Teodor Tomasz Jeż

SŁOWIAŃSKI HERCOG 4

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAL XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

ROZDZIAŁ XX.

SŁOWIAŃSKI HERCOG

Powieść w 4 tomach na tle dziejów Słowiańszczyzny Południowej.

Tom IV.

Jeż Teodor Tomasz

ROZDZIAŁ I.

PO LATACH A LATACH.

Włóczyliśmy się z bohaterem, a raczej z półbohaterem naszym po świecie i oto znów, niby do przystani, zawijamy z nim do Krupaca.

Kto się spodziewa, że z okazyi zawinięcia tego powtórzymy poetyczne ścian rodzinnych powitanie: "Wszystko tak jak było, tylko się ku starości nieco pochyliło", ten się grubo myli. Przeciwnie: nie jak było. Pozostało w stanie dawniejszym to jeno, co z rąk natury wyszło: wyspa, jezioro, góry w około, niebo nad górami — zresztą wszystko zmieniło się z gruntu. Na miejscu zamku starego stanął zamek odnowiony, to jest, rozszerzony i podniesiony, przyozdobiony na zewnątrz i wewnątrz. Z dawnego nie pozostało prawie nic — fundamenta tylko, i to niewszystkie, wzniosła się bowiem budowla całkowicie nowa, w odniesieniu do której ta, co dawniej stanowiła korpus główny, zamieniła się na pawilon, przeznaczony na pomieszczenie dla służby. Dawniej zamek przedstawiał się, jako utopion niby w gęstwinie zielonej, z pośrodka której przebijały się siwe mury i wyskakiwały sędziwe baszty; obecnie uwydatnił się, podrósł, gęstwina stanęła względem niego jako obwódka, osłaniająca część dolną. Przybyło baszt i zębów i strzelnic - pozór ogólny zapowiadał zdaleka, że tu mieszka włastielin wielki, wielikasz w znaczeniu całem.

Jakaż była racya zmiany tej?

Zmiana nie ograniczała się na zamku samym, na wyspie. Rozciągała się ona i na zewnętrzny jeziora brzeg, mianowicie na ten punkt, mimo którego najbliżej przechodziła droga, prowadząca z Niksicza do Dubrownika. W punkcie tym stanęło miasteczko, wywołane niby z pod ziemi uderzeniem różczki czarodziejskiej — sformowało się ulic kilka, wpadających do placu obszernego, a przy ulicach i do koła placu wznosiły się domy i domki, różne wielkością i strukturą, podobne jeno z tego, że wszystkie były jakby z igły, nowe, świeże, w części niepokończone. Miasteczko też owe pełnem było mularzy i cieśli, tu wykończających, owdzie fundamenta zakładających. Na plac wychodziło gospód kilka, dwie wielkie, inne pomniejsze, zaznaczone wiechami; widać też było i sklepiki z rozmaitego rodzaju towarami; przy jednej z połaci placu wznosiła się budowla kopulasta, której kształty znamionowały świątynię — ta znajdowała się w stanie, trzymającym środek pomiędzy szkieletem a budynkiem skończonym, otaczały ją rusztowania, na których pracowali mularze z widocznym pośpiechem, zachęcając jeden drugiego słowem i zachęcając się pieśnią, której strofa każda kończyła się zwrotką:

"Wojewoda płaci, wojewoda nagli.
Hej, żywo! hej żywo!.."

— O, majka Dżurowa!.. — odezwał się jeden, układając kamienie i cementem je zalewając. Jak to on tę pieśń misternie ułożył!..

— Jemu to idzie, niby z kłębka — odezwał się drugi.

— Jemu by nie zidarem być, a pieśniarzem...

— Musiałby się pierwej oślepić dać...

— Niechby się oślepił!.. Nie żal oczów za perpery... Ileż to mu wojewoda za tę pieśń dał?

— Pięć perperów w złocie...

— O... Zidar na pięć perperów w złocie pracować musi pół roku...

— Trafiło się... Pieśń Dżurowa wpadła w ucho wojewodzie w dobrą godzinę, był w ochocie i perpery rzucał... Niezawsze to się zdarza...

— Naszemu wojewodzie — odparł mularz pierwszy — zdarza się to częściej jak innemu...

— Niezawsze jednak... Ileż to Dżurowych pieśni obijało się o uszy jego, a nie zapłacił, tylko za tę jedną... I ta, gdyby ją usłyszał po ukończeniu porozpoczynanych budowli, ani by uważał na nią... Zapłacił nie za pieśń, ale za zachętę do pośpiechu w robocie...

Pierwszy mularz mruknął pod nosem coś niezrozumiałego i rzekł do drugiego półgłosem:

— Czy ty wiesz, dla czego to tak spieszyć ze skończeniem kościoła nakazano?..

— I wiem i nie wiem... — odrzekł zapytany. Cóś niby wedle króla.

— Wedle króla... Wojewodzinie we śnie pokazał się nieboszczyk wojewoda i powiedział, że póki się ten kościół nie skończy, póty stary król nie umrze... Oto dlaczego tak pośpieszać nakazano... Rozumiesz?!.

— Hm... I cóż to z tego wojewodzie przyjdzie?..

— Co przyjdzie!.. — odparł pierwszy. Czy ja wiem!.. Niedarmo on o cesarzów i o ojca świętego się ocierał lat tyle... Coś on musi mieć w głowie... Zresztą... na cóżby się nieboszczyk pokazywał?..

O iakim to nieboszczyku mowa? — zapyta czytelnik.

Ach! nieboszczyków mamy do przedstawienia galeryę. Wymienimy ich w porządku chronologicznym. Przenieśli się do żywota lepszego Wukac i Wukacowa, rodzice bohatera naszego, za nimi poszedł poczciwy kapelan zamkowy, a za kapelanem cesarz Zygmunt. Smierć dwóch tych ostatnich nastąpiła równocześnie, jeden zgasi w Krupacu, drugi w mieście Znajmo na Morawie; nie mieli ze sobą, za życia spólnego nic, nie znali się, nie widzieli nigdy; dopiero śmierć ich zjednoczyła.

Mniejsza jednak o to. Mało kogo zapewne obchodzi los, jaki spotkał duszę pysznego cesarza. Wyznamy, że i nas obchodzi to bez porównania mniej, aniżeli to, co powie czytelnik, postrzegając w opowiadaniu naszem lukę chronologiczną ogromną. Cóż się stało od bitwy pod Tachowem do śmierci Zygmunta? Stało się rzeczy ważnych wiele; zdarzenia następowały po zdarzeniach: w zdarzeniach tych atoli bohater nasz nie odgrywał roli wydatnej — był widzem, świadkiem prostym, postawionym w warunkach widzenia dokładnego, to, jest, takiego, który ogląda spód karty, ale rola jego była bierną. Zygmunt, naprzykład, dwie sprawił sobie koronacye, jedną w Medyolanie, drugą w Rzymie; Stefan patrzał na to. Przed koronacyą rzymską bawił długo w Siennie, gdzie czas spędzał na rozmowach pobożnych z Włochem pustelnikiem i na romansie z piękną Włoszką; Stefan patrzał na to. Ustanowił hero państwa, którym po dziś dzień posługuje się Austrya; Stefan patrzał na to. Pacyfikował Czechów na podstawie czterech artykułów i nie miał nic pilniejszego, jak artykułów owych nie dotrzymać; Stefan patrzał na to. Patrzał w końcu na śmierć monarchy tego, patrzał na pogrzeb jego i, po pogrzebie nie byłby wiedział co począć ze sobą, gdyby nie graf Herman i nie cesarzowa Barbara, którzy go jeszcze na czas jakiś zatrzymali

— Pozostań, krewniaku... pozostań... — mówili.

Pozostał — z cesarzową.

Tak się był nałożył do przybocznikostwa cesarskiego, że chętnie byłby się klamki Alberta II-go chwycił, ten jednak miał ludzi swoich, którzy stanowiska wszystkie przy nim zawczasu pozajmowali i Stefanowi naszemu ani się zbliżyć dali. Chcąc nie chcąc przeto, zajął stanowisko pocieszyciela w strapieniu - w strapieniu rzeczywistem, nietyle z wdowieństwa ile z dwóch innych pochodzącemu źródeł: od cesarza nowego, który nie lubił małżonki teścia, i od Czechów, którzy raczącej ich obecnością swoją Barbarze czarną okazywali niewdzięczność. Patrzał na szykany, jakich ona celem była, patrzał na to rok z czemeś i zamierzał już własnemu pozostawić ją losowi, nie wiedział jeno jakim usunięcie się swoje od dworu pozorem osłonić, gdy los, sprzyjający mu stale, nastręczył pozór, osłaniający go zupełnie. Był to nie pozór, a racya jaknajsłuszniejsza.

Stryj umarł.

Sandał Chranicz, wojewoda Zachłumia, ban i wielki wojewoda bośniacki, wojewoda krain pomorskich, obywatel wenecki, obywatel dubrownicki, pan włości licznych i skarbów nieprzebranych, Sandał Chranicz do wieczności się przeniósł.

Wiadomość ta spadła na Stefana naszego, jakby grom z nieba jasnego. Nie była ona nadzwyczajnością żadną, śmiertelność bowiem śmiertelnika jest udziałem, miała atoli nadzwyczajności pozory wszelkie, z tej przyczyny że Stefan, nie wiedząc wcale o tem, tego był przekonania, że stryj nie umrze nigdy. Tak przywykł do życia jego, że śmierci dla niego nie przypuszczał wcale. Prędzej śmierci spodziewał się dla siebie, pomimo że znajdował się właśnie w sile wieku i w pełnym rozwoju apetytu, wziętego w znaczeniu jadalnem i pijalnem. To też wiadomość ta zdumiła go; że zaś przyszła z Cylei wraz z wezwaniem, ażeby się conajrychlej w drogę wybierał i do Cylei zajechał, przeto wdowa cezara sama go wyprawiła.

— Jedź... — słowa jej były — jedź krewniaku zacny, przyjacielu wierny, rycerzu dobry, mistrzu orderu smoka (na mistrza przy okazyi pewnej w Siennie awansowany został)... jedź, pozostawiając nas pod podwójnym ciężarem) niegodziwości zięcia cesarskiego i niewdzięczności narodu czeskiego i unosząc w duszy to przeświadczenie, że wdowa Zygmunta chowa dla ciebie w sercu nigdy niewygasłe uczucie życzliwości, niestety! jałowej obecnie... Gdybyś odjeżdżał za życia nieodżałowanej pamięci małżonka naszego!.. Cesarz nieboszczyk, teraz ci tę tajemnicę stanu wyjawić mogę, żywił zamiar podniesienia Zachłumią do godności księztwa imperyi.. Wiedz przeto, coś stracił... Straciliśmy my, straciłeś ty, stracił każdy...Żegnała go z błogosławieństwem i ze łzami, a gdy już odchodzić miał, przypomniała sobie jeszcze jedno.

— Spotkasz tam — rzekła z uśmiechem — rycerza, Rudolfa von Billig...

Stefan żachnął się i to nazwisko przypominając sobie nagle, i zdziwion wielce tem, że najjaśniejsza pani wie o istnieniu osobistości tej.

— Jest to rycerz nasz... — dodała. Pozdrów go od nas i wręcz mu ten mały upominek, świadczący że pamiętamy o tym, co się poświęcił liberyi naszej...

Podała Stefanowi sakiewkę z dukatami i ten, z upominkiem tym w kieszeni, puścił się w drogę z powrotem z Wasą, z jednym otrokiem (trzech innych gdzieś się zaprzepaściło w ciągu lat) i z przynajętemi pachołkami. Z Pragi, gdzie cesarzowa wdowa rezydowała, jechał na Wiedeń, na Grodziec (Gratz) i na Cyleję. Tak mu droga wypadała. W Wiedniu meldował się cesarzowi: odprawion atoli został z kwitkiem — Albert II nie przypuścił go nawet przed oblicze swoje. W Grodźcu, książe Fryderyk zatrzymał go przez trzy dni; proponował mu, ażeby pozostał na dłużej, chociażby na zawsze, zrozumiał jednak, że kto ma województwo do odziedziczenia temu pośpieszać wypada.

— Pośpieszaj... — słowa jego. Pamiętaj jednak, że ciebie kocham, bardzo kocham... Pamiętaj oraz na słowo... — dodał ze skinieniem znaczącem.

— O... co do tego... bądź wasza książęca mość spokojnym.

— Wystawiłem ci na pargaminie dyplom na wdzięczność, za uratowanie mi życia w batalii pod Tachowem... Zachowujesz go?..

— Zachowuję... razem z dyplomami, jakiemi obdarzyć mnie raczył cesarz nieboszczyk za oddane mu usługi... W Cylei graf Herman, który przyjął i podejmował bohatera naszego z gościnnością jaknajwiększą, nie zatrzymał go jednak długo przeciwnie, naglił, ażeby pośpieszał, a to na podstawie rozmowy, jaką z nim miał i którą pod postacią traktatu formalnego skrystalizował. Zaczęło się tak:

— Czy ty wiesz?.. — zapytał graf.

— O czem?.. — odrzekł Stefan.

— O tem, że jestem po Twrtku II następcą na tron bośniacki?...

— Hm... — Stefan się uśmiechnął.

— Wiedziałeś więc... Nie miałem potrzeby ukrywać tego przed tobą; nie miałem jednak potrzeby mówić o tem... Teraz atoli, po śmierci Zygmunta, stosunki zmieniły się znacznie... Cesarz Albert zechce może prawa moje popierać; może jednak nie zechce... Trudno na niego liczyć i dla tego należy nam związać się przyjaźnią wzajemną, potrzeba nam zawrzeć przymierze zaczepno-odporne na wypadek wszelki... Możesz być przygodnym mnie, ja mogę być przygodnym tobie... Czy nie tak?..

— Tak... — odparł Stefan i dodał nieśmiało: Cesarz nieboszczyk żywił zamiar podniesienia Zachłumia do godności księztwa imperyi...

— Ba... Ja sam zamiar ten mu podszepnąłem... Nieszczęście chciało — tu westchnął głęboko — umarł zawcześnie... Nie pozostaje przeto mnie i tobie nic innego, jak w ten się urządzić sposób, ażebyś ty pomagał mnie, a ja tobie...

Stefan skinął głową i mrugnął oczami.

 — Gdy bowiem — ciągnął graf — królem Bośnii zostanę, to stosunek pomiędzy inną a tobą takim będzie zupełnie, jaki był pomiędzy Jagiełłą a Witoldem... Nieprawdaż?...

— Prawda... Boga mi...

— Owóż, gdyby się był Jagiełło temu nie opierał, ażeby Witołd królem został, byłby został... Czy tak?...

— Byłby mu Jagiełło sam dostawił tę koronę, którą...

— Nie to... — przerwał graf. Byłby cesarza pominął a wyjednał koronę wprost u ojca świętego. Owoż, gdy królem Bośnii zostanę, rzecz ta co się tyczy księztwa chumskiego, do zrobienia będzie...

— Boga mi!... — zawołał Stefan, wpatrując się grafowi Hermanowi w oczy.

— Widzisz więc...

— A czy nie możnaby Zachłuma, zamiast na księztwo, na królestwo wysadzić?..

— Możnaby... nie odrazu jednak... To iść musi porządkiem... Z województwa księztwo, z księztwa...

— Wielkie księztwo... — podpowiedział Stefan.

— Niekoniecznie... Można już z księztwa królestwo robić, ale nie robi się ono samo... Owóż, gdy zobowiążemy się, w każdym razie i w wypadku każdym, stawać ja za ciebie, ty za mnie, to dojdziesz do księztwa naprzód, dojdziesz do królestwa następnie, dojdziesz do wszystkiego...

— E!.. — zawołał Stefan, dłoń podnosząc. No!... kiedy tak... zawierajmy przymierze!..

— Chodzi tylko o to, ażebyś podpisał...

— Dawaj... podpisze...

Dokument w rzeczy samej był gotów; spisany we dwóch egzemplarzach, zawierał w sobie formalne ze strony Stefana zobowiązanie się, wprowadzenia, po śmierci Twrtka II, na tron bośniacki Hermana grafa Cylei, który ze swej strony, zobowiązywał się uwzględniać żądania, z jakiemi wystąpi wojewoda chumski, jeżeli urzeczywistnienie żądań owych możliwem się okaże.

Warunkowość zobowiązań, jakie graf brał na siebie, uderzyła Stefana. Zareklamował przeciwko niej, powiadając że to niejasne.

— Alboż ty wiesz jasno, co ci żądać przyjdzie!.. — odparł graf. Tak długo nie było cię na gruncie, na którym zostawiłeś żonę i dzieci, z któremi, jeżeli nie poradzić, to rozmówić się musisz... Masz syna dorosłego...

— Prawda!.. — podchwycił Stefan, któremu Helena nagle w oczach stanęła. Żona... dzieci... syn dorosły...

— Widzisz więc, że w traktacie naszym wszystko jasne... i że interes twój wymaga, ażebyś mi pomagał z całej duszy i z serca całego...

— Tak... Boga mi... to prawda..

— Tem bardziej, że... — tu graf dłonie podniósł i w tył memi rzucił — zajść mogą okoliczności niespodziane i nieprzewidywane... Zajść mogą przeszkody ze strony pretendenta jakiego...

— Jakiegożby?.. Tomasza chyba?..

— Ha!.. z rąk się wypsnął...

— Jakto?.. Więc... on istnieje?..

— Na pewne nie wiadomo.. Najjaśniejsza pani, siostra moja, własnemi palcami do piętna się tego dotykała, tylko, niestety!.. — tu westchnął — zapóźno znać mi o tem dała... Skryć się umiał... Czy jednak gdzie nie przepadł to zagadką pozostaje... Zagadka ta przeto, rozwiązać się może w chwili śmierci Twrtka, a wówczas... — dokończył giestem. Widzisz więc jakiej to wagi jest przymierze pomiędzy mną a tobą...

— O tak... ogromnej wagi... — odrzekł Stefan przekonany. Stać powinniśmy murem, jeden za dziesięciu...

— Jedziesz na Sutysko?... — zapytał graf.

— Droga mi tędy wypada... Mógłbym wprawdzie wyminąć...

— Nie... - podchwycił graf Herman — wymijać nie należy... Owszem, przeciwnie, gdyby ci nawet drogi nałożyć przyszło, toś do Sutyska zajechać powinien i staremu hołd złożyć, a zarazem powiedzieć mu, że stronę moją trzymasz... Potrzeba zrobić to koniecznie... Przytem, mam ci do dania poufne zlecenie...

— Do króla?... — zapytał Stefan, widząc, że graf zwleka niby z mówieniem dalszem.

— Nie... hm... czy najjaśniejsza pani wręczyła ci upominek dla rycerza Rudolfa von Billig?...

— Wręczyła... sakiewkę barwy czarno-żółtej z dukatami...

— Ano... więc dobrze. Czy znasz Hansa Liederbilda?.., — Hansa Liederbilda?... — powtórzył Stefan, przypominając sobie.

— Gospoda w Sutysku... — podpowiedział graf.

— Aa!.. I jakżebym znać nie miał!.. Przecież w gospodzie Hansa przemieszkałem z Tomaszem Pungiczem... nie!... — poprawił się — z Tomaszem Ostoiczem, tydzień z górą...

— O! ten Tomasz... jak on sprytnie wszystkich w pole wyprowadzić potrafił!.. Hans nawet go nie przeczuł... No, mniejsza już jednak o to.. Owóż, powiedz Hansowi, do którego ci na znak pierścień dam, ażeby oczy szeroko otwierał i na baczności się miał... Jak tylko spostrzeże, że król chorować zaczyna, niech natychmiast gońców z Sutyska do Cylei wyprawia, ażebym, gdy konać zacznie, mógł na skonanie jego czekać w pobliżu... Rozumiesz?..

— Oo!.. odparł Stefan.

— Zresztą, wie już, co robić.. Niech jeno na to baczy, ażeby się Rudolf von Billig nie upił w momencie, kiedy największej trzeźwości jego będzie potrzeba...

W Sutysku znalazł wszystko po staremu, podstarzałe jeno znacznie. Król posunął się — ha ha! — starcem się zrobił. Hans zeszpakowaciał zupełnie; von Billig wzbogacił się w zmarszczki, fałdujące mu oblicze i czoło, wyniosłe z powodu absolutnego braku włosów na ciemieniu; Grgur Grguraszic pochylił się i zęby potracił, z którego to powodu szeplenił mówiąc.

Królowi niemałe przyjazd Stefana sprawił uradowanie. Że nie było baronów żadnych, więc nie udzielał mu posłuchania officyalnego i nie wydawał na cześć jego obiadu gala. Karmił jednak i poił, co wlezie — podziwiał apetyt gościa i prowadził z nim rozmowy poważne; gdy zaś ten powiedział mu, że wie o układzie we względzie następstwa tronu i gdy oświadczył, że stronę Hermana trzyma, odrzekł:

— Phm... Niedarmo oni ciebie lat tyle hołubili przy sobie.. Sądzono.. Do tronu bośniackiego Cylejczycy drą się od dawien dawna... Ot i wedrą się.. A!.. Co mi tam!... Mnie już niedługie po ziemi nogami plątanie... A czy cesarz Albert będzie grafa Hermana popierał?...

— Zdaje się...

— Bo on jakoś.. ani patrzy w tę stronę... Nie stanowi to iednak nic... — odpowiedział sam sobie. Suraba, majka niegowa!... nie patrzy, a widzi... Ha!... Niech sobie Herman następuje po mnie... Niech przychodzi Ostoicz... Jak oczy zamknę, to wszystko mi już będzie jedno...

Kiwał stary król głową i powieki zamrużał, to jedną to drugą.

W końcu ręką machnął.

Hansowi powtórzył Stefan zlecenie grafa. Niemiec się zmarszczył, ziewnął szeroko i odpowiedział:

— Schon gut... Ja tu na poście moim stoję, jak żóraw... Wysokość jego, Herr Graf, będzie miał za co Hansa Liederbilda po ramieniu poklepać... Już ja tu siebie z pewnością nie żałuję...

Rycerz Rudolf von Billig, gdy otrzymał czarno-żółtą sakiewkę z dukatami, wpadł w niemy zachwyt, w którym pozostawał godzinę z okładem. Sakiewka przed nim na stole leżała; on w nią oczy wlepił i tylko od czasu do czasu chrapał, nos marszcząc i dziąsła w pięć każdy osobno stojący zębów ozdobione pokazując. Z niemej tej kontemplacyi stanu wyprowadził go Hans, za pomocą dotknięcia się palcami do ramienia jego.

— Ha ha!... — krzyknął rycerz niby ze snu obudzony.

— Schowaj to... — rzekł Hans, oczami na sakiewkę zwracając.

— Ach!... — westchnął Rudolf von Billig. To ona... ona!.. ona!... — Dłonią czoło sobie przycisnął, oczy do góry wzniósł i zacharczał: ona!...

— Przysyła ci — słowa Hansa, którym towarzyszyło ukazanie na Stefana — przez tego szykownego kawalera rozkaz, ażebyś na poście moim stał...

— I imię jej sławił!... — patetycznie rycerz dodał. Pójdę!... — tu ramię podniósł. Pójdę... świat cały wyzwę do walki...

— Idź spać tymczasem..

— Hum!... przyjacielu!... ty jeden mnie rozumiesz... Stefan wywiązał się z poleceń wszystkich, bawił w Sutysku niedługo i pociągnął dalej, wyprowadzony o dni dwa drogi przez Grgura Grguraszica, z którym rozmowę przytoczymy poniżej.

ROZDZIAŁ II.

W DOMOWYCH PROGACH.

Grgur Grguraszic z polecenia, zdaje się, króla, towarzyszył Stefanowi, czyniąc honory stanowisku wysokiemu, jakie ten przez śmierć stryja zajął, należne. Tytułował go, dostojność wasza" i "wysokość wasza" i nie szczędził kadzideł, naturalnych w ustach dworaka. Stefana nie dziwiło to wszystko, znał przecie świat, był mężem w pełnej wieku sile, widział wiele, odbył tę szkołę, która we wieku onym poczytywaną była za najlepszą i najwyższą: przebył lat kilkanaście na dworze monarszym. Przyjmował więc kadzidła Grgura, jak na to zasługiwały, odpowiadał na nie łaskawie, jak się tego nauczył od Zygmunta cesarza i nie brał ich do serca, aż Grgur o drażliwą potrącił materyę. Wymówił z wykrzyknikiem imię i nazwisko towarzysza nie gdyś Stefana:

— A! Tomasz Pungicz...

— Ostoicz... — poprawił Stefan.

— No tak... pokazało się to później.. Przyznać jednak należy, że wyprowadził on zręcznie dostojność waszą w pole.

— Mnie nie tyle, co innych... Cóż mnie on wówczas obchodził!...

— Wówczas... Dziś jednak, czy nie obchodzi on wysokości waszej?...

Nie wiedział Stefan co odpowiedzieć na to. Zapytanie spadło na niego niespodzianie. Bąkać począł ni to, ni owo, aż Grgur zapytał go znów:

— Cobyś zrobił, wojewodo dostojny, gdyby po śmierci szczęśliwie nam dziś królującego pana. zgłosił się do tronu Tomasz Ostoicz?...

— Zgłosić się nie sztuka... — dał Stefan odpowiedź wymijającą.

— Czyby mógł liczyć na poparcie waszę?... — zapytał Grguraszic wręcz.

Stefan nie odpowiedział od razu Wyuczył się dyplomacyi u dworu. Pomyślał sobie o Grgurze: "podchodzi i chciałby mnie zahaczyć... nie głupim... " — Krzyknął więc:

— Bynajmniej!... Ja... ja!... wiem swoje... Ja mam drogę swoją!...

— Tylko... aby droga ta nie zaprowadziła wysokości waszej na karku złamanie... — zarzucił Grgur w formie uwagi. I ja coś wiem...

— Co?... — zapytał Stefan.

Grgur popatrzył mu w w oczy wzrokiem takim, jakby go na wylot chciał przeszyć, głową pokiwał, ręką machnął i odparł:

— A... Niech wysokość wasza zostanie przy swojem, ja przy swojem zostanę... Szkoda język strzępić...

Wyraźnie powiedzieć coś chciał, lecz Stefan, dyplomata, nie domyślił się chcenia tego, wydawało mu się bowiem, że ma do czynienia z Grgurem tym samym, a raczej, takim samym, jak ten, co przed laty służył Twrtkowi II za psa gończego w wyszukiwaniu Tomasza. Dyplomacya nie nauczyła go, że ludzie zmieniają się we względzie gustów, humoru, temperamentu i przekonań, zmieniają, się, dzięki tysiącom przyczyn, pomiędzy któremi nie najpodrzędniejszą rolę odgrywa uroczy brzęk kruszcu. Pewien mąż stanu powiedział, że nie masz sprawy tak złej, któraby, płacić mogąc, nie znalazła za pieniądze obrońców gorliwych. Jest to smutne świadectwo towarzystwu ludzkiemu wystawione. Tak jednak jest, niestety! Wszakże, dodaćby tu należało poprawkę, która sens świadectwa zmodyfikuje znacznie. Ogromne mnóstwo ludzi sprawę złą uważa za dobrą, jeżeli ta posiada pieniądze. Mnóstwo owe ludzi zostaje po prostu w błędzie — w stanie niewiadomości, grzechu nieczyniącej, pochodzącej z obrania sobie sprawdzianu, niemogącego być miarą dobroci spraw w żadnym razie Stefan nie zwracał na to uwagi i dla tego ocenić nie umiał zaczepek Grgura, który o czemeś wiedział, coś powiedzieć chciał; nie powiedział jednak nic, pożegnał Stefana i powrócił do Sutyska.

Stefan tedy, tą samą drogą, którą odjeżdżał niegdyś, obecnie powracał w domowe progi. Miejsca, budzące w nim wspomnienia, rozrzewniały go. Na góry rodzinne napatrzeć się dosyć nie mógł. A kiedy zabłyszczała mu w oczach jasna szyba Krupackiego jeziora, to nie był w stanie łez za powiekami powstrzymać.

— Patrz, Waso... — mówił. Widzisz... jezioro..

— Boga mi.. jezioro... — odrzekł Wąsa.

— I ostrów...

— I ostrów..

— Ach!., moi starzy...

Kiedy go gdzieś tam, w jednem z miast europejskich, wśród uroczystości dworskich, wiadomość o śmierci rodziców doszła była, to wówczas przyjął ją obojętnie, jak rzecz całkiem naturalną. Pomarli — należało się im to. W rozmowie jaką miał z Wasą z tego powodu, sam pierwszy uznał, iż zniedołężniałemu Wukacowi i przybitej niedołęstwem małżonka Wukacowej, ojcu i matce jego, nie pozostawało nic innego, jak tylko przenieść się do żywota lepszego. Wiadomość ta nie przerwała mu uczty, przy której zasiadał, nie zepsuła mu humoru. Tu atoli, znalazłszy się w obec widniejących w dali murów, pełnych wspomnieńo nich, doznał w piersi takiego ściśnienia, że nie to łez, ale płaczu głośnego powściągnąć nie mógł. Uderzył w szloch. Wąsa tyle posiadał taktu, że uszanował to jego rozrzewnienie, dał mu się wypłakać, a kiedy nad brzegiem, w punkcie gdzie przewóz niegdyś istniał, stanęli, wyręczając Stefana, w róg podróżny zadął. Zadął, echo tony podchwyciło i po górach je rozniosło. Czekali. Czekali jednak napróżno. Łódka nie wybiegła na zwierciadlaną szybę, w celu zabrania gości. Zniecierpliwiony Stefan, pochwycił róg, do ust przyłożył i wpędził weń "cały zapas ducha". Znów echo z tonami w przedrzeźniający zabawiło się sposób, znów czekali i znów napróżno.

— Eh!.. — zawołał Stefan. Cóż to znaczy?.. Ktoś tam jest przecię!..

Wpław się rzucił po dawnemu. Wąsa ze służbą na brzegu pozostał. Stefan sam wskoczył ca wyspę, pobiegł mąż czterdziestoletni jak biegał kiedy chłopięciem był i w bramie o gruzy się potknął. Stanął; okiem powiódł do koła: zewsząd ruina wielkiemi nań patrzała szczerbami, szczelinami i dziurami.. Podwórza trawa porosła, Po ścianach jaszczurki biegały. Z pod kamieni wąż wypełznął, łeb podniósł i patrzał na niego, jakby zapytać chciał:

— Ty tu po co?..

Na nieme to zapytanie odpowiedział Stefan krzykiem wielkim:

— Ja ruinę tę dźwignę i zrobię z niej stolicę województwa chumskiego!

Nocować nie mógł z jaszczurkami i wężami, wpław więc przebył jezioro napowrót i spędził noc nad brzegiem onego, przy ognisku, słuchając śpiewu puszczyków, które w opustoszałem gnieździły się zamczysku. Noc tę spędził bezsennie. Tworzył w wyobraźni plany rezydencyi przyszłej. Gdy dzień zaświtał, rozpowiadał Wąsie co i jak będzie-jaki na wyspie stanie dworzec wspaniały.

— A gdy-podchwycił Wąsa — stanie na wyspie dworzec, to na tem oto miejscu, gdzieśmy ognisko rozłożyli, założy się gród...

— Nie gadaj?..

— Zobaczysz...

Ze słowem tem wsiedli na koń i przez góry przeciągnęli do Dubrownika.

W Dubrowniku, wjeżdżając w bramę domu niegdyś Sandałowego, obecnie własnego, doznał znów w piersiach ściśnienia na wspomnienie Heleny i dzieci. Ściśnienie to wzrastało stopniowo, w miarę jak się przez podwórzec do krużganku zbliżał, zupełnie go jednak opuściło w krużganku, skutkiem nadziei zawiedzionej. Spodziewał się wypadnięcia Heleny — nie wypadła. Wyszło służby kilkoro i z tej jeden zadał mu zapytanie, kto on i zkąd?..

— Stefan Chranicz... ja... — odpowiedział. Cóż?.. Nie poznaje mnie tu nikt?..

Odpowiedź ta pobiegła do wnętrza domu i dopiero Helena wypadła.

Wypadła niewiasta — kat nie baba. Zatrzymała się na chwilkę, wzrokiem powiodła po Wąsie i pachołkach i zmierzywszy szybko męża z dołu do góry oczami...

— Stefan!. — krzyknęła.

Jak nie skoczy! jak go nie pochwyci w ramiona szerokie! jak nie przyciśnie do piersi szerokich! jak nim nie machnie! — aj — aj! Stefan, chłop nie ułomek, nie dał się. Spleceni ramionami, szamotali się przez chwilę, rzekłbyś dwaj zapaśnicy, pracujący który którego zmoże. Słychać jeno było oklaski pocałunków, podobnych, jednę do wystrzałów z pistoletu, drugie po odgłosu, jaki wydaje szpunt wydobywany z beczki. Szamotanie się, niewiadomo na czyjąby zwycięztwo przeważyło stronę, gdyby Helena nie uderzyła była w płacz. Łzy potokami lunęły jej z oczów i zcentralizowały siłę, która małżonka w objęciach trzymała. Otoczyła mu szyję ramieniem, pociągnęła za sobą, poprowadziła w głąb domu i posadziła, sama obok usiadłszy. Uściski się powtórzyły, wznawiały się kilkakrotnie, coraz to słabiej, aż w końcu ustały i Stefan mógł zwykłe w położeniu tego rodzaju zapytanie zadać:

— No i jakże?., cóż tu słychać?..

— Wojna!.. a !.. wojna!.. O wojna!.. — odrzekła, ramie prawe z pięścią zaciśniętą do góry podnosząc i brwi marszcząc. Wojna!.. Dobrze żeś przyjechał!.. Wojnę wydajemy natychmiast!..

— Komu?., o co?..

— Komu?.. Dubrownikowi... republice!.. — z przekąsnym dodała przyciskiem. Wydajemy jej wojnę natychmiast, tylko trochę po podróży odpoczniesz!..

— Za cóż jednak?..

— Myślisz że nie ma za co!.. Jeżeli tak myślisz, to nie myśl, proszę ciebie... Jest za co... Wyobraź jeno sobie... — tu palec demonstracyjnie do góry podniosła. Wyobraź sobie: zapisów... com się ja nie namęczyła, przez cały nieobecności twojej czas, i niczegom się o nim dowiedzieć nie mogła!.. O! dał mi się Dubrownik we znaki... Co ja się nie namęczyła!., co ja się nie namęczyła!.. Nieboszczyk milczał jak skała i wszyscy milczeli... Kustoszowi, do któregom się nakoniec, po długich a długich pytaniach, dopytała, do nóg się kłaniałam... Kłaniałam się kneziowi i członkom rady małej... Kłaniałam się członkom rady wielkiej... Płakałam przed ludźmi... Poruszałam niebo i ziemię... Nie pomogło nic!.

— Dowiesz się więc teraz!.. — wtrącił Stefan.

— A ba!..

— Powiem tobie..

— Tyś wiedział, wiem o tem i miałam do ciebie żal wielki, ale żal ten przeminął, gdym się dowiedziała, że Sandał nieboszczyk zapis zmienił.. stary, ten co za ciebie był, cofnął i spalił, a nowy spisał i w skrzyni złożył... Gdy mi ojciec Benon wiadomość tę dał, o małom się nie wściekła... Biegałam jak ta kura z jajkiem i łzamim się przed Dubrowniczanami zalewała..

— O cóż ci więc chodzi!., dowiesz się teraz...

— Tak... ale za męczarnie moje, za łzy, za nocy niedospane, za obiady niedojedzone, za zdrowie sterane, za lat tyle czyscowych katuszy, Dubrownikowi w ten nie w inny odpłacić należy sposób, ażeby w tym grodzie przeklętym kamień nie pozostał na kamieniu.. Na ciebiem tylko czekała... Ho ho!..

Podczas kiedy ona to prawiła, do komnaty cichym chodem wsunęła się dziewojka, zasługująca na to, ażeby jej spojrzenie poświęcić. Prześliczna! Od oka rzutu, do zganienia nie było w niej nic, zdawało się, jakby prosto z rąk tokarza wyszła, tak wszystko, co wdzięk dziewiczy stanowi, znajdowało się i na swojem miejscu, i w odpowiednim kształcie. Nic nadto i niczego niebrak. Szykowna, składna, wzrostem ni duża ni mała, silnie zbudowana, twarda, jędrna, usta jak korale, zęby jak perły, oczy barwy nieba południowego, warkocze płowe z odblaskiem czerwonawym, cera świeża, przygorzała nieco — weszła i spoglądając na wojewodę obok Heleny siedzącego, na poły z trwogą na poły z ciekawością, zbliżała się do niego. Stefan jak skoro ją zoczył, wnet zaprzestał zwracać uwagę na Heleny gadanie. Na wchodzącą wzrok zwrócił, widokiem jej oczy pasł i jakby się pytać zdawał zdziwieniem przejęty:

— Cóż to za zjawisko?..

Obecność dziewczyny tej wydała się mu zagadką, o rozwiązanie której zwrócił się do gadającej wciąż żony.

— Ilenko... a co to?.. — zapytał.

— Na!., a toć to córka twoja... Katarzyna... Stefan poskoczył.

Dziewczyna pogarnęła się do ojca, który wziął ją w objęcia swoje, wycałował i, wycałowawszy przypatrywał się jej, mówiąc:

— Córa moja?.. Katarzyna?.. Mój ty Boże!., cóż to się zrobiło!.. Tać jam ją tyćką zostawł!.. Teraz, co?., hej, dziewojka!..

Głową kręcił i cmokał, a powtarzał: — Bre... bre... bre...

Katarzyna przez ojca wycałowana, nabrała do niego śmiałości, której zrazu nie miała i w oczy mu z uroczym, miłości pełnym patrzyła uśmiechem.

— Ileż jej?. — zapytał.

— Ano... — odrzekła Helena — dziewiętnaście...

— Ani mi się śniło, żebym miał córkę taką...

— Widzisz... — a co!..

— Taką rzeczą, Władysław ma dwadzieścia... dwadzieścia i jeden...

— A tak...

— Włodek... siedemnaście, osiemnaście.. Stefan szesnaście...

— Tak jest... Czemużby nie mieli mieć tyle?..

— Hi hi!.. ha ha!.. Anim się tego spodziewa!!. Cóż...

— zwrócił się do córki z zapytaniem — radaś ojca przybyciu?..

— A i jakże!.. — odrzekło dziewczę z przymileniem.

— Gdzież bracia twoi..

— Me wiem, Boga mi... — odparła, na matkę z ukosa spoglądając. Władysław u Fiorinich chyba?.

— Cóż to za jedni?..

— Ah!.. — podchwyciła Helena — to ten kustosz, Boh by go pobio!.. co to go rada mała przy skrzyni z zapisami za dozorcę postawiła... garbaty, do człowieka niepodobny, od Boga napiętnowany, milczący...

— Cóż Władysław ma z nim do czynienia?..

— Nie z nim, ale... a!.. - ręką machnęła. Dużo by gadać o tem... Niechajno... rozpatrzysz się, to się o wszystkiem dowiesz... A tymczasem, powiem tobie, żeśmy się ciebie nie spodziewali jeszcze... Wyprawiłam ci wprawdzie gońca wnet po śmierci Sandała, ale, jak ludzie obrachowywali, toś ty nie powinien był przyjechać, jak aż za miesiąc dopiero...

— Jam gońca nie widział wcale...

— No... a jakże to?..

— O śmierci stryja dał mi znać graf cylejski...

— Zkądże wiedział graf ten?..

— Nie wiem... przez kupców zapewne... Przebywałem w Pradze przy cesarzowej wdowie, która mnie od siebie puszczać nie chciała, a graf cylejski, Herman, to jej brat.. Owóż on dał znać i ona mnie natychmiast zwolniła...

— A cesarz umarł... — odezwała się Helena, kiwając głową i przybierając minę smutek udającą.

— Po śmierci jego, wracać chciałem...

— I nie powróciłeś...

— Cesarzowa nie puściła... Jak się przyczepiła: ba, zostań... ba, krewniaku... Czekałem, aż stryj przekaz jaki przyszłe, a stryj... umarł tymczasem... Tak więc do ostatka pozostawałem przy cesarzowej...

— Przy cesarzowej... — powtórzyła Helena, patrząc mężowi w oczy przenikliwie. Ta cesarzowa... ona... niby to jakoś... Ludzie o niej gadają rzeczy takie, że od gadania tego włosy na głowie wstają...

— Uh!.. — machnął Stefan ręką. Ludzie gadają...

— Grzesznica słyszę, ma być bardzo wielka..

— I, gdzie tam!.. Grzeszy, to prawda, ale się z grze chów codziennie sama oczyszcza i ją oczyszczają... Grzeszenie takie daj Boże każdemu, tylko że nie dla każdego jest ono dostępne... Zresztą... dobra pani, bardzo dobra... teraz zaś, biedaczka, krzyż pański dźwiga... O!., hm...

— Cóż takiego?.. — zapytała z akcentem współczucia.

— Z dwóch dokuczają jej stron... Wyrządzają jej przykrości Czesi... ciężkie jej życie..

— Hm... — bąknęła Helena i, przypomniawszy sobie, że ludziom z dalekiej przybywającym podróży należy ugoszczenie, zawinęła się około przygotowania posiłku dla męża i dla towarzysza jego.

— Niebawem też pojawili się synowie Stefana, ściągnięci wieścią o przybyciu spadkobiercy i następcy Sandała, która wnet całe obiegła miasto. Śpieszyli powitać ojca. Najpierwszy przybiegł najmłodszy, wyrostek szesnastosiedemnastoletni, po nim przedstawił się średni i po tym dopiero, i to nieprędko, przyszedł Władysław, młodzian szykowny, na urząd zbudowany i, pod względem udatności kształtów, będący, w rodzaju męzkim, tem samem, czem była siostra w rodzaju żeńskim. Widok jego sprawiał na widzu dziwne jakieś uczucie zadowolenia. Widziało się w postaci młodzieńca wcielenie harmonii pomiędzy materyą a duchem. Na czole mu jaśniały i z oczu strzelały rozum i szlachetność, w połączeniu z pogodą, która nakazywała poszanowanie, wzbudzające obawę naruszenia tej pogody i zmienienia jej w burzę, zdawało się bowiem że burza gdyby w młodym tym człowieku zawrzała, byłaby straszną. Ojciec wstał na jego powitanie inadaremnie starał się przybrać względem niego ton protekcyonamy. Władysław z ciekawością przypatrywał się ojcu, którego prawie nie znał, a który z wielkiego przybywał świata, przywożąc ze sobą urok, jaki w wiekach owych otaczał dwory.

Powiedzieć należy, że Stefan zmienił się ogromnie — opolerował się, przejął ton i maniery dystyngowane i stał się wielkim panem w znaczeniu całem, to jest, umiał za pomocą form zewnętrznych maskować brak treści. Z tego powodu, nie wyglądał źle wobec syna, owszem przedstawiał się cale dobrze, zważywszy zwłaszcza, że zachodziło pomiędzy nimi podobieństwo rysów dosyć znaczne. Ten był mężem w sile wieku, ten młodzieńcem w pełni rozkwitu. Pozór ich narzucał mimowolnie na myśl zasoby żywotne, które w jednym i drugim gromadziły się, jak się zdawało, w dochodzącym aż do zbytku mnóstwie

Powitali się uprzejmie, serdecznie nawet. Ojciec syna za ramiona ujął i, w oczy mu patrząc, wstrząsnął nim.

— Dobryś... — rzekł. Śnić mi się nie śniło, żem ojcem dzieci dorosłych.. Nie spodziewaliście się mnie?..

— Nie, Boga mi... — odrzekł Władysław. Obrachowaliśmy czas i, jak się pokazuje, w rachunkach omyłka zaszła...

— Aleście mi radzi...

— O!. ojcze... — odparł młody człowiek z serdeczności akcentem. Czyżby mogło być inaczej?..

— To i dobrze...

Chciał Stefan coś jeszcze mówić, lecz mu przerwała Helena, która, zwracając się do Władysława, odezwała się tonem, w którym brzmiała dobrotliwość macierzyńska w połączeniu z gniewem powściąganym:

— Teraz jednak, mój synku, trzeba się postawić względem ludzi tych inaczej... Dotychczas pozwalałam ci, a nawet zachęcałam do wdawania się z nimi, a to wedle tego zapisu.. Ale, Bogu dzięki, już my ich nie potrzebujemy... Skończyło się.. Niechże noga twoja tam nie postanie...

Władysław nie odpowiedział nic. Spojrzał jeno na matkę, a w oczach jego malowały się: zdziwienie, żal i oburzenie.

— Co to, co?.. — zapytał Stefan.

— A!... dużo o tem gadać... Jam tu głową, kręciła i męczyła się... Pewno cesarzowa Barbara nie dźwiga takiego krzyża, jakim ja dźwigała.. Skończyło się jednak, Bogu dzięki. Ty, moje dziecko — słowa te do Władysława się stosowały — porzuć Marę, bo Mar takich będziesz miał jeżeli zechcesz... tyle, że się nie opędzisz od nich.

— Cóż to za Mara?..

— Dziewojka pewna.. niczego sobie, ale, raz, nie dla Władysława, wyprowadzającego się z rodu Chraniczów i z rodu Balszów, powtóre, jeżeli kto mi najwięcej w Dubrowniku dokuczył, to tej Mary ojciec... garbus... stworzenie nieboże... do człowieka niepodobny... szkaradny taki, iżby się małpa nawet do niego przyznać nie chciała... Otóż, niech będzie już raz koniec temu...

Władysław i tym razem nic nie odpowiedział matce, ale nie okazał już, ani zdziwienia, ani żalu, ani oburzenia, zachował niby obojętność i tylko wpadł w roztargnienie lekko smutkiem powleczone.

ROZDZIAŁ III.

ZAPIS I ZASTRZEŻENIE.

Rzecz naturalna, po przybyciu Stefana, najważniejszą i najpilniejszą dla niego sprawą było wydobycie zapisu. Nie przedstawiało to już trudności najmniejszej. Należało bowiem jeno pójść do pałacu rządowego i przedstawić się kneziowi. Dla spóźnionej pory, odłożył to Stefan do dnia jutrzejszego, tymczasem oddał się całkowicie spoczywaniu, które odbywał to siedzący, to leżący, obsługiwany przez córkę i żonę. O słońca zachodzie zasiadł do wieczerzy i zadziwiał domowników apetytem tak świetnym, że Helena, która sama nieźle jadła, powstrzymać się nie mogła od uwagi.

— Jesz, Bogu dzięki... za pięciu przynajmniej... — rzekła.

— Ha!... cesarz nieboszczyk jadał dwa razy tyle.. A jak jadają książęta!. hiii!.. Ja, to nic jeszcze.. Na wielkim świecie, wielcy ludzie... jedzą wiele.. Tak być musi.. Jedno wychodzi z drugiego...

Władysław głową skinął, z akcentem takim jakby zastrzeżenie czynił.

Helena głową także skinęła, lecz akcent, z jakim to uczyniła, oznaczał appelacyę.

— Jak nieboszczyk ojciec mój jadał!.. — dodała z westchnieniem — a to, nie dla czego innego, tylko, że z wielkiego był rodu... Co wielkość to wielkość.. nie ma co..

I dokładała mężowi, ten zaś spożywał dary Bożenie' tylko w ilości ogromnej, ale oraz z zacięciem oznaczającem niepospolitość. Smoktał, smakował, palce z gracyą pewną nastawiał, żuł nawet inaczej jakoś aniżeli ludzie miejscowi i popijał z akcentem osobliwym W dobieraniu kawałkównie omieszkiwał powiadać, co lubił cesarz nieboszczyk, a co lubił król lub książe ten albo ów. Na języku miał ustawicznie znakomitości same, o których przytaczał różne anegdoty ciekawe Nie było to budującem, zajmowało jednak w stopniu wysokim. Synowie z wyjątkiem Władysława, córka i żona, wlepiając w niego oczy, słuchali opowiadali, które Stefan zaprawiać umiał dowcipami, zbieranemi po świecie szerokim.

Po wieczerzy, kiedy się Helena sam na sam z mężem znalazła, nie miała nic pilniejszego, jak wznowić kwestyę wojny przeciwko Dubrownikowi. Stefan w skutek zapewne tego, że sobie podjadł należycie, słuchał w milczeniu wywodów małżonki i poznał że rzecz szła na seryo Stawiała ją Helena tak:

— Myślałam nad tem i rozmyślałam... Do prowadzenia wojny potrzeba mieć wojsko, ażeby mieć wojsko należy posiadać pieniądze... Pieniądze będziemy mieli z zapisu nieboszczyka Sandała, będziemy mieli zatem wojsko i będziemy mogli prowadzić wojnę... wojnę, która nam cały stokrotnie zwróci nakład, albowiem zabieramy wszystkie, znajdujące się w rękach Dubrownickiej republiki depozyty... Jest tego mnóstwo, mnóstwo... rzekła z przyciskiem. Lochy perperami w złocie i srebrze, klejnotami, kamieniami drogiemi i zlotem w sztabach zawalone.. A co pieniędzy u kupców!.. O! myślałam ja i rozmyślałam i tylkom na powrót twój czekała... Zrobisz, co się tobie podoba, ale pewna jestem, że się tobie nie podobać nie może powiększenie posiadłości twoich takiem jak Dubrownik miastem, które z czystem zabrać można sumieniem, raz dla tego żem się tu namęczyła, och! Bóg jeden wie jak, powtóre dla tego, że ono do nikogo nie należy...

— Hm... — bąknął Stefan, któremu powieki ciężyć już poczynały.

— Wyprowadzisz się ztąd...

— A!.. — odezwał się, jakby go słowa te rozbudziły nagle.

— Wyprowadzisz się ztąd, żeby dubrowniczanie nie podglądali nas, jak będziemy przygotowania czynili, wojowników werbowali, ale — zastanowiła się — dokąd?..

— Do Krupaca... — odrzekł Stefan.

— W ruinie być musi... Mniejsza jednak o to... Co się zepsuło, to się wyreperować da, a nie będzie się u Dubrowniczan na oczach... Co zaś do miejsca, to wszędzie jedno, województwo trzyma się osoby wojewody, nie miejsca, i ty byś mógł na szczycie Łukowicy rezydencyą założyć, gdyby się tobie podobało...

Stefan usnął. Spostrzegłszy to Helena i ona się spać układła, a pełną mając głowę wielkiego plami, jaki zasnuła, śnić o nim musiała.

Nazajutrz, jak skoro urzędowa godzina wybiła, wyprawiła męża, w towarzystwie syna starszego, do ratusza.

Niepotrzebnem byłoby rozwodzić się nad uprzejmością, z jaką Stefan i Władysław przyjęci byli przez knezia (nie tego, któregośmy poznali poprzednio) i przez starszyznę dubrownicką. Kneź, człek sędziwy (dawniejszy był miody), niby z roga obfitości sypał oświadczenia przyjaźni, życzliwości, dobrego sąsiedztwa i gotowości do usług.

— Pragniemy z dostojnością, waszą, mości wojewodo, takie same zachować stosunki, jakie wiązały nas ze świętej pamięci stryjem jego, a z któremi dobrze było, tak nieboszczykowi wojewodzie, jak nam... Tworzyliśmy całość jedną, z dwóch złożoną części: z województwa Chumskiego i z republiki Dubrownickiej... Oby jeno dostojność wasza zechciała być na nas łaskawą...

— To zależy... — odrzekł Stefan tonem dyplomatycznym. Ja nie odbiegam i odbiegać nie myślę od stosunków, któreby się i mnie i wam dogodnemi okazały, tylko... ponieważ świeżo przybyłem, potrzebuję pierwej w sprawach się rozpatrzeć...

— O, rzecz prosta i naturalna... — podchwycił kneź, dłonie zacierając i Stefanowi w oczy spoglądając w sposób taki, jakby wzrokiem swoim w oczy jego nurka chciał dać w celu zbadania dna duszy. O, rozpatrzeć się należy ze stron wszystkich i raz i drugi i dziesiąty... W nas, to zaręczyć możemy, znajdziesz dostojność wasza życzliwość wypróbowaną i szczerość bezwarunkową...

— Tem lepiej... cieszy mnie to niewypowiedzianie... tem łatwiej będzie nam porozumieć się... Przybywam świeżo, nie przybywam jednak z próżnemi rękami...

Przy słowach o tatnich znów kneź oczy swoje we wzroku jego zanurzył.

Stefan o zapisie wspomniał.

— Natychmiast!.. — rzucił się kneź. Nieboszczyk złożył go nam w trzech jednobrzmiących egzemplarzach, we własne jego podpisy i pieczęcie zaopatrzonych... Jeden z egzemplarzy obowiązani jesteśmy wręczyć dostojności waszej... Jest przy nim aneksów trochę...

Wyrazy ostatnie wymówił z dwójznacznym nieco uśmiechem,

Dał rozporządzenie jednemu z urzędników i ten, odszedłszy, powrócił niebawem z paczką w ręku, którą kneziowi podał.

Kneź paczkę rozwinął, wyjął z takowej pliki, oddając go Stefanowi zażądał od niego z grzecznością wielką, najprzód, sprawdzenia jednakowości brzmienia dokumentu, pozostającego w depozycie rady małej dubrownickiej, z tym który przechodzi w posiadanie Stefana, następnie, wydania kwitu na odebranie zapisu nieboszczyka Sandała. Stefan uznał to i tamto słusznem. Celem sprawdzenia kneź poprosił Władysława, ażeby czytał w głos dokument depozytowy, podczas gdy ojciec jego będzie patrzał w swój. Władysław więc zaczął:

"W Imie Ojca i Syna"... etc.

Szło najprzód szczegółowe wyliczenie summ pieniężnych, dalej funtów metalu w sztukach, następnie naczyń złotych i srebrnych, klejnotów i kamieni drogich. Ogólna wartość tego wszystkiego dochodziła wysokości ogromnej, zwłaszcza jak na czasy owe, w których pieniądze ceniły się inaczej aniżeli dziś. Stefan rósł i nadymał się. Nastąpiło odczytywanie dyspozycyi. Mina zrzadła mu nieco, gdy Władysław wygłosił, że summa ogólna rozdziela się na dwie równe części.

— Hm,.. — chrząknął. Stryj nieboszczyk zmienił podobno zapis pierwotny, na uwagę, jaką mu uczyniłem, że połowa na pięć podzielona części nie zadowolni tych, którym się dostanie po części piątej połowy...

— W rzeczy samej — odrzekł kneź — nieboszczyk wojewoda wyjął zapis pierwotny i natomiast złożył ten oto...

— Zachował jednak podział na dwie równe części...

— Zachował... — odparł kneź.

Władysław czytał dalej, jako część jedna przeznacza się w całości dla Stefana Chranicza zwanego Kosaczem i dla potomstwa jego, druga dla Pietra Stepkowicza i dla potomstwa jego.

— Na!.. — zawołał Stefan. Ot i zmiana!.. Drugi ta część pójść miała w podział na Stepkowicza, Grojsławicza, Obradowicza, Ostoicza i Wukowicza, idzie aś w całości na Stepkowicza... Przysłużyłem się Pietrowi... Cóż dalej?..

Następowało zastrzeżenie. W razie, gdyby wygasło potomstwo Stefana, kwota cała przechodzi na Stepkowiczów i, na odwrót, w razie gdyby wygasło potomstwo Pietra, kwota cała przechodzi na Chraniczów.

— Hm... — mruknął Stefan.

Klauzula następna tyczyła się sposobu podniesienia kapitału z depozytu, którego ruszyć nie można było inaczej jak po wypowiedzeniu w rok jeden, niedziel sześć i dni trzy. Co się zaś procentów tyczy, te, liczone po pięć od sta, wypłacały się dwa razy rocznie, raz na świętego Dymitra, drugi raz na świętego Jura. Reszta rozporządzeń pomniejszej była wagi. Aneksa doręczył kneź Stefanowi pod postacią regiestru, którego odczytanie pozostawiał do woli, albowiem, jak powiadał, jest to rzecz postronna, od Sandała niepochodząca.

— Oryginały — dodał — w naszem znajdują się ręku... My je kolejno, w miarę jak terminy będą wychodziły, będziemy wręczali dostojności waszej...

Stefan podrażniony treścią zapisu, która nie po jego wypadła myśli, nie uważał na to. Zabrał testament i anneksa, pożegnał jak najuprzejmiej radę i powrócił do domu.

Niepotrzeba powiadać, z jaką Helena wyglądała go niecierpliwością.

— Cóż?... i cóż?.. — wołała, wciągając go do komnaty. Zapis?..

— Jest...

— Aaa... — otwierając gębę i opuszczając ręce ode tchnęła z głębi piersi.

— Połowa Pietrowi...

— A co!.. — rzekła, słupiejąc. Aha!..

Zaklęła i westchnęła. Mróz po za skórą jej przeszedł.

— Niedarmo Gruba przyłaziła do Dubrownika.. Nie Pietar, a Gruba... Urzekła starego... Bodajże się ona tą połową udławiła!.. Bodaj jej od połowy tej nogi pokurczyło!.. Bodaj ona połowy tej nie wydychała!..

— Czy się Pietar nawrócił na łacinizm?.. — zapytał Stefan.

— Licha tam!.. On by się nawrócił?.. Był patarenem raz, jest obecnie patarenem razy dziesięć!..

— Jakimże to sposobem Radosław i Radiwój byli w szkole razem z Władysławem?..

— Tym sposobem że ich Gruba przyprowadziła...

— I do szkoły oddała?..

— Oddała...

— Do łacińskiej?... do ojców Franciszkanów?..

— Do łacińskiej, ale nie do ojców Franciszkanów, a do grammatyka jednego, któremu na imię Cyryl Rubercyusz... A!.. — zawołała w końcu, rękę do góry podnosząc i takową w powietrzu trzęsąc. Tu w tym Dubrowniku istna Sodoma i Gomora... Ten grammatyk naprzykład z rudą czupryną!.

— Niech będzie pochwalony!... — odezwał się głos od progu.

Był to ojciec Benon, który, dowiedziawszy się o przybyciu wojewody, spieszył na jego powitanie.

Wejście jego powściągnęło w Helenie wzrastające oburzenie. Uspokoiła się, ułożyła oblicze, pocałowała zakonnika w rękę i prosiła go siedzieć.

Franciszkanin zawiązał ze Stefanem rozmowę, obojętną w gruncie, z wierzchu ukoloryzowaną, troskliwością o podróżnika, przybywającego z długiej i dalekiej wędrówki. Rozmowa ta służyła za preludyum, za rodzaj introdukcyi która doprowadziła wnet do zapisu.

— Zapis... a!.. — zawołał. Nakoniec!.. Cóż tedy?..

— Połowa Stefanowi, połowa Pietrowi... — odparła Helena.

— Uhm... — skrzywił się ksiądz. Byłoby to nic, gdyby nie to, że tu zachodzi casus haeresiae dokonany z rozmysłem... Szkoda... wielka szkoda... Nieboszczyk zda z tego rachunek przed Panem... o!.. — tu oczy wzniósł do góry — zda rachunek, albowiem uprzedzanym i ostrzeganym był... -Ale.. — dodał — czyby nie należało w zapisie się rozpatrzeć?..

— Prawda wasza, ojcze wielebny... — Helena na to. Przeczytaj no, Władysławie...

W ciągu czytania, punkt ten, który mruknięciem podkreślił Stefan, wywołał mruknięcie ze strony Heleny i ojca Benona. Zdarzyło się to przy zastrzeżeniu, tyczącem się wypadku wygaśnięcia potomstwa Stepkowiczów. Helena kipiała. Powściągała jednak w sobie wzruszenie i wysłuchała testamentu całego, a nawet, zrozumiawszy że jest on faktem, na który rady nie ma, milczała gdy czytanie skończonem zostało. Ręką jeno z przyciskiem machnęła.

— A toż co?.. — zapytał ksiądz Władysława, trzymającego w ręku dodatek przez knezia dany i przebiegającego takowy oczami.

— Anneks... — odpowiedział zapytany.

— No, no?.. W nim może ciekawego się co znajdzie...

— Czytaj no to... — rzekła Helena.

— Areszta na kwoty, na które dostojność jego wojewoda Chumu, ban Bośnii, wielki bośniacki wojewoda, Stefan Chranicz Kosaczem zwany, w ciągu podróży swojej powystawiał rewersy formalne, pieczęcią dostojności jego jako też świadków obecnych opatrzone, w Budzie, w Norymberdze, w Medyolanie, w Pawii, w Bolonii, w Siennie, w Rzymie, w Pizie, w Ratysbonie...

— Co to?.. — krzyknęła Helena, nie dając synowi kończyć wymieniania szeregu długiego miast.

Stefan zmarszczył się i nadął.

— Ojciec pieniędzy potrzebował i rewersa wystawiał — odpowiedział Władysław tonem, za pomocą którego wyraził, że inaczej być nie mogło.

— No?.. - rzuciła Helena. Władysław znów czytać zaczął:

— Złotnikowi w Budzie za koronę królewską, za berło i jabłko...

Słowa te wprawiły Helenę w osłupienie. Oglądała się. Powiodła oczami po dzieciach, po księdzu, zatrzymała wzrok na Stefanie, głowę do góry wzniosła, ręce na piersiach skrzyżowała i po chwili powtórzyła:

— Za koronę królewską, za berło i jabłko. Czy... hm?. Czy?.. Czy ty nie król czasem?..

— Hrm... — odchrząknął Stefan przeciągle.

— Ty król może?.. — zapytała z przyciskiem.

— Nie jeszcze...

Odpowiedź ta, która się Stefanowi niechcący w tej formie z ust wypsnęła, stała się mu wielce przydatną.

— A taż korona królewska, to berło i to jabłko?..

— To... hm... na królewskość zadatek... Ta korona, to berło i to jabłko przeznaczone były dla pewnego wielkiego kniazia, który się koronacyi nie doczekał, zeszedłszy ze świata tego pierwej, nim go korona doszła...

— I przy tobie została?..

— A!.. — rzucił Stefan głową.

— Zapłaciłeś za nią przecie... — indagowała Helena.

— Zapłaciłem... tak wypadło... I nietylkom zapłacił, alem ją sam wiózł, wysłany przez cesarza nieboszczyka jako wielki poseł nadzwyczajny do wielkiego kniazia owego... I była z powodu tego historya wielka, która o włos wielkiej nie sprowadziła wojny... Wiecie, Polacy?.. słyszeliście co o nich?..

Potwierdzenie było na zapytanie to odpowiedzią.

— Ej, co to za naród!. Hussyci czescy i Polacy za jedno u cesarzów idą.. O wóz Polacy, z racyi sprawy o tę koronę, arcybiskupa pewnego... arcybiskupa magdeburskiego... — rzekł, skinienie porozumienia zwracając ku ojcu Benonowi, który mu skinieniem odpowiedniem odpowiedział — męczyli, ale nie domęczyli i byliby męczyli i mnie, gdybym był siebie i korony nie uratował.. Przy okazyi tej czterech znacznych potopiło się rycerzy i jam się mało nie utopił.. Alem koronę od Polaków uratował i to mi w cesarstwie zakarbowano... o....

Dokończył giestem znaczącym.

Władysław brwi jeno podniósł, odchrząknął i począł czytać dalej, wygłaszając pozycyę po pozycyi, z których każda odnosiła się do kwoty mniejszej lub większej. Przy jednej ze znaczniejszych Helena krzyknęła:

— Jezus Marya!..

— Ha!. — odparł Stefan. Trudno.. Na dworze cesarskim nie żyje się za miedziane perpery... Dwór cesarski, rzecz wiadoma.. nie możnaż było dopuścić, ażeby cesarz z głodu umierał...

— Toś ty te długi zaciągał nie na siebie?..

— Ale gdzież tam!.. Na siebie?.. Nie... na cesarza...

— Więc ci je zwrócą?..

— Kto?.. Ba... gdyby cesarz Zygmunt żył, to by mi wszystkie długi zwrócił, nie pieniędzmi jednak, a zaszczytami... Cesarz nieboszczyk zrobił mnie od razu kawalerem orderu smoka: zrobił mnie potem mistrzem orderu smoka; zrobił mnie potem wielkim mistrzem orderu smoka; zrobiłby mnie był hercogiem chumskim i podniósłby województwo do stopnia hercogtum... hercogtum.. — powtórzył — ale (tu westchnął) śmierć go zabrała... Hercogtum, po hercogtum następuje kenigrajch, to znaczy, królestwo.. Oto — tu palcem w powietrze pchnął — racya, dla której ja długi za cesarza płacił... Miałem wielką myśl... Gdyby cesarz Zygmunt był nie umarł, byłbym po śmierci stryja powrócił hercogiem... Stało się inaczej... wina nie moja... I tak jednak nie powracam z gołemi rękoma...

Wyrazy ostatnie obwiewał ton zagadkowością nabrzmiały. Helena spojrzała na męża spojrzeniem długiem, w które n się rozrzewnienie przebijało, i w milczeniu wysłuchała ciągu dalszego regiestru wierzycieli. Rezultat czytania okazał się smutny. Summa ogólna długów redukowała spadek do rozmiarów cale skromnych. Helena wetchnęła. Zapanowało milczenie, które ona przerwała zapytaniem, zadanem z nieśmiałością niejaką:

— A czy nie możnaby... czyby nie można... tak jakoś zrobić... ażeby tego nie zapłacić?..

Ojciec Benon głową pokiwał i odrzekł:

— Pieniądze w ręku Dubrownika...

— Ach... Dubrownik... — wytchnęła z wysiłkiem. Co ja tu przebyła!.. Dał mi się on we znaki!.. i teraz... teraz kiedym myślała, że mu się odpłacić będzie można, teraz nawet w poprzek drogi staje... Ha!. Tobie, Boże (oczy do góry wzniosła), ofiaruję cierpienia moje...

Coś jeszcze mówie zamierzała, przypomniała sobie jednak o "rękach nie gołych", o których Stefan wspomniał i dodała:

— Przenosimy się z Dubrownika do Krupaca...

Powiedzenie to było pod adresem dzieci i zakonnika. Ten ostatni odezwał się:

— Przejeżdżałem niedawno mimo jeziora... Zamek w gruzach...

— To z gruzów go dźwigniemy... Wolę gruzy gdziekolwiek, aniżeli pałac w Dubrowniku... Jam tu tyle wycierpiała... Mój Boże!..

Po niejakimeś czasie, ksiądz wyszedł i nastąpiło pędzenie czasu, które z kolei sprowadziło w ciągu dnia sam na sam pomiędzy małżonkiem a małżonką. Helena przystąpiła wnet do badania rąk Stefana. Brała się do tego umiejętnie, rachowała się z wyrazami, zachodziła zdaleka, krążyła, nie potrzebowała atoli ostrożności tylu, Stefan bowiem, jak tylko o kwestyę potrąciła, wypowiedział jej wnet wszystko, co stanowiło osnowę widoków jego. Pokazał jej najprzód ordery, podając je za fundament, następnie dyplomy, opowiadając treść onych; pokazał jej dokument poręczający wdzięczność potomności przekazaną, wystawiony przez księcia Fryderyka, syna Ernesta Żelaznego; pokazał jej w końcu traktat zaczepno-odporny, zawarty z grafem Hermanem.

Zrozumiała Helena, że śród wszystkich dokumentów, jakie mąż przed nią rozkładał, ten tylko ostatni posiada! wartość realną, nie sam przez się jednak, a przez stosowne nałamanie okoliczności do onego. Zamyśliła się. Stefan coś prawił, ona na to najmniejszej nie zwracała uwagi.. Po głowie jej snuły się kombinacye różne, z których, konkluzyą niby, następujące wyciągnęła powiedzenie:

— Wszystko polega na śmierci starego króla...

Pojęła sytuacyę.

ROZDZIAŁ IV.

SEN CUDOWNY.

To co mularze, o których wspominaliśmy w pierwszym tomu niniejszego rozdziale, o śnie wieszczym Heleny mówili, było prawdą rzetelną. Czy zaś Sandał pokazał się jej we śnie w rzeczy samej, to kwestya inna. Z wieku owego — i z poprzednich i z późniejszych — kroniki tak są snami i przepowiedniami nadziane, że mimowolnie chce się podania tego rodzaju wszystkie w czambuł do dziedziny fantazyi odesłać. Że jednak to, co się zdarzyć musi, zdarza się, i bez snu, przeto wiedziała Helena na pewne, że Twrtko II umrze. Wiedziała przytem, że śmierć jego ważną jest dla jej męża, ważną jednak o tyle, o ile Stefan skorzystać z niej potrafi. Snuły się tez jej po głowie różne różności, pomiędzy któremi, z natrętnością niejaką, powracała często ewentualność następująca: król umiera, Stefan w chwili tej znajdując się w Sutysku, daje znać hrabiemu Hermanowi, ten śpieszy, przybywa i znajduje — co? — miejsce zajęte. Psota owa grafowi jakiemuś wyrządzona, podobała się jej niesłychanie. Z myślą tą nosiła się, przerabiając ją na sposoby różne, z tych zaś wypadało zawsze, że Stefan znajdować się powinien nie w Krupacu, a w Sutysku. Zachodziła tu atoli trudność jedna. Na Stefana, po powrocie jego, zwaliły się ogromem całym sprawy województwa, które załatwiać musiał, obok tego, zwaliło się na niego odbudowanie z gruntu zamku krupackiego. Dla spraw wypadało mu odbyć podróży kilka, z których, jedna mianowicie, do Mileszewa, gdzie spoczywały zwłoki św. Sawy, przedstawiła się jako obowiązek, od którego niewolno było uchylać się nowemu wojewodzie pod utratą popularności. Była to powinność, że się tak wyrazimy, sztandarowa, względem patrona narodu serbskiego, którego powaga osłaniała Chum, a to tem bardziej że województwo chumskie uważało się jako odpowiedzialna grobu świętego straż. Dopełnienie powinności tej zabrało czasu niemało. Dozorowanie przeto odbudowania zamku wzięła na siebie Helena. W tym celu przeniosła się na mieszkanie do zamku starego mucowanego do Niksicza. jako do miejscowości od Krupaca najbliższej. Dozorowała, nagliła — zamek nowy z ziemi wyrastał niby, a nad jeziorem, wedle przepowiedni Wasy, zakładała się osada nowa, w której szałasy zmieniały się w baraki, baraki w domki, domki w domy, wywołane potrzebą mieszkania nie pod gołem niebem dla licznej służby, dla oficyalistów, dla urzędników, dla dygnitarzy wojewódzkich, obok nich zaś, dla przekupniów, handlarzy i rzemieślników. Wysnuwało się to wszystko jedno z drugiego, aż doszło do tego, że wojewoda z rodziną do zamku się wprowadził, zaznaczając wprowadziny uroczystością poświęcenia nowych murów, do której wezwano ojca Benona w licznej asystencyi sług kościoła. Świątobliwy zakonnik zdziwił się, ujrzawszy osadę na miejscu, które tak niedawno pustem było.

— Niech będzie Imie Pańskie pochwalone... — rzekł, ukazując Stefanowi z komnaty zamkowej przeciwległe jeziora wybrzeże. Czy to ma pozostać tak?..

— No... a jakże?.. — zapytał Stefan.

— Kto z Bogiem, Bóg z nim...

— Poświęciliście, ojcze wielebny, zamek...

— Chrystus powiedział: "Gdzie was trzech zbierze się w imię moje, tam i ja pomiędzy wami będę"... A tam — tu rękę wyciągnął — zbiera się ich więcej aniżeli trzech, i stawiają, domy dla siebie: czy o domu dla Boga myśli kto?..

— Ja myślę!.. — zawołał Stefan. O myślę!.. Na zamek musiałem nowy nałożyć podatek... Nałożę jeszcze nowszy... i stanie kościół...

Wydał stosowne rozkazy, poczynił odpowiednie rozporządzenia i budowla kościoła rozpoczęła się wnet po ukończeniu zamku.

Helenie wypadło to nie po myśli, ćwiekiem w głowie tkwiła jej potrzeba obecności Stefana w Sutysku, obecności, której przeszkadzały: sprawy i budowle. Budowla kościoła wywołała sprawę podatku nowego, dla której nie mógł wojewoda województwa odjeżdżać. Sprawa ta nie załatwiała się z szykością taką, jakiej domagała się niecierpliwość jej, na dnie której spoczywała obawa, ażeby Twrtko nie umarł zawcześnie. Irytowała ją powolność męża, jego ociężałość, nad którą zastanawiając się spostrzegła, że pochodzi ona z objadania się i opijania zbytecznego. Po obiedzie każdym i po wieczerzy każdej Stefan stawał się do niczego. Spostrzegła jeszcze coś, to mianowicie, że Stefan lubił za dziewojkami oczami strzelać. Nie przepuścił żadnej, ażeby jej nie obejrzeć od stóp do głowy i nie pomedytować nad widzianą. Helena nie mogła się go o takie czepiać rzeczy, z obawy popsucia sobie interesów ważniejszych. Nie była to, mówiliśmy w tomie pierwszym, niewiasta pospolita. Umiała, gdy potrzeba wypadła, i nie słyszeć i nie widzieć, i pomimo że jej najmniejszej nie sprawiał przyjemności widok małżonka, trawiącego czas, częścią na jadzeniu i na wydychiwaniu jedzenia, częścią na podglądaniu obywatelek województwa, nie zważała na to, do pośpiechu robotników nagliła i dwa ważne punkta zdobyła.

— Ach!., mój ty Stefanie... — zaczepiła małżonka razu pewnego. Czy ty myślisz sam tak o wszystko się kłopotać?..

— Cóż chcesz!.. Mamże się spuścić na kogo?..

— Znalazłoby się...

— Na Władysława?., niebezpiecznie... Anibyśmy się spostrzegli, jakbyśmy na łaskę syna przeszli!..

— Wielka prawda!..

— Otóż widzisz... Muszę sam wglądać we wszystko, bo się spuścić nie mam na kogo...

— Na Wasę Tomicza...

— Boga mi!.. — zawołał Stefan, tonem takim, jakby wynalazek uczynił Anim o Wasie pomyślał!..

Został Wasa ministrem dyrygującym. Stefan z gustem zdał na niego sprawy tyczące się zarządu wewnętrznego, znalazłszy w nim owego egzekutora energicznego i sprężystego, o jakiego zazwyczaj w zarządach wszelkiego rodzaju chodzi. Bardzo był rad temu; niezmiernie się cieszył swobodą, jaką w ten sposób uzyskał.

Helena, zdobywszy ten punkt, nie od razu przystąpiła do drugiego. Upłynęło dni kilka, kilkanaście może, gdy nocy pewnej, śpiąc w najlepsze, usłyszał Stefan nagle krzyki, które go zbudziły. Zerwał się z pościeli. Zmiarkować się z razu nie mógł, co się stało, wprędce atoli poznał, iż autorką krzyków jest Helena, która się również zerwała, usiadła i, dysząc ucinkowo, rzucała wyrazy:

— On... och!.. niby żywy... Boże zlituj się... On sam...

— Co tobie, Heleno?.. — zapytał Stefan. Przestraszyłaś mnie...

— I jam się przestraszyła...

— Czegóż to?..

— Bom widziała... widziała...

— Kogo?..

— Wojewodę nieboszczyka... stryja Sandała... Stefan z natury bojaźliwym nie był, po ciemku jednak straszno mu się zrobiło.

— Widziałam go, niby żywego..

— W Imie Ojca i Syna... — przeżegnał się Stefan. I Helena się przeżegnała.

Mąż jej o nic nie pytał, ona nic nie mówiła, sen jednak odleciał od powiek i jego i jej i, gdy na dzień szarzeć poczynało, Stefan zagabnął żonę:

— Spisz?..

— Nie... och!.. — westchnęła. W oczach mi stoi...

— Śniło ci się...

— Sny nie bywają tak wyraźne... Przyszedł, stanął i mówił..

— Mówił?.. a!.. cóż przecie?..

— Mówił: Heleno, powiedz Stefanowi odemnie, że im prędzej kościół w Krupacu się skończy, tem prędzej król Twrtko umrze... Ta budowla, to życie królewskie...

— Hm... - mruknął Stefan. Więcej nic?..

— Powiedział jeszcze: niech Stefan słowa te na rozwagę weźmie..

— Na rozwagę?.. — powtórzył Stefan, w pościeli się, wyciągając. Cóż tu do rozważania jest?.. Hm?.. — cedził wyrazy, co oznaczało, że się namyślał. — Stryjowi, będącemu na tamtym świecie i wiedzącemu o wszystkiem, łatwo gadać... Cóż ja?.. Cóż myślisz ty?..

— Jam się straszliwie przelękła... Jeszczem... ledwo żywa i nie myślę nic...

— Jeżeli nie myślisz, to coś się tobie zdaje... Cóż więc zdaje się tobie?..

— Mnie się zdaje, że trzeba z robotą kościoła spieszyć i...

— I co?..

— I gdy na ukończeniu będzie, do Sutyska jechać...

— No?..

— I nie ruszać się ztamtąd, aż król umrze... Bo co to... Bo co tam... Żeby jak, to tobie, nie komu innemu, wypada staremu królowi powieki zamknąć... Tyś ban i wielki wojewoda... Króla nie stanie, ty staniesz na miejscu jego..

— Ba... a graf Herman...

— Nie mówię ja, żebyś ty stanął, jako król...

— Mnie by się tego właśnie chciało...

Helena uczuła w sobie ochotę rzucenia się na męża i porwania go w potężne swoje uściski. Powstrzymała się jednak, westchnęła i odparła:

— Toć tego nie wysiedzisz w Krupacu...

— Prawda twoja... Boga mi, prawda... Toć to nie dla czego innego zapewne stryj nieboszczyk pokazał się tobie... Czemu jednak nie pokazał się mnie?..

— Czy my wiedzieć możemy, co i dla czego na tamtym dzieje się świecie!..

— Ano... Kiedy więc na tem stanęło, to trzeba z robotą kościoła pędzić i, gdy na ukończeniu będzie, do Sutyska ruszać... Ale, pojedziesz chyba i ty...

— Jaż tam po co?..

— A może się stryj nieboszczyk znów pokaże...

— A!.. — jęknęła. Nie chciałabym, żeby się to powtórzyło, bobym chyba ze strachu umarła..

Właśnie to był powód, dla którego Stefan żonę ciągnął. Wolał, ażeby ze strachu umierała ona, aniżeliby to na niego spaść miało. Perswadował więc jej:

— I.... co tam!.. Ze strachu nie umiera się koniecznie...

Oto, jakem wpadł z koroną do wody, toż dopierom się strachu najadł!., jednakże nie umarłem... Cóż więc, że się nieboszczyk pokaże!.. Tyleby też na świecie biedy było...

Helena wielce zadowoloną była z obrotu, jaki sprawa wzięła. Uwalniało ją to od zdobywania punktu trzeciego, którym właśnie było to, że chciała jechać sama, ażeby służyć mężowi za natchnienie. Nie okazywała atoli zadowolenia po sobie. Przeciwnie. Uważała za stosowne trudności stawiać.

— Jeżeli chcesz — odrzekła -to cóż mam robić!.. Ale ja ci zawadzać będę...

— I!.... nie!.... niebardzo...

— Bo ja nie mogę jechać sama...

— No?.... - zapytał Stefan tonem zdziwienia lekkiego.

— Nie mogę zostawić Katarzyny...

— Zabierzemy ją z sobą... Niech się dziewojka przetrzęsie i przewietrzy...

W ten sposób, dopięła Helena co dopiąć zamierzyła. Do kościoła wzięto się z forsą ogromną. Stefan osobiście naglądał i naglił, dał pięć perperów w złocie mularzowi co piosnkę stosowną ułożył i przyrzekł sowitą gratyfikacyę w razie, jeżeli budowla ukończoną zostanie spiesznie. Ponieważ pora sprzyjała, więc się budynek szybko zbliżał ku końcowi i kiedy już dach jeno do pobicia pozostawał, z Krupaca do Sutyska wyruszyła duża kawalkata, pełna koni, mułów i osłów, dźwigających na grzbietach juki i ludzi. Kawalkata dzieliła się na części. Część jedną stanowiła drużyna zbrojna — militarny wojewody dwór, na czele którego jechał Stefan. Część druga składała się z niewiast, siedzących na koniu nie jak écuyere-ki nowożytne ale jak Pan Bóg przykazał: śród nich okazałością brylowała wojewodzina, wdziękiem wojewodzianka. Helenie wąsów jeno brakło — mogłaby wdziać zbroję i uchodzić za rycerza nie ułomka; Katarzyna oczy zrywała patrzącym. Z synów najmłodszy jeno rodzicom towarzyszył. Konie, muły i osły jeszcze wchodziły do części trzeciej, dźwigając na sobie, oprócz pak, sakw i zwojów, namioty, przybory kuchenne i wiktuały. Trębacze na przedzie otwierali drogę. Dużo służby szło pieszo. Znad było, że jedzie wielki pan, najpierwszy pomiędzy włastielinami, wielki wojewoda, o którym wiadomość trębacze podawali górom i dolinom i którego po drodze gminy własnym podejmowały kosztem. Chciał zajechać do Miłoszica, ten atoli za dużo jadł, ażeby mógł długo żyć. Kawalkata przeto, nie zatrzymując się w drodze, jak" tylko o tyle o ile tego popasy i noclegi wymagały, ciągnęła wprost do Sutyska i dociągnęła. Wojewoda, wojewodzina, wojewodzie i wojewodzianka ulokowani zostali w domu jednego z mieszczan, z którego dniem przed przybyciem ich wyrzucono właściciela z rodziną.

Stary król uwiadomionym był naprzód o przyjeździe Stefana i o postanowieniu jego zabawienia czas jakiś w stolicy. Równocześnie doszło go uwiadomienie inne jeszcze, tyczące się również przyjazdu osobistości ważnej. Przybywał wprost z Rzymu legat stolicy apostolskiej. Twrtko na dwa te zawiadomienia, z dwóch przeciwnych przychodzące stron, głową pokiwał, uśmiechnął się, westchnął i powiedział:

— Krucy ciągną, padło wietrząc... Będzie tu chyba padło niezabawem...

Niemniej przeto uprzejmym się okazał dla gościa tak jednego jak drugiego; Stefanowi udzielił posłuchania oddzielnie, mówił z nim długo i łaskawie i zapowiedział mu że go odwiedzi, w celu, jak się wyraził, popatrzenia się na niewiasty jego.

— Masz, słyszę wojewodo, córę liepoticę...

— Niczego, miłościwy królu...

— Nie schowasz jej przedemną?..

Stefan uśmiechem na to zapytanie odpowiedział.

— Niemasz się lękać czego... — mówił król żartobliwie. Ja, niestety, już tylko patrzeć na dziewojki mogę...

Oj hoj!.. Minęły lata młode, minęły i nie powrócą... Jak się młodym było, to się żyło, teraz zaś... dożywa się... Smierć w oczy zagląda...

W Sutysku opadły Stefana pochlebców roje. Niejednemu się wydało, że przybycie jego nie jest bez kozery, a chociażby kozera owa nie dotykała punktu następstwa tronu, to w razie każdym Stefan, był to potentat, najwyższy w państwie dostojnik, wielikasz — warto mu było kłaniać się.

Król odwiedził go w trzecim po audyencyi dniu. Królowi, oprócz dworzan i warty honorowej, towarzyszył mąż duchowny — brunet, suchy, wzrostu niewielkiego.

Jakież było zdziwienie a zarazem i uradowanie Stefana, gdy w mężu owym poznał dawnego znajomego swego, prałata Tomassini!

O mało mu się na szyję nie rzucił, i tylko od tego powstrzymała go sztywna i powagi pełna postawa męża.

Stefan grubo chrząknął i po wojewodzińsku się nadął, a powitawszy króla, powitał z nieubliżającem godności własnej uszanowaniem Kapłana, w którym po oznakach rozpoznał biskupa. Zrozumiał wnet powody sztywności. Co infuła, to nie biret. Podwoił uszanowanie i na wstępie poprosił o błogosławieństwo dla żony i córki, które wyszedłszy, korną przybrały postawę wobec króla i infułata.

Twrtko uprzejmie przemawiał do jednej i drugiej, przemawiał jednak niby do ściany. Odpowiadały, jeżeli nie głów pochyleniami, to chrząkaniem. Pochwalił Katarzynę.

— Wartaś — rzekł — najpierwszego w Bośnii junaka.. Dziewczyna pokraśniała, jako jagoda.

— Gdybym miał syna.. — westchnął — ot by Chraniczanka na tronie siedziała...

Oczy spuściła i dłubać palcami we frendzlach od paska poczęła.

— Gdybym nie był taki zgrzybiały, to wnet bym się zawinął około wyswatania cię, liepa dziewojko, za królewicza jakiego..

— Królewicze rzadcy teraz na świecie... — wtrącił Stefan.

— Znalazłby się tam jaki dla dziewojki twojej, wojewodo... — odparł król. Ot, gdzieś się Tomasz Ostoicz podziewa...

Słowom ostatnim król nadał akcent żartobliwy. Żart ten jednak dziwnie jakoś w ustach jego zabrzmiał i wywołał krzyżowanie spojrzeń pomiędzy Heleną a Stefanem, którzy, zdawało się, jakby jedno w oczach drugiego tłumaczenia zagadki szukało.

Niewiasty odeszły. Stefan gości swoich za stołem posadził. Na stół wystąpiły puhary i wino słodkie.

Po pierwszym hauście rozwiązał się biskupowi język.

— Znamy się... — rzekł do Stefana. Znajdowałeś się wojewodo dostojny, jeżeli mnie pamięć nie myli, w poczcie eminencyi jego kardynała Juliana?..

— Nieinaczej, eminencyo..

— I, jeżeli się nie mylę, uratowałeś życie książęciu styryjskiemu?

— Tak jest, eminencyo...

— Sławna. to była wojna, ale nieszczęśliwa... Nie zdały się na nic cuda waleczności, przy grzesznej pobłażliwości, skutkiem której wyprawę rozbił Pan, jak rozbija okręt, na którym płynie grzesznik zatwardziały... Pogrom ten bowiem był nie od czeskich kacerzy, a od Boga... Wszak z kacerzami wojsko krzyżowe nie starło się nawet?.. — zapytał Stefana.

— Wcale nie... — odpowiedział tenże. Nie widzieliśmy ich nawet...

— Nie oni przeto, jak to w pysze swojej głoszą, zwycięztwo odnieśli...

— Oni później dopiero tłukli naszych cepami...

— Nie była już to bitwa żadna...

— A nie... Zmiataliśmy, a oni na przełaj zabiegali i młócili... Ja sam oberwałem i gdyby nie koń dobry podemną, to byłbym nie wyszedł cało...

 — Grunt w tem, że bitwy nie było wcale... Zatem krzyżowców nie wojsko zwyciężyło, a Duch Boży... Na okręcie naszym, jak się później pokazało, znajdowało się kilku zatwardziałych grzeszników, kilka owiec parszywych... iztąd poszło nieszczęście całe... Pan w gniewie wzbudził burzę i ta rozmiotła rycerstwo najpiękniejsze i najwaleczniejsze... O! bo przeciwko Panu nie ostoi się nic... Ztąd nauka dla was, mości królu, i dla was, mości wojewodo... — dodał z giestem znaczącym.

— Robię, co mogę... — rzekł król.

— Nie pienicie kąkolu na powierzonem uprawie waszej polu...

— Pienię... znów wyrasta...

— Tyczy się to was szczególnie, mości wojewodo...

Stefan ramionami ścisnął.

— Czy wiecie, ilu w owem wojsku krzyżowem, na którego rozbicie patrzyliście, znajdowało się grzeszników zatwardziałych?..

— Nie wiem... Boga mi... — odparł Stefan.

— Dwóch tylko... dwóch... — rzekł biskup z przyciskiem, wyciągając dwa palce na stół. Tylko dwóch... znamy nazwiska ich i imiona... i oto co Pan sprawił... U was zaś, mości wojewodo, znajduje się więcej aniżeli dwóch, a macie tam i kozłów, hersztów, co do zgorszenia drogę pokazują...

— Boga mi... — odrzekł Stefan. Co prawda, to od czasu jak zarząd nad województwem objąłem, miałem głowę, a to sprawami, a to pielgrzymką do relikwij świętego Sawy, a to restaurowaniem zamku, a to stawianiem kościoła tak zaprzątniętą, żem nie mógł, żem wprost czasu nie miał, wglądnąć w te sprawy, o których eminencya wasza wspomina...

— A przecież... — podchwycił legat — sąż od tych sprawy jakieś ważniejsze?.. Gospodarz dobry przedewszystkiem oczyszcza... oczyszcza pole z chwastów, oczyszcza trzody ze sztuk sparszywiałych oczyszcza czeladź z trędowatych... oczyszcza, inaczej bowiem cały trud jego zmarnieje, wszelkie jego nadzieje w niwecz się obrócą... Baczcież i wy, mości wojewodo, ażebyście nie wyszli na dziedzictwie waszem, jak gospodarz nieoczyszczający... Nieboszczyk, powiedzieć należy, zanieczyścił województwo chumskie, świętego Sawy dzielnicę... o!..

Głową wstrząsnął i przez nos przeciągle westchnął.

— Będę się starał... — bąkał Stefan pod nosem.

— Województwo chumskie, świętego Sawy dzielnica, stało się, dzięki występnej nieboszczyka pobłażliwości, siedliskiem hersztów zgorszenia, twierdzą czarta...

— Tak dalece może i nie... — zaprotestował Stefan.

— Boście nie wglądali, jak sami powiadacie, pomimo że was samych mości wojewodo, dotyka to złe, jakie nieboszczyk stryj zrządził...

Wzrok Stefana wyraził zdziwienie i zapytanie.

— A Pietar Stepkowicz?.. a zapis?..

— Prawda... Jak wy, eminencyo, wiecie o wszystkiem!..

— My o wszystkiem wiemy, czuwając opatrznie zdaleka nad trzodą ludzką... Powiadam wam przeto zaprawdę: chcecie ocaleć, nie bądźcie jak wodzowie wyprawy krzyżowej, którzy, znając dwóch zatwardziałych grzeszników, nie postąpili z nimi wedle zakonu, ale, macie siekierę w ręku, przyłóżcie ją do pnia, nie zwlekając i nie odkładając od. dnia do dnia, ażeby nie było zapóźno...

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAL XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej