Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I. WSTĘP

II. MITOLOGIA

III. JAĆWINGOWIE

IV. PRUSOWIE

V. LITWA WŁAŚCIWA

VI. ŻMUDŹ

VII. ŁOTWA

VIII. PBÓBY OBJAŚNIENIA KILKU WIERZEŃ I KULTÓW

IX. WYNIKI. STOPIEŃ; MITOLOGII LITEWSKIEJ W PORÓWNANIU Z INNYMI

X. CHARAKTERYSTYKA MITOLOGII LITEWSKIEJ

STAROŻYTNA LITWA. LUDY I BOGI.

Aleksander Brückner

Od ukazania się książki Aleksandra Brücknera Starożytna Litwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne upłynęły trzy ćwierci wieku. Natomiast od momentu, kiedy Autor ten podjął na łamach „Biblioteki Warszawskiej” publikowanie swych dociekań na temat dawnych Bałtów — dalszych lat dziesięć. Ogłoszone w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia szkice złożyły się na kolejne rozdziały wydanej w 1904 roku książki. Wznowienie jej zatem wymaga komentarza poświęconego tak osobie Autora, jego dorobkowi, jak i samej książce.

Urodzony w 1856 roku w Tarnopolu, w dawnej Galicji, mimo niemieckiego nazwiska, był Aleksander Brückner z urodzenia i przekonań Polakiem. Uczonym polskim zawsze pozostawał, mimo że żył i tworzył lat kilkadziesiąt w Niemczech jako profesor uniwersytetu berlińskiego. Rozpoczęte w zakresie językoznawstwa studia uniwersyteckie we Lwowie kontynuował za granicą. Doktoryzował się w 1876 roku w Lipsku, w dwa lata później habilitował się już w Wiedniu, przyjmując w 1881 roku, po krótkim okresie docentury we Lwowie, zaszczytną dla siebie propozycję objęcia katedry języków i literatury słowiańskiej na uniwersytecie berlińskim. Profesurę uzyskał jako dwudziestopięcioletni człowiek, a więc w wieku, w którym przeciętnie kończono zaledwie studia uniwersyteckie. Było to dowodem uznania jego zdolności i doniosłości ogłoszonych już przez niego wybitnych naonczas prac lingwistycznych. Katedrę prowadził przez 43 lata, do czasu przejśca na emeryturę. Mimo czynionych starań nie udało mu się przenieść do żadnego z uniwersytetów polskich.

Umarł w Berlinie 24 maja 1939 roku ukończywszy 83 lata.

Ponowna edycja Starożytnej Litwy... jest nie jedyną, lecz najnowszą inicjatywą przypomnienia dorobku Aleksandra Brücknera. Od połowy lat pięćdziesiątych ukazały się wznowienia niektórych z jego prac. Były to: trzytomowe Dzieje kultury polskiej, Słownik etymologiczny języka polskiego oraz Dzieje języka polskiego. Listę tę, nie nazbyt obszerną, zamykają ogłoszone w 1974 roku dwa zbiory publikacji rozproszonych w różnych periodykach i pracach zbiorowych, coraz trudniej już dostępnych, jeden zawierający publikacje z dziedziny filologii polskiej i drugi z wyborem prac o tematyce kulturowej, folklorystycznej.

Zainteresowanie dorobkiem Brücknerowskim jest całkiem zrozumiałe. Wszak już w dziesięciolecie zgonu Aleksandra Brücknera inny wybitny polski uczony, następnego już pokolenia językoznawca, Jan Otrębski pisał: „Spuścizna, jaką posiadamy po Brücknerze, ma żywotne znaczenie dla przyszłości filologii słowiańskiej, zwłaszcza zaś polskiej. Aby ułatwić uczonym dostęp do tej spuścizny należy pomyśleć o zbiorowym wydaniu prac Brücknera". I dalej „Obowiązek zbiorowego wydania prac Brücknera spada na nas, na społeczeństwo polskie. Uczynić to mamy we własnym interesie. Bezpośrednim następstwem tego czynu będzie bowiem ożywienie i pogłębienie u nas działalności naukowej na tych wszystkich polach, które z takim powodzeniem uprawiał Brückner". Kolejny argument Jana Otrębskiego był następujący: „Zbiorowe wydanie prac Brücknera będzie posiadało także znaczenie pod względem moralnym. Ukaże ono, czego dokonać może człowiek, sam jeden, gdy jest ożywiony wielką ideą — ideą służenia Nauce, a przez nią i swemu narodowi".

Powyższe słowa były zamknięciem obszernego wywodu ukazującego rozległe zainteresowania i ogromny dorobek osiągnięty przez Brücknera w ciągu kilku dziesiątków lat pracy badawczej i autorskiej w różnych dziedzinach. Jest to dorobek liczący około dwóch tysięcy pozycji i obejmuje dziedziny, które dziś stanowią wyspecjalizowane pole działań pokrewnych sobie wprawdzie, ale jednak różnych już domen nauki: językoznawstwa, w tym etymologii, onomastyki; filologii polskiej i słowiańskiej, w tym literaturoznawstwa; dziejów kultury, w tym obyczajów, folklorystyki; religioznawstwa. Słusznie zatem Brückner uchodzi za jednego z ostatnich w dziejach polskiej humanistyki wielkich polihistorów.

Czy jednak przytoczone wyżej wezwanie nie może sprawiać dziś wrażenia przesadnego? Przecież dorobek nauki rządzi się specjalnymi prawami: dalsze badania, nowe odkrycia rozszerzają podstawy źródłowe, doskonalą się instrumenty badawcze, co czyni, że przeszłość jawić się może nie tylko szerzej, głębiej i pełniej, zgodnie z potrzebami danego okresu i możliwościami bogatszego stanu posiadania w zakresie dorobku myśli badawczej, ale także inaczej, niż to przedstawiano dawniej. W przypadku spuścizny Brücknera, tak bogatej ilościowo, z pewnością odpowiadają dzisiejszym potrzebom zarówno próby przypomnienia wielu prac rozproszonych w mało dostępnych publikacjach, jak też niektórych jego opracowań książkowych. Rozwój nauki wymaga bowiem nie tylko dalszych badań, ale i znajomości dorobku wielkich poprzedników oraz ułatwionego doń dostępu.

W przekonaniu piszącego te słowa uwaga powyższa w największym stopniu dotyczyć może książki Starożytna Litwa... Szkice w niej zawarte wyrosły z zainteresowań lingwistycznych Brücknera językami bałtyjskimi, a zwłaszcza litewskim, najlepiej mu chyba znanym. Już pierwsza jego duża praca, naonczas wybitna, która dała mu stopień doktorski, zajmowała się właśnie problematyką związków językowych słowiańsko-bałtyjskich, rozpatrując zapożyczenia słowiańskie w językach Bałtów.

Godzi się tu zaznaczyć pewną osobliwość terminologiczną i pojęciową języka Brücknera. Było nią posługiwanie się nazwą Litwa w dwojakim znaczeniu: szerszym, służącym na oznaczenie wszystkich ludów bałtyjskiej grupy językowej (Prusów, Jaćwingów, Litwinów, Łotyszy i Kurów) oraz węższym, odnoszącym się do obszaru tzw. Litwy właściwej w jej etnograficznych granicach. Dziś, dzięki zwłaszcza wybitnemu lingwiście łotewskiemu Janisowi Endzelinowi upowszechnił się sztuczny termin Baltowie zastosowany w 1845 roku przez G. Nesselmanna jako określenie ogólne jednoznaczne w swej treści, czym góruje nad innymi kiedyś stosowanymi, a także nad Brück-nerowską Litwą.

Do sprawy języków bałtyjskich, a szczególnie ich stosunku do języków słowiańskich Brückner wielokrotnie powracał, zabierając często głos w wielu publikacjach na różne tematy z tym związane. Dorobek baltystyczny badacza obejmuje kilka dziesiątków publikacji. Był on na przykład gorącym rzecznikiem poglądu o wspólnocie językowej Bałtów i Słowian, której dopatrywał się między XV a X wiekiem przed naszą erą, wskazując na obecność w językach obu ludów wspólnych wyrazów, między innymi na oznaczenie części ciała, nazw niektórych roślin, drzew, zwierząt oraz żelaza (por. litewskie geležis, łotewskie dzelzis, dzelezs, pruskie gelso).

Że Brückner był uznanym znawcą tej problematyki, świadczy fakt, iż to jemu właśnie powierzono opracowanie przeglądu badań nad językami słowiańskimi i bałtyjskimi. Praca na ten temat ukazała się w 1917 roku.

Zainteresowanie Brücknera Bałtami i pozycja w świecie nauki, jaką zdobył na gruncie językoznawstwa, wiąże się bezpośrednio z dziełem Starożytna Litwa..., którego tematyka kulturowa i historyczna wykracza poza zwykłe ramy dociekań lingwistycznych. Wynikło to z przekonania tego badacza, że rozwój kulturowy, uwarunkowania historyczne są nieodzownym oparciem dla badań nad dziejami danego języka. Takie stanowisko w pełniejszy sposób wyraziło się w wypadku języka polskiego. Dowodem tego są na przykład studia nad dziejami kultury polskiej, a poniekąd też, jeśli chodzi o podobieństwo tematyczne do Starożytnej Litwy..., prace poświęcone mitologii polskiej i słowiańskiej. Było to stanowisko odmienne od założenia badawczego Maksa Müllera, wybitnego językoznawcy i twórcy naukowego religioznawstwa porównawczego, według którego „Język stanowi źródło wszelkiej myśli, a więc i wszelkiej kultury, a więc i jednego z jej przejawów, religii" . Poglądom Müllera, zwłaszcza  z zakresu mitoznawstwa, Brückner nie skąpił słów krytycznych i w Starożytnej Litwie... Warto zauważyć, że czas, kiedy powstawało to dzieło, był też okresem narastania krytyki poglądów Müllera i jego szkoły wyłącznie filologicznych badań religioznawczych.

Starożytna Litwa... to książka z trudem poddająca się ocenie. Nadal oddziaływuje na jej czytelnika osobowość Autora. Lektura tego dzieła daje świadectwo oryginalności jego myśli, spostrzeżeń i ocen, budowanych na rozległych podstawach źródłowych i znajomości literatury przedmiotu. Nawet jeśli opinie te nie wydają się nam już często trafne, a argumentacja autora wykazuje luki. Erudycję Brücknera-lingwisty wspiera znakomita orientacja w źródłach historycznych, poczynając od przekazów antycznych po świadectwa nowożytne oraz w źródłach etnograficznych i bogatych materiałach folklorystycznych. Wyraźnie podkreślaną rezerwę w stosunku do możliwości ówczesnej archeologii trzeba zrozumieć, schyłek XIX i początek XX wieku był bowiem okresem zaledwie budowy naukowych podstaw archeologicznej wiedzy o pradziejach Europy środkowej i północnej, w tym także i ziem bałtyjskich. Pierwsze wartościowe syntezy w tej dziedzinie przyniosły dopiero lata okresu międzywojennego. Mimo braku podbudowy archeologicznej walorem Starożytnej Litwy... jest między innymi to właśnie, że zawarte w niej materiały dają podstawę do dalszych badań i nowych interpretacji.

W oddziaływaniu osobowości Autora niemałą rolę odgrywa też jego język, początkowo może sprawiający wrażenie trudnego w lekturze, a przecież jednak prosty, o bogatej w słownictwo polszczyźnie, precyzyjnie przy tym i barwnie przedstawiający myśli i sądy badacza. W edycji niniejszej zachowano język Brücknera. Poprawia dotyczyły pisowni i dostrzeżonych błędów drukarskich wydania pierwszego. Utrzymano właściwą Brücknerowi stylistykę i interpunkcję, a także archaizujące dla dzisiejszego czytelnika wyrażenia, jak na przykład „myłka", „mienianie", „kocieł". Z uszanowania dla intencji i przekonań Autora wydawca zdecydował się zachować, zgodnie z wydaniem pierwszym, Brücknerowskie formy spolszczeń historycznych imion, nazwisk i nazw etnicznych litewskich, pruskich i jaćwieskich, mimo że formy te odbiegają częstokroć od brzmienia przyjętego dziś i ugruntowanego już w polszczyźnie. Stąd w tekście występują Mindowg, Kinstojt lub Kinstut, Witowt, Jagieł i Nigaił, a nie Mendog, Kiejstut, Witold, Jagiełło i Minigajło. Spotykamy Samię,

Skałwię, Bortów i Jaćwińgów zamiast Sambię (i Sambów, jej pruskich mieszkańców), Skalowię, Bartów i Jaćwingów, pisanych od niedawna coraz częściej jako Jaćwięgowie. Nie w każdym wypadku był Brückner w pisowni swej konsekwentny, zwłaszcza przy Kiejstucie i Jagielle. Zauważyć zatem można i oboczności.

Starożytna Litwa... przyniosła zebranie najważniejszych faktów i materiałów źródłowych, łącznie z osądem wartości prac piszących wcześniej i współcześnie autorowi. Porządkowała wiadomości na temat siedzib i nazw poszczególnych ludów bałtyjskich: Jaćwingów, plemion pruskich, litewskich, łotewskich. Książka orientowała w warunkach społecznych, gospodarczych i politycznych życia każdego z tych ludów, wreszcie w podsumowaniu dawała własny pogląd Autora na temat mitologii dawnych Bałtów, a ściślej ich pogańskich wierzeń. Był to pogląd krytyczny, odrzucający wszystko, co, zdaniem Brücknera, nie poddawało się możliwości weryfikacji źródłowej, przy tym źródeł dobranych nadzwyczaj starannie, z właściwą temu badaczowi ostrożnością.

Brücknerowskim studiom z dziedziny ornitologii bałtyjskiej, a także w nie mniejszym stopniu mitologii polskiej i słowiańskiej, zarzucano — czyni się te uwagi nadal — nadmierny krytycyzm, daleko posunięty sceptycyzm wobec możliwości poznawczych. Nie całkiem jest to słuszne, tak jak niesprawiedliwe jest obwinianie Brücknera o stronniczość czy tendencyjność w przedstawianiu wierzeń pogańskich Bałtów. We wstępie do Mitologu słowiańskiej tak pisał, dając wyraz swemu założeniu badawczemu: „Mity słowiańskie same do mitu raczej należą, skoroż pewne o nich wiadomości, tj. ani urojone ani powtarzane tylko, na stronicy druku się zmieszczą". Następnie: „Im mniej o mitach wiemy, tym bujniej rozrosła się umiejętność o nich, mitologia; niestety koło, jakie ona dotąd zatacza, zupełnie błędne. Brak bowiem istotnych wiadomości, zastąpiły mżonki i rojenia. Postawa reprezentowana przez Brücknera była zgodna z pozytywistycznym sposobem widzenia historii. Przyniósł on jak wiadomo między innymi niebywałe wydoskonalenie metod krytyki historycznej. Natomiast w badaniach nad początkami narodów, państw czy instytucji wyraził się oczyszczaniem opisu historycznego z wszelkich naleciałości fantazji i legendy. W Starożytnej Litwie... czynił to właśnie Brückner w odniesieniu do pogańskich wierzeń bałtyjskich. Próbował przy tym wskazać źródła narastających przez stulecia zafałszowań i deformacji tak pierwotniejszych przekazów i informacji, jak i reliktów wierzeniowych i obyczajowych, przetrwałych w głąb czasów nowożytnych. Na deformację obrazu dawnego stanu rzeczy wpływały więc popisy erudycyjne piszących, ich mentalność uformowana na wzór porządku antycznego; poparte to było nieznajomością czy wręcz ignorancją w sprawach społeczności pruskich czy litewskich, ich tradycyjnej kultury, języka i wierzeń. Później nałożyły się na to ambicje przednaukowych interpretacji. Uświadomienie sobie tego powinno być zrozumiałe i nawet docenione. Założenia metodyczne, przedstawione tak jasno przez Brücknera w rozdziale II Starożytnej Litwy..., cechuje godne uznania racjonalistyczne potraktowanie problematyki mitologii i wierzeń bałtyjskich. Krytycyzm taki zachęcać może i dziś do rzetelnego, niespiesznego formułowania wniosków i poważnego dowodzenia tez. Tak więc Starożytna Litwa... wykazuje też i walory metodyczne, nie tylko poznawcze. Trzeba się zgodzić także z ostrożnością Brücknera w stosunku do prób współczesnych mu lub nieco starszych badaczy, reprezentujących dziewiętnastowieczny kierunek mitologii porównawczej, już wówczas krytycznie osądzanych nie tylko przez Autora Starożytnej Litwy... Późniejsze dociekania wykazały, że w niektórych punktach ostrożność i sceptycyzm Brücknera były zbyt daleko posunięte. Na przykład zwraca się uwagę na możliwość wykorzystania w większym stopniu dyskwalifikowanego zupełnie przez Brücknera dzieła dominikańskiego mnicha Grunaua, ocenia się, że ujemna ocena wartości rozprawy Jana Łasickiego była przesadna; jednocześnie obiecujące są próby pełniejszego wykorzystania materiałów folklorystycznych, interesująco przedstawiają się najnowsze studia nad politeizmem tak u Bałtów, jak i u Słowian, a badania archeologiczne dostarczają coraz to nowych możliwości interpretacyjnych. Nie zapominajmy jednak o dystansie czasu dzielącym nas od powstania omawianego dzieła i postępie dokonanym przez naukę.

Starożytna Litwa... była w swym zamyśle pierwszą, oryginalną pracą w języku polskim na absorbujący zawsze uwagę temat, a nadto pracą odpowiadającą rygorom myślenia i metody naukowej swoich czasów. W polskiej literaturze przedmiotu poprzedzały ją interesujące, choć zapomniane już i niedocenione publikacje Antoniego Mierzyńskiego, zwłaszcza godne przypomnienia jego opracowanie starożytnych i średniowiecznych źródeł do mitologii litewskiej (stricte bałtyjskiej). Starożytna Litwa... przerastała je znacznie szerszą podstawą źródłową i rozleglejszym horyzontem podjętej problematyki. Odnosi się wszakże wrażenie, że opublikowanie w 1892 i 1896 roku przez Mierzyńskiego Źródeł do mitologii... w dużym stopniu ułatwiło powstawanie szkiców Brücknerowskich, z których złożyła się Starożytna Litwa... Jest rzeczą wymowną, że niemiecki autor, piszący w dwadzieścia lat po ukazaniu się książki Bücknera na temat wierzeń dawnych Prusów, przypisał ją właśnie Mierzyńskiemu.

Starożytna Litwa... to dzieło wybitne, ważna pozycja w dziejach polskich badań bałtologicznych. Znacząc pewien istotny, a może nawet nieodzowny, etap w postępie wiedzy, nie jest jednak utworem wolnym od potknięć i usterek. Jego brakiem, zdaniem wydawcy, jest pewna fisharmonia między zamysłem autorskim ukazania ludów i bogów pogańskich Bałtów a kształtem ostatecznym dzieła. Zawodzi jednolitość zawartości treściowej, niedostateczna jest i systematyczność wykładu. Sprawia to zbyt luźna, w wydaniu książkowym, forma i nadmiernie szkicowe potraktowanie niektórych z wyodrębnionych rozdziałów. Z zapowiadanego tytułem zakresu tematycznego książki znajdujemy znacznie więcej o „bogach" niźli o „ludach". Z kolei w podziale przestrzennym o wiele bogatsze są rozdziały poświęcone Prusom i Litwie niż partie dotyczące Żmudzi i Łotwy, natomiast chybiony jest rozdział ukazujący Jaćwingów.

Nieraz też tok myśli zakłócają uwagi dygresyjne, nie mające ściślejszego związku z głównym wątkiem tematycznym danego rozdziału. Świadczyłoby to o niekonsekwencjach w układzie treści. Oto na przykład w rozdziale III, poświęconym Jaćwingom, nie znajdujemy niemal nic, co by mówiło o wierzeniach i zwyczajach tego ludu, stosunkowo dużo miejsca natomiast zajmuje rozpatrywanie przekazów na temat innego, choć sąsiedniego, plemienia baltyjskiego — Galindów. Z kolei pożyteczne, wiele wnoszące do znajomości zagadnienia relacje Jana i Hieronima Maleckich, którzy opisali przesiedleńców jaćwieskich na Sambii, zwracających tam uwagą swą odrębnością, zostały wykorzystane dopiero w rozdziale poświęconym Prusom. Ostatecznie nie byłoby to tak dziwne, uwzględniwszy bliski stopień pokrewieństwa Jaćwingów do Prusów, bliższy na przykład niż do Litwinów, gdyby Brückner w kolejnym rozdziale dotyczącym już Litwy „właściwej" nie nawiązał do analogii jaćwieskich, podanych właśnie w zapiskach Maleckich. W tymże rozdziale o Jaćwingach Brückner podjął wprawdzie frapujące zagadnienie nazw osobowych, ograniczył się jednak do wskazania kilku (Skomanda, Kumata, Kantigirda i Borouta) spośród blisko czterdziestu imion znanych z przekazów źródłowych. Przykłady jaćwieskie nie zostały zresztą przez Autora poddane analizie lingwistycznej, natomiast większą część wywodu zajęły uwagi na temat tworzenia się imion litewskich, ze wskazaniem przy tym analogii słowiańskich. Nie wnikając w poprawność etymologii, godzi się zauważyć, że do kwestii nazw osobowych — pruskich, łotewskich, a nawet litewskich Brückner w stosownych rozdziałach już nie powrócił, mimo dających się zauważyć pewnych odmienności.

Można wnieść też zastrzeżenie co do słuszności w każdym wypadku wykorzystania folkloru litewskiego przy rozpatrywaniu tematyki pruskiej, na ziemiach pierwotnie pruskich. Może to mylić, ponieważ element etnicznie litewski w czasach nowszych na części obszaru dawnych Prusów był zjawiskiem przecież wtórnym, wywołanym późniejszą kolonizacją litewską na zachodnio-bałtyjskich ziemiach Skalowii i Nadrowii lub na obszarze Kurów, w nadmorskiej części Litwy dzisiejszej.

Znaleźć można w Starożytnej Litwie... sporo niedokładności: fakty podawane w sposób przybliżony, pomijane nieraz źródła krytykowanych poglądów, nie oznaczone bywa pochodzenie wykorzystywanych materiałów. Utrudniało to dotkliwie spożytkowanie książki do celów badawczych, zmuszając czytelnika do dodatkowych poszukiwań sprawdzających. Niniejsza edycja próbuje usunąć te mankamenty. Jest to jedna z przyczyn obszernego komentarza wydawcy do tekstu; przypisy Brücknera wyróżniono gwiazdką. Wskazane mankamenty nie są jednak cechą tylko tej pracy. W dużym stopniu uważać je można za zawinione przez niezbyt sumienną redakcję pierwszego wydania. Doskonała pamięć, jaką odznaczał się Brückner, była nieraz zawodna, a pośpiech i zapalczywość, z jakimi ponoć zawsze pracował, jakby nie pozwalały mu często na odpowiednie wykończenie danego dzieła. Zwrócił na to uwagę Jan Otrębski dodając w konkluzji, że takie zalety jak cierpliwość i systematyczność w przygotowaniu prac nie przyczyniłyby się zapewne do stworzenia tak pokaźnego ilościowo i ważkiego znaczeniem dorobku.

W komentarzu do kolejnych rozdziałów Starożytnej Litwy... poprawiono w obecnej edycji pomyłki, uzupełniono opuszczenia, sprostowano także niektóre interpretacje i wywody Autora. Uwagi dotyczą między innymi także tej dziedziny wiedzy, która ze względu na specjalność Autora stanowiła jego stronę najmocniejszą — lingwistyki. Nie wytrzymały próby czasu niektóre Brücknerowskie etymologie etnonimów bałtyjskich, takich jak nazwy Jaćwież — Jaćwingowie, Sudowia — Sudawowie, a dalej nazwy Prusów, w tym nazwy ogólne Prusowie i Aistiowie, nazwy plemienne Sambów, Warmów czy nawet Galindów — Golędów. Jednakże to, co proponował Brückner, stanowi ważny etap w dochodzeniu do późniejszych ustaleń, które — co trzeba przyznać — choć poprawniejsze, nadal nie zawsze jeszcze są pewne. Uzyskano także możliwość precyzyjniejszego ustalania dat, zakresu i kierunków oddziaływań językowych (i kulturowych) germańskich. Jest to istotne z tego powodu, że Brückner przede wszystkim przesadnie, ale zgodnie z duchem swoich czasów, podkreślał wpływy gockie, nie tylko zresztą na bałtyjski obszar językowy. Korekty wnieść można także do sposobu widzenia związków językowych i kulturowych między Bałtami a ludami fińskimi czy też irańskimi. Cennym uzupełnieniem wyników badań lingwistycznych są tutaj materiały archeologiczne, tym bardziej że udoskonalone zostały umiejętności wykorzystania źródeł prahistorycznych różnego rodzaju. Mamy też możliwość nieco innego spojrzenia na związki językowe Prusów i Jaćwingów z polskim obszarem językowym, które niekoniecznie musiały się wyrażać jednostronnym oddziaływaniem płynącym ze strony Polski, skoro ujawniane są dowody wpływów pruskich i jaćwieskich. Na podstawie coraz liczniejszych źródeł wydobytych w toku badań wykopaliskowych inaczej dziś ocenia się stopień zaawansowania ludów bałtyjskich pod względem poziomu kultury i rozwoju społeczno-gospodarczego w czasach starożytnych i w średniowieczu. Stąd też dość liczne, a niezbędne uwagi na ten temat w komentarzu.

Godzi się nadto podkreślić, że osiągnięcia archeologii na polu źródłoznawczym, przy doskonaleniu metod badawczych prahistorii, pozwoliły z materiałów archeologicznych odczytać wiele nowego w dziedzinie zwyczajów, ceremonii, a pośrednio i wierzeń związanych z obrządkiem pogrzebowym, zjawiskiem śmierci. U Bałtów tak jak i u innych ludów obrządek ten stanowił bardzo istotną część systemu wierzeń i tradycji. Z kolei znaleziska o charakterze ofiarnym, zakładzinowym, a więc magicznym, czy wreszcie odkrycia obiektów kultowych — dokonane na obszarze bałtyjskim lub w pobliżu niego na bliskim mu terytorium słowiańskim, rozszerzyły możliwości poznawcze, ale też pozwoliły inaczej niż poprzednio interpretować przekazy pisane o świętych gajach i innych sanktuariach pruskich i litewskich.

Powodów do uzupełnień lub korekt stwierdzeń zawartych w tekście Starożytnej Litwy... dostarczają także badania nad wierzeniami ludów bałtyjskich. Po ukazaniu się tego dzieła opublikowano dziesiątki pozycji, między innymi i o zasięgu ogólnym lub obejmujące tylko ludność pruską, litewską, łotewską. Miały one oparcie bądź w materiałach folklorystycznych, bądź wyrażały się próbami nowego odczytania znanych przekazów historycznych, bądź wreszcie wynikały z dalszych dociekań nad danymi językowymi. W dorobku nauki polskiej, doby już najnowszej, znalazły się zarówno cenne studia na temat niektórych bóstw wyższych (Perkunas, Kurko), jak też studia mitoznawcze na temat mitologii bałtyjskiej. Płodne okazują się podejmowane na powrót badania porównawcze nad systemami wierzeniowymi i mitologią ludów indoeuropejskłch, nawet jeśli nie odnoszą się bezpośrednio do problematyki bałtyjskiej, a dotyczą na przykład najbliższej jej — słowiańskiej. Godne uwagi rezultaty osiągnięto także dzięki ujawnianiu i badaniu związków, jakie mogły zachodzić między światem wierzeń — sferą świadomości, a życiem społecznym i gospodarczym ludności bałtyjskiej. Kierunek ten zaowocował między innymi wspomnianą już, niezwykle interesującą, pełną erudycji próbą nowego sposobu określenia roli i pozycji bogini Kurko oraz popularnie ujętym zarysem religii Bałtów, ogłoszonym w 1968 roku. Jest to zresztą kierunek zgodny z wiele lat wcześniej ujawnionymi intencjami i sposobem myślenia Aleksandra Brücknera, który przecież nie przypadkiem problematykę wierzeń, mitologii Bałtów zawarł w ramach ogólniejszych, historyczno-kulturowych, tworząc właśnie swą Starożytną Litwę...

Mimo upływu lat od daty ukazania się tego dzieła, późniejszego rozwoju nauki i postępu wiedzy, książka ta nadal zasługuje na uważną lekturę nie tylko ze względu na swą pozycję w przeszłości. Po dziś jeszcze jest to dzieło spośród powstałych w języku polskim jedyne w swoim rodzaju. Dotyczy bowiem ludów, ich kultury i języka, ściśle związanych z dziejami Polski i Słowiańszczyzny. Związki te wynikały zaś z tytułu wspólnego rodowodu i odwiecznego sąsiedztwa, a także powiązań politycznych, kulturalnych i gospodarczych.

Jan Jaskanis

Dzieje litewskie, od czasów kanonika i eks-żołnierza Mazura Stryjkowskiego i jezuity Kojałowicza, uprawiała niegdyś wyłącznie nauka polska, jeszcze w wieku dziewiętnastym w pracach Bohusza (Rozprawa o początkach narodu i języka litewskiego, Warszawa 1808), w pomnikowym dziele Narbutta, w wydawnictwach dyplomatycznych Raczyńskiego, w zapiskach Jucewicza, w kompilacjach Kraszewskiego i Jaroszewicza. Później daliśmy się ubiec innym, ostatnie lata dopiero przyniosły nowe przyczynki lingwistyczne, Jana Karłowicza; dyplomatyczne, Prochaski kodeks listów Witoldowych; historyczne, Latkowskiego (o Mendogu), Lewickiego (o Świdrygielle). Szczególniej zasłużył się profesor Antoni Mierzyński wydawnictwem Źródeł do mitologii litewskiej, dotąd dwie części: pierwsza (Warszawa 1892) obejmuje źródła od Tacyta do końca XIII wieku; druga (1896) — źródła wieku XIV i XV. Zebrano tu po raz pierwszy już nie wymysły fantastyczne, brużdżące dotąd na tym polu, a zasłaniające tylko prawdę, lecz autentyczne świadectwa przeszłości; oceniono i zbadano krytycznie i wszechstronnie; wydobyto z nich, po uprzątnięciu nieporozumień i powikłań, co trwałą wartość stanowi. Praca to ani łatwa, ani obojętna wobec znaczenia, jakie powszechnie mitologii litewskiej przypisują; jeszcze profesor jeneński, O. Schrader, w najnowszym dziele Reallexikon (r. 1900), poświęconym indoeuropejskim starożytnościom, po mitologii litewskiej osobliwszych zdobyczy i wyjaśnień się spodziewał. Obok tej obszernej, wyczerpującej, sumiennej i umiejętnej publikacji źródłowej ogłaszał prof. Mierzyński rozprawy specjalne, drobniejsze, metodyczne bardzo, po polsku i rosyjsku, począwszy od pracy o Janie Łasickim i jego zapiskach o bóstwach żmudzkich (r. 1870) aż do znakomitej rozprawy o Romowe, owym sławnym centrum kultu pogańskiego, ogłoszonej (r. 1899) najpierw po rosyjsku (w „Trudach" X moskiewskiego zjazdu archeologicznego), a później po polsku, w „Rocznikach Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk" .

Podobnie jak prof. Mierzyński, zajmowałem się i ja od dawna litewszczyzną; pierwsza moja praca, jeszcze w języku niemieckim napisana, doktorska, poświęcona była wykazaniu wpływów słowiańskich na litewszczyznę, w r. 1877. Odtąd, acz zajęty innemi, nie porzucałem rzeczy litewskich; wracałem do nich chętnie i przed kilku laty streściłem wyniki badań własnych i obcych nad mitologią litewską w trzech artykułach, ogłoszonych w „Bibliotece Warszawskiej" (w roku 1897 i 1898). Powtarzam je teraz, uzupełniwszy i poprawiwszy znacznie, dodawszy nowe źródła itd.

A. Brückner

I. WSTĘP

Starożytność szczepu. Związki z Finami. Dzieje pierwotne.

Wiadomości starożytnych i wczesnego średniowiecza.

Rozprawy o dawnej Litwie zagaja się stereotypowym frazesem, jakoby Litwini byli jednym z najstarszych ludów europejskich, chociaż dobrze wiadomo, że w Europie poszli oni razem ze Słowianami, Niemcami, Italami i Grekami z jednego pnia i rodu, że więc ani są starsi, ani młodsi od innych. O względnym wieku narodów rozstrzyga chyba kolejne ich występowanie w dziejach ludzkości europejskiej, a w takim razie Litwini będą bodaj najmłodszymi. Starożytność znowu języka litewskiego, na którą się wszyscy zawsze powołują, raczej pozorna i przypadkowa niż rzeczywista, góruje w zachowaniu niektórych dyftongów: au, oi, i końcowego s, jakie posiadają łacina lub greka; poza tą cechą byle narzecze słowiańskie jest niemal równie „stare", jak i litewszczyzna, a nieraz starsze (np. w czasowaniu).

Niezaprzeczona starożytność Litwy zasadza się na czymś innym, czym się ludy słowiańskie, germańskie i romańskie wyjątkowo szczycić mogą: na nieprzerwanym przebywaniu na jednej i tej samej ziemi przez lat co najmniej dwa tysiące. Już bowiem za czasów Aleksandra Macedończyka siedział Litwin tam, gdzie i dziś, nad Niemnem i Dźwiną, dotykając Bałtyku i Wisły, na pasie ziemi, może nieco dłuższym, lecz za to chyba nieco węższym niż późniejszy obszar Litewszczyzny; pas ten przedzielał Słowian i Finów zachodnich.

Gdy Litwa, zerwawszy spójnię etnograficzną i geograficzną, w jakiej przedtem ze Słowianami zostawała przez wieki, szerząc się ku północnemu zachodowi, pas ów zajęła, zetknęła się ściślej z Finami i tak się z nimi spoufaliła, że możemy niemal rozróżniać nową, litufińską dobę w jej dziejach; łączność zaś ze Słowianami, podstawa owej pierwszej litusłowiańskiej doby, porwała się do szczętu na wieki: puszcze i moczary nad górnymi biegami Niemna, Berezyny i Dźwiny odosobniły Litwę; stosunki nawiązały się znowu dopiero w jakie tysiąc pięćset lat później, na całkiem zmienionych podstawach.

Lecz cóż uprawnia nas do takiej właśnie konstrukcji dziejów pierwotnych, zasuniętych w najgłębszą pomrokę?

Niegdyś trafiał wymysł, dokąd ani pamięć podań, ani źródła historii nie sięgały. W wiekach średnich kronikarz-bakałarz, nasz mistrz Wincenty (Kadłubek) czy Sakso (Duńczyk), uzupełniał dzieje narodowe bajkami podkądzielnymi, wstawiał w nie byle nazwiska i daty, pozbawiał romanse o żelaznym wilku bodaj poetyckiej prawdy, łamał i psuł je w sztucznym układzie, łatał wreszcie listami, choćby z przybocznej kancelarii Aleksandra Wielkiego; tak powstały pierwotne dzieje Polski, Danii, Brytanii i inne.

W XV i XVI wieku, gdy o Litwie mówić zaczęto, ceremoniowano się z prawdą jeszcze mniej; historycy Rzeczypospolitej Babińskiej, jak Stella i Grunau, Stryjkowski i Sarnicki, wydawali dowolnie ukute bajki lub mrzonki błędnej fantazji za prawdę, cytowali na chybił trafił źródła starożytne, tłumaczyli nazwy miejsc, ludów, osób, każdy po swojemu, dowodzili z największą pretensją wszystkiego, czego się ich próżności i łatwowierności zachciewało; głosy trzeźwiejsze odzywały się rzadko i rychło je zagłuszano. Dopiero od połowy osiemnastego wieku zaczęto uprzątać przeszkody, nagromadzone na drodze do prawdy, albo raczej do prawdopodobieństwa; dopiero w naszym wieku ustalono metodę, rzucono pewniejsze podstawy,, zdobyto wreszcie nowe środki wiedzy.

Dzisiaj uśmiechamy się już wobec naiwnej i zarozumiałej erudycji, dowodzącej niegdyś w pocie czoła,. że Adam i Ewa po słowiańsku rozmawiali lub że raj biblijny znajdował się w pruskiej Samii, albo że pruskie Chełmno to — Gelonos, zburzone na wyprawie scytyjskiej Dariusza. Nie wadzi jednak przypomnieć, że dawne błędy zawsze się wznawiają, że i dziś, z taką samą powagą i pretensją jak w wieku XVII Pretoriusz, np. nazwy trackie i geckie z litewska tłumaczą. Litwinów bezpośrednio z Trakami, Getami i Azją Mniejszą łączą. Duch śp. ks. Dębołęckiego i historyków babińskich nie ulotnił się jeszcze z badań dziejów pierwotnych, lecz przerzedziły się znacznie szeregi łatwowiernych adeptów i ułatwiono krytyce uprzątanie podobnych błędów.

Lingwistyka i archeologia, acz nie w równej mierze, zdobyły nowe podstawy dla badań przedhistorycznych, lecz dotychczasowy materiał i metoda obu umiejętności wywołały pewien rozdźwięk między nimi. Od względnej ścisłości i pewności badań, opartych na niewzruszonej podstawie języka, odbija niekorzystnie chwiejność i niepewność w tłumaczeniu wyników archeologicznych: dobywamy z wnętrza ziemi księgi kamienne, brązowe, żelazne, lecz gdzież klucze do ich trafnego odczytania? Gdzież pewność, jakim właśnie szczepom zabytki przyznawać? Co upoważnia do łączenia zmienionych form kultury ze zmianą samej narodowości, jaką archeologowie do niedawna jeszcze zbyt skwapliwie i chętnie przypuszczali.

Rozkopy na ziemiach litewskich dostarczają najciekawszych rzeczy; wspomnijmy choćby owe łotewskie „łodzie diabelskie" (kamienie, ułożone w formie łodzi, otaczające grób, pochodzenia zdaje się germańskiego) lub fakt znacznego, bliskiego pokrewieństwa pomników nordyjskich, litewskich a pruskich, epoki żelaza i wpływów rzymskich, epoki, urywającej się nagle i zupełnie, a zastąpionej całkiem inną — przewrót odnoszą archeologowie do czasu 450—500 lat po Chr. i łączą z ruchami Słowian. Wszystko to jednak niepewne dotąd, niezupełne, trudno się na tym oprzeć i, chociaż nie przeczymy, że przyszłe badania rozwiążą niejedną zagadkę, na razie powtórzymy za Grimmem (Jak[ubem]) „są o narodach żywsze świadectwa niż kości, zbroje i groby, jest — język ich", i poprzestaniemy na zestawieniu faktów, jakie lingwistyka wydobyła.

Niechaj jednak czytelnik nie obawia się, że poczęstujemy go znowu owym ciągle powtarzanym określeniem bytu przedhistorycznego na podstawie dat językowych, gdzie w tę samą zawsze, a wąską, etnograficzną ramkę raz słowiańskie, to znowu germańskie lub italskie albo inne wyrazy „pierwotne" wstawiają. Nie myślimy przecież dziejów Litwy wyczerpywać, chcemy tylko zwrócić uwagę na fakty, płynące dla tych dziejów obficiej niż np. dla słowiańskich.

Jeden z takich ciekawych, a nowych zupełnie faktów to zależność słownictwa języków fińskich od litewskiego; fakt rzucający jaskrawe światło na czasy i stosunki, do jakich żadne, choćby najdawniejsze źródła nie docierają; fakt dozwalający nam rozpoczynać dzieje Litewszczyzny o całe wieki wcześniej niż słowiańskie.

Finowie zachodni, w szerszym znaczeniu tej nazwy, obejmującym Finów właściwych (dzisiejszej Finlandii, zachodnich Jamów i wschodnich Karelów), nielicznych Wotów i Wepsów za Ładogą i Onegą, Estów w Estonii, Liwów (na cyplu Kurlandzkim w liczbie 3000 osób pozostałych) i Kurów (wygasłych dziś zupełnie), zapożyczyli setkę wyrazów najpierwotniejszej kultury od Litwinów w tych jeszcze czasach, kiedy nie tylko sami tworzyli jedność językową, lecz nie zerwali byli spójni z nadwołskimi Finami, mianowicie i z Mordwą. Jest to najdawniejsza warstwa słów, zapożyczonych u Finów; druga, obejmująca słowa pochodzenia germańskiego (gotyckiego), późniejsza, gdy łączność z Mordwą już zerwano, należy mimo to do pierwszych wieków pochrześcijańskich; możemy więc wedle niej ową wcześniejszą śmiało odnosić do wieków przedchrześcijańskich, choćby do czasów Macedończyka. Dziś stykają się Litwini (Łotysze) tylko na północy z Finami (Estami i Liwami); dawniej okalali ich Finowie na północy i na wschodzie; Słowianie, napierając od południa, od Połocka i Smoleńska, odepchnęli później (około r. 500) Finów w północne i zachodnio-północne kraje (Finlandię itd.) za Dźwinę, za Pejpus, za Ilmen, zdobyli ziemie, na których się Krywicze i „Słowienie" (ze Pskowem i Nowogrodem) rozsiedli i odparli Litwę nieco na zachód.

Słowa, jakie Finowie od Litwy zapożyczyli, dotykając najrozmaitszych przedmiotów, nie objawiają wyższej kultury ani u jednych, ani u drugich. Nie należy jednak kłaść na wszystkie równego nacisku; widoczny w nich kaprys lub traf, bo czemuż innemu przypisywać, że siostrę, córkę, narzeczoną, kuzynkę lub że ząb, szyję, pępek, biodra Finowie z litewska nazywają? Za to inne dowodzą naocznie, ilu to rzeczy nauczyli się, a z nimi i nazwy zapożyczył Fin od Litwina. Przede wszystkim co domu i gospodarki dotyczy, np. zagroda, łaty, mątewka, kosze, ściana, płoty i pale do nich, kliny, siekiery i koła, łyżki, hubka, smoła, łaźnia, most, droga, sanie, piwo, części ubioru, szczególniej owo charakterystyczne dla starej Litwy nakrycie głowy, kepure; dalej nazwy zwierząt dzikich i domowych, więc cietrzewia, gęsi, sroki, kukułki, drozda, gadu, raka, osy, barana, prosięcia, kozy; nazwy skóry, sierści, rzemienia, wełny, siana, pasterza; nazwy zboża, żuru (putry), nasienia, grochu, bobu, maku, bruzdy, jałowca, sitowia; nazwy ryb i rybołówstwa, węgorza, łososia i inne; nawet nazwy mrozu, szronu i grudy przejął Fin, pozbywając się własnych. Litewski „bóg" (diewas, deiwas) zastąpił mu niebo (fińskie taiwas), Perkun późniejszego diabła; „tysiąc" liczyć nauczył się od Litwinów, jak przodek jego przed wiekami „sto" od jakiegoś szczepu irańskiego; zwyczaj i rząd, barwy: żółta, zielona i jasna lub szara, sąsiedztwo i zajazd, leniwiec nawet i głuch, nazwani z litewska.

Przy tak żywej a trwałej wymianie rzeczy i słów nic by dziwnego nie było, gdyby i Litwin w jaką fińską rzecz i nazwę się zaopatrzył; i tak, instrument narodowy muzyczny, kankle, rodzaj gitary, zdaje się został zapożyczony wraz z nazwą od pięciostrunnej fińskiej kanteli; rija, gdzie zboże suszą, może z samą procedurą — jest fińskiej inwencji. Przy kilku wyrazach, nazwach łodzi np. i jej części, pochodzenie ich jest sporne i zdaje się nam, że można by je i Finom przyznawać; i nazwę rękawic, cimds, przejął Łotysz od Fina (kinnas z kindas). Przy bliższym badaniu można wnosić, że Litwa stosunki te z Finami głównie w północnej i wschodniej swej części (łotewskiej) uprawiała; zdaje się nam również, że zbyt przedłużone podtrzymywanie tych stosunków zagroziło też Łotwie zupełnym spadnięciem na niższy poziom fiński (o dzikości nadzwyczajnej Finów świadczy wyraźnie Tacyt); może być nawet, że w nadmiernej przesądności i w wielobóstwie litewskim odbiły się rasy fińskiego szamaństwa i demonologii, a zatarły się nieco wyższe koncepcje mitologii aryjskiej.

W każdym razie kultura litewska, przebijająca z owych wyrazów, przedstawia się nadzwyczaj pierwotnie; żadne słowo nie wskazuje na wyższy ład społeczny, nic nawet nie dowodzi znajomości kruszców, bo siekiera i kamienną być mogła. Jak Litwin żył, gdy z głębi swych lasów, ponad jeziorami i rzekami, z fińskim strzelcem i rybakiem się stykał, o tym sądzić można z późniejszej o liczne wieki i nieco może fantastycznej, ale mimo to trafnej charakterystyki u Stryjkowskiego, przypominającej żywcem charakterystykę Finów u Tacyta.

Ubiory ich zwierzęce wszytko były skóry, A majętność na sobie, co mógł nosić który. Dom, kuczka, prostym darnem nakryta, bót z łyka, Zwierzęcy łeb obłupił, i wdział miasto słyka. ...ano nasz Żmodzin swoję głowę, Przybrał w wilcze, w niedźwiedzie łbisko i żubrowe. A kiedy połupili w Ruskich ziemiach pługi, Włócznie z narogów kuli, potym na kij długi Osadzili, do strzał też czynili żelesca, A niedługo jednego zagrzewali miejsca. Zwierzęcy prawie żywot z dawnych czasów wiedli,... Co pierwej każdy jak wilk leżał w leśnej budzie... Łodzie, czołny, z żubrowych skór dziwnie szywali, A szwy dla przejścia wody łojem nacierali... Dwa łódź jedną nieśli, a konie wpław wiedli itd Do końca tej epoki dziejów litewskich odnoszą się dwie wzmianki u autorów starożytnych: jedna, u geografa Ptolemeusza, wylicza tylko imiennie szczepy litewskie (i fińskie) np. Galindów, Sudzinów (o nich niżej), Stawanów, Igyllionów; druga, u Tacyta, wymienia Litwinów nie pod nazwą ich własną wprawdzie, lecz pod imieniem, jakie im Niemcy nadali; Tacyt opisuje natomiast ich byt z obfitszymi szczegółami niż byt Słowian, może tylko trafem, może też dlatego, że Litwa wychyliła się nieco bliżej z pomroki puszcz i jezior ku bagnom i morzu. Z relacji handlarskiej opowiada Tacyt, że Estiowie — tak ich zwali Niemcy — różnią się od Niemców-Swewów językiem, nie zaś zwyczajami i kształtem; że czczą matkę bogów, że noszą niby amulety wyobrażające odyńców, chroniące i bezbronnego między wrogami bezpiecznie; że rzadko żelaza, częściej pałek używają; że zboża i inne płody mniej gnuśnie niż Germanie uprawiają; że i morza badają, i na brzegu lub w falach bursztyn — zwąc go glaesum, znowu niemieckie glas — zbierają, sami go nie ceniąc ani używając, lecz kupcom sprzedając. Ze szczegółów tych pomijamy nazwisko Estiów; rzadkość żelaza na Litwie potwierdzają źródła jeszcze w dwanaście wieków później; uprawy roli dowodzą choćby owe nazwy zboża itd., jakie Finowie od Litwy zapożyczyli; o amuletach niżej jeszcze wspomnimy, jak i o kulcie „matki Bogów", chociaż można by przypuścić i omyłkę w informacji, wywołaną następującą zaraz wzmianką o amuletach, cechujących w oczach Tacyta czciciela „wielkiej matki" (Idejskiej), a znanych u Litwinów rzeczywiście, lecz później o wyobrażeniu dzików na ich amuletach nic nie słychać. O bezbronnych między wrogami opowiada i późne podanie, zobacz niżej. Zbieranie i sprzedawanie bursztynu i obecność handlarzy datuje się co najmniej od owego rzymskiego rycerza, wysłanego za czasów Nerona po bursztyn i trafiającego na wybrzeża bałtyckie; monety rzymskie, wykopywane w Prusiech, poczynające się od Trajana, coraz liczniejsze za późniejszych cesarzy, szczególniej za Antoninów, urywają się w pierwszej ćwierci trzeciego wieku, gdy początkowe ruchy ludów opustoszyły drogi handlowe

Spokojne zamieszkiwanie razem i tułanie się myśliwych i rybaków po lasach i nad jeziorami, wypalanie gęstwin na małe pola, chów bydła, zbliżały Litwę i Finów tak dalece, że i różnic między nimi nie dostrzegano, że Skandynawi np. oba szczepy zarówno Eistami zwać mogli (stąd nazwa Estów, Estonii fińskiej). Oręż obcy zamącił ciszę wiekową; przez całe trzy wieki panowali Gotowie nad krajami bałtyckimi, nad Finami i Litwą, później i nad Słowianami. Źródła historyczne i podania narodowe skąpią szczegółów; można by je o myłki i przechwałki posądzać, gdyby ich nie potwierdzały dobitnie świadectwa językowe (archeologiczne tu pomijamy znowu umyślnie). Pokazuje się, że Słowianie, Litwa i Finowie zapożyczyli od Gotów wyrazy, liczne i ważne, dowodzące napływu nowego, odmiennego, wyższego żywiołu. Tajemnica powodzenia Gotów zawiera się w dwu słowach, jakie podbite narody od nich przyjęły: Kuningas i mekus, król (König, nasze ksiądz z kniąg, tj. książę, litewskie Kuningas, fińskie i estońskie kunigas, wockie kunikas) i miecz (fińskie miekka). To, do czego Słowianie i Litwini po wiekach dopiero, Prusowie, Łotwa i Finowie nigdy nie doszli, skupienie siły szczepowej w jednym ręku, zdanie się na króla — wodza, owe ich, już u Tacyta wyróżnione, „erga reges obsequium", powolność względem królów i lepsze uzbrojenie (miecz obosieczny i inne), zapewniły przewagę Gotów. Warstwa gocka w fińskich językach przedstawia też wyższą kulturę i ustrój niż litewska; pojawiają się  w niej nazwy kruszców i wyrobów kruszcowych (kocieł i inne), instytucji, pojęć etycznych. Uderza, że Słowianie i Finowie więcej niż Litwini słów gockich przyjęli; natomiast zapamiętał sobie Litwin do dziś ich nazwę: Gudami zwie on sąsiadów od wschodu, więc pruski Litwin Żmudzina gudem nazywa, Żmudzin znowu Białorusina tymże mianem częstuje.

Burze IV wieku rozmiotły na zawsze potęgę Gotów na wschodzie. Powoli dokonywają się nowe przemiany; Słowianie ruscy szerzą się na północ, pochłaniając albo wypierając Finów; Litwini, tj. szczepy ich zachodnie, później zwane pruskimi, zajmują szczelniej wybrzeża bałtyckie po Wisłę. Do samego Bałtyku dotarli oni byli i wcześniej niż Łotysze może, lecz ludem nadmorskim, handlowym czy zbójeckim mimo to nie zostali nigdy; nic nie nęciło ich do porzucenia puszcz leśnych i zagród szczupłych, ledwie że na czółenku rybackim wychylał się nieco Łotysz poza brzegi — o zajęciu wysp pobliskich, np. Ozylii, nigdy i nie pomyślał. Żmudzin, tak bliski morza, ani u Połągi, zdaje się, nad nim się nie rozsiadł, tylko Prusowie, nawiedzani przez handlarzy morskich dla bursztynu itd., stawali sami z okrętami w portach szwedzkich, w Birce. Niezdarność Litwy, szczególniej Łotwy, wyzyskiwali Finowie i od morza ich całkiem odcięli. Dawniej już nad Fińską Zatoką osiedlili się np. Estowie, zajmujący Estonię i Ozylię, pod naciskiem zaś Słowian mało liczni Liwowie i Kurowie, jako towarzysze Estów, szerząc się na południe albo przedzierając się przez Łotwę na zachód łożyskami rzek Dźwiny i in. — Liwonię i Kuronię opanowali, chociaż w obu krajach Łotwa liczebnie przeważała; Liwowie i Kurowie zajęli głównie wybrzeża i dorzecza, wnętrze kraju pozostawiając gnębionej nieustannie Łotwie, a parując ją wszędzie znad brzegów. Na przykład tak zwani Wendowie (szczep łotewski, nie słowiański, jak z nazwiska mylnie sądzono), którzy z miejsca na miejsce przed nimi uchodzili, ledwie z Kiesi (Wenden) między swoimi przytułek znaleźli.

Opanowanie Liwonii i Kuronii przez fińskich Liwów i Kurów (w VI czy VII wieku) — to, zdaje się, ważniejszy epizod w dziejach Litwy pierwotnej; odtąd wlecze się przez wieki żywot jej dawnym, sennym trybem i naród, zostawiony sam sobie, rozwija się nader nieznacznie, wyrabiając w sobie tylko namiętne, fanatyczne przywiązanie nie do ziemi, gdyż tę rzuciłby Litwin bez namysłu i żalu, lecz do całego ustroju i zwyczaju przodków, do ich wiary i obrzędów. W tych wiekach dokonało się też rozszczepienie plemion litewskich, dialektyczne i etnograficzne, lecz mimo tego rozszczepienia i odosobnienia nie zatarło się poczucie jedności i przetrwało długie czasy. W XIII wieku pomagają Prusowie, Samowie, Bortowie, Jaćwingom i Litwinom, jako spółplemieńcom; wypierani przez rycerzy zakonnych, przesiedlają się Prusowie i Łotwa do Litwy, jako do swoich; w r. 1412 obwoływał Nigajł w Wielonie załodze zamkowej, że Witowt pociągnie na Prusy, należące niegdyś do Litwy i że je na powrót zdobędzie, a pijani bojarzy odzywali się wobec tłumacza Zakonu: „nasz książę musi mieć Królewiec, to jego ojcowizna"; w r. 1413 twierdził z uniesieniem sam Witowt przed marszałkiem Zakonu, że całe Prusy, aż po Osę, to jego ojcowizna, której on się domagać będzie i pytał szyderczo marszałka, gdzież to ojcowizna Zakonu?

W ostatnich trzech wiekach tego bytu, od dziewiątego do jedenastego, nie wychylała się Litwa ze swych puszcz i borów, milczą też o niej dzieje zupełnie, chyba że żeglarz Wulfstan opowie o swej wycieczce do „Truso" w kraju Estów (Prusów), a król Alfred to zapisze; dalej można zaznaczyć napady przemijające, Szwedów na Kurlandię i Żmudź (telszewską, gdzie „Apulję", gród Kurów w r. 852 oblegali i z bogatym okupem uszli) i częstsze, ale również bezowocne, wyprawy duńskich „wikingów" na pruską Samię, chełpliwie przez skaldów duńskich jako czyny bohaterskie przechwalane, chociaż trochą ludzi, bydła i łupu, i okupu wyprawy te się zadowalały (mylnie łączono później pruskich wityngów, sług zakonnych, z owymi wikingami). Nawiązują się nowe stosunki handlowe, idące teraz od wschodu, od Kijowa, i jak niegdyś rzymskie, tak świadczą teraz kufijskie monety Abassydów i Samanidów, wykopywane w Prusiech przez dwa z górą wieki, o wymianie towarów na większą nieco skalę. Pierwsze napady Słowian na Jaćwingów, Litwę i Prusów, podejmowane przez Włodzimierza, Jarosława i Bolesława; pierwsze apostolstwo między Prusami Wojciecha (r. 997) i Brunona (r. 1009) otwierają nową historyczną dobę rozwoju Litwy.

II. MITOLOGIA

Uwagi ogólne.

Bujność wymysłów, niewiarogodność dawniejszych autorów.

Tak przedstawiają się pierwotne dzieje Litwy; nie ma w nich miejsca dla wymysłów o Palemonie i Libonie, o Brutenie i Wajdewucie, z jakimi dziś jeszcze miłośnicy podań rozstać się nie mogą; zobaczymy jeszcze kto, kiedy i dlaczego baśni te ukuł.

Jeśli już dzieje litewskie bajkami zarzucono, czegóż dopiero można się po mitologii spodziewać? Zajrzyjmy do dawniejszych i niezbyt dawnych dzieł (np. począwszy od Narbutta do Caro), a zaimponuje nam mnogość i różnorodność „Olimpu" litewskiego. Czego tam nie ma! Bóstwa etyczne i bóstwa przyrody, trójca, żywioły dobre i złe, fatum, sąd pośmiertny, barwne mity, wyrobione kulty i hierarchia, bogate świątynie i bożyszcza, wszystko co Indie, Iran, Grecja i Rzym wytworzyły, znaleźć można w całości lub w próbkach w mitologii litewskiej i pruskiej; wszystko tak nadobne i ciekawe, że nie mógł się np. Kraszewski oprzeć urokowi i co od Narbutta i Jucewicza wyczytał albo usłyszał, przetopił (w pierwszej części Anafielasa, w Witoloraudzie) w powieść poetycką, nie pozbawioną piękności i wartości, czego choćby tłumaczenia dowodzą, między nimi i litewskie (wydane w r. 1881), przyjęte przez pruskich Litwinów jako epopeja narodowa, niemal z entuzjazmem. Mamyż powtarzać treść Witoloraudy? O skrytej miłości bogini Mildy i Litwina Romusa, o oburzeniu Perkuna, gdy niedyskretna jutrzenka tajemnicę zdradziła, o zabiciu Romusa, prześladowaniu Mildy, kryjącej się u Nijoły (z trawestacją mitu o Plutonie i Persefonie), o urodzinach i wychowaniu Witola itd., itd. Nie przeczymy bynajmniej, że wolno poecie szafować materiałem wedle swych celów — lecz tu materiału nie było, wszystko to bowiem jest najdowolniejszą inwencją romantyczną, obcą starej Litwie, sprzeczną z jej duchem, narzuconą jej gwałtem.

Co rzekliśmy o Witoloraudzie, można powtórzyć o byle jakim nowszym źródle lub przedstawieniu litewskiej mitologii. I tak, posiadamy dokładne opisy pruskiego Romowe, gdzie najwyższy „Krywe" z ramienia bóstw głosił wieszczby przybyłym z zapytaniami Kuningom i Rikiom, skąd poseł jego, wszędzie kornie czczony, po całej Litwie kroczył; wiemy o posągach i o tym, jak je kryło niedostępne zwykłemu śmiertelnikowi wnętrze świątyni, i w jakim porządku; przekazano nam nazwy czterdziestu ośmiu czy pięćdziesięciu Krywów-hierarchów, z których tylu dobrowolną śmiercią na stosie spłonęło: opowiadają o apostazji ostatniego Krywy-wywłoki, Allepsa, w r. 1265; nie wspominamy roli Numy Pompiljusza, jaką pierwszy Krywe, Bruteno, odegrał itd. Niestety, wszystko to marna plewa, bez ziarnka prawdy, czczy wymysł, pusta igraszka fantazji. Ani Krywe nie istniał, ani posągów w Romowe nie było; Krywe, jak przypuszczamy, to nazwa nawet nie człowieka, jakiegoś panującego arcykapłana, lecz laski, krzywuli, jaką ofiarnicy obsyłali lud, by go zebrać na doroczne obchody świąteczne. Słowem to, co za mitologię litewską podawano, nie ma z nią nic wspólnego.

Lecz wartoż ogółem zastanawiać się nad mitologią?

Niegdyś, kiedy tylko klasyków czytano i naśladowano, pytanie takie byłoby niemożliwe; mitologia była nieodzowną częścią poetyki, jak prozodia, jej strzępki służyły za wyłączną ozdobę poetyckiego stylu i obrazowania; któż np. zrozumie Sarbiewskiego bez dokładnej znajomości mitologii klasycznej? Również obfitował w konwencjonalne terminy mitologiczne język bardów niemieckich w zeszłym stuleciu, gdy nagle Olimp na Walhallę zmieniono. Lecz dawno już upadła rola mitologii klasycznej czy nordyjskiej w inwencji poetyckiej; moneta zdawkowa przenośni i alegorii mitologicznych, zużyta doszczętnie już przed wielu wiekami, wyszła na koniec z obiegu i tuła się chyba po szkołach; mitologią zajmujemy się poważniej w celach całkiem odmiennych.

Mitologia, gałąź nauki o ludach, zapoznaje nas z podaniami i wierzeniami ludów, od najdzikszych do najwyżej ucywilizowanych, pozwala nam śledzić początki i rozwój wierzeń, obrzędów, religii; odsłania nam charakterystyczne cechy psychy narodowej; dla niej mity Samojedów czy Greków jak równe są początkiem, tak równe też mają znaczenie; w łańcuchu jej badań i dla ogniwa litewskiego miejsce się znajdzie. Nieodzownym jednak warunkiem dla korzystania z mitologii jakiegoś szczepu jest poprzednie oczyszczenie jej od wszelkich obcych naleciałości, od myłek, od fałszów; kto o mitologii litewskiej sądzić zamierza, musi się udać do (nielicznych niestety) źródeł prawdziwych, musi rozróżniać czasy i miejscowości, musi każdą wiadomość ściśle zbadać, nim się na niej oprzeć zamierzy. Wiadomości o litewskiej mitologii są bowiem tego rodzaju, że nawet najniewinniejsze na pozór zawodzą stale. Na przykład przytacza Narbutt z pisemka zeszłego wieku (B. Jachimowicza postać rzewna, okropności itd., r. 1753, wiersze na pożary wileńskie), że „kobiety podwodne Żmudzini gudełkami zowią", ale nazwa ta zmyślona tłumaczy dosłownie „rusałkę", jakby od Rusi, a nie od róż (Rosalia) nazwaną na żmudzkie gudełka (gudas Białorusin); tęcza ma się zwać w mitologii linksminą, lecz to znowu nie „bogini" litewska, tylko dosłowne tłumaczenie ruskiej wesółki na litewskie (linksmas — wesoły); inni opowiadają o jakimś litewskim Bakchusie, jego czcicielach i świątyni w Wilnie istniejącej, przy czym pomieszali ruską Piatońkę, Piatnicę i jej cerkiew z litewskim potininkas (od pota — biesiada). Z takimi nieporozumieniami i omyłkami należy się liczyć na każdym kroku, cóż dopiero mówić o jawnych fałszerstwach, o pieśniach mitologicznych, z ust ludu zapisanych, w istocie zaś podrzuconych przez „mitołgów", o podaniach ludowych, żmudzkich np., jakimi uraczył niedawno (1883) zbieracz Niemiec (Veckenstedt, nauczyciel w Mitawie) publiczność, odsłaniając w nich niesłychane bogactwo koncepcji mitycznych, póki mistyfikacji nie wykryto.

Zamiarem naszym jest skreślić obraz mitologii litewskiej wedle źródeł autentycznych, bez przymieszek fantastycznych, z dodaniem nieodzownych wyjaśnień; wystrzegamy się przy tym uogólnienia tego, co o jednym szczepie w jednym czasie źródła podają, na wszystkie; nie rysujemy z góry jakiejś jednolitej mitologii litewskiej, o czym i mowy nie ma wobec stanu naszych źródeł; zestawiamy i wyłuszczamy wiadomości, jakie o każdym szczepie litewskim z osobna zebrać się dały, po czym dopiero do ogólnych wniosków przejdziemy. Skoro mitologia jest tylko jedną z cech narodowego życia, nie ograniczymy się więc do wierzeń, uwzględnimy i inne wiadomości bytowe i postaramy się w ten sposób o scharakteryzowanie pojedynczych plemion, wykazawszy już w poprzednim ustępie, jaka była ich wspólna podstawa i historia.

III. JAĆWINGOWIE

Ich nazwa i dzieje. Tworzenie imion litewskich.

Szczegóły bytu i wiary.

Zaczynamy od szczepu litewskiego, najmniej licznego, lecz najwybitniejszego, wytępionego też najrychlej, nie tkniętego przez chrześcijaństwo, od Jaćwińgów (Jadźwingów), wysuniętych najdalej na południe, wbitych niby klinem między Czarną Ruś a Mazowsze, siedzących od Niemna (w Augustowskiem) po Narew, Biebrzę i Łek (na Podlaszu i Mazurach), zwanych różnie: przez Polaków Podlaszanami (nazwa Jaraczonów u Długosza polega na mylnej pisowni w przywileju papieskim) i Jaćwińgami, Jatwjagami (Jaćwieżą) wedle głosowni i słoworodu ruskiego; Sudowami (imię szpetne, zdaje się) w Prusiech i na Litwie. Z nimi łączymy, za Ptolemeuszem, Golędów, przytykających do nich na północnym zachodzie, wytępionych w bratobójczych walkach rychlej jeszcze i gruntowniej; Golędź i Sudowia, tj. tylko północno-zachodnia część obszarów jaćwińskich, weszły później w skład Prus Krzyżackich.

Rola dziejowa Jaćwińgów, ograniczona do napadów na Mazowsze, Lubelskie, Ruś Czarną, Poleską i Wołyńską, zaczyna się od połowy XII wieku; gdy w Polsce Bolesławów, a na Rusi Włodzimierzów i Jarosławów zabrakło, gdy udzielni książęta w bratobójczej walce siły wyczerpywali, granice obnażali, sami się z poganami łączyli, zamienili i Jaćwińgowie rolę napastowanych dotąd dla danin, na napastników. Kronikarze, szczególniej polscy, mniej ruscy, biadają nad ich okrucieństwem; późniejsi prawią o szalonym ich męstwie; w dziesięciu rzucali się na stu, chciwi sławy, okupionej śmiercią, głoszonej za to w pieśni rodzimej — głosicieli tych pieśni poznamy u Prusów. Lecz już w połowie XIII wieku oręż ich wyszczerbiony bije miękciej, duch upada łatwiej i nie wytrzymują oni naporu równoczesnego Rusi, Mazowsza i Krzyżaków; lud ginie, niedobitki wychodzą z ziemi, której obronić nie mogą, na wschód i zachód, bezludne obszary zajmują powoli nowi przybysze, głównie Mazurzy, na ziemi jaćwińskiej przemienia się zupełnie narodowość. Bo i jakże było walczyć nielicznym Jaćwińgom, broniącym się lichym szczytem (tarczą) i nacierającym rzadziej mieczem, zawsze dzidą (od dzid, włóczni i dzielnego nimi szermowania poszła nawet ich nazwa, włócznia dla Jaćwińgów była tym, czym strzała dla Tatara). W roku 1251 napadnięci przez Daniela Halickiego i Polaków wezwali na pomoc spółplemieńców Prusów i Bortów, ci przybyli chętnie, lecz nad ranem wyłoniły się z lasów hufce nieprzyjaciół: czerwone ich szczyty (opiewała ruska pieśń współczesna) rumieniły się jak zorze, hełmy błyszczały jak słońce wschodzące, kopie tkwiły w ręku jak gęste sitowie, po bokach szli strzelcy z nałożonymi na rogach strzałami, dzielny Daniel objeżdżał szeregi. I rzekli Prusowie do Jaćwińgów: Możnaż podtrzymywać drzewo dzidami? Możnaż takiemu wojsku czoło stawiać? I wrócili do domu; skruszyły się też niebawem włócznie jaćwińskie pod polsko-ruskim drzewem.

W otwartym polu Jaćwińgowie nie napadali; kryjówka leśna, zasadzka przy wąskich przejściach, po bezdennych błotach, godziła się lepiej z ich taktyką. Na tym samym pochodzie, gdy Ruś i Polacy w ciasnych miejscach przystawać chcieli, zawołał Daniło: Czyż nie wiecie wojownicy, że dla chrześcijan przestwór twierdzą, dla pogan zaś ciasnota; w gęstwie wojować ich obyczaj! Tak to zmieniły się czasy; przed siedmiu wiekami Słowianie sami taktyki jaćwińskiej wyłącznie zażywali: nie uderzać w polu, czaić się po lasach i nad wodami, przerażać nagłym napadem (w greckiej strategicznej literaturze dokładnie to opisano); teraz wojują z takim wrogiem, jakim sami niegdyś byli. Zmiękli Jaćwińgowie, gdy ich w r. 1279 głód przycisnął, posłali kornie na Wołyń po zboże: przekarm nas, prosili Włodzimierza, sobie na pożytek; zapłacimy czym chcesz, woskiem, bobrami, łupieżami białek czy kun, srebrem. Wysłał im też Włodzimierz spod Kamieńca flotyllę zbożową Bugiem i Narwią, lecz pod Pułtuskiem opadli ją zdradziecko Mazurzy i rozbili do szczętu. Niebawem zacierają się ślady Jaćwińgów zupełnie.

I cóż zostało dziś po nich? Pomijamy kilkanaście wsi noszących ich nazwisko, rozrzuconych daleko, nie tylko w Lidzkiem i Słonimskiem, ale i we wschodniej

Galicji, dokąd wychodźcy lub jeńcy się dostali. Dalej chcą widzieć Jaćwińgów w dzisiejszych Litwinach pruskich i ruskich, na linii od Stalupen do Kowna: z narzecza tego obszaru właśnie urosła w Prusiech litewszczyzna piśmienna; najlepiej zakonserwowane, najwięcej starożytne, byłożby więc narzeczem jaćwińskim? Nie możemy się na to zgodzić, inne źródła wskazują wyraźnie, że narzecze jaćwińskie zbliżało się więcej do pruskiego niż do litewskiego.

Pewniejsze ślady zachowały kroniki i dokumenty, choć nieliczne — kilka wierzeń i podań, kilkanaście nazw osad i ludzi, to wszystko. Nie zawadzi uwaga co do nazw osobowych (nie tylko jaćwińskich, ale i litewskich, tworzonych tak samo, z tych samych pierwiastków) owych Giedyminów, Olgierdów, Witowtów (fałszywie Witoldów), Kinstojtów, Jagiełów, Radziwiłów itp., tak znanych nam dźwiękiem, a tak obcych znaczeniem. Otóż nazwy litewskie urabiały się jak słowiańskie i aryjskie; składały się pierwotnie najczęściej z dwóch osnów, jakby nasze Stanisław; w potocznym używaniu skracano je od początku lub od końca, jak Stanek, Stach lub Sławek; nazwy bywały życzeniami pomyślności i bogactw, dumy i nadziei, rzadziej wyrazami zwątpienia i troski; wreszcie bywały i niezłożone, przezwiska od wzrostu i innych okoliczności. Przewijają się w nich osnowy bliskie znaczeniem, jak nasze lub i mił, mier (gockiego i in. pokrewieństwa)i sław (tłumaczenie tegoż); szyk ich dowolny, jak w naszych Gościrad i Radogost, Ludmiła i Miłosław. Takimiż są litewskie osnowy (przytaczamy je w polsko-ruskim brzmieniu, nie w oryginalnym): towt (lud), np. Towcigin (Strzeży-lud), Towciwił, Witowt; min (mysł), Gajłemin i Minigaił (Lutomysł), Mindowg (Wielomysł), Gedymin (Żelimysł); mant (mysł czy „dostatek", choć łotewskie manta — majątek, żmudzkie mantingas — bogaty przytaczają, ale oba słowa nie zdają się pewne), Dowmont, Olgimont, Narymont, Montygaił, Montygerd, Montrym; gerd (sław), Olgerd, Dowgerd, Kantygerd (Cierpisław); kant (cierp), Dowkont (Wielocierp), Kontrym; gaił (luty, porównaj gaiła — jędza w słowniku Szyrwida), Jagaił (Jagiełło), Kinżgajł (Kieżgajł, początkowa osnowa powtarza się w Kinstojt, Kiejstut), Gailegedde, Gailemin, Montygaił, Nigaił, Sungaił; but (dom), Wissebut (Wszedom por. Wissegerd — Wszesław i Wissygin — Wszebor), Narbut, Butrym, Butowit, Żwinbut, Korybut, Butwił; turt (skarb, majątek), Witort, Gotort; wił (ufność), Radziwił, Erdziwił, Wiligajł; dowg i tul (wiele), Mindowg (Mendog), Tulegerd; wojsz (gości), Wajsznor i Narwojsz (Gościrad), Wojszwił (Gościżyd), Wojszelk itd., itd. Są i nazwy niezłożone, okolicznościowe, Trump (Krótki), Jawnut (Młodzik), Dauksza (skrócenie od daug — wiele), Judki, Jotkis i Judejk Czarnoch, nazwy na ejk — ojko, bardzo częste, np. Borejko, Korejko, Ligejk, od ligus — równy, Milejko, Romejko od romus — łagodny, Rustejko od rustas — groźny, (powstały i ze skracań dwuosnowych, niemal wszystkie już w XIII wieku) itd. Nazw żeńskich znamy niewiele: Łajma (dola), Danuta, Biruta (?), Pojata (bajeczna, o niej miały istnieć pieśni między ludem), Gaudemunta, Ringajła — najbardziej nam (od Konrada Wallenroda jeszcze) znana Aldona tj. Anna, pierwsza żona Kazimierza Wielkiego a córka Giedymina, co tak pląsy lubiła, a strasznie skończyła, pojawia się dopiero u Stryjkowskiego i żadnego nie budzi zaufania — nie uważam jednak nazwy tej za autentyczną.

Wymieńmyż jednego i drugiego Jaćwińga. Oto np. Skomontowie: jeden z nich, starszy, jak opowiada kronikarz ruski, „był znakomity czarodziej i wieszczbiarz, był zaś szybki jak zwierz, bo chodząc pieszo, powojował ziemię pińską i inne okolice i ubito tego poganina (przez księcia Wasylka, brata Daniela) i głowę jego wetknięto na kół". Młodszy Skomont (czy syn starszego?), zawzięty wróg Krzyżaków, wychodzi z ojczyzny, lecz powraca i daje się ochrzcić, umiera cudowną niemal śmiercią, zwierzywszy się spowiednikowi, jak jeszcze będąc poganinem krucyfiks uszanował. Inny, Kontygerd, również dzielny obrońca ojczyzny, rzucający ją potem dobrowolnie i osiedlony z tysiącami innych „Sudawów" przez Krzyżaków w „sudowskim kącie" na Samii. Komat, wymieniany jako główny wódz (czy nie Skomont znowu?), zabity r. 1264 przez Polaków; Jundził, Borut i inni; z Golędów wymienimy choć ich „starszego króla", Eżeguba.

Wszystko to „króliki", naczelnicy rodów, niezawiśli od nikogo władcy drobnych obszarów, stawiani na czele w czasie wypraw; o zarodkach jakiejś stałej i centralnej władzy nie ma śladów, tylko poczucie spółplemienności (spólny język), obawa spólnego wroga i nadzieja spólnych łupów łączyły rody chwilowo. Jak króla, tak podobnież nie znał kraj ten ani miast, ani grodów; dwory i sioła zamykały płoty z wrotami, na dogodnych miejscach stały nasypy z rowem, wałem i parkanem dla schroniska, dla siedziby królika, najsilniejszą warownią kraju były zasieki, dalej nieprzebyte lasy, olbrzymie błota, liczne jeziora. Tylko zimą nadciągali tam Kuś i Polacy z Drohiczyna, Mielnika lub Brześcia, przebywali puszczę w forsownym marszu, wyrzynali pierwsze wioski, nie paląc niczego, by dym zbyt wcześnie dalszych nie przestrzegał, drogą wskazywali jeńcy sami — taki Ankad np., któremu poręczyli, że za to wsi jego nie spalą — podobnie poniesie chłopek w bajce i zarazę morową, byle jego wsi lub chaty nie tknęła. Wracano na koniec z wielkim taborem jeńców (dzieci i kobiet) i bydła. Mało i licho uprawiana rola zawodziła często, żywiono się głównie z chowu bydła, z polowania, rybołówstwa, bartnictwa; za łupieże czarnych kun, wiewiórek, bobrów, za wosk dostawano srebra, kruszców, soli na pogranicznych targowiskach, tam zaopatrywano się i w nieco lepszą broń lub odzież; zasoby pojedynczych dworów bywały nieraz wcale znaczne.

O wierzeniach Jaćwińgów i Golędów mamy kilka wskazówek, dowodzących spólności podstaw mitycznych. I tak stawili Jaćwińgowie Kazimierzowi Sprawiedliwemu, gdy "przez kraj ich przeciągał, zakładników, lecz wiary nie dotrzymali: lepiej, twierdzili, pozbawić synów życia niż ojców wolności; synów naszych śmierć szlachetna odrodzi na szlachetniejszych. „Jest bowiem powszechnym obłędem pruskim, prawi mistrz Wincenty, że wyzute z ciał dusze wlewają się ponownie w przyszłe ciała, inne zaś zwierzęcieją, przybierając ciała zwierzęce. Jak wszędzie, tak i tu, dał się uwieść Wincenty reminiscencjom lektury klasycznej; indyjskiej wędrówki dusz Prusowie nie znali, wierzyli w życie zagrobowe, dokładne odbicie ziemskiego  — o wcielaniu się dusz w zwierzęta pouczy nas inne źródło dokładniej. Znaczenia i wpływu wieszczbiarstwa, wkorzenionego na Litwie całej, dowodzi podanie, choć późne, zapisane około r. 1326. Kraj Golędów już w połowie XIII wieku tak był wyludniony i pusty, że wytłumaczono to osobliwszą baśnią. Opływał on niegdyś tak bardzo w ludzi, że ich wyżywić nie mógł; aby przeludnieniu zapobiec, uradzili Golędzi, inaczej niż Farao, co to chłopców żydowskich zabijać, a dziewczęta chować kazał, aby chłopców na wojnę chowano, dziewczęta zaś zabijano (zabijanie lub porzucanie dzieci, mianowicie płci żeńskiej, powszechny zwyczaj pruski, odnosi tu podanie do pewnego miejsca i czasu). Lecz matki chowały córki po kryjomu; otóż poobcinano wszystkim piersi, by więcej nie karmiły. Nad biadającymi ulitowała się wieszczka, kierująca losami całego kraju, zawołała więc starszyznę i oznajmiła: bogowie wasi żądają, abyście bez broni przeciw chrześcijanom ruszyli. Wybrali się Golędzi wesoło na wyprawę i wracali już z ogromnymi łupami, gdy kilku jeńców, umknąwszy, pouczyło chrześcijan, że Golędzi nie mają broni; ci, ośmieleni, rzucili się na nich i wyrżnęli ich, a bezbronny kraj ogołocili potem sąsiedni Sudowie do szczętu. Tradycja ta, zapisana przez kronikarza pruskiego (Dusburga) oparła się o rysy prawdziwe, powiązała je tylko niezręcznie.

Porzucanie dziewcząt jest historyczne, zobacz niżej; o bezbronnych między nieprzyjaciółmi wspominał już Tacyt; obcinanie piersi — to czynność symboliczna, praktykowana (w przeżytku) do dziś (u Mordwy): jeśli nieurodzaj kraj trapił, rozcinano pierś kobiecą, by ukryty w niej pokarm wydostać, sprowadzało tu urodzaj, jak np. polewanie Dodoli itp. w posuchę deszcz wywołuje. Oto znowu prawdziwa stara tradycja pruska, ale jakżeż od „Prutenów" i „Wajdewutów" daleka!

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. PRUSOWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. LITWA WŁAŚCIWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. ŻMUDŹ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. ŁOTWA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. PBÓBY OBJAŚNIENIA KILKU WIERZEŃ I KULTÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. WYNIKI. STOPIEŃ; MITOLOGII LITEWSKIEJ W PORÓWNANIU Z INNYMI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. CHARAKTERYSTYKA MITOLOGII LITEWSKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej