wileńskiemi, była ostatnim aktem tych praktyk obywatelskich, przy których zabrakło w końcu kraju. Był tylko jeden z akatolików, nazwisko mu Gorecki, co nie pisał się na konfederacyą toruńską, mówiąc iż dawniejszym był Polakiem, niż kalwinem. Sam jeden widział dobrze, kędy to ręka z boku popychała różnowierców, iż na zgubę kraju własnego.

(17.) Naruszewicz w życia Chodkiewicza rozpoczął pierwszy tę szkołę: co to dzieci matce swojej pod nos palcem kiwają, i dogadują. Rzekłbyś : że to obcy a nie swój, wszędzie ma ckliwo, gdzie może to łaje, a wiara przodków mu wadzi.

(18.) Dziś te listy wydrukowano. Patrz przypis powyżej pod liczbą 15.

(19.) Zacharias Theobaldus, Hussiten Krieg. Breslau, 1750 an.

(20 ) Andrzej Zborowski polerował młodość swoję w cudzych obolach, naprzód w królestwie Neapolitańskiem, a potem u Maksymiliana cesarza na dworze jego, od którego pasowany rycerzem. Na moskiewską wojnę stawał. W czasie koronacyi Henryka niósł miecz, zastępując marszałka koronnego. Na drugi dzień Henryk powracając z ratusza, po odebranej przysiędze od pp. mieszczan, wstąpił do niego; było to w doma dzisiejszym Wielopolskich, obok Franciszkanów Wesele bowiem wyprawiał z Barbarą Jordanówną, przy wielkiej publice gościa. Trzeciego dnia toż sprosił króla z jego francuzami, i hojnie traktował; a Samuel brat jego pokazywał królowi sto koni husarzy, z którymi nie zdążył na koronacyą. (Przesławnego wjazdu do Krakowa, i pamięci godnej koronacyi Henryka Walezyusza opisanie, przez Matiasza Strykowskiego Prekonidesa, w Krak. 1574.) Przy tym to popisie husarzy, starli się Samuel z Tęczyńskim o czapkę na głowie, za czem poszła ona burda na Zamku, przy danej do lego drugiej okazyi. Mieli Zborowscy z Tęczyńskim na wątróbce o Rytwiany, które wyszły z ich domu po kądzieli, a Tęczyński wzbraniał się od wykupna. O domu tym przy Franciszkanach w Krakowie, możnaby historyą ciekawą spisać. Dziś spalony raka 1850 stoi pustką, i świeci ogorzałemi bokami w środku miasta, a niema dawnych i przemożnych jego dziedziców, coby go odbudowali

(21.) Melsztyn wszedł był do Jordanów za ostatnią z Jarosławskich, a wyszedł, gdy Wawrzyniec Spytek Jordan kasztelan krakowski, ma same dziewki, z których dwie były za Zborowskimi. Dla tego to napotyka się Jana i Marcina Zborowskich, wnuki to jaż byli Marcina kasztelana krakowskiego, co piszą się na Melsztynie, choć nie mieli go w posiadaniu swojem. Trzymała go czas jakiś Tarłowa córka Andrzeja Zborowskiego, nim na podział poszedł.

(22 ) Rnapski w swoim Thesaurus polono-latino-graecus, pod słowem Rymopis położył: Poëtos suos vocant Poloni vocobulo augustiori, quasi dicas, Rythmorum Scriptores. Causa est quia Poloni aliud genus versuum agnoscunt nullum, praeter rythmum: eo quod nec in syllabis ullum discrimen temporum habent, sola penultima syllaba in pronuntia-tione illis productior, et quasi diorum temporum censetur, etiamsi ra-tione originis graccae vel lutinae sit brevis, ut: synodu, archidyakona.

(23.) Kochanowski Jan wiele ma wdzięków z metrów, które wciskały się jemu pomimowolnie, gdy rymy składał, wykarmiony będąc na miarach łacińskich i greckich. Popchnął on niezaprzeczenie naprzód język nasz, ale zwichnął rytmowanie jego, dawszy rymom ślepą wiarę. Poetom winne to są mowy nasze okrzesanie swoje, a ujęcie się w stopy i miary, aby wydały Harmonią zupełną; lecz tłumacz nasz Psalmów, łamał dopiero pierwsza lody do tego.

AKT I

OSOBY

SAMUEL ZBOROWSKI.

KATARZYNA WŁODKOWA.

BIETKA.

TOWARZYSZ, z Roty Samuelowej.

SAMUEL ZBOROWSKI ubrany w żupanie ceglastym, z pasem skórzanym z klamrą srebrną, bez szabli, bóty ma czarne, a ferezyą ciemno-zieloną podbitą rysiami, która wchodząc zrzucił, a na głowie ma kołpak soboli.

KATARZYNA WŁODKOWA ubrana czarno, rękawy ma po łokcie, a na głowie kornet głęboki biały.

BIETKA jest boso, w sukience białej, z chusteczką na szyji, a włosy z tyłu splecione w kosę.

W czasie Chóru scena przedstawia noc, łyska się t grzmi, psy szczekają. W głębi stoi dom szlachecki w oknie jednem świeci się. Chór złożony jest z chłopców i zdiewcząt, lekko ubranych. Muzyka stosowna. Po skończonym Chórze scena przedstawia izbę dużą z kominem szafiastym na którym się pali. Przy drzwiach zegar a po ścianach obrazy famlijne. Na środku stół duży pod kobiercem

CHÓR.

Co to będzie, co to będzie,

w chmurze łyska od Krakowa,

po niebie się roztoczyły,

tak jakby szatanów hufce.

Przodem gom hetman z ostrzem

i wywija z boku, z tyłu,

leci widać gdzieś na pewno:

bachmat pod nim ogiem pryska.

Północ wybiła kur zapiał,

wszystko spało w karczmie, w dworze,

psy spuszczone za płot poszły,

zagnał wiatr do budy stróże.

Sam puszczyk chukał na wieży,

okropnie i bez przestanku,

zły to wróg, bo nie ma śmierci,

którejby nie przepowiedział.

Cóż tymczasem ona cisza,

one głuche bezpieczeństwo:

łoże wysłane jest miękko,

wróg o milę czycha hyłkiem.

A, ofiara je i pije, niebacznie smali cholewki,

sprzęże Wenerę z Bachusem

jak szłaby gra nie o wszystko.

Wam kobiety służy urok,

śmierć samą przystroić w kwiaty

kto napił się z piersi waszych,

czarodziejskiego napoju:

W oczach ciemna noc mu stanie,

krew będzie w miejsce rozumu,

a na śnieżnem z puchu łonie,

spotka uciskanie z skonu.

Lecz cóż ta co z czartem współki

miewa co dzień o północy,

na miotle po Łysej-górze,

uwija gdyby po rynku?

Nie miałaby wiedzie przecież,

że krew ludzka się rozpłynie,

a dokona zemsta wściekła,

i kraj polski w kir okryje?

Nie masz naprzeciwko fatum,

ni szatana, ni niewiasty,

gdy raz ta moc się sprzysięgła,

która światem, ludźmi władnie.

Ona jednym daje rozum,

drugich oślepi w dzień jasny,

uczyni z męztwa szaleństwo,

gdy obalić przyszło rnęża.

Spij! spij! inaczej się zbudzisz,

tam nie będzie przeciwnika,

ni ołtarz przeciw ołtarza,

ni domu starego zazdrość,

gdy nowy urasta w fawor;

a ztąd do tronu uraza!

ale miłość, ale pokój,

ale alleluja wieczno.

Scena I

WŁOKOWA i BIETKA, ta przy kominie kuczy.

WŁODKOWA.

Spisz Bietko!

BIETKA.

Czemu ?

WŁODKOWA.

Popraw na kominie.

Nie widać, a tu, godzina dziewiąta,

psy od Proszowic, ujadają tylko,

gdy do Piekar mu, droga na Wiślicę.

BIETKA.

Dałby Bóg!

WŁODKOWA.

Gadaj, co dałby Bóg było?

BIETKA. Cóż ja mam wiedzić!

WŁODKOWA.

Na miłość odpowiedz!

serce mi tłucze, milczysz ty ile kroć.

Gadałaśże dziś, z szatanem pod północ!

BIETKA.

O tom się zdrzymła, lecz przerwałaś mi sen,

teraz zmiarkować widzenia nie mogę.

Tylko było coś okropnego pomnę:

dwa się niedźwiedzie łamały ze sobą,

a w Jastrzębcu na, wylot utkwi kopija.

WŁODKOWA.

Wiesz ty co mówisz? 

BIETKA. 

Jak Karski na mękach.

WŁODKOWA.

Czytałaśże?

BIETKA.

Mnie! Czytać nikt nie uczył.

WŁODKOWA.

Herby Bartosza, jako domy chodzą,

pod rozlicznemi znakami.

BIETKA.

Bartosza! Co to za jeden?

WŁODKOWA.

Wiec to był sen powiedz?

BIETKA,

Sen jak gdy na noc, do sytości pojesz,

lub będziesz głodny, i śnią, ci się djabły.

WŁODKOWA.

Jeźli to sen był, to mniejsza, bo we sny

wiary nie dawam, traf szczególny zawdy.

Potem, kto kopije mógł utkwić" w Jastrzębcu?

Pomieszało się w głowie jej tą razą.

Lecz oto i on.

BIETKA 

(przy oknie).

Konie na podworcu.

Scena II.

SAMUEL. WŁODKOWA. BIETKA.

WŁODKOWA.

Jesteś ?

SAMUEL.

Spotkał mnie, pod Wiślica Andrzej,

i zeszło parę, godzin na rozmowie.

Mówił: że Jan ma, ciągnąć do Proszowic,

zaklinał brzeskim traktem puściłbym się,

a zaszedł jemu, drogą do Mogiły.

Ale to bajka, by on był obecny,

z tobą zaś wiesz co, każda mi godzina,

temum chciał tu być. Mam potem lud sprawny,

iż drabom jego, mogę zajrzyć w oczy.

Wszak przenocujesz, mnie, prawda?

WŁODKOWA.

Wyjdź Bietka.

(Wychodzi.)

Czekałam na cię, serce moje świadkiem,

jak deszczu kania, jak niewiasta w smutku

pocałowania.

SAMUEL

(kładzie rękę na pasie).

Tu go masz.

WŁODKOWA.

Nie moment

do tego słuchaj! Ta cygan dziewczyna,

coś widział wyszła, miewa zmowy z czartem,

później tobie jej proceder opowiem.

Przed chwilą miała, widzenie okropne,

lecz pomieszała, niedźwiedzia i kopije,

i zkadś jastrzębca, w czem chyba.

SAMUEL.

Sny głupstwo

W żadne nie wierzę. Potem, wiesz z bałamuctw

waszych śmieję się, trzymam inna wiarę.

U was to szukaj: strachów, bab, czarownic,

strzygi, upiorów, bóg wie co? kaź nakryć,

bom dzień cały od, rana, jak pies głodny.

Syn zaś ten z rotą, przyciągnie niebawnie,

i możem spać pójść, porostawia czaty,

sam będzie w sieni, noc całą stał wartą:

co ludzie z końmi, kaź rozesłać po wsi.

A Bietka ta niech, przyjdzie i tu prawi.

WŁODKOWA.

Chcesz, bardzo dobrze: masz przekąskę oto.

( Wychodzi).

Scena III

SAMUEL i TOWARZYSZ z roty jego

SAMUEL

(pije wódkę).

Cóż panie bracie! ludzie po kwaterach?

TOWARZYSZ

Tak jest.

SAMUEL.

A jestże: chleb, mięso, gorzałka?

TOWARZYSZ.

Wszystko dosłano z dworu podostatkiem,

a żyd znów w karczmie, sączy trojak słodki,

iż na łby wzięli, dobrze szeregowcy.

SAMUEL.

Nie masz tu strachu, syn mój też nadciągnie,

konie wszelako nakarmić, okiełznać,

a co dziesiąty, człek stoi przy siodle.

TOWARZYSZ

(na boku).

Tylko ty djable, spuść się na mnie. Kwarta (1)

należy się mi, dawno już od ciebie.

Gdyby nie to że, rabujem po dworach,

to byłby szlachcic, brat, boso i głodno.

Niedarmo życie takie się też zmierzi:

włóczyć z kąta w kąt, nie mieć dnia, i nocy,

biegać w Niżówce, pić wódkę żydowską.

Czyż nie byłoby, innej to już służby?

Niech choć raz buty, zezują i spocznę.

( Wychodzi).

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena II.

ZAMOJSKI wchodzi, służba idzie za drzwi, UHROWIECKI zostaje.

ZAMOJSKI.

Dobrześ się sprawił, Waszmość Panie bracie.

I Król Jegomość, będzie wiedział o tem,

którego łasce pańskiej was przypomnę.

No jakże, byłoć ciężko z nim?

UHROWIECKI.

Nie powiem!

Jeden zabity, skaleczonych kilku.

ZAMOJSKI.

Musiałże złościć Samuś się nieszpetnie?

UHROWIECKI.

Wymawiał służbę na dworze rodzica,

i ojcu memu spuszczone dwie wioski;

lecz co pan Marcin, to nie pan Samuel!

daleko jemu. A potem ze służbą,

i wdzięczności się obowiązek kończy:

ta bo swoboda, służy szlachcicowi.

ZAMOJSKI.

Miałci pan Marcin, choć pierwsze wiódł krzesło

zajączki w głowie, Kumelskiemu wiara

jeźli byłaby, to prokuratory

królewskie bijał, po rybnych je stołach. (6)

Wszelako temu, człek niepospolity,

u ojca, syna, Zygmuntów w respekcie:

nie wyrówna też żaden jemu z synów.

Lecz co ta skrzynka tutaj ?

UHROWIECKI

To szkatuła,

wzięta przy łóżku, klucz w ręku ma Samuel.

ZAMOJSKI.

Dobrze, zanieść ją do baszty, gdzie w obec

pana pisarza, sam otworzy do niej:

a co papiery, te odnieść do grodu;

kędy powiedzić, że niebawiąc zejdę.

Kosztowności lub, co pieniądzy będzie

tego nie ruszać, tylko spisać w regestr.

TOWARZYSZ

(wchodzi. )

Andrzej Zborowski, chce tu wejść.

ZAMOJSKI.

Wpuścić go.

Scena III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV

ZAMOJSKI

(siedzi w krześle. )

Jeden upadnie, sto karku podniesie,

tu nie samo jest, zuchwalstwo szlacheckie,

różnowierstwo się, na swobodach wsparło,

zwaśniło domy, wstrzęsło krajem całym,

drobna się szlachta, wałęsa w pośrodku,

rwią się sejmiki, stoją, zjazdy zbrojno,

interregna są, otwartemi wojny.

Co dawniej było, prywata jednego,

to teraz kupy, te wyznawców Biblii,

wzięli za ręce, jak Polska szeroka.

Na Samuela, nie rzecz tu o zemście,

lecz niech poczują, raz panowie bracia,

że po nad sobą, mają króla, prawo,

gdy zdejmą karku, co panu, to kmiotku.

Wiem bardzo dobrze, co czeka mnie za to:

bo za jednego, staną ich tysiące; ale lekarstwo,

mam go już pod ręką to strychem szlachcie,

przejechać po czubach:

kiedy i jako? rzecz moja od tego.

Nie tylkom hetman, lecz kanclerz,

z urzęda pierwszym u tronu, rada Panu wierna,

do mnie jest stanąć, przy obronie prawu,

za całość jego, dać przyszłoby głowy:

zatem na bok co, ludzkie każą względy.

(Wychodzi. )

Scena V

RYCERSTWO, potem JORDANOWA z MATRONAMI.

TOWARZYSZ

(pierwszy. )

Źle słychać coś!

TOWARZYSZ

(drugi. )

No cóż?

TOWARZYSZ

(pierwszy. )

Zdechł pies nasz pan Samuel.

TOWARZYSZ

(drugi. )

Nadokazywał niemało się.

TOWARZYSZ

(pierwszy. )

Żołnierz poczciwy z niego.

TOWARZYSZ

(drugi. )

A z pod łóżka wzięty!

TOWARZYSZ

(pierwszy.)

Kogoż to baba nie zgubiła!

TOWARZYSZ

(drugi. )

Djabeł!

kędy nie może, to śle długie włosy.

Dałbym ja jej był!

TOWARZYSZ

(pierwszy. )

Nie odgrażaj jeno! Po miodku ciepłym, nie byłbyś chwat lepszy.

TOWARZYSZ

(drugi. )

Nie kuś człowieka. Wiesz zamkniono bramy,

ludzie do miasta, łażą tylko furtką.

Strażom na Zamek, puszczać nie kazano.

Co to ma znaczyć?

(Matrony wchodzą. )

GŁOSÓW

(kilka. )

Co tu chcą te Panie?

JORDANOWA.

Jestże Pan kanclerz?

TOWARZYSZ.

Co tylko nie widać.

Siedzi na sądach.

JORDANOWA

(opiera się o stół. )

Zginęliśmy wyrok podpisał. Późna godzina

MATRONA

(jedna z młodszych. )

Hamujcie

boleść przedwczesną, modła i łzy matki,

zmiękczą człowieka, najsroższego serce,

a potem w Bogu nadzieja.

TOWARZYSZ.

Pan Hetman, na boki bracia!

(Wychodzą. )

Scena VI

ZAMOJSKI

(wchodzi)

Co to znaczy?

Pani krakowska siadaj.

(Na boku. )

Nie pomoże,

darmo, zapadła już klamka.

JORDANOWA.

Masz oto

Panie kanclerzu! u nóg twych matrony,

niemal całego narodu w żałobie.

Matki i żony, i córki tej ziemi.

Pomnij, żeś leżał w żywocie niewiasty

miesięcy dziesieć, a w krwawych boleściach

urodziła cię, na łożu śmiertelnem;

matka własnemi, piersi wykarmiła

z domu nie wprzódy wypuści, aż w sercu

zaszczepi Boga, da błogosławieństwo.

Zaklinam ciebie, na ten moment wielki,

gdy zimne ręce, złoży na twej głowie,

a raz ostatni, przyciśnie do łona:

ratuj nam honor matka u nóg żebrze.

( Upada. )

ZAMOJSKI.

Nie ma tu syna, ale kanclerz stoi,

którego sądy, Bóg przesądzać będzie. (13)

Powstań! Ja w to nie, mogę.

MATRONA

(ta co pierwsza. )

Taż odprawa,

matce, i pierwszym Matronon w koronie?

Musiałeś z matki śmiercią, wynijść łona,

skoro ważysz się, rozdzierać w kawałki,

powtórnie żywot, nas ta tyle niewiast.

Wódz rzymski lepszym, był na prośby nasze,

gdy z wojskiem odszedł, a ty jednej głowy,

oddać za tyle, i za twą nam wzbronny.

Jeźli przeklęctwo, jednej matki piekło?

Patrz, co tu nas jest!

ZAMOJSKI.

Nie do mnie ta mowa.

Rzymianin kraj swój naszedł, ja mój bronię,

jak każe tego, prawo i poczciwość.

JORDANOWA.

Jak to, nie maszże nadziei już dla nas?

Pomniej kanclerzu! żeś okrył kraj cały,

grubą, żałobą. Wsie kurzyć się będą,

miasta paliły, krew szlachecka lała.

Ucisk nastanie ubogiego ludu,

możni podziela na partye się różne,

szukać protekcyi do postronnych pójdą,

a wszystko spadnie, na twoją to głowę.

Ja błagam teraz, Już ciebie za tobą. !

(Chce klęknąć. )

ZAMOJSKI....

I mnie pofolguj, i sama się uzbrój

w męztwo.

MATRONA

(ta co pierwsza. )

Tyranie! pij wiec krew szlachecką.

Scena VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT III

OSOBY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I

SAMUEL na łóżku spoczywa, JAKÓB stoi opodal.

SAMUEL.

Toś ty Jakóbie?

JAKÓB 

(rzuca się do nóg.)

Wierny pański sługa.

SAMUEL. 

Zkądże?

JAKÓB 

(powraca na miejsce.)

Z Wiślicy, gdy zjechał pan Andrzej,

Panowie długo rozmawiali chodząc,

a bez obiadu dosiedliście konie.

My służba stali, na rynku przy ogniu:

pod noc gdy gruchła, wiadomość od Piekar,

jam tabor rzucił, i za panem biegłem. Płacze.

SAMUEL.

Dobry Jakóbie! mnie do łez nijako,

i ty się utul.

JAKÓB.

Potrzebaż, bym zastał

Pana, w takiej tu przygodzie nieszczęsnej!

Jam co go nosił maluczkim na ręku,

z ośmiu paniczów ukochał najwięcej,

za jego stołkiem stawał nieodstępnie,

i nie raz złapał sztuk mięsa porządny,

Gdyś Pan do Łubnic jechał, lub do Rytwian,

zawsze nieboszczyk Pan kazał kolasy

uchwycić mnie się, mieć na wszystko oko.

Toź z flintą, gdyśmy szli do boru, w torbie

niosłem na sobie, co nieboszka Pani;

dla Samuelka nakładła łakociów.

SAMUEL 

(jakby odpychał.) 

Pleciesz ot! nie psół darmobyś mi serca.

Jak się tuś dostał?

JAKÓB.

Drab ten pode drzwiami, to króla z katów,

Janek brat sołtysów, (1. )

do któregoś Pan, siostry łaził przez płot.

Poznał mnie.

SAMUEL.

Pomnę, bom baty wziął za to,

niemiłosiernie, marszałek mnie skroił,

a ojciec liczył, do pół kopy spełna.

JAKÓB.

Oni tu wszyscy żałują.

SAMUEL.

Cóż z tego!

Wolnemu było zażywać swobody, ale pod mocą...

JAKÓB.

Nie mój na to rozum,

jeno darłbym zkąd, licho.

SAMUEL.

Chłopska rada.

Co ty, to nie ja. Gdzie poszły tabory?

JAKÓB.

Pan Samuel z ręką na ręczniku, wozem (2).

szeście wszystkiego zostało mu chłopa,

widziałem, jechał ku domu napowrót.

SAMUEL.

Dzieciuch! w starego nie wrodził się brata: (3).

to z matki krew, nie, posoka Jastrzębców. (4. )

JAKÓB.

Ścinał się jednak, we drzwiach...

SAMUEL.

Wytrącono

szable do razu. Mówił Uhrowiecki:

Haniebnie służba, zdradzi mnie tej nocy.

Wszystko to spało, jak snopki w zapolu.

Żyd z karczmy biegał z językiem.

JAKÓB.

Wziął płatę

Pod strychem dwóch sług pańskich go wysłucha,

a kanclerscy gdy, powychodzą, z Piekar,

ci go na belku, powiesili pięknie:

nadjechałem był, co dyndał nogami.

SAMUEL

na boku.

I to śmierć jeszcze, com sprawcą!

JAKÓB.

Pan Andrzej.

Wchodzi.

SAMUEL.

Jakóbie ustąp.

Scena II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III.

SAMUEL w krześle, TOWARZYSZ wchodzi

SAMUEL.

Dziwny był człek, od, samego początku,

w boju przytomny, na radzie bez duszy,

każdemu równo podający ręki,

z Janem zażyły, Batorego sługa,

domu Zborowskich, krew, brat Samuela.

O wszystkiem wiedział, a w nic wdawad nie chciał,

na stołkach siedział, dwóch, wyglądał końca,

komu zdiąć czapkę, z kim usiąść do stołu;

nie aby zdradzał, Boże broń bądź kogo,

lecz z braku hartu, przy sercu najlepszem,

przy zdrowem zdaniu, i nauce pięknej:

nie jeden grosz, pękło na padroże

gdyż nieboszczyk pan, nie żałował na to.

Ale nie kupi, tęgości i duszy:

to jeden z ludzi, jakich u nas pełno.

TOWARZYSZ

(wpada.)

Waszego brata, ujęto przy bramie,

gdy ztąd wychodził, i kazano z miasta ustąpić.

SAMUEL  daje znak, a TOWARZYSZ wychodzi.

Dzięki, niechaj będą, Bogu,

mnie nie zbawiłby, sam zginał nikczemnie.

TOWARZYSZ, 

wpada.

Pan kanclerz idzie!

Samuel.

Powiedzić, że dobrze.

Scena IV

ZAMOJSKI, SAMUEL, stoi przy stoiku.

ZAMOJSKI.

Witaj!

SAMUEL.

Bóg zapłać. Wybaczysz usiędę:

bo jutro na mnie, długa podróż czeka.

ZAMOJSKI

szydersko.

Dobrze masz, spocznij, mój Samusiu!

Opiera się ręką o stół, po drugiej stronie jego.

SAMUEL.

Słuchaj! nie służy tobie, nijak żarty ze mną,

skoro Bóg oddał, głowę ma w twe ręce.

Szanuj igrzysko, fortuny odmiennej,

albo ztąd ustąp.

ZAMOJSKI.

Zkąd wiesz, to co będzie?

SAMUEL.

Przed śmiercią w ludzie, wstępuje duch wieszczy.

ZAMOJSKI.

A ustępuje?

SAMUEL.

Żal, z tym w grobie legnę,

iżem nie zdążył, wprzód tóż zrobić tobie.

ZAMOJSKI.

To ty nie przesz się?

SAMUEL. 

Nacobym parł darmo!

ZAMOJSKI.

Zapewne! z ludzi, własnych miałeś zdrajcę.

SAMUEL.

Jeźliby jak mój, lutnista? Winszuję! (7)

ZAMOJSKI.

Zeznanie wsparło, znalezione skrypta,

a potem rzecz tu, nie o akcyję nową,

to się wypisze. (8) Walezyusza dekret,

wyjęty na stół.

SAMUEL

niecierpliwie.

Z czemżeś przyszedł tutaj?

ZAMOJSKI.

Łączy mnie dawna, zażyłość z twym bratem

a męstwa sztuk twych król patrzał się świadkiem,

stojąc obozem, pod WielkoŁukami.

"Rodzić zaś twój mnie, wsparł swojemi względy,

do łaski pańskiej, za powrotem z Padwy. (9)

Temu....

SAMUEL.

Co temu?

ZAMOJSKI.

Co pomny Wam, mógłbym!

SAMUEL.

Co takie mógłbym, co takiego pytam:

Czyżby to do mnie, chodził za komedya ?

ZAMOJSKI.

Gramy komedyę, lecz nie wszyscy jedna,

Syny koronne, służym matce wspólnej.

SAMUEL

(niecierpliwie. )

Nie wszyscy jedna, dobrze masz, zapewne!

Ja w rodu mego, widział krzywdę szlachty,

i z nią całego, narodu obelgę.

ZAMOJSKI.

Jak to?

SAMUEL.

Narodem, szlachta jest, i szlachty

dopóki stanie, póki Polska krajem;

iż nie piszę się, na ten rozum z Padwy,

z którym ty u nas bakałarzysz. (10)

ZAMOJSKI.

Dałby Bóg! aby wielu, z was go raz dostało.

SAMUEL.

Wierzę! tyś szlachtę, viritim pod szopę

wprowadził, jak to, za Uchwałą Bełzką, (11)

rwał jeden wszystko.

ZAMOJSKI

(na boku. )

Zkąd jemu myśl na to!

SAMUEL.

Za czem utarłbyś, rogów domom możnym,

które ukrócić, łatwiej, niż im zrównać.

ZAMOJSKI.

Czyż szlachta u nas, sobie nie podobna?

SAMUEL.

Jeden w drugiego, rachując na sztuki. (12)

Wszelako cię to, tam nie poprowadzi,

kędyś zakroił. (13) Skręcisz karku sobie,

pomnij, z mą śmiercią!

ZAMOJSKI.

Jak

SAMUEL.

służył będziesz

królem, zrobią cię, człowiekiem, lecz w końcu

upadniesz na raz, zobaczysz! (14)

ZAMOJSKI.

Na wdzięczność

od swoich, głupi, ten co liczył kiedy!

SAMUEL.

Dobrze masz! temuś, złapał jurgielt z góry,

z chlebów koronnych, pisząc ordynacyą.

ZAMOJSKI.

Nie bez warunków, obrony gotowej,

z dwóch półków pieszo, założenia twierdzy,

do tego szkoły, głównej.

SAMUEL.

Co to wszystko,

bliktry, nic więcej! My naród rycerski,

dopóty stoim, dopóki na koniu,

za rozesłaniem, wici, trzy kroć siędziem,

a kopytami, roztrącimy w koło. (15)

Bakałarze to, zrobią koniec Polsce.

ZAMOJSKI.

To lepszy nierząd?

SAMUEL.

Wolność dla mnie wszystkiem, twe rządy więźmi.

Siada.

Inne piersi wziąłem,

inaczej serce, kołacze się we mnie.

Ma wolność także, swe postanowienie,

a z nią my szóste, stolecie narodem.

Wasze nowinki, nie wyjdą dwa wieki,

miłą ojczyznę, zawiodą do grobu.

Słuchaj Zamojski! Może człowiek nieco,

ulepszyć w sobie, naturę, nie zmienić:

tak i narody, wiocha z nas nie zrobisz,

pływać po morzu nie będziemy tobie,

koń, szabla, lemiesz, tytuły szlacheckie.

ZAMOJSKI.

Wszystko do czasu.

SAMUEL.

Co wiecznego powiedz?

Co mi, kto będzie, deptał po tej ziemi,

po kilku wiekach, niechby to i Polska

nazywała się, obdarta ze swobód.

Tu o rzecz było, nie o słowo gołe.

ZAMOJSKI.

Jakaś szlachecką wiarę zmyślił sobie!

SAMUEL.

Pozwalam, lecz z nią, Polska będzie tylko,

ty szukaj innej, goń sobie za nowa,

mnie taka miłą, w którejm żyw swobodnie,

w szerz, w dłuż jej panem, bez prawa

nad sobą, nad dzielność własną.

ZAMOJSKI.

Nie dziwi mnie teraz,

czemuś uchować, nie mógł twojej głowy.

SAMUEL. Moja zgubi mnie, jednego być może,

ale z twoją raz, cały kraj upadnie,

z liberum veto, poszaleje szlachta,

możnym posłuży za narzędzie ślepo,

ty jego sprawcą, przeklęctwem, gdy prawda

wynidzie na jaw, tłumiona pochlebstwem. (16)

Dom też twój zgaśnie, na trzecim potomku,

i szczepić będzie musiał gdzieś po strome,

na kanclerzu się pamięć jego urwie, (17)

tak jak wyrosła, z tobą w naszych oczach.

Iż choć twe imię, Zborowskich przetrzyma,

mimo nas tylu, a ty jeden tylko,

to w respekcie go, mieć nie będą wnuki,

gdy nasze czeka, rosnąć wiek po wieku.

ZAMOJSKI

(przerywa mu mowę. )

Co mi za prorok, z Wittenberga.

Wychodzi.

SAMUEL.

Żegnam.

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VII.

SAMUEL z dekretem w ręku, oparty o stół

Otóż ten dekret, przed którym się w końcu

wybiegać nie mógł, na Wapowskim czekan, (l8)

dziś Samuela, zabija w lat dziesięć,

lecz sprawiedliwy, Bóg jest w swoich sądach.

Samuel sto razy, był uderzył wionie,

płakały wdowy, sieroty pod węgłem,

płakał ubogi lud, za płotem skwiercząc,

a jego krzywda, była mi uciechą..

I mniejszy szlachcic, choć pan brat a cierpiał,

spichrz i komorę, gdy czeladź swawolna

wyrabowała, chodząc bez jurgieltu.

Cóż mam dopiero, rzecz o sprawkach innych:

gwałty niewiastów, niedorosłych dziewic,

sromotę przeciw prawu przyrodzenia,

wszystkich przykazań, Boskich pogwałcenie.

Grzechy do nieba wołające pomsty,

nie jedno, nie dwa, zabójstwa z umysłu,

pod mojem okiem męczarnie okropne,

gdym ja wychylał, kielichy i śmiał się.

We własnym domu, gościnności ojców

na człeku zacnym, i obcym obelga.

Kazawszy smołą omazać był włocha,

a potem wieść mu, w beczkę pierza pełną,

i tak łamać się, podszczuwszy niedźwiedzia,

w obec licznego, gościa, służby dworskiej. (19)

O słusznie! słusznie! dziś mi za to wina.

Słychać hałas.

Scena VIII.

SAMUEL. TOWARZYSZ wchodzi.

SAMUEL.

Co tam?

TOWARZYSZ.

Chłop jakiś, z maźnicą wieść darł się,

mówił: że miał was, namazać. Ubrany,

by diaboł kuso.

SAMUEL

na boku.

Koncept to nie Jana,

lecz głupiej służby, i naprawa Mnichów. (20)

Słychać szamotanie się.

Cóż znowu?

TOWARZYSZ. 

Dziewka.

SAMUEL.

A to mi posłaniec!

TOWAERYSZ

wpuszcza Bietkę.

Niech tam diable się, przed śmiercią ucieszy.

Scena IX.

SAMUEL w krześle. BIETKA.

BIETKA. 

Znasz mnie?

SAMUEL.

Widziałem, ciebie czarownico.

BIETKA.

W diabła nie wierzysz, a zwiesz mnie, od niego.

SAMUEL.

Czarujecie wy, dość.

BIETKA.

Czarować można,

do tego diabła, nie potrzeba w cale.

Gorsze nierównie, od czarów sumienie,

człowieka w sieć jak, zwierz uwikłanego,

który co krok to, dalej grzęznie w błoto.

SAMUEL.

Powiedz jak było, oddziergnąć te węzły?

BIETKA.

Jedna jest prawda, jedna k'temu droga.

SAMUEL.

To chrześciański, żywot, tego w zborze

nasłuchałem się. Rej w swojej Postylli,

zowie to skrucha; wszak skruchą się zowie.

zowie to skruchą: wszak skruchą się zowie

Powiedz, a u Was?

BIETKA.

Mów, upokorzeniem.

SAMUEL.

Ale nie takiem, bym jak dziecko głupie

wypaplał, z drzewa, gdy urwało gruszkę.

BIETKA.

Nie czytałeśże, jakim to królestwo

zapowiedziane?

SAMUEL.

No cóż! któż nie czytał?

Lecz litery się, trzymać tu nie służy;

boć w żywot Matki, nie wlizę raz wtóry, (21)

bym w grzesznej skórze, nie chodził Adama.

BIETKA.

Nie przyszłam z tobą, na swary, nam daną

wiara prostaczkom, byś my w jarzmo Boże

poddali nasze, i wolę i rozum,

z pochodnią w ręku, chodzili pokory.

Chciał też Pan nas mieć, maluczkiemi dziećmi.

SAMUEL.

MiałŻebym Jana, uwieńczyć zwycięstwo

sam na się kładąc, chańbę niesłychaną,

do papieżników, wracając przed śmiercią:

i ty mi z taką radą tu przychodzisz?

BIETKA.

Radość byłaby, Aniołom na niebie,

a druga taka, po ziemi, skorobyś

zjednałś naprawdę, raz z twym Panem Bogiem.

SAMUEL

Odstępca spocząć, nie dałby mi w grobie.

Ludziom i Bogu, nie tajno, z bombiżów (22)

śmiałem się był od, samego początku,

a kwoli pleców, uchwycił nowinek:

iż gdyby Jan był, z lutrmi, to ja z księżmi. (23)

BIETKA.

Czas wielki tobie, dać prawdzie świadectwo!

SAMUEL.

Weźmie go z skonem, moim, Bóg ofiary

takiej nie czytam, iżby żądał kiedy:

Abramowi, kazał zarżnąć syna,

zaś bronić, jak źrenicy w oku.

BIETKA.

Darmo kołacze, Bóg do twego serca,

Wam niczem stoi, uczynek poczciwy,

jeśli na wieży, nie wytrąbicie go.

Ale nie pytać, na ludzkie się głosy,

zostać sam, na sam Panu Bogu,

miłości Chrystusowej szatą, krzyż, pójść za nim! (24)

SAMUEL.

Jam łotr, on był Bogiem.

rachunek, sumieniam mój zrobił,

i dość raz tego. Ciebie rozumiałbym

od Zamojskiego, wyprawiona w posły,

aby obłożyć, śmierć moję obelga,

gdybym kapicę, włożył, zawdział skaplerz.

odpuszczam to, ja tobie!

BIETKA.

mniemaszże

Bietkę nasłaną, na twoją tu zgubę?

Jam dla Chrystusa, do ciebie tu przyszła,

i rada krew mą, wylała, twą duszę

ratując z życiem, gdyby to być mogło.

Chcesz, włoże na się, twą odzież, ty uchodź.

SAMUEL.

Głupia dziewczyno! nie znasz co to szlachcic!

Najechać w nocy, czy w dzień, zbronią w ręku,

nieprzyjaciela, pojmać, związać, zgnoić,

to wszystko dzieł jest, rycerskich zaleta;

ale uciekać, to chłopski był przymiot,

gdy będzie siedział, smyk w dybach, lub w kupie.

Daj mi tu szablę, zwiedz przyjaciół roty,

niech się przebiją, pękną drzwi do turmy,

a ujrzysz wtedy, Samuela męztwo.

Dziś cało na tem, bym z cykutą w ręku,

jak Grek wychylił, kubek do dna,

ubiedz przeciwnikowi, nie dał się do cnoty,

gdzie on mścicielem, ja ofiara zemsty.

Mą duszę wszakże, policam ci: Co tam!

Hałas słychać.

Scena X i ostatnia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej