Wiktor Gomulicki

SIÓDME AMEN IMCI PANA MOKRZECKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

SIÓDME AMEN IMCI PANA MOKRZECKIEGO

powieść z czasów saskich

Wiktor Gomulicki

I.

Rubinowy promień zachodu, przez otwarte okna wpadając, rozczerwieniał siwą, podgoloną czupryną, czerstwe oblicze i zawiesiste wąsy pana cześnika powiatu lidzkiego a razem rotmistrza Buławy Wielkiej Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zmieniał też ów promień barwę wina w szklanym, przy jegomości stojącym kielichu, czyniąc ją ze złocistej oniemal krwawą.

Pan cześnik, drobnymi łykami węgrzyna pociągając, mozolił się nad pisaniem. Stało przed nim ogromne, do maźnicy podobne calamarium i leżał duży arkusz papieru rygałowego.

Gatunek papieru, w solennych jeno okazyach używanego, wskazywał, że pisanie było wagi niemałej. Jeszcze wyraźniej mówił o tem krzyżyk, nakreślony piórem u góry arkusza, oraz starannie wypisane abrewiacye: L. J. Xstus J. M. J.

Pan cześnik, mąż lat sześćdziesięciu z okładem, pijąc i wzdychając, trąc czuprynę i w sad wiśniowy spozierając, pisał co następuje: »Roku 1751, miesiąca lipca 20 dnia, najmilsza Żona moja Dobrodzika, o godzinie 7 z południa, ten świat pożegnała, mając lat wieku swego 46.

Żyliśmy z sobą lat 20 z łaski Pana Boga naszego, jakoby niedziel 20, przy błogosławieństwie Pana i Boga naszego.

Pochowana w cerkwi rakowickiej.

Której niech Pan, Stwórca nieba i ziemi, będzie miłościwy i duszy Jej da odpocznienie, za protekcyą Panny Najświętszej i przyczyną Wszystkich Świętych Pańskich, osobliwie Patronek Jej Świętych: Katarzyny i Eufrozyny.

Amen.

Imię Jej Katarzyna Eufrozyna z domu Chuniewiczówna, strażnikówna powiatu oszmiańskiego.

Urodziła się z Krasińskiej Anny starościanki homelskiej.

Spłodziliśmy ze sobą dziatek, na chwałę Panu Bogu w Trójcy Świętej Jedynemu i Najświętszej Matce Boskiej: siedmioro — synów pięciu, cór dwie.

Syn pierwszy, Joachim January, umarł dwiema niedziel przed rokiem wieku swego w Rohaczewie i tam u Bazylianów pochowany.

Którego niech Pan, Stwórca nieba i ziemi, między Anioły swe przyjmie.

Amen. Amen.

Elżbieta, córka, która żyje, i niech Pan Bóg błogosławi Jej w dalszem życiu, pozostała po Matce, lat ośmnastu.

Józef, syn, pozostał w lat siedmnastu, który niech żyje w błogosławieństwie Boskiem.

Jan od Krzyża, syn żyjący, pozostał, lat trzynastu — i temu, Panie, daj wiek długi z błogosławieństwem Swojem Boskiem.

Andrzej Ursyn, syn, umarł w Berdyczowie i tam u Karmelitów Bosych pochowany — miał półtora roku.

Któremu miejsce między Aniołami Swymi daj, Panie Boże Wszechmogący.

Amen. Amen. Amen.

Syn Stanisław, kilkunastą niedziel nie dożywszy roku życia swego, umarł — pochowany w cerkwi rakowickiej.

Którego do pułków Anielskich, Serafinowych i Cherubinowych wliczyć racz, Panie.

Amen. Amen. Amen. Amen.

Urszula, córka, mająca półtrzecia roku wieku swego, umarła 1750 r. octobra 28 dnia — pochowana w cerkwi rakowickiej.

Światłość wiekuista niechaj Jej świeci.

Amen. Amen. Amen. Amen. Amen.

Stanisław i Urszula wraz za jedno w sklepie położeni z Matką Ich a moją Żoną i Dobrodziką.

Wieczne odpoczywanie racz Im dać, Panie«.

Otarł pan cześnik spocone czoło; chustką nieznacznie po oczach przesunął; do kielicha zajrzał. Węgrzyn nie zawiódł. Rozjaśniło się i kraśnym rumieńcem rozkwitło dorodne oblicze; przymglone oczy żywym płomieniem strzeliły.

Raźno w palce pochwycone pióro gęsie, długim białym proporczykiem wiewające, cwałem po papierze pobiegło.

Pan cześnik, ręki od papieru nie odejmując, dopisał:

»Dla pamięci, takową moją notacyę ręką moją własną napisałem dla dalszego czasu; i dla wiadomości w przyszły czas dzieciom moim zostawuję.

Pisan w Rakowiczach, roku 1751 miesiąca lipca 28 dnia, z podpisem ręki mojej.

Antoni Kazimierz Mokrzecki,

cześnik powiatu lidzkiego,rotmistrz Buławy W.

W. Księstwa Litewskiego, mp.«

Z westchnieniem ulgi pióro otarł i odłożył. Potem głębiej się w krzesło zasunął,głowę na poręczy wsparł, powieki przymknął.

Gonił ulatujące mary przeszłości, czy też słuchał muzyki letniego wieczoru?...

Cieniuchno brzęczały komary; otwartem oknem ciężkie żuki wbiegały i wybiegały, hucząc monotonnie; porykiwały tęskno krowy, beczały owce, rżały źrebięta; żóraw studzienny na chwilę skrzypieć nie przestawał. Czasem w sadzie dojrzała gruszka oderwała się od gałęzi i zaszeleściwszy między liśćmi, z cichem plaśnięciem na tłustej ziemi się kładła.

Nagle, nad wrzawą zmieszanych głosów, zapanował jękliwy a donośny głos dzwonka. Dzwoniono na Anioł Pański.

Osunął się pan cześnik na kolana i wzdychając, oczy do nieba wznosząc, w pierś się bijąc, odmawiać jął:

— » Anioł Pański zwiastował Pannie Maryi«...

Po modlitwie, znów zabrał się do pisania. Na obliczu miał jeszcze jasność, jaką daje obcowanie z Bogiem. Dla pokrzepienia dusznego już mu nie trzeba było sięgać do kielicha.

Jednak drżała mu cokolwiek ręka, gdy na drugiej połowie arkusza nowy krzyżyk i nowe abrewiacye nakreśliwszy, pisał:

»Pierwszą Żonę miałem de domo Golijewską, skarbnikównę powiatu oszmiańskiego — która była pierwej za Faszczem, sędzicem grodzkim starodubowskim. Żyła z onym lat trzynaście; potomstwa nie miała.

Wziąłem pierwszą Żonę wdową i żyłem z nią lat półszosta szczęśliwie i pomyślnie, mając Anioła w postaci ludzkiej.

Spłodziłem z nią córek dwie: Annę i Konstancyę.

Umarła Dobrodzika Żona moja z Golijewskich Bogumiła roku 1731, miesiąca maja 1 dnia, w dzień Świętych Apostołów Filipa i Jakuba.

Ciało Jej pochowane w kościele homelskim, w babińcu, przy drzwiach kościelnych, u samego progu, podług samej Zeszłej dyspozycyi.

Która niech spoczywa z Bogiem Panem, w Trójcy Świętej Jedynym, w światłości wiekuistej, za przyczyną Najświętszej Panny, Wszystkich Świętych Pańskich, a osobliwie Patronki swej, Świętej Bogumiły.

Amen. Amen. Amen. Amen. Amen. Amen.

Ta notacya jest pisana roku 1751 miesiąca lipca 28 dnia w Rakowiczach.

A. K. Mokrzecki,

cześnik p. 1., rotmistrz B. W. W. Ks. L. ręką swą«.

Odetchnął pan cześnik po skończonem pisaniu, jakby ciężar wielki z serca zrzucił.

Świeżego pisma nie zasypywał piaskiem, pozwalając mu schnąć drogą naturalną. Czoło miał potem zroszone, żyły na szyi i skroniach nabrzmiałe.

Przepatrzył raz jeszcze z uwagą oba dokumenty, poprawiając tu i owdzie niewyraźną literę, kładąc, gdzie trzeba, opuszczone punctum lub komę.

Suchem piórem postukał w papier, pilnie coś obliczając — potem chorągiewką pióra musnął czoło zmarszczone i szepnął z westchnieniem:

— Sześcioro amen...

Podniósł głowę, czoło wygładził, pióro, z niechęcią jakowąś, na stół cisnął...

— Satis! — wyrzekł głosem mocnym, stanowczości pełnym.

I powstawszy z miejsca, przechadzać się jął po komnacie krokami mierzonymi, jak przystało mężowi, dwojgiem znacznych dostojeństw obciążonemu.

Oblicze miał już teraz niemal pogodne, tchnące jeśli nie spokojem, to przynajmniej rezygnacyą. Było to oblicze człowieka, który, widząc czarę utrapień swych po same brzegi nalaną, nie bez pewnego smutnego zadowolenia myśli, że się już w niej ani jedna kropla więcej nie pomieści...

— Sześcioro amen... Satis! — powtórzył w sposób jeszcze bardziej stanowczy, i nogą w czerwonym bucie mocno przytupnął, jakby sentencyę swą podkreślając.

A w tejże chwili wbiegła do komnaty nieszpetna panienka lat dwudziestu z czemś i wesoło zawołała:

— Tatuńciu! goście!...

— Kogóż Pan Bóg dał?

— Pani sędzina Towiańska z Kotczyna, z Anusią.

— Same?

— Gdzie zaś! Pan sędzia takoż.

— Skądże tak ex abrupto?

— Z Lidy jechając, pan sędzia zaniemógłszy.

— Alkiermesu do wnętrza i na serce.

— Już to szafarka aplikuje.

— Gdzież ichmościów przyjmujecie?

— W ganku tymczasem — aby na świeżości powietrza rychlej odstąpiło.

— Proście do komnat gościnnych. Za momencik przybędę.

II.

— Witam wielmożną panią sędzinę dobrodzikę i niziuchno do jej stopek przypadam. Wielki to honor et magnum gaudium dla mego domku mizernego, że go tak wspaniała gościa nawiedzić raczyła...

— Mnie to raczej, panie cześniku dobrodzieju, mizeractwo swe wyznawać przystoi. Admirować też muszę niedosiężone dowcipem ludzkim fata, że mię w niefortunności mojej tak fortunnie do progów waszmościnych przywiodły.

— Progi moje, mościa sędzino dobrodziko, wielkoduszną, acz w rozmiarze swym maciupeńką jej stopką in aeternum ucelebrowane zostały. I nie wiem, zaiste, jak mi ab hoc instante poczynać wypadnie, już bowiem tych progów zwykłym śmiertelnikom przystępować nie będzie się godziło.

— Konfundujesz mię waszmość bystrolotnym swego dowcipu afektem. Znam-ci ja dobrze swój walor prawdziwy i wiem, żem jest proszkiem nikczemnym w obliczu zasług waszmościnych, które aa całą ziemię lidzką splendor oślepiający rzucają.

— Widzę, mościa pani, że iść w komparacyę z trefnością jej obrotów byłoby dla mnie to samo, co dla żółwia z orłem się ścigać. Więc kapituluję i buzdygan swój rotmistrzowski do kolan jej pochylam żebrząc o łaskę rozgoszczenia się w skromnieńkim domku moim.

Nastąpiły liczne ukłony i dygi, gesty zapraszające i wzdragające się — wreszcie unieruchomili się oboje, miejsca swe zasiadając.

Pani Towiańska rozpostarła swą rogówkę na kanapie jesionowej, krytej prześlicznym cycem w różnofarbne pasy. Pan Mokrzecki spoczął na takiemże rozłożystem krześle, o wyginanych misternie poręczach.

Jejmości minęła już trzydziestka, była wszakże z tych, które i po czterdziestce nie abdykują. Słusznego wzrostu, szczupła acz nie chuda, przytem zgrabna i zwinna, miała wabny uśmiech, ponętne usta, przyciągające spojrzenie. Ubierała się z wdziękiem, dobierała umiejętnie kolory, nie gardziła bielidłem i różowidłem, a czarne »muszki« tak mądrze na twarzy rozmieszczała, że w mężczyznach budziły zawsze myśli — płoche. Po za tem, w minach jej i poruszeniach było coś niespokojnego i niepokój budzącego.

Ledwie usiadła, kręcić się jęła, rzucając spojrzenia w prawo i w lewo, i wołając:

— Anusiu! Anetko! Anuleńko!... A chodźże, a pokaż się, a obłap za kolana pana cześnika, osobliwego dobrodzieja naszego!...

Nikt się wszakże nie zjawiał. Sędzianka oddawna już wyfrunęła z cześnikówną do ogrodu.

Gdy matce o tem powiedziano, w ręce plaśnie.

— Ach, utrapienie! Pewna jestem, że na drzewie siedzi i wiśnie smyka. Pannica jedenastoletnia!

W tejże chwili roześmiała się.

— Amarylis! istna Amarylis!... Gdyby jej na flecie przygrywać, z kozami skakałaby przy strumyku. A śliczna, że jeno w ramki oprawić. Na aniwersarz pana ojca dobrodzieja za pasterkę ją przebrałam. Różowe ciżemki, różowy kabacik, bieluchna spódniczka z różowemi wstęgami — na główce z roż białych wianuszek, w ręce laska biała, mirtem opleciona...

Niezmierną radością rozbłysnęło ruchliwe liczko jejmości. Aż drżała z uciechy. Ale trwało to krótko.

W jednym momencie od wesołości do smutku przeszła. Główkę zwiesiła, ręce załamała:

— Ach,mości cześniku dobrodzieju, w strasznej widzisz mię alteracyi! Mój mąż mileńki... moje oczko w głowie... moja cała kontentacya...

Łkania zatamowały jej mowę. Pan Mokrzecki mógł był nareszcie język w ruch wprawić.

— Właśnież ja z nizkim pokłonem wyjąkał — submitując się pokornie jejmości pani dobrodzice, o szacowne pana sędziego dobrodzieja zdrowie zapytać chciałem...

— Jak skorupka porcelanowa, kruche, mości cześniku! Zawżdy kwęka, słabuje; zawżdy w plastrach a dekoktach. Toć znana jest waszmości mego męża konstytucya. Lada wiaterek mu wadzi; lada kąsek humory wzbudza. Wciąż go jeno okrywaj, kleiki mu warz, forteczki zaszczepiaj, aby się nie przestudził. Kurczątko takie...

— Szczęśliwy, że mu Pan Bóg zdarzył żonkę, co mu we wszystkiem dogadza. Pływa w delicyach, jak małdrzyk w maśle...

— Jakżeby inaczej!

Weszła do bawialni staruszeczka niziuchna, pomarszczona, jak wiórek sucha -dziewięćdziesięcioletnia Kundzia, szafarka.

Przybywała od chorego, którego złożono w alkierzu.

— Jakże tam mój pan małżonek? — przywitała ją sędzina.

— Marudzi... Krupniczkiem-by go napoić. Taż on, niebożątko, głodnieńki...

— Napój go, Kundzio, mateczko. Bóg ci zapłaci.

Wyszła staruszka.

Po pewnym czasie zjawiła się z powrotem. Uśmiechała się, głową trzęsła, bezrzęsne oczki mrużyła.

— Wypił, niebożątko — do kropli wycmoktał. Ani skrzywił się, ani zachłysnął. Będzie zdrów.

— Jakichże krupek uwarzyłaś, Kundziuniu?

— Krupek? A po cóż tu krupki? Okowitki wzięłam, jak zwyczajnie, i miodu przaśnego. Dodałam gwoździków, muszkatelowej gałki, cynamonu, imbiru, tureckiego pieprzu. Wszystkiego zadość, jak się patrzy. Było tego kwarta — może więcej. Do kropli wycmoktał...

— Ba! jeszcze wąsy i brodę oblizał, jak miś, kiedy się całą barcią uraczy! — huknięto od progu. — Nie trzeba Świętych Stanisławów — tybyś, babciu, i Piotrowina swym dekoktem wskrzesiła. Za to na twojem weselu dżyguna wyskoczę, a pierwsze twoje dziecko do chrztu podam. Hu! jakże mi uciesznie!

Piłbym i tańcowałbym, ażby się piekło śmiało. Chodź, Kasiuniu! chodź, cześniczeńku! A kapela niech urznie wesoło. Hu — ha!

Stał pan sędzia we drzwiach, które jego olbrzymia postać rozsadzać się zdawała. Pas mu się rozwiązał, kontusz zmiął, żupan przekrzywił, spinka pod szyją rozpięła. Czerwony był, niczem najdojrzalszy pomidor.

Podbiegła doń zaraz małżonka, jak sprężyną podrzucona. Jedną ręką głaskała mu pyzate, gęstym włosem obrośnięte policzki; drugą odzież na nim gładziła.

— Mileńki... kochanieńki... Nie alteruj się, dzieciątko... Niegodziwa ona... okowity tobie dała... humory ogniste zapaliła... Chodź, wedle mnie usiądź — utulę ciebie, upieszczę... Ty kareski lubisz, filutku — co? ej !...

Głaszcząc, mizdrząc się, przywiodła olbrzyma do kanapy, na cycowem pokryciu usadowiła.

— Jakże się waszmość czujesz, mości sędzio dobrodzieju? — troskliwie zagadnął cześnik.

Pan Towiański wyciągnął wielką, żylastą rękę i ciężko, niby maczugę, na stole złożył.

— Tak się czuję, cześniczeńku, żebym zdruzgotał ten stół, ciebie skruszył i cały twój dwór potrzaskał i rozmiótł. Drzazeczka na drzazeczce nie pozostałaby z tego wszystkiego. Hu - ha!

Pani sędzina wpatrywała się w męża takim wzrokiem, jakim matka przygląda się małemu synkowi, który dosiadł konika na biegunach i szabelką drewnianą wywija.

— Koguciku ty mój mileńki... Cipulku... cipuleńku... Dzieciątko roztkliwione... Maślany pampuszku... małdrzyku... konfekciku...

Od pieszczącej się pary pan cześnik oczy odwracał i oblizywał się a wzdychał...

Z twarzy sędziego ustępowała czerwoność, a w miarę, jak stawał się blady, posępniał.

Po dłuższej chwili milczenia, gospodarz zagadnie:

— I gdzież to waszmości pana mojego ona słabość zdybała?

— Nie indziej, mości cześniku, jeno przy tym zaścianku pohanym, co go zowią: Pielewiszki.

— Pilwipiszki... — poprawiła spokojnie sędzina.

— Pielewiszki — powtórzył pan Towiański z naciskiem.

— Nie przeciw się, mileńki. Wiem dowodnie, że Pilwipiszki...

— A ja cię uręczam, kochana, że Pielewiszki.

— Pilwipiszki...

— Pielewiszki...

— Ustąp, dzieciątko... Jaż wiem, co mówię.

— To ty ustąp. Ja nigdy na wiatr słów nie rzucam.

— Otóż nie ustąpię...

— Ja takoż. Zamilkli nadąsani.

Do komnaty wsunął się jeden z domowników — chudy szlachetka w cynamonowym kontuszu, z pochylonemi plecyma, z profilem charcim, z twarzą, wyrażającą dowcip i przebiegłość.

Był to rezydent domowy, pono daleki krewniak, imćpan Pafnucy Mleczko, którego nazywano zwyczajnie »Pafciem«.

Wsunął się Pafcio w nizkich pokłonach; nos wytknął, powietrza pociągnął — odrazu zwąchał, co się święci. Zwąchawszy, skulił się pokorniuchno i siadł na krześle przy drzwiach, ze zwieszoną głową, skrzyżowanemi rękoma, nogami pod krzesło schowanemi.

Pan cześnik, długą nieruchomością znużony, wstał i przechadzać się jął po bawialni. Przechadzał się krokami wyciągniętymi a cichymi, starając się tłumić skrzypienie swych butów safianowych, w Wilnie kupowanych, do których szewc, niecnota, umyślnie skórkę »grającą« włożył.

Sędziego nagle jakoś animusz opuścił.

Twarz mu pobladła, oczy przymykały się — cały osowiał.

Przysunęła się do męża pani Towiańska — nuż się przymilać, po twarzy go głaskać, swój policzek o jego ramię ocierać, białymi paluszkami brodę mu przegartywać...

Pan cześnik odwracał się i aż chrząkał z pasyi tłumionej.

— Zesłabłeś, dzieciątko — mówiła sędzina pieszczotliwie. — Zwiesił się dziobek wróbliczkowi mojemu... Na serduszku jakowaś opresya... Coś w kontr poszło niebożątku... Daj łapcię, mileńki... Ach! jak pulsa galopują!... A kto winien? kto? Pamiętasz, kurczątko, com mówiła, gdyśmy jechali przez Pilwipiszki...

— Pielewiszki!... — jęknął sędzia.

— Nie upieraj się, mileńki. Jaż wiem lepiej od ciebie. Nasz ciwun ma tam siestrzana i zawżdy mówi: Przyjechawszy ten ósieł z Pilwipiszek...

Pan Towiański uniósł się nieco i dosadnie oświadczył:

— Właśnież wczoraj mnie on gadał: — Obabiwszy się mój byk z Pielewiszek...

— Z Pilwipiszek!

— Z Pielewiszek!

— Kostusiu, nie kontruj!

— Kasieńko, ustąp!

— Uch!... Wapory na mnie biją... Uch!... uch!...

— Och!... Serce mi kołata... Och!... och!...

— Pil... Pil... Pil...

— Piele... Piele... Piele...

— Uch!... Słabo mi... Pomóżcie!

— Och!... Umieram... Ratunku!

Jedno upadło w prawy róg kanapy, drugie w lewy. Jęki i stęki napełniły bawialnię.

Cześnik, pospołu z Pafciem, rzucili się na pomoc chorym, choć i jeden i drugi nie wiedzieli zgoła, jak się brać do tego.

Rezydent, niewiadomo z jakiej racyi i w jakim celu, usiłował ściągnąć buty sędziemu, ów zaś, wierzgając nogami, odrzucał go nieustannie na środek komnaty.

Cześnik skoczył do alkierza i, wyniósłszy stamtąd tabakierkę panny Kunegundy, wtykał ją pod małv nosek sędziny, która, krztusząc się i kichając, broniła się od osobliwego medykamentu.

"Dopiero sędzianka, przy pomocy cześnikówny, uśmierzyła alteracyę małżonków, wyprowadziwszy jejmość na ganek i pozwoliwszy jegomości wyciągnąć się na kanapie.

Nie wyszło trzy »Zdrowaś Marya«, a już pan sędzia chrapał, grzmotliwymi głosami wprawiając w drżenie szyby w oknach; pani sędzina zaś, z właściwą sobie swadą, opowiadała pannom o nowych deseniach adamaszków, czamlotów i gredyturów, które oglądała u kupców w Lidzie.

Ona też tylko siadła z domownikami do podwieczorku, który w altanie chmielowej zastawiono. Zanim z półmisków i talerzy zniknęły poziomki, śmietana, suche ciastka i orzechy laskowe z miodem, zdążyła kilkakrotnie wyłajać i ucałować córkę, z panem Pafnucym posprzeczać się i pogodzić, oświadczyć, że »niema jak wieś«, a zaraz potem, że »jeno w mieście żyć można«, wreszcie, wybuchnąć szaloną wesołością i do łez się rozrzewnić.

Pan Towiański spał a spał.

Dopiero gdy nad pola i zagajniki rakowickie wypłynęła czerwona bania księżyca, ocknął się i wielkim głosem zawołał:

— Kto w Boga wierzysz, ogórka daj kiszonego!

Przyniesiono ich słój ogromny, z którego, po czasie niedługim, pozostało jeno szkło i listków bobkowych kilka.

Wyspany i orzeźwiony, zażądał, by zaprzęgano, pilna bowiem sprawa graniczna wzywa go do Kotczyna. Jejmość nie kontrowała, więc, po obowiązkowych ze strony gospodarza a daremnych molestacyach o przyjęcie wieczerzy i noclegu — państwo sędziostwo odjechali do siebie.

Przed pójściem na spoczynek, pan Mo-krzecki zapuścił się z rezydentem w długie o swych gościach dysputy. Wynosił pod niebiosa nadobność, gracyę, dowcip i krasomówskie obroty jejmości; przypominał, że znał ją jeszcze młodziusieńką jejmościanką Bobolanką; dodał, nie bez jakowegoś zakłopotania, że, gdy ta znajomość na czas pierwszego wdowieństwa przypadła, skłonny był pannę in sociam vitae pojąć, pełnoletności jej doczekawszy, ile że mu sprzyjał jej rodzony, imćpan oboźny litewski.

— Ale trudno iść przeciw losowi swemu. Już to było w kancelaryi niebieskiej podpisane i przypieczętowane, że kontentacyą mego serca i sukursem życia całego stać się ma jejmościanką strażnikówna oszmiańska — takoż Kasia, Kasieńka, Kasiunia, której niech Bóg Najwyższy, Stwórca ziemi i nieba, odpoczywanie da wieczne — amen.

Pochylił głowę i milczał czas dłuższy, w pobożnem myśli skupieniu.

Nagle odezwał się innym zgoła, bardziej świeckim tonem:

— Ależ upór, Pafciu miły! Daj go katu, co za upór!...

— Prawdziwie babski, mości rotmistrzu dobrodzieju!...

Mleczko zawsze nazywał pana Mokrzeckiego rotmistrzem, gdyż jako bywszy porucznik chorągwi JKMci B. W. W. Ks. L., więcej ważył jego stopień wojskowy, niż świecki.

— Babski upór w mężczyźnie! Nie jestże to, mój Pafciu, ludzka i Boska obraza?

Rezydent nos wytknął, w prawo i lewo wiatru spróbował, niby chart, straconego tropu szukający.

— Jakże to, mości rotmistrzu dobrodzieju? Error tu być musi jakowyś...

— Jaki, do kata, error!

— Toć — zająknął się tamten — światu wiadomo całemu, że owo licho nie w panu Towiańskim siedzi, lecz...

Pan cześnik poczerwieniał, jak ćwikła, nogą tupnął, oczy wybałuszył. Zdało się przez moment, że, jak wulkan, ogniem wybuchnie...

Pohamował się wszelako i przez zaciśnięte zęby syknął jeno:

— Bajesz waść, Pafciu pocieszny!...

I dyskurs ślizki kończąc, zabrał się, nie mieszkając, do pacierzy łacińskich, które odmawiał w głos, po izbie chodząc.

Potem, przed obrazem Matki Bożej, na blasze malowanym, przystanąwszy, jął się modlitw łacińskich i polskich, sześciorgiem westchnień i sześciorgiem amen one zamykając.

Mleczko wyszedł na palcach, z nosem przed się wytkniętym. Węszyć tam i sam nie potrzebował, poznawszy już dokumentnie: z której strony wiatr wieje...

III.

Przyszła jesień, a z nią mgła, wichry, plucha. Drogi rozmiękły, popsuły się. Trudno było nosa na świat wytknąć, gościa uwidzieć i samemu w odwiedziny ruszyć. Musiałeś, człowieku, w domu kamieniem siedzieć, myśli słodkie lub gorzkie przeżuwać i ziewać — za całą rozrywkę mając spoglądanie raz po razu na niebo: czy się nie przeciera?...

Dobrze jeszcze temu, kto młody, rozkochany i ma przy sobie gładkie liczko, w które godzinami wpatrywać się może (choć i to za czasem spospolicieje, znuży i znudzi).

Ale dla takiego, co, jak cześnik, młodość pogrzebał, niewiastę umiłowaną stracił i sny one cudne, które żywot nam złocą, prześnił — jesienna szaruga i w czterech ścianach zamknięcie równają się kaźni więziennej i powolnemu konaniu..

Już i modlił się pan Mokrzecki i »Kronikę« Stryjkowskiego czytał, i z ciwunem o gospodarstwie gadał, i z domownikami dyszkurował, i dziecku służebnej, z czeladni ad hoc przyniesionemu, za wąsy ciągnąć się dawał — ba! już i z pieskami igrał, i kolejno: to wina, to miodu, to piwa, to nalewek różnych próbował — chandra, w samym rdzeniu duszy zagnieżdżona, nie ustępowała.

Więc, w przeciągłem, szerokiem ziewnięciu ramiona rozkrzyżowawszy, na rezydenta zakrzyknie:

— Pafciu-serce!.. A chodźże!... a pomóż!... Wysunął się z kąta pan Mleczko, zawsze znajdujący się w pobliżu, dla weneracyi wszelako, gospodarzowi domu należnej, trzymający się w przyzwoitym odeń dystansie.

— Na rozkazy wielmożnego rotmistrza dobrodzieja..

— Rozdeszczyło się, mój Pafciu — flaga okrutna... Ckliwo jakoś i obleśnie — we łbie pustki, jak w starym ulu... Ta i cóż robić, serce?... Do kancelaryi pójdziemy, albo co?...

— Aplauduję fortunnej myśli pana rotmistrza dobrodzieja. Dawno już kancelarya nie była honorowana prezencyą osoby pańskiej. Zaszczyt to będzie dla niej i radość niemała, widzieć w swych progach waszmości pana mojego — ile, że multum interesów przeróżnych, juryzdycznej, że tak rzekę, natury, na rezolucyę pańską pilnie oczekiwa.

— Pafciu-niecnoto!... Jabym chciał wytchnąć, a ty mię ciężarem obarczasz...

— Dura necessitas, mości rotmistrzu dobrodzieju. Samą krotofilą żyć trudno — podczas i interesu jąć się trzeba. Już to pan rotmistrz dobrodziej w czasie ostatnim coś się bardzo w tych sprawach negliżuje...

— To prawda, ale — czyż nie wiesz dla czego? Od zgonu świętej pamięci jejmości mojej, sprawy doczesne cale mię nie obchodzą. Krzyżyk na onych położyłem.

— Zawcześnie, rzec się ośmielę. Zawcześnie i razem: zapóźno.

— Nie bądź enigmatyczny, Pafciu - serce. Gadaj: jak to rozumiesz?

— Zawcześnie, mości rotmistrzu, bowiem starość jeszcze daleko za wrotyma i przystępu jej do siebie waszmość pan dobrodziej nie dajesz. Zapóźno — bowiem kto liczną progeniturą otoczył się, temu przyszłość onej na sercu leżeć powinna. Chciałżebyś, rotmistrzu dobrodzieju, synów swych i córy w zamieszaniu majątkowem pozostawić i na łup złym ludziom a chytrym palestrantom oddać?

Potarł pan Mokrzecki siwej, gęstej czupryny — coś-nie-coś pomyślał...

— Ha! to i chodźmy do onej kancelaryi... — z rezygnacyą oświadczył.

Po małej chwili, znaleźli się obaj w dużej komnacie, surowo i nieco posępnie wyglądającej.

Powietrze tchnęło tu dziwnym aromatem ziół zasuszonych, dawnych papierów, odwiecznych sprzętów — aromatem, cenionym przez miłośników starożytności, do których wszakże imćpan cześnik powiatu lidzkiego i rotmistrz Buławy Wielkiej nie należał.

Ledwie wszedł i nosem pociągnął, zaraz na pachołka krzyknie:

— Słysz, ty tam!... Kłodę na komin — dwie grube świece na stół! A jedno okno niech mi będzie na całą szerz rozwarte.

Dopiero, gdy izbę ogrzano, przewietrzono i oświecono, rozchmurzył się i z twarzą pogodniejszą zasiadł w wielkiem krześle po pradziadku.

W drżącej poświacie świec woskowych, kłócącej się z resztkami blasku dziennego, kancelarya, pełna cieniów ruchomych i płomiennych migotań, nabrała osobliwej, razem klasztornej i rycerskiej piękności...

Po ścianach wisiały zbroje, kolczugi, bechtery, misiurki ze stalowymi czepcami, nagoleniki, skrzydła usarskie, tarcze, miecze i szable kształtów przeróżnych, od koncerza olbrzymiego, aż do małej a kąśliwej augustówki, wreszcie rzędy i rzędziki końskie bogate, srebrem nabijane, turkusami sadzone — owo zgoła cały rynsztunek wojenny, od dziada pradziada, Mokrzeccy bowiem z dawien dawna rycerskiem rzemiosłem się parali.

Pod ścianami — szafy wielkie, dębowe i półki z przegródkami licznemi, a w nich, niby gąsienie w pszczelnych komórkach, pożółkłe fascykuły, w ośmioro i w dwanaścioro poskładane.

Na wierzchu szaf, wśród kurzu i pajęczyn, istny kram osobliwości: prastare garnki, urny, zżarte rdzą ostrogi, bronzowe do stroju białogłowskiego objekty — wszystko, co na gruntach rakowickich kmieć wyorał lub wykopał, fala wyrzuciła, wiatr z wydmy piasczystej wywiał...

A niżej jeszcze: skrzynie okowane gdańskie, sepety, szkatuły; w kątach zasie: formy do lania kul, musaty stalowe do ostrzenia brzeszczotów, rzemienne zapinki, jedwabne rapcie, sprzążki, młotki, dłóta, świdry i wszelakie rycerskie rupiecie.

Cześnik wodził po tem wszystkiem smętnemi oczyma, z których niekiedy błyskawica wypadała i gasła. To pasa poprawiał, to za wąs się ciągnął, to napiętkiem w pawiment uderzał i — dumał.

Tymczasem myszkujący po kątach rezydent wyciągał zewsząd i na stole rozkładał stare papiery, czyniąc to z widocznem ukontentowaniem. Nos mu się wydłużył — chuda twarz przybrała wyraz wybitnie charci.

— I cóż tam, Pafciu-serce?... — zagadnął pan Mokrzecki po długiem milczeniu. — Cóżeś z tych papierzysków wywąchał?..

-— Wywąchałem, panie rotmistrzu dobrodzieju, że przed waszmością droga się ściele...

— Bodajże cię!... Tuszę, że przynajmniej niedaleka?...

— Nieblizka takoż. W Wołkowyskie.

— Szyję utnij, jeśli zgadnę: po co i do kogo?...

— Do Łopienicy... do ichmościów państwa Bitowtów...

— Tyleż wiem o Bitowtach, co o Łopienicy!... Chociaż... poczekaj, serce... Z Łopienicą — może nie tą? — miał świętej pamięci rodzic mój coś tam, kiedyś tam, do czynienia... Pędrakiem byłem — od matki jeno wiem o tem.. A i Bitowt jakowyś wpadł mi raz w ucho — obersztlejtnant, jeśli dobrze pomnę...

— Ten sam, mości rotmistrzu dobrodzieju. I Łopienica taż sama.

— Ale: gdzie Rzym, gdzie Krym!.. Onego Bitowta na oczym nigdy nie widział — a co się tknie Łopienicy, to rodzic mój od trzydziestu lat w grobie, a z nim i sprawa jego in aeternum pogrzebiona.

— In aeternum, mości rotmistrzu dobrodzieju, nawet sum neapolitańskich nie pogrzebiono i dotąd się o nie Rzeczpospolita upomina. Tu interes prościejszy i młodszy znacznie, bo jednego półwiecza zaledwie dosięgający. Czcigodny rodzic pana rotmistrza dobrodzieja, imćpan Piotr Mokrzecki. poborca powiatu lidzkiego, anno Domini millesimo septingentesimo, pożyczył talerów bitych pięćset imćpanu Mikołajowi Ogińskiemu, marszałkowi wołkowyskiemu, ex post kasztelanowi trockiemu, i małżonce onego, jejmości pani Katarzynie Ogińskiej.

— Tak to jest — poświadczył cześnik. — A tę sumę zabezpieczono na majętności Łopienica-Skinderowszczyzna. Jakoś wrychle potem rodzic mój przeniósł się ad patres; matka zażądała zwrotu sumy od ichmości państwa Ogińskich, ci zasie odprawili ją z tem do nowych posiedzicieli Łopienicy. Amabiliter uładzić się to nie dało, wyniknął proces, a in tractu onego Łopienica po raz wtóry posiedzicieli zmieniła. W takowem zamieszaniu cóż było czynić? Ten pożyczył, ów ma oddać, trzeci o niczem nie wie... zaczem: zgadnij, Jezu, kto cię bije?... Puściliśmy to wszystko w niepamięć, ile, że jejmość pani matka statecznie słabowała, a jam się żołnierką bawił.

Mleczko słuchał tego wywodu z nosem wetknionym w papiery, z zagadkowym na wązkich wargach uśmieszkiem. Głowy nie podnosząc, bąknął:

— Tymczasem, in effectu, wszystko było inaczej...

— Jakto inaczej ?

— Łopienica posiedzicieli cale nie zmieniała. Zawsze była w jednych i tych samych ręku.

— W czyich?

— Imcipana Karola Władysława Smogorzewskiego, Wojskiego wołkowyskiego i małżonki onego, imcipani Rozalii Tyszkiewiczówny Smogorzewskiej.

— A Ogińscy?

— W zastawie Łopienicę trzymali.

— A ciż drudzy?

— Prawo zastawne od onych przejęli.

— A potem co?

— Potem, w roku Pańskim tysiącznym siedmsetnym piętnastym, Smogorzewscy Łopienicę od zastawników eliberowali.

Tu uśmiechnięty Pafcio wziął przed się i do światła przybliżył stary dokument, a wygładziwszy papier dłonią, czytać jął, co następuje:

»List otworzysty, obwieszczy ichmości państwa: Karola Władysława Smogorzewskiego etc. i Rozalii Tyszkiewiczówny Smogorzewskiej etc, do ichmości państwa: Jana Krzywkowskiego, horodniczego trockiego, i Krystyny Rejtanówny, bywszej Krzywkowskiej, teraźniejszej Płaskowickiej, łowczyny pińskiej. Pamiętnym będąc terminu okupna majętności Łopienicy Skinderowszczyzny, z przykupią etc. prawem zastawnem puszczonych etc. etc, uwiadamiamy, że w dniu etc. sumę zastawną spełna wyliczymy i prawu zastawnemu niwczem ubliżyć nie zechcemy etc, zatem żądamy, aby waszmość państwo, sumę rzeczoną odebrawszy, majętność Łopienicę z przykupią, z poddanymi, z zasiewem żytnym i jarzynnym, jako jest przez antecesorów naszych jaśnie wielmożnych państwa Ogińskich postąpioną, nam, jako wiecznikom należącą postąpili i ustąpili. Datum w Łopienicy Skinderowszczyźnie, roku tysiącznego siedmsetnego piętnastego, miesiąca marca trzydziestego dnia«.

Odwrócił papier i dodał:

— Kwit relacyjny z doręczenia listu podpisał Krzysztof Flaszkiewicz, jenerał powiatu wołkowyskiego.

Położył papier na stole i cześnikowi tryumfująco w oczy spojrzał.

— Zatem, Pafciu-serce? — spytał ów.

— Zatem, mości rotmistrzu dobrodzieju, pretensya waszmości pana mego, jako pendebat, tak i pendet, i talerów bitych pięćset, z prowizyą i kosztami sądowymi, każdego momentu wywindykowane być mogą.

— Od kogo, Pafciu-rybko? — od kogo?

— Od kogóż, jak nie od Smogorzewskich, Karola Władysława Smogorzewskiego, woj-skiego wołkowyskiego zstępnych i sukcesorów?

— Samżeś, serce, powiedział, że w Łopie-nicy dziś nie Smogorzewscy, ale Bitowtowie...

— Powiedziałem, rotmistrzu dobrodzieju. Ale cóż stąd? Czy wiadomo waszmości panu mojemu: kto jejmość pani Bitowtowa de domo?

— Nic mi tam do wołkowyskich koligacyi!...

— Smogorzewska, wielmożny rotmistrzu — Stefana Smogorzewskiego, kapitana, ex post pułkownika jego królewskiej mości wojsk litewskich, starosty bernatowskiego, córka. Ten zaś Stefan toć syn rodzony Karola Władysława, którego zastawnikowi świętej pamięci rodzic waszmościn talerów bitych pięćset na Łopienicę pożyczył. Bowiem rodowód Smogorzewskich-Junoszów — ile pamięć ludzka zasięgnąć może — takowy jest...

Tu pan Mleczko zapuścił się w rozległe genealogie — w czem mu nikt na trzy okoliczne powiaty, a mało kto na Litwę całą, dorównać nie mógł.

Na czasie wolnym nie zbywało mu — poświęcał go w całości dociekaniom familijnym. W wątpliwościach wszelakich szli do niego ludzie, jak w dym. Wyśmienicie też wywąchywał swym długim nosem wszelki neofityzm, wszelkie skartabelstwo — miał nawet ułożony przez się katalożek »parweniuszów alias lisów farbowanych«, który dobrej, starej szlachcie na zjazdach sąsiedzkich ciszkiem prezentował.

Niesieckiego nie miał za jaje...

— Ten Jezuita — mawiał — wie coś-nie-coś o domach na Czerwonej Rusi, bo ma one przed nosem, i winem a tabaką jest przez nie traktowany. Ale spytaj dobrodzieja o Białą Ruś, o Litwę, o Żmujdź, to — pasz!

Wysłuchał pan miecznik swego rezydenta z niejakiem roztargnieniem — w tem mu wszelako przyznał racyę, że pięciuset talerów bitych na Bitowtach i ich Łopienicy dochodzić należy.

Wziąwszy na uwagę to i owo, postanowili obaj, żadną literą dziedziczki łopienickiej nie uprzedzając, wyruszyć w Wołkowyskie zaraz po Godach, to jest po święcie Narodzenia Chrystusa Pana.

— Daj Boże — westchnął przytem pan Mokrzecki — aby nam się udało skończyć z Bitowtami tak gładko, jak z wdową po Girgasie!

Pafcio drgnął i wynurzył z pomiędzy papierów twarz, naznaczoną wyrazem osobliwego, płaczliwie-komicznego zdziwienia.

— Z kim, z kim, panie rotmistrzu dobrodzieju? — jąkając się, spytał.

— Z Girgasiną, o granicę od Lisiego pagórka... Wytknięto ją raz nareszcie po sprawiedliwości i komornik kopce usypał. Nowa pomiara na mapę wniesiona, a mapa ot tam, na szafie...

Gdy Pafcio, mimo wyjaśnienia, nie przestawał powiekami mrugać i płaczliwie uśmiechać się, cześnik rzucił niecierpliwie:

Zapomniałżeś o tem, Pafciu-nieboże?

— Com miał zapomnieć! Toć sam krzyżyki kreśliłem świadkom, pisma nieumiejętnym.

— Więc czemuż się dziwujesz?

— Czemu? A oto temu, że pan rotmistrz dobrodziej uważa sprawę za skończoną...

— Samżeś widział, że kopce sypano.

— Ta i cóż! Kopce rzecz ludzka. Można je usypać — można i rozsypać.

Pan Mokrzecki skrzywił się.

— At!... — z wyraźnym gniewem mruknął.

I zaczął bębnić palcami po stole.

Mleczko stulił uszy — twarz wnurzył napowrót w stare papierzyska. Rezydentom gniew pański niebezpieczny, jak grzmoty rakowi.

Przydłuższe milczenie, jakie zapanowało, przerwał nagle umorusany chłopiec z kredensu, który, fartucha nawet nie odpasawszy, do kancelaryi wpadł i wrzasnął:

— Jenerał jedzie!

Porwie się pan cześnik, jakby go co podrzuciło — do otwartego okna skoczy...

— Zamykać wrota!... Ludzie pod dach!...— padła energiczna komenda.

W momencie wrota zostały zatrzaśnięte i kołem podparte; dziedziniec i całe obejście folwarczne opustoszały.

Zamknął i pan Mokrzecki okno — na domowników zaś zakrzyknął, aby nikt nie ważył się wyglądać i nosa na szybie rozpłaszczać.

Cisza stała się odrazu taka, jakby we dworze i na folwarku wszyscy ludzie, jeśli nie pomarli, to — posnęli.

Aż tu, niewiele poczekawszy, na drodze, co się wiła płasko a kreto, widna ze dworu, jak na dłoni, ukaże się wśród szarugi jesiennej kałamaszka, w konia jedynaka zaprzężona.

Na bryczuszce, człowiek takoż sierota, dachą włosistą od deszczu nakryty, i kopie siana — jeśli nawet nie stercie mierzwy — podobny.

Przed wrotami zatrzymał się koń, człowiek się wygramolił. Koń parsknął, grzywą i ogonem wstrząsnął, zrzucając z siebie gęste krople wody deszczowej; człowiek, w tym samym celu, pozbył się przemokłej burki i wierzchem dłoni wycierać jął wielkie, białe, obwisłe wąsiska, które mu połowę oblicza zakrywały.

Był to mężczyzna stary już, wysoki, chudy, nieco przygarbiony, w czarnym, skromnym kontuszu i w takimże, wełnianym pasiku, który luźno wisiał mu na brzuchu, nieosobliwe pełności onego wystawiając świadectwo.

Przystąpił ów chudziaczek do wrót i otworzyć je spróbował — mina jego wszakże wyraźnie mówiła, że to czyni tylko pro forma. Na chwilę nawet nie przypuszczał, że się te wrota gościnnie przed nim rozewrą.

Nie rozgniewał się, nie zdziwił nawet — ziewnął jeno szeroko i w kieszenie kontusza ręce głęboko zanurzył. Z jednej wydobył okulary w oprawie rogowej, któremi zaraz czerwone (od zimna zapewne) nosisko osiodłał; z drugiej — blaszany kałamarz z piórnikiem. Potem wyciągnął z zanadrza arkusz papieru, i rozłożywszy go, wylazł z onym na duży kamień, nieopodal leżący.

Cześnik, który się tym manipulacyom z głębi kancelaryi przypatrywał, za boki się brał od śmiechu. Mleczko, nie śmiąc przy gospodarzu wesołości swej folgować, parskał jeno, jak kot, rękawem usta zasłaniając.

Tymczasem »jenerał«, na wyniosły posterunek personę swą dźwignąwszy, wytknął przed się papier, ręką prawą groźnie potrząsnął i jął głośno czytać, a raczej na całe gardło krzyczeć, ku czterem stronom świata kolejno się obracając.

Mimo zakazu pana Mokrzeckiego, ten i ów z czeladzi, zwłaszcza z ciekawych niedorostków, nos z za węgła wyściubiał — ale wówczas jeno, gdy mówca plecyma był doń zwrócony. Zaledwie jednak ów zmienił pozycyę, wszystkie nosy natychmiast znikały i przed obliczem jeneralskiem martwa rozpościerała się pustka.

Wykrzyczawszy się, zlazł »jenerał« z kamienia, papier na płocie rozpostarł i z wielkim trudem coś tam na nim piórem swem nabazgrał. Markotny był, raz po raz z deszczu się otrząsał i melancholijne rzucał spojrzenia to na konika swego, z obwisłym łbem dygocącego na słocie; to na dwór okazały a nieprzystępny, z którego kominów dym gęsty buchał, świadcząc o przygotowywanej, obfitej wieczerzy...

Wreszcie ręką machnął, jakby mówił: »Ha, głową muru nie przebijesz!...« — i z rezygnacyą do wrót przystąpiwszy, wetknął w one swój papier, we czworo złożony.

Obowiązkom urzędowym stało się zadość— a że sprawa nie poszła, jak należy, temu już jego jeneralsko-woźnieńska persona winną nie była.

Konik żałośnie zarżał — uczyniłby to samo i jego pan, gdyby umiał. Wytrwał jednak w rezygnacyi i, tłumiąc żałość w sobie, konika z dryndylką odwiódł w bok, pod drzewa wysokie, gdzie przerzedzone już jesienią listowie dawało jaką taką przed deszczem ochronę.

Tam, wydobywszy z bryczuszki worek z owsem i sakwy z prowiantem, jął przygotowywać posiłek dla konika i dla siebie.

W tymże momencie pan cześnik pacholika przywoła i rozkaże:

— Zbiegnij, duszo, bokiem, wedle lamusa, do starego Hryniewieckiego, co za wrotyma moknie. Przełazem przy rzeczułce, przez sad i przez ogród, do dworu go przyprowadź. Kobyłkę do stajni wziąć i owsem dobrze nakarmić. A papieru, co tkwi we wrotach, wara palcem tknąć, bo — sto batów i na tydzień do lochu!

Niebawem stary woźny, alias »jenerał Jego

Królewskiej Mości« powiatu lidzkiego, witał się z panem cześnikiem wdzięcznie i kordyalnie, acz bez zbytniej submisyi — Hryniewieccy bowiem są dobrą szlachtą, pieczętują się Przegonią i niwczem Mokrzeckim nie ustępują.

Gwarno i wesoło było przy wieczerzy, bo stary wyga sądowy miał wiele do opowiadania, a jego trybunalskie awantury były nieraz tak ucieszne, że cześnik, chandry swej zabywając, za brzuch trzymać się musiał od śmiechu. Sekundował też gościowi pan Pafnucy, »z cicha pęk«, rzadko głos zabierający, ale którego głowa była, jak lamus, cennymi i ciekawymi rupieciami napchana.

Długo zabawiali się ichmoście wesołym dyszkursem, któremu nie bez zajęcia a profitu i młodzież się przysłuchywała — tymczasem papierzysko ono, wetknione we wrota, na deszczu mokło i wichrem srodze było targane. Wyrwał je wreszcie i uniósł podmuch silniejszy, a utarzawszy dowoli w błocie, cisnął do kałuży, gdzie marnie krótkiego dokonało żywota.

Przy stole żadnej o onem mowy nie było. Unikał jej pan cześnik z rozmysłem, a i jenerał, wiedzący, gdzie raki zimują, tak dyszkursem kierował, aby o ów objekt, broń Boże, nie zahaczyć.

Dopiero przy ostatniej kolejce, gdy już od stołu wstawać miano, pan Mokrzecki, symulując ziewnięcie, tonem rzekomo obojętnym, zagadnie:

— A ów fascykuł skąd?...

I podkreślił zapytanie ruchem głowy w stronę wrót wjazdowych.

Dopiero stary Hryniewiecki z pasyą splunie i, namarszczywszy się, rzecze:

— Skądżeby, jak nie od tej pohanej pieniaczki, Girgasiny z zaścianka!...

Cisza po tem wyznaniu nastąpiła — cisza tak wielka, że głośnym wydał się w niej stłumiony a tryumfujący śmieszek pana Pafnucego, choć ten, wesołości swej folgując, usta rękawem zatykał...

IV.

— Ojciec przeor mocno w tym momencie occupatus. Przyjąć waszmości pana i dobrodzieja nie może.

— Sprawa moja krótka a pilna. Sumę przywiozłem, którą świętej pamięci małżonka moja na klasztor ojców wielebnych zapisała.

— Ubożuchny jest nasz klasztorek i posłów takich z kontentacyą niezmierną przyjmuje. Wszelako ojciec przeor nullo modo widzialnym być teraz nie może. Chyba przeto waszmość pan i dobrodziej dłuższą chwilę na jego przewielebność oczekiwać zechcesz.

— Pilno mi jechać dalej, ojcze wielebny. Przed nocą wyruszyć radbym, a dzień w decembrze to jeno mignie...

— Ważąc w sercu wielką necessitas braciszków klasztornych z niemniejszą estymą, tak godnej personie należną — nie widzę, niestety, sposobu wybrnięcia z tego labiryntu...

— Czy ojciec przeor w chórze zabawiony? Czy z szafarzem lub piwnicznym dłuższą odbywa naradę? A może — quod Deus avertat! — niedyspozyt?

— Ni to, ni tamto. Jego przewielebność w tym momencie — Dzieciątko kołysze.

Pan Mokrzecki wytrzeszczył oczy na braciszka, który, nieświadom wywołanego przez się zdumienia, bawił się niewinnie wiszącymi na habicie ogórkami.

— Dzieciątko?... — wykrztusił głosem prawie gniewnym, jakby podejrzywał, że zeń żarty sobie stroją.

Z kolei zadziwił się braciszek...

A gdy tak obaj stali, wpatrując się w siebie rozszerzonemi nad miarę oczyma, umitygował ich towarzyszący cześnikowi pan Pafnucy. Zwyczajów bernardyńskich świadomszy, odrazu zrozumiał, o co idzie.

— Wielce świątobliwa to zabawka... — wyrzekł, głowę nizko pochylając. — Radość z niej w niebiesiech, a na ziemi zbudowanie dobrym i wierzącym.

Przytaknął głową braciszek — on zaś, zwrot wydworny czyniąc, dokończył:

— Czemużbyśmy przecie i my uczestnikami onej świętości być nie mogli? Toć, dzięki Najwyższemu, nie Żydzi jesteśmy, ani insze pogany!...

Miło uśmiechnął się braciszek.

— Byłoby nieprzystojnie, i owszem cale po barbarzyńsku, oponować waszmości panu i dobrodziejowi. Przed tymi, co są dona ferentes, wszystkie drzwi stać muszą otworem. Więc, jeśli wola waszmościów panów i dobrodziejów, proszę za mną. Ale śpieszyć nam trzeba, już bowiem śpiewy słyszę.

Poprowadził ich długim, cegłami wyłożonym korytarzem, gdzie po ścianach żarliwiec jakiś, pendzlem władający, wymalował całe szeregi nabożnych alegoryi, najzatwardzialsze serca zmiękczyć mogących — z niezmierną profuzyą barwy krwisto-czerwonej i farbkowoniebieskiej.

Weszli do wielkiej komnaty, huczącej śpiewem chóralnym, i zatrzymali się w progu — olśnieni.

Ukośne promienie zimowego, a przecie jaskrawego jeszcze słońca, wpadające przez zakratowane okna, mieszały się ze światłem mnóstwa świec woskowych i lampek, kołyszących się na srebrnych łańcuszkach — a takoż z blaskiem altembasów, aksamitów, jasnych, srebrem i złotem szytych makat oraz perskich kobierczyków.

Dym ambry i innych, w trybularzu palonych, wonności, niebieską chmurą w powietrzu wisiał.

Na środku komnaty stała kołyska. Przed kołyską, w pół okręgu koła, klęczało całe zgromadzenie, wszyscy patres i fratres, z płonącemi świecami w rękach. Za nimi, oraz z drugiej strony kołyski, również na klęczkach i również ze świecami, cisnął się lud pobożny — nie pospólstwo wszelako, lecz ichmoście, jejmoście i jejmościanki, bliżej z klasztorem związani, tak z miasteczka, jak i z dworów okolicznych.

Kołyska była taka, że i królewicz-by się w niej przespał — w koronki cieniuchne spowita, wstęgami jedwabnemi fruwająca, puchem wysłana. Jeszcze ją cne ręce zamożnych dobrodziejek klasztoru sznurami korali i pereł obwiesiły i w mnóstwo splendorów bogatych przybrały.

Wśród koronek, wstąg i świecideł klejnotnych, na poduszeczce puchowej, pod aksamitną kołderką, któż to spoczywa w giezłeczku batystowem, rumianiuchny, jak najdostalsza reneta, z nie zmrużonemi, błyszczącemi, jak kryształ, oczętami, w nimbusie złotych, jedwabnych, jakby słońcem prześwieconych, włosków?

Jezusek spoczywa maleńki, Dzieciątko Boże in effigie, figurka przenajcudniejsza, z wosku misternie wyrobiona, wielkości przyrodzonej, farbami wybornemi umalowana, mająca w źrenicach wielkie, brylantowe solitery, przez jaśnie wielmożnego wojewodę ad hoc klasztorowi wypożyczone.

Gdzie Dzieciątko, tam być musi i Matka... Jakoż stoi u wezgłowia Najświętsza Panienka, ad instar wielkiej damy, któraby i na królewskich pokojach rum wywołała.

Gdyby nie mała, pozłocista koronka, na samym wierzchołku sutego, na drutach nastrzępionego kornetu nasadzona, łacnoby kto wziął Matkę Bożą za wydworną kasztelanowę albo wojewodzinę, »w gościa jadącą. Bławatna na onej suknia barwy słomkowej, w wielkie bukiety róż ponsowych i bzu białego, z rękawami krótkimi, do których przyszyto sowite, koronkowe, do samej pięści sięgające angażanty. Z tyłu sukni, od karku poczynając przez całą długość figury, idzie fałda wydatna — jak to zawżdy bywa przy tego rodzaju mantaszustach, szamerlakach czy szlomprach, bo trudno wszystkie nazwy stroju białogłowskiego zapamiętać. Nie brak takoż długiego na dwa łokcie ruchu, nowomodnie ogonem nazywanego. Na piersi, do połowy odkrytej, chusteczka leży, na krzyż spięta, z leciuchnej, jakby pajęczej, złotem i srebrem dzianej, tkaniny. Piękne w uszach wisiorki i na rękach manele skrzą się blaskiem drogich kamieni.

Obok Bożej Rodzicielki, wspiera się na lasce wysokiej dostojny starzec, z białą, jak śnieg, brodą, w bogatych, jedwabnych, wesołej barwy, szatach, kroju wszakże starożydowskiego. Święty Józef to jest, nieodstępny Najświętszej Panienki i Dzieciątka Bożego towarzysz.

Ledwie pan cześnik z rezydentem próg przestąpili, zaraz im sługa kościelny świece zapalone podał. Uklękli z onemi pobożnie i ciekawym wzrokiem przyglądać się jęli obrzędowi, który był cale ekstraordynaryjny.

Któż to bowiem czynność piastunki przy kołysce sprawował i ostrożnie, z macierzyńskim iście afektem, onę kolebał? Oto we własnych personach: ojciec przeor i ojciec gwardyan.

Klęczęli po obu stronach kołyski, wzajem ją ku sobie popychając i tworząc figurami swemi prawdziwą antytezys: przeor dorodny i czerwony, jak ćwikła, tuszy, nawet na bernacha, zdumiewającej; gwardyan zasie chuderlawy i żółty, jakby się w szafranie wykąpał.

Gdy już ono kolebanie moment dłuższy trwało, najprzewielebniejszy oczy wzniesie do powały i zaintonuje kolendę. Głosem cale cienkim i zgoła nie takim, jakiego po takowym olbrzymie można było oczekiwać, zacznie:

— A cóż z tą Dzieciną będziem czynili, Pastuszkowie mili, że się nam kwili?

Odpowiedział mu natychmiast chór, do którego i cześnik z rezydentem głosy swoje dołączyli :

— Zaśpiewajmy Mu wesoło

I obróćmy się z Niem wkoło — Hoc, hoc, hoc, hoc!

Niezbyt składnie poszła ta pierwsza strofa— ile, że szewiec pewien z miasteczka, kęs sobie podpiwszy, melodyę z niewłaściwej wziął nuty, a nosa, tabaką zapchanego, oczyścić zaniedbawszy, iście klarynetowym beczał głosem.

Nie było czasu na korekturę; strofa następna popłynęła tymże kształtem, co pierwsza. Przeor zaczął solo basso:

— Czy bez Matuleńki płacze Dziecina? Więc Ją do miłego zaprośmy Syna.

Brzmiało to na podobieństwo inwokacyi. Więc odezwą się zaraz żałosne nawoływania — przeważnie białogłowskie dyszkanty:

— Mama! Mama! do Dziecięcia! Utul tego płacz Panięcia!

Ma, ma, ma, ma!

Były te wołania haniebnie czułe i roztkliwiające — nadewszystko ostatnia przyśpiewka, w której zdało się niejednemu słyszeć kwilenie dziecięce.

Jaki-taki nos wytarł z hałasem, aby się płaczu uchronić — wszystkie zaś oczy wbite były w Przenajświętszą Panienkę, jakby Ją do spełnienia macierzyńskiej powinności obligując. Ona stała sztywno, boć trudno kukle woskowej z miejsca ruszyć; brylantowe wszakże źrenice ekstraordynaryjnie błyszczały, — łzami, rzekłby kto, nabrzmiałe...

Ale ów smętny afekt trwał niedługo. Poweselała cna kompania, gdy przeor raźnie za krzyknął:

— A my Pacholęciu w dudki zagrajmy I na piszczałeczkach rozweselajmy...

Dopieroż hukną wszyscy z niemałem ukontentowaniem:

— Li-li-li-li, moje dudki! Skacz, Robaczku nasz malutki! Li, li, li, li!

Aż tu i kapela klasztorna, na chórku ulokowana, a tego momentu wyczekująca, urznie fortissimo, aż szyby zabrzęczały i Dzieciątko w kołysce drgnęło... Flety i klarynety, oboje i pikuliny zaświegotały rozgłośnie, niby ptaszkowie w gaju o majowym rozświcie.

Wesołe »li-li« dzwoniło długo w powietrzu, napełniając wszystkie kąty izby i wszystkie załomy sklepienia, aż wreszcie ścichło i jakbv roztajało, pozostawiając w duszach smutek a żal...

Po odśpiewaniu kolendy, przeorowi wstać wypadało z klęczek — łacniej bywa przecie niekiedy rzecz takową pomyśleć i wymówić, niż wykonać.

Podsadzili się pod jego przewielebność: zakrystyan i organista, ale gdzie! —tyle jeno, że. mu habitu pod pachami naderwali. Posunie się przeto z pomocą imćpan Mokrzecki, wezwawszy ku posiłkowi sąsiada swego, męża z obliczem statecznem, choć, jak się później (nie bez zawstydzenia niejakiego) okazało, człeka profesyi rzeźnickiej.

Samoćwierć, unitis viribus, dobrze się przy tem zasapawszy i napociwszy, dźwignęli ichmoście on kolos przewielebny w górę i na rodzonych nogach ustawili.

Stęknął przeor; chustą, z rękawa dobytą, czoło otarł, głęboko odetchnął i do adherentów swych z wdzięcznym obrócił się uśmiechem. Potem, głosem nie nazbyt grubym, odmawiać jął modlitwę, do okoliczności zastosowaną.

In tractu onej modlitwy, Dzieciątko Boże kolebał ojciec gwardyan, z kolan nie powstając.

Z kolei, podano przeorowi trybularz, a on nim długo, na wszystkie cztery strony, machał, napełniając izbę wonnym, niebieskim dymem. Dopieroż zaczęto kichać, grubo i cienko, strzeliście i tak, jakby na panewce spaliło — dym bowiem był gryzący i srodze w nosach wiercił.

Wszelako kichała jeno strona świecka, wszystkie zaś nosy klasztorne uroczyście milczały — jako że abusus tabakowy już je bvł na wszelkie aromaty znieczulił.

Po krótkiej benedykcyi i aspersyi, gdy już kroplisty deszcz wody święconej obficie zmoczył podgolone lub całkiem gołe łby szlacheckie i mieszczańskie — porwali się wszyscy z kolan i hałaśliwie do wyjścia cisnęli.

Nabożna zabawka była skończona — powtórzyć się zaś nie miała, aż dopiero za rok calusieńki.

Pan cześnik posunął za przeorem do zakrystii, aby zaraz, gdy się ów z szat pontyfikalnych rozbierze, sprawę załatwić i w dalszą drogę jechać. Na noc wyruszyć zamierzał — spieszno mu bowiem było do córki najstarszej, która w klasztorze Panien Benedyktynek nowicyat odprawiała, do klasztoru zaś onego było mil ośm z ogonem.

— Festina lente, dobrodzieju mój — cienko a przeciągle zaśpiewał reverendissimus, gdy przełożeń pana Mokrzeckiego wysłuchał. —

Za przywiezione dukaciki do stóp dobrodziejowi memu upadnę (cześnik zadrżał na myśl, że to in effectu stać się może); Msze solenne pro defunctam zaordynuję; cne imię Mokrzeckich na dyamencie serca wyrznę i do końca życia konserwować będę — ale klasztorek zamknąć kazałem i nikt już stąd, aż do dnia jutrzejszego, nie zostanie wypuszczon.

Pan cześnik jął stawiać swoje racye — przeor słuchać ich nawet nie chciał.

— Ani siostrzyczki wielebne nie palą się, ani nikt dobrodzieja mego nie goni, ani salus Reipublicae od tej podróży zawisł. Klasztorek, acz ubożuchny, postara się, aby gość tak dostojny miał co na ząbek położyć. Jest-ci tu jeziorko, jest i loszek, niewieliczki wprawdzie, lecz i niepróżny — przy piątku, znajdzie się dla dobrodzieja mego rybka, która i pływać w czem będzie miała...

— Konie mam swoje... — bronił się cześnik nieco już miękcej. — Woźnica i pacholik na mrozie ziębną...

— Koniki dobrodzieja mego już od godziny chrupią klasztorny owiesek; ludzie oddawna pod dachem, z czeladzią naszą ciepłem piwkiem się zagrzewają...

Cóż było czynić! Reverendissimus miał tak przekonywający sposób mówienia — przytem swą kolosalną figurą drzwi zasłaniając, tak całkowicie odwrót uniemożliwiał...

Został cześnik w klasztorze — i nie pożałował tego. Uraczono go wieczerzą, jakiejby i doma nie znalazł, a gdy z Pafciem udał się na spoczynek, stwierdził z rozkoszą, że poczciwi ojcowie nietylko o pierzynie, ale i o puchówkach dla swych gości nie zapomnieli.

Spał wyśmienicie — sny zasie miał wielce osobliwe, choć nie nazbyt przykre.

Śniło mu się, że na cudnym, wyzłacanym okręciku przez morze tokajowe żegluje; pobocz zaś, z prawej i lewej strony, równo z nim, płyną dwa olbrzymie delfiny i ów okręcik łagodnie kolebią...

Jeden z delfinów miał głowę ojca przeora, drugi — gwardyana.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej