Andrzej Niemojewski

STWORZENIE ŚWIATA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. UKSZTAŁTOWANIE ŚWIATA NA WODACH.

UKSZTAŁTOWANIE ŚWlATA W PUSTYNI.

III.PODŹWIĘKI I MODYFIKACJE.

STWORZENIE ŚWIATA

według Biblji komentarz

(Komentarz)

Niemojewski Andrzej

Szukaj prawdy,

słuchaj prawdy,

ucz się prawdy,

kochaj prawdę,

broń prawdy,

aż do śmierci.

JAN HUS.

"Niemasz pamięci pierwszych rzeczy", powiada Kaznodzieja Salomonowy (Kohelet 1, 11), głęboki myśliciel, który stał niezawodnie na wysokości wiedzy swoich czasów. "Rodzaj przemija i rodzaj nadchodzi a ziemia na wieki stoi. Słońce wschodzi i zachodzi i wraca do miejsca swego: i tam znowu wszedłszy, krąży przez południe i skłania się ku północy... Wszystkie rzeki wchodzą do morza a morze nie wylewa: do miejsca, z którego wyszły rzeki, wracają się, aby znowu ciekły. Wszystkie rzeczy trudne, nie może ich człowiek wymówić. Nie nasyca się oko widzeniem, ani się ucho napełnia słyszeniem. Cóż jest, co było? to, co potem będzie. Cóż jest, co się stało? to, co się stanie".

Mamy tu zaczątki zrozumienia wieczystości bytu i ciągłych jego przemian. Myśliciel ówczesny doszedł do jednego cennego wniosku: człowiek nie może pamiętać dziejów świata. Nie wie jeszcze, że dzieje owego świata są w jego własnych częściach szczegółowo zapisane, że dla przyszłego przyrodnika kwiatek będzie krótkim podręcznikiem dziejów wszelkiego kwiatka, że lada zwierzątko będzie streszczoną kroniką dziejów całego jego gatunku, że w rozwijającym się organizmie człowieka czytać można będzie jak w księdze historję Całego jego rodzaju. On tego jeszcze nie wie, ale już wie, że duch synów Adamowych nie wstępuje wzgórę a duch bydlęcy nie wstępuje nadół (III, 21). Bóg odnawia, co przeminęło (III, 15). Wszystkie sprawy, które Bóg uczynił, trwają na wieki (III, 14).

Więc jednak Bóg wszystkie sprawy uczynił? A więc jakiś początek spraw być musiał? Tak. Wieczystość jest jeszcze dla niego pojęciem względnem. By świat w ogóle początku nie miał, tego jeszcze pojąć nie może.

Ale już nie pyta, jaki mógł być tego świata początek, bo zrozumiał, "iż wszystkich uczynków bożych żadnej przyczyny człowiek znaleść nie może" (VIII, 17). Wiedza ówczesna nie miała teleskopu, aby sięgać za pomocą niego w przestwory Drogi Mlecznej i mgławic, ani mikroskopu, by badać świat drobinkowy. Nie było jeszcze fizyki, uczącej o niezniszczalności materji i siły, ani astro-fizyki, uczącej o jedności materji w przyrodzie. Wiedza Kaznodziei, który wcale nie żył w epoce króla Salomona, ale prawdopodobnie w rozkwicie nauk aleksandryjskich, stwierdza tylko niemoc ówczesnych środków badania. Jest to już wielki krok naprzód, albowiem drugim krokiem będzie: wzmożenie owych środków.

Ale przodkowie Kaznodziei na tem stanowisku nie stali. Jest pamięć rzeczy, wołali, gdyż sam Bóg ją objawił. Wierzyli, że Bóg wybranym mężom oszczędził trudu badania. Mężowie ci, nim w ojczyźnie głos zabierali, zawsze pierwej w odległych przebywali krajach, które miały przy świątyniach uczelnie i bibljoteki. Nieśli tedy swemu narodowi skarby wiedzy ogólnej, roniąc wiele po drodze i z trudem szczepiąc śród swoich nabyte wiadomości. A gdy umierali, wiedza nabyta mieszała się z wiedzą rodzimą, znacznie niższą; naród przystosowywał nalot wiedzowy do poziomu swych wyobrażeń. Mięszały się tedy pierwiastki egipskie, babilońskie, fenickie, z pierwiastkami hebrajskiemi; twór ten wiedzowy, w ten sposób ze zmieszania powstały, rozwijał się dalej i urabiał i jeszcze zmieniał, aż zaginęła doszczętnie "pamięć" pierwszych kształtów tej wiedzy, jej źródeł, jej pochodzenia, i mniemano, że święta księga objawienia została napisana przez jednego męża wybranego w chwili takiego objawienia, że jest całością samą w sobie, kartą wieczystej prawdy, spisem wyobrażeń samego Boga, nauką dla tych, co żyją, i tych, co się urodzić mają, Torą, skarbnicą wszystkich tajemnic przyrodzenia i że zatem od księgi przyrodzenia do księgi objawienia mędrzec oczy swe skierować powinien.

Księga ta, z secin ksiąg powstała, szła potem w przekładach między inne narody. A te przekłady zacierały coraz bardziej "pamięć rzeczy" t. j. dzieje właściwe jej powstania. Ktokolwiek weźmie do ręki polski przekład, dokonany przez Jakóba Wujka, ten ani jednej stronnicy owej sędziwej księgi nie będzie mógł należycie zrozumieć.

A jako dla poznania organizmu człowieka trzeba go było skalpelem i chemicznemi odczynnikami na poszczególne części składowe rozłożyć, tak też od 150 lat dzieje się anatomja Biblji i zestawianie zawartych w niej mniemań z mniemaniami pomników jej rówieśnych i starszych. Urosła z tego wiedza, którą zwać możemy biblistyką. Wiedza ta mówi nam, że z pism Starego Testamentu da się wydzielić jako odrębną całość opowieść o stworzeniu świata.

Ale opowieść ta nie jest bynajmniej jednolita. Kto ma przed sobą oryginał hebrajski, ten wyraźnie postrzega, że miast jednej mamy dwie opowieści, bardzo różne. Że obie opowieści znowu różnią się wielce od pojęć o stworzeniu świata, które spotykamy w późniejszych księgach biblijnych. Dwie tradycje zrodziły dwie wersje o stworzeniu świata; jedna wersja pochodzi z krainy obficie nawodnionej, druga z krainy pustynnej, której mieszkańcy łakną deszczu. Obie te wersje znajdują się na samym początku Księgi Rodzaju. W innych księgach znajdują się albo podźwięki tych wersji, albo już melodje nieco odmienne. Aby czytelnik polski mógł zbliżyć się do oryginału, postanowiliśmy tekst, który ma on zwykle przed oczami, to jest przekład Wujka, objaśnić werset za wersetem, następnie przytoczyć osobno te ustępy innych ksiąg biblijnych, które z owemi wersjami stoją w związku.

I. UKSZTAŁTOWANIE ŚWIATA NA WODACH.

I, 1. MA POCZĄTKU STWORZYŁ BÓG NIEBO I ZIEMIĘ.

Tytuł opowieści o stworzeniu świata, któremu odpowiada zwrot zakończeniowy: "Te są zrodzenia nieba i ziemi, gdy były stworzone" (II, 4). Takie "wstępy" i "zakończenia" są znamienne dla literatury ustnej, następnie przechodzą do literatury rękopiśmienniczej i znikają zwolna dopiero w prozie literatury drukowanej, albowiem w poezji zachowują się niemal do naszych czasów (Iljada I, 1: "Achila śpiewaj, Muzo, gniew obfity w szkody" — XXIV, 806: "Ten był obchód pogrzebny po wielkim Hektorze", przekł. Dmochowskiego. Pieśń Nibelungów I, 1: "Uns ist in alten maeren wunders viel geseit" — XXXVIII, 2444: "Hier hat die Maer' ein Ende: das ist der Nibelungen Lied", przekł. H. A. Junghansa. Herodot, Księga Dziejów I: "Herodota z Halikarnasu wykaz badań to zmierza" — "Ten jest obyczaj u nich objatowania etc", przekł. A. Bronikowskiego. Hipokrates, Dwie księgi, § 5:" W miastach znowu, położonych przeciwko wiatrom" — "Tak więc mają się sprawy w rzeczonych miejscowościach", przekł. Dr. Henryka Łuczkiewicza. Józef Flawjusz, Dzieje wojny żyd. przeciwko Rzym. IV, X, I: "Ale i Rzym był na owe czasy wielkiemi niepokojami poruszony". — "Oto jak wówczas wyglądało w ltalji", przekł. A. Niemojewskiego. Mickiewicz, Pan Tadeusz I: "Litwo... dziś piękność twą w całej ozdobie widzę i opisuję" — XII: "I ja tam z gośćmi byłem... a com widział i słyszał w księgi umieściłem"). — "Na początku" w oryginale "Bereszit", hebrajski tytuł pierwszej księgi Mojżeszowej od wstępnych słów, jak drugiej "Szmos'', trzeciej, "Waikro", czwartej "Bemidbor", piątej "Dworim". Znaczenie "Bereszit" jest: w pierwszym czasie, odpierwa. — "Stworzył", w oryginale "boro", właściwie: skroił, ociosał, ukształtował; domyślnik: z czegoś. Pojmowanie stworzenia "z niczego" zjawia się dopiero we wtórych księgach Machabejskich VII, 28: "Proszę, synu, abyś poyźrzał na niebo y na ziemię, iż to Bóg z niczego uczynił, y rodzay ludzki" (Wujek); List św. Pawła do Żydów, XI, 3: "Rzeczy, które widzimy, nie stały się z rzeczy widzialnych, ale z niczego" (Biblja Berlińska). Ustala to mniemanie jako dogmat czwarty Sobór Laterański 1215 roku. "Boro", ukształtował, znaczyć tu może równie dobrze czas przeszły, jak i bezokolicznik, ukształtować. — "Bóg", w oryginale "Elohim", liczba mnoga o znaczeniu liczby pojedyńczej; od starosemickiego "El", Cel (Fr. Delitsch, Babilon i Biblja, str. 51); więc Los, Fatum, Mojra, Allach; sanskryckie "badż", dzielić, "bhaga", pomyślność, szczęście, pan, bóg; zendzkie "bagna", część, udział, bóg (Jan Karlowicz,O człowieku pierwotnym, str. 122). A zatem w "Elohim" obok pojęcia istoty, która "mówi" językiem codziennym ludzi (Gunkel, Genesis, Getynga 1902, str. 94), mamy jak gdyby przebłysk tego, co dziś nazwalibyśmy "zespołem warunków". — "Niebo i ziemię", właściwie "niebiosa (haszamaim) i ziemię", wyrażenie oznaczające: świat (kosmos) jako całość; tę całość określano niekiedy: niebo, ziemia i morze. — Wadliwa składnia polska "stworzył Bóg" pochodzi z przekładu dosłownego. W oryginale ten werset nagłówkowy można pojmować tak: "boro", stworzyć, bezokolicznik o znaczeniu rzeczownika; ponieważ podmiot "Elohim", Bóg, i przedmiot "haszamaim we-es hoorec" (niebiosa i ziemię, czyli świat) są złączone z wyrazem bezokolicznym "boro", stworzyć (p. Gram. jęz. hebr., Sarnicki, Lwów 1906, str. 309), przeto dosłownie po polsku powinno brzmieć: "Odpierwa ukształtowanie Elohimowe świata", wyrażone zaś poprawnie: "Pierwotne ukształtowanie świata przez bóstwo", czemu, jak już zaznaczyliśmy, odpowiada końcowe: "Te są zrodzenia niebios i ziemi, gdy były stworzone". W tym tytule zawarte jest właściwie pytanie: Jak Bóg najpierw załatwił się z uporządkowaniem świata? Tytuł biblijny zapowiada dopiero, że o tym czynie bądzie mowa, ale czynu samego jeszcze nie przedstawia. Rzecz prosta, że ów tytuł jest starszy od tekstu opowieści, od tekstu zaś młodszym jest zwrot końcowy: "Te są zrodzenia", w tem znaczeniu, że znacznie wcześniej zjawić się musiało pytanie, jak świat powstał, następnie tworzyły się wersje o jego powstaniu, aż wreszcie jedną z nich uznano za właściwą.

I, 2. A ZIEMIA BYŁA PUSTA I PRÓŻNA: I CIEMNOŚCI BYŁY NAD GŁĘBOKOŚCIĄ: A DUCH BOŻY UNASZAŁ SIĘ NAD WODAMI.

Tu rozpoczyna się opowieść wedle wersji południowo-babilońskiej: mit o stworzeniu świata na wodzie w przeciwstawieństwie do mitu północnego o stworzeniu świata na pustyni (Zimmern, Bibl. u. babyl. Urgesch., Lipsk 1903, str. 17). Mit ten wedle teorji Bastiana, szukającego dla legend ojczyzny, t. j. podłoża naturalnego, pochodzi z Mezopotamji jako kraju aluwialnego, ziemi dorocznych zalewów, potopów, "wielkich wód". "Wszystkie kraje były pod morzem", czytamy w podaniu babilońskiem o stworzeniu świata (Winckler, Keilinschr. Textbuch, Lipsk 1903, str. 98). Wszystkie starosemickie kosmogonje wyprowadzają świat z prawód. — Łącznik "a" (a ziemia była pusta i próżna) jest właściwością języka hebrajskiego, nie mającą u nas należytego odpowiednika i w większości wypadków nie powinien być wcale tłomaczonym. Stanowiące całość księgi Mojżeszowe II, III i IV zaczynają się od tego łącznika. Cylkow niepotrzebnie wszędzie go tłomaczy, np.: "I usłyszał to Reuben, i ocalił go z ręki ich, i rzekł" (Gen. XXXVII, 21). — "Były", tego w oryginale niema. — Wujka wyrażenie "pusta i próżna" Cylkow poprawia na "zamętem i bezładem". W oryginale jest "tohu wabohu", czyli: ziemia była "tohu" i "bohu", co pochodzi od "Tehomot" i "Behemot". Behemot, byk wodny, u Egipcjan: p-ehe-mou, później u Żydów zwany także: szor hab-bar t. j. dziki byk z potężnemi rogami, co byłoby wskazówką, że mit ten powstawał na gruncie żydowskim około 3000-2500 lat przed naszą erą, czyli w astralnej "epoce byka" t. j. w epoce, kiedy słońce w czasie wiosennego porównania dnia z nocą ukazywało się w konstelacji Byka (porów. Jeremias, Das Alte Testament im Lichte d. a. Orients, Lipsk 1906, str. 66). Tehomot, potwór morski, Lewiatan. Mamy więc jak gdyby resztki podania, że ziemia była pierwotnie potworem, zanurzonym w praoceanie. Wszystkie kosmogonje Starożytnego Wschodu mówią o pierwotnych wodach, w których roiły się potwory, walczące z bogami, a najdzielniejszy z bogów poskromił je i utworzył z nich świat. — "Ciemności (były) nad głębokością", w oryginale: "ciemność na licu Tehom'u". Hebrajskie "Tehom" oznacza: praocean; odpowiada to babilońskiemu "tamtu", morze, i "Tiamat", potwór morski płci żeńskiej, z którego bóg Marduk świat stworzył w ten sposób, że "jak rybę" przeciął przez pół i z jednej połowy zrobił niebo a z drugiej ziemię (mi-iš-lu-uš- ša -iš ku-nam-ma sa-ma-ma u-sa-al-lil). —"Duch Boży", w oryginale: ruach Elohim, czyli: wiatr, tchnienie Elohimowe. — "Unaszał się", w oryg. "merahefes", płodził, wylęgał. Echo podania o powstaniu świata z jaja, zapłodnionego przez Bożego Ptaka. — Oto opis pierwostanu świata. Tak było "na początku", nim świat przyjął kształt obecny.

I, 3. I RZEKŁ BÓG: NIECH SIĘ STANIE ŚWIATŁOŚĆ I STAŁA SIĘ ŚWIATŁOŚĆ.

Tu dopiero zaczyna się kształtowanie świata, " krajanie", odpowiadające czynności babilońskiege Marduka, wedle zaś kosmogonji hebrajskiej: porządkowanie, rozdzielanie, systematyzowanie. —" Niech się stanie", hebrajskie "ihi", jest zaklęciem; to twórcza moc słowa, Logosu. Po polsku możnaby rzecz tak wyrazić: "Bądź światło" i zaraz "było światło". To "słowo" staje się wedle późniejszych wyobrażeń, "ciałem" i "mieszka między nami". Filon aleksandryjski (Traktaty, Paryż 1552) żyjący w pierwszej połowie pierwszego wieku naszej ery, powiada: Słowo (Logos) to Bóg (str. 407), to obraz Boga (str. 4 i 563), to pierworodny syn Boga (str. 132), w Słowie są zawarte wszystkie idee świata (str. 3), Słowo jest czynnikiem powstania świata (str. 307), Słowo było pośrednikiem pomiędzy Bogiem a ludzkością (str. 346 i 391) i t. p. Wedle wstępnych wersetów ewangielii według św. Jana ucieleśnionem Słowem Boga jest Jezus Chrystus. Stąd Słowo pojmowano jako "pośrednika" między Stworzycielem a Stworzeniem. — "Światłość" bez źródła światła. Hebrajczycy wierzyli, że światło nie pochodzi od słońca. U Babilończyków słońce (Szamasz) było bóstwem. Promieniowanie z siebie światłości jest "znamienną" cechą bóstwa, więc Żydzi jako przeciwnicy religji astralnej na pochodzenie światła od słońca godzić się nie mogli. Światłość i ciemność są istnieniami odrębnemi, samobytnemi. W Księdze Hioba (XXXVIII, 19) czytamy: "Na której drodze światłość mieszka a ciemności, które jest miejsce"? Elohim właściwie tu tylko je rozdziela, gdyż były zmięszane ze sobą. Stara obserwacja natury, dobra, tylko wniosek z obserwacji błędnie wysnuty. Postrzegano słusznie całkiem, że słońce zaszło, lub jeszcze nie wzeszło, a jednak istnieje światło jak gdyby zmięszane z ciemnością, że widać przedmioty, aczkolwiek z niedostateczną wyrazistością. Było to niesłychanym postępem wiedzy ludzkiej, gdy żyjący w pierwszym wieku naszej ery Plinjusz Starszy powiedział:.. Neque aliud esse noctem, quêm terrae umbranr (Noc nie jest niczem innem, tylko cieniem ziemi — - Hist. Natur. II, 7).

4, I UJRZAŁ BÓG ŚWIATŁOŚĆ, ŻE BYŁA DOBRA: I PRZEDZIELIŁ ŚWIATŁOŚĆ OD CIEMNOŚCI.

Tu owe oddzielenie światłości od ciemności jest całkiem wyraźnie zaznaczone. — Elohim powiada do siebie: "ki tow", "że dobre", z czego wynika, że mogło być" nie dobre". Antropopatyzm, czyli ludzkie odczuwanie. Tak człowiek, gdy dzieła dokonał, rzuca okiem na całość badając, czy dobrze wypadło. —" I przedzielił światłość od ciemności", stwierdzenie dokonania tego czynu.

I, 5. I NAZWAŁ ŚWIATŁOŚĆ DNIEM A CIEMNOŚĆ NOCĄ. I STAŁ SIĘ WIECZÓR I ZARANEK, DZIEŃ JEDEN.

Wyjaśnienie pochodzenia dnia i nocy. Bóg daje, jak powiada Gunkel, definicję tego, co to jest dzień i co to jest noc. Wedle ówczesnych wyobrażeń ziemia była płaska, stanowiła cały świat, po za jej krążkiem nie istniało nic, prócz chyba tajemnych a potężnych potworów. "Nazwy" dwóch pór doby ustala sam Elohim; nazwa jest rzeczą wielkiego znaczenia, ma w tej opowieści pochodzenie boskie, tkwi w niej pierwiastek zaklęcia. Dzięki temu stała się doba t. j." wieczór i Zaranek". U Żydów nowa doba rozpoczyna się od początku nocy a upływa z końcem dnia. Najpierw było ciemno a potem jasno, stąd podział doby konsekwentny. Tym sposobem stał się "dzień jeden" (jom ehod), nie dzień "pierwszy", ale dzień jako jednostka. — Mamy zatem na początku bytu istnienie świata jako materjału surowego. Elohim zaczyna twórczą pracę swoją od oświetlenia owego pierwostanu. Najpierw musiało stać się "jasno". Ludzkie pojęcie rzeczy i ludzki sposób postępowania. Dopiero teraz Elohim tworzy "niebiosa".

I. 6. I RZEKŁ BÓG: MIECH SIĘ STANIE UTWIERDZENIE MIĘDZY WODAMI A NIECH PRZEDZIELI WODY OD WÓD.

Ludzki sposób układania planu przed czynem, co wynika z dostrzeżenia pewnych potrzeb. — "Utwierdzenie", w oryginale "rokija", firmamentum w łacinie, stereonia w greczyźnie, sklepienie, sklepisko. Hiob pyta człowieka: czyś z nim (Bogiem) "wydeptywał" sklepienie, aby było mocne, jak ulane zwierciadło? (XXXVII, 18). U późniejszych pisarzy czytamy o kopule "kryształowej". "Niebo" (niebiosa) pojmowano realnie jako rozpościerające się nad ziemią twarde sklepienie. — Ponieważ teologowie nie wiedzieli, że werset pierwszy Księgi Rodzaju jest tytułem opowieści, przeto mniemali, że stworzenie nieba i ziemi w owym właśnie wersecie j u i zostało opisane, potem zaś nastąpiło tylko stworzenie różnych szczegółów. Wobec tego powstał kłopot, gdyż mowa jest w pierwszym rozdziale Księgi Rodzaju o dwóch niebach, tam (1, 1) i tu (I, 6); więc starano się wytłomaczyć, że niebo pierwsze z wersetu I, 1 jest niebem jako siedzibą aniołów, niebo zaś w wersecie I, 6 firmamentem, czyli widzialnem sklepieniem. Tłomaczenie takie jest naturalnie błędne, jest — teologją, naginaniem tekstu do potrzeb doktryny. — Następuje "rozdzielenie" wód, jak odbyło się przedtem "rozdzielenie" światłości i ciemności. Jedne wody pozostają w dole, na ziemi, w których ona jeszcze się pławi, drugie gromadzą się nad firmamentem jako materjał przyszłych "deszczów". W ten sposób wytłomaczono sobie tajemnicę "ulewy"; Bóg otwiera śluzy niebieskie i woda się "ulewa"; gdy deszcz spadł w ilości dostatecznej, Bóg "zamyka" śluzy (Gen. VII, 11 i VIII, 2). — W kosmogonji żydowskiej niema wspomnienia o stworzeniu "powietrza" (Dr. W. Miklaszewski, Co mówi Biblja o powietrzu, Nr 56 Myśli Niepodległej). Biblja jak gdyby w ogóle nie zauważyła tego żywiołu, zna łylko ów żywioł wtedy, gdy ujawnią się w nim prądy w postaci wiatru lub huraganu, albo też mówi o powietrzu morowem. Jest to tem znamienniejsze, że obok w Egipcie dużo nad powietrzem myślano i było nawet bóstwo powietrza Szu. Muzeum w Turynie posiada płaskorzeźbę, która przedstawia Boga Ziemi w postawie leżącej. Nad nim unosi się Bogini Niebios, której ciało jest zdobione gwiazdami. Między niemi widnieje bóg powietrza Szu, który Boginię Niebios dźwiga rękami do góry tak, że tylko koncern stóp i rąk dotyka ziemi w miejscach widnokręgu, symbolizując właśnie ten widnokrąg (p. Jeremias, j. w., str. 7 i 146). To, co wiedza babilońska i egipska postrzegała i nad czem myślała, sztuka ubierała w kształty plastyczne a ludowi podawano w formie religji. Hebrajczycy naukami nie zajmowali się wcale, sztuką gardzili a skutkiem tego religijna ich kosmogonja była tylko słabem echem tego, co się w kulturalniejszych bez porównania sąsiedztwach dokoła nich działo.

I, 7, I UCZYNIŁ BÓG UTWIERDZENIE, I PRZEDZIELIŁ WODY, KTÓRE BYŁY POD UTWIERDZENIEM, OD TYCH, KTÓRE BYŁY NAD UTWIERDZENIEM. I STAŁO SIĘ TAK.

Plan wykonany; "stało się tak", jak zamierzył. Wyraźnie "wajaas"", i uczynił", tak też Cylkow tłomaczy; "wajabedil", " i przedzielił"; w obu wypadkach czynności mechaniczne, odbicie wyobrażeń chaldejskich mitów, gdzie ta " praca" jest bardzo szczegółowo opisana (Winckler, Keilinschr. Textb., str. 121 i nast). — Elohim część praoceanu umieścił nad sklepieniem. Wody tam umieszczone starczyć muszą na zawsze, na późniejsze ulewy potopu, nigdy ich nie ubywa. Tak samo brak później wytłomaczenia przyczyn "przybierania" i " opadania" wód na ziemi. Wody "spływały" w dół: to wystarczało starożytnemu Hebrajczykowi.

I, 8. I NAZWAŁ BÓG UTWIERDZENIE NIEBEM. I BYŁ WIECZÓR I ZARANEK, DZIEŃ WTÓRY.

A zatem "nazwa" sklepienia, czyli firmamentu, pochodzi od Boga. Jest rzeczą wielce znamienną, że w drugiej wersji biblijnej o stworzeniu świata (jahwistycznej), wszelkie "nazwy rzeczy" pochodzą od człowieka i to na wyraźne postanowienia Boga (II, 19, 20). — Dokonana jest czynność twórcza dnia wtórego, który to dzień jest znowu ściśle określony jako "wieczór i zaranek". — Niektórzy mniemają, że Bóg dokonywał czynności w nocy, gdyż po każdej z nich następuje zwrot, że "nastał Zaranek". Interpretacja mylna. Jest to tylko stwierdzenie, że "stał się", był, miał miejsce — wieczór i Zaranek, czyli, że następowały po sobie zwykłe pory doby żydowskiej, liczonej od wieczoru jednego do wieczoru następnego. — "Stało się tak", lecz Elohim tym razem nie mówi "ki tow", że dobre.

I, 9. POTEM RZEKŁ BÓG: NIECH SIĘ ZBIORĄ WODY, KTÓRE SĄ POD NIEBEM, NA JEDNO MIEJSCE: R NIECH SIĘ UKAŻE SUCHA. I STAŁO SIĘ TAK.

Następuje "rozdzielenie" wód dolnych od lądu, czyli trzecia czynność ogólnego "rozdzielania" (światło - ciemność, ulewymorza, morza - lądy). — Wyrażenie "potem" jest dowolnym przekładem polskim; w oryginale mamy łącznik "i", który spaja częścią mechanicznie, częścią retorycznie tekst poprzedzający z następującym. "Niebem", właściwie znowu "niebiosami" (haszamaim). — "Sucha", w innych przekładach: miejsce suche, u Cylkowa: ląd. — Tu mamy znowu zaklęcie "niech się stanie", "niech się zbiorą wody"a potem krótko: i" stało się tak". U Babilończyków jest przy tej okazji mowa o czynności mechanicznej.

I, 10. I NAZWAŁ BÓG SUCHĄ ZIEMIĄ, A ZEBRANIEWÓD PRZEZWAŁ MORZEM. I WIDZIAŁ BÓG, ŻE BYŁO DOBRE.

Nazwy "ląd"' i " morze'' ustalone przez Elohima. Należy pamiętać, że nazwa ma znaczenie czarodziejskie; kto zna nazwę pewnego "ducha", może wymówieniem tej nazwy zmusić go do zjawienia się. Dlatego Żydom niewolno było wymawiać imienia Jahwy "nadaremno" (bezpotrzebnie ), wymawiać — wzywać. Wszelka modlitwa zaczyna się od " wezwania" bóstwa, aby było obecne. Wskutek owej milkliwości zanikła nawet tradycja wymawiania wyrazu Jahwe i dopiero w czasach ostatnich na podstawie mozolnych badań ustalono brzmienie właściwe tego imienia własnego. — Elohim tym razem znowu przypatruje się swemu dziełu i powiada, że jest dobre. — Wyrażenie "było" (że było dobre ) jest dodatkiem Wujka, u Cylkowa tego niema. — Przyczyny fizyczne rozmieszczenia wód na globie ziemskim nie są znane ówczesnym Habrajczykom; o ustanowieniu przez Boga jakiegoś prawa dla przyrody pod tym względem niema tu mowy. Dobrze jest, jak jest, jak Hebrajczyk postrzegł w przyrodzeniu, a ten stan pomyślny zawdzięcza Elohimowi.

I, 11. I RZEKŁ: MIECH ZRODZI ZIEMIA ZIELE ZIELONE I DAWAJĄCE NASIENIE: I DRZEWO RODZAJNE, OWOC CZYNIĄCE WEDŁUG RODZAJU SWEGO, KTÓREGO NASIENIE BYŁOBY W SAMYM SOBIE NA ZIEMI. I STAŁO SIĘ TAK.

U Wujka "I rzekł", w oryginale "I rzekł : Bóg" (wajomer Elohim ). Tak też u Cylkowa. — Tu już znać ziemianina, który wie, czem jest nasienie i owoc. Elohim tworzy świat roślinny wraz ze sposobem dalszego jego rozmnażania się, więc z "prawem". Mamy wydany nakaz ziemi, aby " rodziła" i to "wszystkie" gatunki, czyli "rodzaje".

Postrzeżenie zjawiska w przyrodzie: człowiek, doszedłszy do stanu świadomości, widzi na około siebie "już wszystko" w stanie gotowym. Nie bada jeszcze, co było wpierw a co potem, nasienie, z którego wyrasta roślina, czy roślina, z której sypie się nasienie. Jak jest, sprawił Elohim, El, Cel, Celowość, Fatum, Mojra, Allach, Bagha, Los — zespół warunków — a pięciu tysięcy lat trzeba było, by ludzkość zrozumiała tajemnicę obecnych kształtów istot organicznych i aby Haeckel sformułował prawo życio-twórcze (biogenetyczne ). Wszak dopiero w XIX-em stuleciu uczeni odpowiedzieli wystarczająco na te zasadnicze pytania.

I, 12. I ZRODZIŁA ZIEMIA ZIELE ZIELONE I DAWAJĄCE NASIENIE WEDŁUG RODZAJU SWEGO: I DRZEWO CZYNIĄCE OWOC, I MAJĄCE KAŻDE Z NICH NASIENIE WEDLE RODZAJU SWEGO. I WIDZIAŁ BÓG,

ŻE BYŁO DOBRE.

Poetyczne wyliczenie, charakterystyczne pod względem szczegółowości dla stylistystyki żydowskiej wszystkich czasów. — Tajemnicza a bezmozolna samotwórczość jest tu przeciwstawiona widnej, mozolnej pracy człowieka, który musi się natrudzić, gdy ziemia sama rodzi. O "pracy" roślin starożytny Hebrajczyk niema naturalnie po jęcia, "pracy" i "mozołu" w przyrodzie nie postrzega, "zwycięstw" i "przegranych" świata roślinnego nie widzi (porów. Maeterlinck, Inteligencja kwiatów, N* 69 — 74 Myśli Niepodległej ). Mechanika powstawania jest mu nieznana. W tem znaczeniu powyższy werset jest dziejowym dokumentem stanu świadomości człowieka owej epoki. On wszystko na ziemi "zastaje" i powiada: "ki tow", " że dobre", że świat trzeba przy • jąć takim, jakim on jest, nie przypuszczając ani chwilki, aby organizmy znajdować się mogły w stanie przejściowym, niedoskona łym, ulepszającym się, aby przyrodzeniu jakieś braki rzeczowo można było zarzucić. Panuje tu gołosłowny optymizm filozoficzny, jak gdzieindziej gołosłowny filozoficzny pesymizm. O przejściowym stanie budowy uzębienia ludzkiego, o brakach pewnych w budowie oka, o znanej dziś powszechnie wadliwości ślepej kiszki, o tem ludzkość ówczesna nic a nic nie wiedziała i po licznych tysiącoleciach dopiero powoli zaczęła się dowiadywać. Oto jest sens zwrotu "ki tow".

I, 13. I STAŁ SIĘ WIECZÓR I ZARANEK, DZIEŃ TRZECI.

Zwrot ten stanowi tu werset osobny, ale właściwie powinien należeć do wersetu poprzedniego. Należy wziąć pod uwagę, że od V-go stulecia naszej ery zaczęto do Biblji wprowadzać znaki pisarskie (interpunkcję), że w XIII wieku kardynał Hugo z St. Caro pooznaczał na marginesie rozdziały a w r. 1548 paryski drukarz Robert Estienne (Stephanus ) wydał drukiem Biblję z podziałem na dzisiejsze wersety t. j. krótkie zdania (Zittel, Entstehung d. Bibel, str. 18 ). Rzecz prosta, że o metodach dzisiejszych badań lingwistycznych i stylistycznych nie miano wtedy pojęcia, że kierowano się poczuciem subjektywnem i że dzielono to, co łączyć należało, lub łączono, co należało rozdzielić.

I, 14. I RZEKŁ BÓG: MIECH SIĘ STANĄ ŚWIATŁA NA UTWIERDZENIU NIEBA A NIECH DZIELĄ DZIEŃ OD NOCY: I NIECH BĘDĄ NA ZNAKI, I CZASY, I DNI I LATA.

Wyrażenie "utwierdzenie nieba", właściwie: niebios, rokija ha-szamaim, rozumieć należy jako: utwierdzenie niebieskie, zwrot o znaczeniu czysto stylistycznem. Dopiero później teologja żydowska zaczęła odróżniać pojęcie firmamentu od pojęcia nieba jako siedziby Boga. — Świecące ciała niebieskie, przesuwające się "po" utwierdzeniu, mają znaczenie przedewszystkiem chronologiczne, kalendarzowe. Tyle tylko z bogatej wiedzy chaldejskiej przeszło do hebrajskiej Tory. Astronomowie babilońscy byli kapłanami, kapłani hebrajscy chcieli być astronomami. Gdy pierwsi umieli względnie nawet dokładnie obliczać ruchy ciał niebieskich i postrzegali tak subtelne zjawiska, jak naprzykład przesuwanie się punktów równonocnych, poprawiając swój kalendarz, Hebrajczycy tem wszystkiem nie interesowali się a ich prorocy zajmowali takie stanowisko względem ówczesnego badania przyrody, jak europejscy mistycy nowszych czasów względem naturalistów, wołający: " mędrcy przeklęci", lub wywyższający "uczucie i wiarę nad mędrca szkiełko i oko". Hiob w usta Jahwy wkłada wyrazy urągliwe, skierowane do chciwego poznania badacza: "Któż to jest, który wikle wyroki słowy nieroztropnemi? Odpowiadaj mi: Gdzieś był, gdym zakładał fundamenty ziemi? Kto zamknął morze, gdy się wyrywało jakoby z żywota wychodzące? Gdym kładł obłok szatę jego i mrokiem jako pieluchami dziecinnemi obwijał"? (Hiob XXXVIII, 2 — 9 ). Tak samo pisze nasz wielki Mickiewicz: "O kołach, o sprężynach rozum was naucza, lecz nie widzicie ręki i klucza". "Zmienia się blask i ciemność jako straż pułkowa, ale gdzież są wodzowie, co jej rozkazali"? I tu i tam polot fantazji znacznie przewyższa polot badawczości. — Światłość istnieje w Biblji, jak już zaznaczyliśmy, odrębnie od ciał świecących; one dnia nie czynią, tylko ustalają jego granice. Służą do obliczania dni, lat, epok, są niejako instrumentami astronomicznemi, danemi człowiekowi przez Elohima. Ale Hebrajczycy posługiwali się temi instrumentami przeważnie tylko dla ustalania świąt i pór obrzędowych. Ślady orjentacji astronomicznych znajdujemy w Starym Testamencie jedynie u Ezechjela w rozdziale X, gdzie mowa o konstelacjach i gdzie w formie poetyckiej mamy opisany stan nieba, oraz w Nowym Testamencie w Apokalipsie Jana, gdzie przebija się cała ówczesna. wiedza astronomiczna, jak to wykazał Mikołaj Morozow (Otkrowienje w grozie i burie, Moskwa 1907, wyd. drugie ).

I; 15. ABY ŚWIECIŁY NA UTWIERDZENIU NIEBA A OŚWIECAŁY ZIEMIĘ. I STAŁO SIĘ TAK.

Więc jednak prócz tego mają oświecać ziemię! Tego spostrzeżenia, przeciwnego ówczesnej teologji, nie może się wyrzec uczciwy człowiek biblijny. Nie umie sprzeczności usunąć, więc zostawia obie fikcje obok siebie. Jest tak i tak. Nie wie zresztą, dlaczego owe ciała świecą. — Postanowienie Elohima zapadło i stało się wedle owego postanowienia, aczkolwiek nowa ujawnia się w dalszym ciągu sprzeczność.

I, 16. I UCZYNIŁ BÓG DWA ŚWIATŁA WIELKIE: ŚWIATŁO WIĘKSZE, ABY RZĄDZIŁO DZIEŃ, I ŚWIATŁO MNIEJSZE, ABY RZĄDZIŁO NOC: I GWIAZDY.

Wyraźnie "uczynił" (Wujek ), "utworzył" (Cylkow ), "wajaas". Czynność "zaklinania" ustępuje czynności mechanicznej, o której mówi mit babiloński, opowiadający o stworzeniu świata przez Marduka. — Światła te mają "rządzić'' dniem i nocą, Cylkow tłomaczy" dla panowania dniem", lememszeles ha-jom, przekład z powodu hebraizmu niejasny, powinno być: nad dniem. Słońce ma zatem niejako kroczyć na czele światłości a księżyc na czele ciemności, aby następowały poszczególne pory doby. Mit babiloński jest daleko dokładniejszy, gdyż Marduk odrazu ustanawia różne względem siebie położenia słońca i księżyca, więc lunacje (Winckler, j. w., str. 122 ). — Księżyc jest światłem "niniejszem" od słońca; nie chodzi tu bynajmniej o rzeczywisty stosunek "wymiarów" obu tych ciał astralnych, lecz tylko o siłę blasku. —Pojęcie celowości wywraca istotny stan rzeczy i tworzy taką logikę na opak: nie dlatego, że istnieje ruch ciał niebieskich, człowiek może sobie urządzić kalendarz, ale dlatego, że człowiekowi jest potrzebny kalendarz, ciała niebieskie odbywają ruchy. —Gwiazdy mają bardzo małe znaczenie, są zaledwie wspomniane.

I, 17. I POSTAWIŁ JE NA UTWIERDZENIU NIEBA, ABY

ŚWIECIŁY NAD ZIEMIĄ.

Wyraźnie "i postawił" (Wujek), "umieścił" (Cylkow), "weiten". Znowu czynność mechaniczna a nie zaklęciowa. Znaki muszą być "widne", więc może dlatego świecą.

I, 18. ŻEBY RZĄDZIŁY DZIEŃ I NOC, I DZIELIŁY ŚWIATŁOŚĆ OD CIEMNOŚCI. I WIDZIAŁ BÓG, IŻ BYŁO DOBRE.

Człowiek pierwotny "rozmawia" ze wszystkiem, ze sobą, z martwemi przedmiotami. Tak samo Elohim. —Moment zachodu słońca jest ważny, dotąd na Wschodzie obwieszcza go strzał armatni, jak gdzieindziej moment południa. —Lud rolny, spojrzawszy na słońce, z pewną ścisłością oznacza godzinę. Mieszczanin wedle jego zdania słońca nie widzi, jest niejako ślepy na jego ruchy. —Elohim postanawia, zamiar swój zamienia w rzeczywistość, umieszcza zegar nocny i zegar dzienny na firmamencie i bada, czy jest dobrze. Rzecz znamienna, że czyni to bezpośrednio po sobie; wcale nie jest powiedziane, by słońce umieścił na firmamencie w dzień a księżyc w nocy. Babilończyk przy tej sposobności zaznacza wszystkie ważniejsze punkty swej astronomji, mówi o stworzeniu konstelacji, pasa zwierzyńcowego i t. p.

I, 19. I SIAŁ SIĘ WIECZÓR I ZARANEK, DZIEŃ CZWARTY. W ORYGINALE POTWORZENIE: "I STAŁ SIĘ WIEczór, i stał się zaranek". —Znowu przykład niewłaściwego podziału tekstu na wersety.

I, 20. Rzekł tez Bóg: Miech Wywiodą wodypłaz duszy żywiącej i ptactwo nad ziemią pod utwierdzeniem nieba.

"Też" jest znowu dowolnym przekładem łącznika "i". —Świat zwierzęcy nastaje po roślinnym, dostarcza bowiem pierwszemu pożywienia, materjału do legowisk i gniazd, miejsc dla ukrycia się i t. p. — "Niech wywiodą" przekład błędny, w oryginale "iszrcu", niech się zaroją. —"Dusza", w oryginale "nefesz"; krew jest duszą zwierzęcia. "Wszakże mięsa z duszą jego, która jest krew jego, jeść nie będziecie" (Gen. IX, 4). Żydzi też do dnia dzisiejszego krwi (dam) nie spożywają. — "Dusza żywiąca" (żyjąca) może oznacza duszę "tętniącą", skoro odpowiednikiem tej duszy jest krew. — Tu przekład Wujka jest bardzo niedoskonały i uniemożliwia należyte zrozumienie tekstu. Już wyżej zauważyliśmy, że błędnie jest "niech wywiodą wody" (niech się zaroją wody); następnie czytamy: "i wszelkie ptactwo", co znaczyłoby, że ptactwo ma wyjść z wody, gdy w oryginale hebrajskim czytamy: "i niech lata ptactwo". Elohim wydaje tedy dwa rozkazy (sobie), jeden, aby zaroiły się wody, drugi, aby zaroił się przestwór podniebny. — Człowiek biblijny nie wie i nie pyta, jaka w rzeczywistości mogła być kolejność pojawiania się tworów organicznych na ziemi; on wszystko—zastał, Elohim prawdopodobnie tak wszystko utworzył, jak człowiek zastał. — Ale wydany rozkaz Elohim sam spełnia niby jakaś kosmiczna siła twórcza.

I, 21. I STWORZYŁ BÓG WIELORYBY WIELKIE, I WSZELKĄ DUSZĘ ŻYWIĄCĄ I RUSZAJĄCĄ SIĘ, KTÓRĄ WYWIODŁY WODY WEDŁUG RODZAJU ICH; I WSZELKIE PTACTWO WEDLE RODZAJU JEGO. I WIDZIAŁ BÓG, ŻE BYŁO DOBRE.

Moglibyśmy, trzymając się ściśle znaczenie słów, tak ten ustęp po polsku oddać: " I ukształtował Bóg... wszelką duszę żywiącą... którą zaroiły się wody". Trudno rozstrzygnąć, co tu idzie na karb stylu a co ma iść na karb filozofji. —"Wieloryby" (wielko-ryby), w oryginale "taninim", morskie węże, krokodyle, potwory. —Tu znowu niema nic o wywiedzeniu ptactwa z wód. — Widzimy natomiast wywiedzenie z wód pewnych innych istot, gdy potem ujrzymy wywiedzenie pokrewnych im z ziemi. — Bądź co bądź to ciągle powtarzanie "według rodzaju ich" jest znamienne i świadczy o ubóstwie obserwowanych "rodzajów" pod względem ilościowym. Podróżnictwo nowszych wieków otworzyło oczy człowiekowi na to zagadnienie. "Każdy żeglarz przywoził wieści o nowych gatunkach zwierząt" (A. D. White, Dzieje walki wiedzy z teologją, N* 19 Myśli Niepodległej, str. 307).

I, 22. I BŁOGOSŁAWIŁ IM MÓWIĄC: ROŚĆCIE I MNÓŻCIE SIĘ I NAPEŁNIAJCIE WODY MORSKIE: I PTACTWO NIECH SIĘ MNOŻY NA ZIEMI.

Elohim daje tworom wodnym i powietrznym błogosławieństwo, by się mnożyły; takiego błogosławieństwa nie udziela zwierzętom lądowym, dopiero człowiekowi (I, 28). —"I błogosławił", opuszczone "Bóg".

I, 23. I STAŁ SIĘ WIECZÓR I ZARANEK, DZIEŃ PIĄTY.

"Waihi erew, waihi woker": i stał się wieczór i stał się zaranek. —Werset ten należy do wersetu poprzedniego.

I, 24. RZEKŁ TEZ BÓG: NIECH ZRODZI ZIEMIADUSZĘ ŻYWIĄCĄ WEDŁUG RODZAJU SWEGO: BYDŁO I PŁAZ I BESTJE ZIEMNE, WEDŁUG RODZAJÓW SWOICH. I STAŁO SIĘ TAK.

" Też" miast "i". —Sprzeczność pomiędzy" niech zrodzi" a w następnym wersecie" i stworzył Bóg". —Wszystkie zwierzęta mają "duszę żywiącą'', płynie w nich krew. —Mit babiloński mówi o stworzeniu " krowy i cielaka jej, owcy i jagnięcia jej (Winckler, j. w., str. 99). — "Bydło", behemoh, zwierzęta obłaskawione, odrazu stworzone jako obłaskawione (Gunkel, jak w., str. 97).

I, 25. I UCZYNIŁ BÓG BESTJE ZIEMNE WEDŁUG RODZAJÓW ICH, I BYDŁO I WSZELKI ZIEMIOPŁAZ WEDŁUG RODZAJU SWEGO. I WIDZIAŁ BÓG, IE BYŁO DOBRE.

Znowu "uczynił" "wajaas", sprzeczne z poprzedniem" niech zrodzi". — Błogosławieństwa dla rozradzania się brak. —Wszystko jest "dobre". —Ale czynność dnia tego nie zakończona. Bóg tworzy tego samego dnia człowieka.

I, 26. I RZEKŁ: UCZYŃMY CZŁOWIEKA NA WYOBRAŻENIE I PODOBIEŃSTWO NASZE: A NIECH PRZEŁOŻONY BĘDZIE RYBOM MORSKIM, I PTACTWU POWIETRZNEMU, I BESTJOM, I WSZYSTKIEJ ZIEMI, I NAD WSZELKIM PŁAZEM, KTÓRY SIĘ PŁAZA PO ZIEMI.

"I rzekł", opuszczone "Bóg". —Uczyńmy człowieka na wyobrażenie i podobieństwo nasze, liczba mnoga, nie ulegająca żadnej wątpliwości i uznana za taką przez wszystkich orjentalistów. Wobec liczby mnogiej "Elohim" całość nabiera tu znaczenia bardzo starożytnego: "I rzekli Elohimowie: uczyńmy człowieka na wyobrażenie nasze". Nie może tu być, jak zauważył Gunkel (Genesis, str. 98), pluralis majestaticus, liczba mnoga, w jakiej wyraża się o sobie władca, gdyż zwrot taki przyszedł do Hebrajczyków od Persów, czyli znacznie później. —"Na wyobrażenie i na podobieństwo nasze" istnieje również w mitologji babilońskiej (Jeremias, j. w., str. 167), jeszcze wyraziściej w mitologji egipskiej. W babilońskim eposie Gilgamesz czytamy o stworzeniu człowieka z gliny na podobieństwo tworzącego (lepiącego) bóstwa, U Egipcjan bóg, lepiąc człowieka, posługuje się narzędziami garncarskiemi. Takie same pojęcia panowały u starożytnych Hellenów. — Człowiek jest panem stworzenia, wszystkie twory są mu poddane, jest tedy wyniesiony ponad wszystkie stworzenia.

Taka władza czyniłaby go" podobnym Bogu", ale nie to jest tu skalą porównawczą. Człowiek jest podobny do Boga poprostu — kształtem. Izraelici mówili o uszach, rękach, nogach, języku, ustach Boga, późniejsza teologja badała nawet "wymiary" członków Pana Boga. Przeciwko kultowi takiego "Elohima" powstał potem kult Ducha (Jahwy), aczkolwiek Żydzi nigdy nie mogli się zupełnie wyzwolić z wyobrażeń antropomorfistycznych. Prorocy uważali, że "bluźnierstwem" jest czcić Boga, uczynionego ręką rzemieślnika, który posługiwał się młotkiem i dłutem, ale nie byli w stanie zapobiec czci Boga, uczynionego ręką rzemieślnika, który posługiwał się narzędziami pisarskiemi.

I, 27. I STWORZYŁ BÓG CZŁOWIEKA NA WYOBRAŻENIE SWOJE: MA WYOBRAŻENIE BOŻE STWORZYŁ GO: MĘŻCZYZNĘ I BIAŁOGŁOWE STWORZYŁ JE.

Wszystkie mitologje starożytne mówiąo stworzeniu pierwotnej pary ludzkiej, z której rozrodziło się całe plemię ludzkie. — Nasuwało się już nieraz pytanie, jak należy rozumieć "podobieństwo" osób różnej płci do Elohima, czy Elohimów, bo aczkolwiek mitologje Żydów okalające znały bogów i boginie, Żydzi wierzyli tylko w Boga jednego i płci męzkiej. Zdaje się, że innego tłomaczenia nie znajdziemy, jak tylko to, ie obcy mit został przystosowany do kosmogonji swojskiej, przyczem teologja miała zawsze wymówkę, iż skoro mowa o "podobieństwach", to może być mowa także i o "różnicach". Dorpacki profesor Aleksander Oettingen, teolog, broniąc w wykładach statystyki moralnej kary cielesnej i przytaczając zdanie przeciwników tej kary, którzy mówili, iż nie należy bić człowieka, ponieważ jest stworzony na obraz i podobieństwo boże, zawsze pół żartem pół serjo wyjaśniał, że przecież ta część ciała, w którą się bije, niekoniecznie ma być stworzona na obraz i podobieństwo boże. — Nie poruszamy tu całej scholastyki średniowiecznej, która zastanawiała się nad tem, czy Adam miał pępek, czy nie, albowiem był stworzony a nie urodzony. Dla nas bowiem miarodajną jest tu teorją Straussa, wyłożona jasno w jego wielkiem dziele "Das Leben Jesu", że nie chodzi o to, jak się rzeczywiście rzecz miała, lecz o to, jakie podania się wytworzyły i do nas doszły. Jak było w rzeczywistości, na to pytanie mają dać odpowiedź przyrodnicy; orjentalistyka a zatem i biblistyka odpowiadają na pytania nie jak było, lecz jak się o tem wyrażają pomniki starożytnego piśmiennictwa.

I, 28. I BŁOGOSŁAWIŁ IM BÓG, I RZEKŁ: ROŚĆCIE I MNÓŻCIE SIĘ, I NAPEŁNIAJCIE ZIEMIĘ, A CZYŃCIE JĄ SOBIE PODDANĄ: I PANUJCIE NAD RYBAMI MORSKIEMI, I NAD PTACTWEM POWIETRZNEM, I NADE WSZEMI ZWIERZĘTY, KTÓRE SIĘ RUCHAJĄ NA ZIEMI.

Po " i rzekł" opuszczone "do nich Bóg". — Charakterystyczne wyliczanie szczegółów władztwa człowieka. — Podział na wersety zupełnie wadliwy, gdyż "I błogosławił im Bóg" powinno należeć do wersetu poprzedniego.

L; 29. I RZEKŁ BÓG: OTO DAŁEM WAM WSZELKIE ZIELE RODZĄCE NASIENIE NA ZIEMI, I WSZYSTKIE DRZEWA, KTÓRE SAME W SOBIE MAJĄ NASIENIE RODZAJU SWEGO, ABY WAM BYŁY NA POKARM.

Werset ten bezwarunkowo stanowi całość z wersetem następującym a oddzielony został od tamtego tylko ze względów teologicznych, które kazały wszędzie wynosić człowieka ponad zwierzęta.

I, 30. I WSZYSTKIM ZWIERZĘTOM ZIEMNYM, I WSZYSTKIEMU PTACTWU POWIETRZNEMU, I WSZE-MU, CO SIĘ RUSZA NA ZIEMI, I W CZEMKOLWIEK JEST DUSZA ŻYWIĄCA, ABY MIAŁY CO JEŚĆ. I STAŁO SIĘ TAK.

Powodem rozdzielenie tych dwóch wersetów było wyrażenie "dusza żywiąca", "nefesz chajoh". Tu bowiem wyraźnie całkiem "dusza tętniąca", czyli krew, jest zarówno duszą człowieka, jak i zwierząt. Nie możemy w tekst wkładać wyobrażeń i pojęć, których w nim niema. Wyobrażenia i pojęcia tego ustępu panują w "Kohelecie" (Kaznodzieja Salomonowy), gdzie czytamy: "Któż wie, jeśli duch (ruach) synów Adamowych wstępuje wzgórę, a jeśli duch (ruach) bydlęcy zstępuje nadól"'? (III, 21). Aczkolwiek tu "dech" jest pierwiastkiem wspólnoty a nie "krew", mimo to "jednakie jest dokończenie człowieka i bydląt, i równy stan obojga" (III, 19). Pamiętajmy, że "Kohelet" należy do ksiąg kanonicznych zarówno żydowskich, jak i chrześcijańskich.

I, 51. I WIDZIAŁ BÓG WSZYSTKIE RZECZY, KTÓRE BYT UCZYNIŁ: I BYŁY BARDZO DOBRE. I STAŁ SIĘ WIECZÓR I ZARANEK, DZIEŃ SZÓSTY.

Cylkow wyrażenie "wajar" jeszcze dobitniej tłomaczy: "I obejrzał". Elohim bowiem czyni tu ogólny przegląd swych prac i postrzega, że są nietylko "tow", dobre, ale "tow mod", dobre wielce. — "I stał się wieczór i zaranek", wyraźny dowód, jak dowolnie dzielono tekst na wersety, skoro tu zdanie to jest połączone z poprzedniem a nie wydzielone w werset osobny. — W tem miejscu tekst jest przerwany i we wszystkich popularnych wydaniach następuje osobny rozdział, co jest błędne, gdyż opowieść tu wcale się jeszcze nie kończy, ale trwa przez dalsze trzy i pół wersetów.

II, I. DOKOŃCZONE SĄ TEDY NIEBIOSA I ZIEMIA I WSZYSTKO OCHĘDÓSTWO ICH.

"Tedy" w polskim tekście miast łącznika "i" na początku zdania. — "Ochędóstwo", "cebaom", wojska, zastępy. Stąd słusznie w Biblji Berlińskiej "wojsko" i u Cylkowa "zastępy". — Teorją rozwoju powszechnego, ciągłego, nieustającego, odwrócić kazałaby treść tego wersetu w ten sposób: "Nie są dokończone niebiosa i ziemia i wszystkie wojska ich". Ale starożytny Hebrajczyk inne tu miał cele. Nie szukał w Jadzie przyrody tego, czego szuka współczesny naturalista; chodziło mu o zastosowanie kosmogonji do swych urządzeń społecznych, które ustanawiały sześciodniowy tydzień roboczy z dniem siódmym jako odpoczynkowym. Od Elohima taki ład został ustanowiony.

II, 2. I DOKONAŁ BÓG W DZIEŃ SIÓDMY DZIEŁA SWEGO, KTÓRE UCZYNIŁ: I ODPOCZĄŁ W DZIEŃ SIÓDMY OD WSZELKIEGO DZIEŁA KTÓRE SPRAWIŁ.

Druga część wersetu wyjaśnia pierwszą w tym sensie, że dnia siódmego Elohim niczego już nie dokonywał, lecz tylko odpoczywał. Jeszcze plastyczniej rzecz została wyrażona w drugiej księdze Mojżeszowej: "dnia siódmego odpoczął i wytchnął", co Cylkow znakomicie oddał czasownikiem "wytchnął", Wujek zaś całkiem niedokładnie: "od roboty zaprzestał" (2 Mojż. XXXI, 17), dosłownie powinno być: "i wysapał się", co właśnie daje wyrażenie polskie: wytchnął. —"I odpoczął", "waiszbos", od "szobas", odpoczywać, stąd "szebos", odpoczynek, wreszcie "szabas", święto, sobota. W polskim przekładzie dekalogu (w dziesięciorgu bożego przykazania) mylnie mówimy: "Pamiętaj, abyś dzień święty święcił", gdyż w oryginale hebrajskim jest wyraźnie powiedziane (2 Mojż. XX, 8): "Pamiętaj na dzień sabatu (szabas), abyś go święcił". Zmianę tę wywołało niezawodnie przeniesienie w r. 120 naszej ery dnia odpoczynkowego z soboty na niedzielę celem dostosowania się do obyczaju ogólnego. Fryd. Delitsch pisze, że tradycja żydowska o pochodzeniu właściwem dnia sabatowego nic pewnego powiedzieć nie umie (Babilon i Biblja, str. 32). Babilończycy i Assyryjczycy święcili sabat, "sabattu". W kalendarzach specjalnie dla króla przeznaczonych na dniach 7, 14, 21 i 28 każdego miesiąca z jednakową drobiazgowością wpajano, aby w one dni "pasterz wielkich ludów": nie jadał mięsa pieczonego, nie zmieniał sukni, nie składał ofiar, na wóz nie wstępował (do dziś Żydzi w sabat nie podróżują!), żadnych spraw nie rozstrzygał, dalej, aby mag nie prorokował, lekarz chorego ręką nie dotykał. Zimmern mniema, że hebrajskie słowo "szabas" pochodzi od babilońskiego "sabatu" bić, bić się w piersi pokutnie, co Delitsch niejako potwierdza mówiąc, że dzień sabatowy służył" dla przejednania bogów" (porów. niem. wyd. "Babel u. Bibel", Lipsk 1905, str. 62 cały dopisek 18 o wyrazie "sabat").

II, 3. I BŁOGOSŁAWIŁ DNIOWI SIÓDMEMU I POŚWIĘCIŁ GO: IŹ WEŃ ODPOCZĄŁ OD WSZELKIEGO DZIEŁA SWEGO, KTÓRE STWORZYŁ BÓG, ABY UCZYNIŁ.

"Które stworzył Bóg, aby uczynił", miejsce sporne, Schwally mniema, ze tu tekst jest zepsuty, Dillman tłomaczy: "das Werk, welches verrichtend er geschaffen hat" (dzieło, które dokonywając stworzył). Septuaginta: "ektise kai ekamen". — "Odpoczął", domyślne: po czem, co Wujek wyraża "od"; Cylkow" zaprzestał", w oryginale "szabas". — Zauważyć należy, że dni siódme miesiąca 7, 14, 21, 28 odpowiadają czterem lunacjom księżycowym. — W chwili największego rozkwitu kultury i państwowości egipskiej i babilońskiej dzieje Żydów grążą się jeszcze w mroku bajeczności. Urządzenia ich mogły być tylko albo echem urządzeń potężnych organizacji sąsiednich, albo koniecznem do nich przystosowaniem się. Gdybyśmy chcieli szukać jakiegoś porównania w dzisiejszości, moglibyśmy powiedzieć, że co wielkomiejskie środowisko ma ujęte w kodeks prawny, to głęboka prowincja nieraz za nakaz wprost od Boga pochodzący podaje.

II, 4. OTO SĄ ZRODZENIA NIEBA I ZIEMI PRZY STWORZENIU ICH.

Zwrot zakończeniowy opowieści, odpowiadający tytułowi "Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię". Dalsza część wersetu: "W dzień, którego uczynił Pan Bóg niebo i ziemię", należy do opowieści innej, która z pierwszą została złączona w tak zwanym Kodeksie Kapłańskim. — "Zrodzenia", "Toledot", genealogja, Septuaginta: genesis; stąd pochodzi grecka nazwa pierwszej księgi Mojżeszowej, zwanej często i w polszczyźnie Genezą. — "Nieba", właściwie: niebios. — "Przy stworzeniu ich", przy kształtowaniu ich; zatem cały werset znaczy: oto jak się odbyło ukształtowanie świata, gdyż, jak już zaznaczyliśmy, wyrażenie "niebo i ziemia" oznacza "świat". — Cała opowieść jest tekstem "elohistycznym", to znaczy, że autor jej nazywa stale Boga Elohim. Odkrycie to zrobił przed 150 laty Dr. Jan Astruc dzięki temu właśnie, że zgłębiał oryginał hebrajski. Dalsze teksty Elohisty rozpoznajemy łatwo. Tu mamy instytulację końcową" Te są zrodzenia nieba i ziemi", w roz. V, 1 czytamy: "Oto księgi potomków Adamowych", w roz. VI, 9: "Oto dzieje Noego" i t. d. Widzimy więc, że mamy do czynienia z szeregiem mitów: o stworzeniu świata (dwa: Gen. I, 1 — II, 4 i II, 4 — 6), o stworzeniu pierwszych ludzi (trzy: Gen. I, 28; II, 7, 22; V, 1, 2), o potopie (dwa) i t. d. Podania te zbierano następnie, łączono, stąd różnice i nieraz sprzeczności, dzięki czemu Księga Rodzaju niejednokrotnie przypomina jakąś antologję. Przekłady zacierają różnice i szwy tekstu, przeto wszelkie rozumowania o Biblji na podstawie przekładów muszą być błędne, gdyż podstawa, na których się opierają, nie jest właściwa. W tem tylko znaczeniu można i należy twierdzić, że ludzie niewtajemniczeni bez przewodnika Biblji z pożytkiem czytać nie mogą. Chodzi jednak o to, aby przewodnik stał na wysokości zadania, t. j. aby znał wyniki badań współczesnych nad Bibiją. Badania te wcale nie są ukończone, przeciwnie, z każdym niemal dniem otrzymujemy nowe a cenne przyczynki. Gdy orjentalistom udało się odemknąć łono ziemi na obszarach starożytnej Babilonji i Assyrji, dobyto stamtąd całe bibljoteki glinianych rękopisów, których treść rzuca wciąż nowe snopy światła na naszą Biblję.

Koniec wersji demonstracyjnej.

UKSZTAŁTOWANIE ŚWlATA W PUSTYNI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.PODŹWIĘKI I MODYFIKACJE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej