Stanisław Lack

SPÓR O POMNIK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. PIĘKNO ZESZPECONE PIĘKNEM.

II. PIERWSZE GŁOSY O RZEŹBIE MONUMENTALNEJ.

III. GDZIE POWSTAŁ POMNIK?

IV. USTAWA, NORMUJĄCA WRAŻENIA OBYWATELI.

V. ZDARZENIE DZIEJOWE NIEZMIERNEJ DONIOSŁOŚCI. DALSZE GŁOSY O RZEŹBIE MONUMENTALNEJ.

VI. RZECZY PROWIZORYCZNE.

VII.

SPÓR O POMNIK

Uwagi o sztuce monumentalnej. (Z powodu dyskusyi w sprawie wystawienia pomnika Kościuszki w rynku Krakowskim).

Lack Stanisław

I. PIĘKNO ZESZPECONE PIĘKNEM.

Każda sprawa ma kilka, kilkanaście, kilkadziesiąt — ile ktoś objąć zdoła — punktów widzenia. Człowiekowi, który patrzy ze swego punktu, zdaje się, że ma przeciw sobie wszystkie inne punkty — i naodwrót. Dlatego człowiek taki walczy; lub spiera się, jak kto chce. Wśród ludzi, którzy w naszem mieście zajmują się estetyką i sprawami rzeźby monumentalnej *), zaznaczyły się w sprawie postawienia pomnika Kościuszki dwa zdania. Wedle jednego zdania pomnik nie może stanąć na Rynku, ponieważ 1° wszelki pomnik w tem miejscu naruszyłby harmonię linii ustaloną od wieków, ponieważ 2° pomnik przygnieciony otoczeniem nie mógłby się uwydatnić należycie, ponieważ więc estetyka rynku doznałaby uszczerbku. Punkt drugi służy także do obrony rynku, nie pomnika. Wedle drugiego zdania pomnik musi stanąć na rynku: tembardziej, że z punktu widzenia estetycznego nic się temu nie sprzeciwia, a przemawiają za tem przykłady Wenecyi i innych miast europejskich, że wiec estetyka nie doznałaby uszczerbku. Z drugiem zdaniem łączą się jeszcze rozważania historyczno - polityczne, o których w dalszej części pomówimy. Zwolennikom drugiego zdania nie idzie ani o obronę rynku ani o obronę pomnika. Rynek jest miejscem zaszczytnem, a proponowane przez tamtych miejsce (zbieg ulic Karmelickiej, Podwala, Szewskiej i Krupniczej) nie jest miejscem zaszczytnem.

W obu zdaniach musi nas zastanowić najpierw: użycie wyrazu uszczerbek. Zwolennicy pierwszego zdania mówią: nie należy szpecić rynku. Mają racyę. Niestety, nie umieją argumentować: brak prawdziwej i na rzeczywistości opartej argumentacyi musi nas razić. Postanowiliśmy, aby to nas zawsze raziło. Za brak argumentacyi uważamy także użycie argumentów niewłaściwych, oraz takich, które mają pozory argumentów, a są raczej powoływaniem się na powagę bądź zagranicy bądź książek. Otóż: zwolennicy pierwszego zdania mieli, zdaje się, na myśli zdanie takie: nie należy zmieniać, mącić, zniekształcać piękna rynku, bo istotna część tego piękna tkwi w niezmienności tego kształtu, w trwałości, w ciągłości. Czar pejzażu naturalnego lub zakątka utworzonego sztuką jest bardzo skomplikowany. Pierwsza, powierzchowna analiza powie nam odrazu, że się nań składa nie sama jego bezpośrednia rzeczywistość, ale jego fizyonomia, w której widzimy i rozpoznajemy spojrzenia minionych generacyi. Bo na tę fizyonomię składają się żywe ślady milionów spojrzeń tych wszystkich, którzy byli przed nami, a którzy nam ten obraz w takim nie innym stanie przekazały. Rzecz, na którą nikt nie patrzy, jest zawsze nowa, samotna, dziewicza. Kocham ją za to, że jej nigdy nie widziałem. Każde pokolenie Krakowian, zstępujące do grobu, zostawia na rynku swoje spojrzenia. Co za bogactwa, co za ciężar przeszłości! Fizyonomia rynku krakowskiego zastygła w tysiącach źrenic, które zakryły już groby, a które swoje widzenie przekazały następcom. Piękno rynku składa się z piękna jego rozkładu artystycznego i z ciągłości tychsamych wrażeń, które pokolenia po sobie następujące tu odbierają.

Ale nie można twierdzić, że dzieło sztuki, pomnik, piękno nowe, zeszpeci piękno rynku. To nowe piękno może dawną fizyonomię zmienić, chociaż jeszcze przeto nie zmącić. Rozumie się samo przez się, że musi to być pomnik prawdziwie piękny. Nie widziałem go i nic o nim powiedzieć nie mogę. Poniżej usiłuję dowieść, że piękno nowe może i nie zmienić piękna dawnego.

Zwracam się tymczasem do rzekomych argumentów, które mają poprzeć owe dwa zdania. Zwolennicy pierwszego zdania (ogłoszonego drukiem w Polskim Krakowie" Nr. 1) powiadają, że pomnik Kościuszki stałby "na tle wielkiej środkowej bramy Sukiennic, czyli "na tle dziury". Otóż, powiadają, nikt na świecie nie stawia monumentów "na tle dziury". Więc wystarczy, żeby ktoś gdzieś na świecie coś takiego był zrobił, a argument przestanie być argumentem, pomijając już na razie wewnętrzną jego nicość, o której poniżej. Tak istotnie argumentuje ciało zbiorowe, komitet, ale rzeźbiarz np. mógłby powiedzieć: wprawdzie nikt na świecie nie stawia monumentów na tle dziury, ale cóż z tego dla mnie i dla Krakowa wynika ? Nic **).

Zwolennicy drugiego zdania (w których imieniu przemawia p. L. Stasiak w "Nowej Reformie" z 23 i 24 czerwca 1906 r. ) powiadają, że owszem jest wiele monumentów na świecie, stojących na tle dziury: np. Colleoni na Campo SS. Giovanni e Paolo w Wenecyi (to bardzo niedokładna obserwacya p. Stasiaka), albo pomnik Wiktora Emanuela we Florencyi, stojący na środku placu tegoż nazwania u wylotu olbrzymiej bramy podjazdowej w t. zw. Galleria Vittorio Emmanuele (przykład zacytowany przezemnie). Oczywiście dowiódł p. Stasiak, że tamten argument nie jest argumentem, ale sam argumentu nie przywiódł nijakiego. Przywiódł jedynie autorytet Wenecyi czy Florencyi. A na to znowu można odpowiedzieć: wprawdzie Wenecya i Florencya stawiają monumenty "na tle dziury", ale cóż z tego dla Krakowa wynika? Nic. Z drugiej strony takie porównania muszą być zupełne: trzeba jeszcze porównać oba pomniki. P. Stasiak powiada, że Colleoni właśnie niemal w tem samem stoi otoczeniu w Wenecyi, co niestojący jeszcze Kościuszko w Krakowie. Ale... Colleoniemu może to sąsiedztwo nie szkodzić (nie wiem, czy temu pomnikowi szkodziłoby jakiekolwiek otoczenie — taki jest pyszny i wspaniały w sobie, że się narzuci każdemu otoczeniu), Kościuszce może. Colleoni może sobie dobrze stać na tem swojem "tle", a z tego jeszcze nie wynika, żeby i Kościuszko dobrze stał na swojem.

W tem właśnie brak tych wszystkich sporów: mówi się o pomnikach, o placach, a nie mówi się o tym pomniku, który się ma przed sobą. Mówi się ogólnikowo, abstrakcyjnie.

Wszystkie inne argumenty są tejsamej natury i takąsamą mają wartość, można ich więc nie rozbierać poszczególnie.

W tych zdaniach bardziej zajmującą jest sprawa inna. Kto czytał uważnie oba artykuły, dostrzegł odrazu, że: tego nie mógł pisać ani rzeźbiarz ani architekt. Wskazówką dobitną i zgoła decydującą jest użycie określeń malarskich lub literackich (co się zresztą tłumaczy składem redakcyi "Polskiego Krakowa": rozpoznaliśmy dwóch malarzy: pp. Frycza i Warchałowskiego oraz kilku literatów: pp. Lepszego, Noskowskiego i innych — z drugiej strony p. Stasiak jest pisarzem; nie miałoby to wcale znaczenia, gdyby nie przekroczono granic, ale skoro granice przekroczono, więc wolno znaczenia doszukiwać się wszędzie). Są tam więc określenia takie: "na tle bogatej architektury Sukiennic ", "u stóp wysokiej wieży". Wyrażenia może nie błędne, ale w tym związku zgoła niezrozumiałe, bo wzięte z powietrza, z pamięci, a nie z rzeczywistości Są to wyrażenia i argumenty dobyte z autorytetów, a nie z danych rzeczywistych. Rzeczywistość zaś mówi tu, że mamy do czynienia z rzeczą trójwymiarową, że więc o nijakiem stałem tle mowy być nie może, że "tło" zależy od punktu widzenia, że razem z owem "u stóp wieży" mamy tu określenia nie artystyczne, lecz oryentacyjne, określenia bardzo względne, w potocznem używaniu zrozumiałe, chociaż właściwie w tym związku pozbawione sensu. Przypuściwszy, że pomnik Kościuszki stanie w rynku w miejscu, które obierają zwolennicy zdania drugiego, to będzie można powiedzieć: wieża ratuszowa stoi pod pomnikiem lub koło pomnika Kościuszki. (W tych określeniach znowu będzie błąd: bo, kto się takiem określeniem posługuje, pomija stosunek wysokości obu monumentów i następstwo chronologiczne kolejnego ich powstania). Taksamo, jeżeli ktokolwiek stanie sobie na tle bogatej architektury Sukiennic (bo przecież nikt nie sądzi, aby pomnikiem zalepiono tę architekturę) i spojrzy na pomnik, ten powie, że pomnik stoi na tle nieba i narożnych domów ulic Krupniczej, Podwala i Karmelickiej. W sprawach rzeźby monumentatnej nie można mówić o stałem, nieruchomem tle: na obrazie jest jedno tło stałe i niewzruszone, więc możliwą jest rzeczą, że gdyby ktoś namalował pomnik Kościuszki na tle Sukiennic, otrzymałby obraz niemalowniczy, czy niedobry, nie wiem.

Może to pedanterya zwracać tak baczną uwagę na wyrażenia, ale w tych sprawach wyrażenia ścisłość określeń już wyjaśnia rzecz całą. Co innego powiedzieć: pomnik stoi u stóp góry lub pod górą, a co innego: pod wieżą. Bo góra i wieża to różne rzeczy. Wieża nie należy do terenu, lecz znajduje się na tym samym terenie co pomnik. Góra zaś jest częścią terenu, na którym znajduje się pomnik. Więc pomnik nie stoi pod wieżą; lecz: w otoczeniu pomnika jest wieża, są Sukiennice i t.d. lub naodwrót. Język potoczny tych odcieni nie zna, bo znać nie może. Góra czy wieża, to zawsze dla niego, dla potrzeb oryentacyi, rzecz jedna: teren. Ale w rzeczach sztuki nie można potocznym językiem posługiwać się, sztuka musi mieć słownictwo artystyczne ścisłe.

Ale to drobnostki! i nie o to też idzie. Jeżeli się tem zajmujemy, to nie dlatego, żeby rozstrzygać jakieś fikcyjne spory (wogóle rozstrzygać!... ), lecz dlatego, że w tych drobnostkach najlepiej maluje się rodzaj umysłowości, a szczególnie jej źródła. Te źródła są zajmujące. Ale o tem poniżej.

Dla rzeźbiarza więc, twórcy monumentu, istnieje jedna rzecz, z którą musi liczyć się koniecznie: otoczenie, atmosfera. I to niekoniecznie otoczenie w tem ograniczonem znaczeniu: rynek, plac, ale raczej w tem szerszem znaczeniu: Kraków. Otóż rzeźbiarz — jedyna osoba milcząca w tej dyskusyi — i jedynie rzeźbiarz mógłby dać odpowiedź, czy zdołałby wystawić w tem miejscu pomnik, któryby nie kłócił się z otoczeniem. Na tem, zdaje się nam, polega całe zagadnienie. Nie można bowiem kategorycznie twierdzić, że wszelki pomnik kłóciłby się z otoczeniem, zeszpeciłby rynek. Sprawa talentu, możności i natchnienia. Artysta, któryby wystawił taki pomnik zgodny z otoczeniem, rozwiązałby swem dziełem problemat, który nas powyżej zaniepokoił: nowe piękno może zmienić piękno dawne. Taki pomnik właśnieby tego piękna dawnego nie zmieniał. Piękno nowe przyłączyłoby się do piękna dawnego w sposób naturalny. Jest to oczywiście hipoteza***).

P. Stasiak rozwiązuje ten problemat inaczej: wolno, powiada poprostu, zmieniać piękno dawne, gdy niezwykłe zdarzenie historyczne staje się tego powodem. Więc z tegoby wynikało, że wolno wystawić byle jaki monument, żeby byle jako uczcić wielkie zdarzenie i byle jako zmienić dawne piękno. Tylko, że tu nie byłaby to zmiana, lecz byłoby to gwałtowne zniekształcenie przeszłości, gdy tymczasem w naszej hipotezie jest śmiała nowość w niczem przeszłości nie naruszająca, bo ciągnąca ją dalej. Do tego zdarzenia historycznego wrócimy w jednym z następnych rozdziałów.

*) Co prawda, zajmować się tem trudno, bo takiej rzeźby niema obecnie. Zajmują się t. zw. pomnikami.

**) Pomijając już to, że określenie "na tle dziury" nie ma sensu, bo to znaczy "na tle nijakiem". Dziura nie może być tłem.

***) Dodajmy do niej dwie inne: pomnik Kościuszki u wylotu ulicy Grodzkiej, niedaleko kościółka św. Wojciecha — pomnik Mickiewicza przeniesiony na t. zw. plac Maryacki u ujścia ul. Floryańskiej. Nie propozycye! Ot, hipotezy! Lekkomyślne wprost w zestawieniu z tem, co powiemy w rozdziale V.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. PIERWSZE GŁOSY O RZEŹBIE MONUMENTALNEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. GDZIE POWSTAŁ POMNIK?

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. USTAWA, NORMUJĄCA WRAŻENIA OBYWATELI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. ZDARZENIE DZIEJOWE NIEZMIERNEJ DONIOSŁOŚCI. DALSZE GŁOSY O RZEŹBIE MONUMENTALNEJ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. RZECZY PROWIZORYCZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej