Adolf Dygasiński

ŚWIAT I ŚLEPA DZIEWCZYNA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. DWÓR W SAMOSTRZAŁACH

II. CZŁOWIEK ZASAD

III. ZOSIA I PIOTRUŚ

IV. SCHOWANY W PIECU

V. ŚLEPA OPIEKUNKA I PRZEWODNICZKA

VI. WYCHOWAWCZYNI I WYCHOWANICA

VII. ŻYCIE WSRÓD KWIATÓW

VIII. ŚLEDZTWO I ZEZNANIE

IX. RODZICIELSKA NARADA

X. KSIĄDZ I MACOCHA

XI. NA KAŻDE PYTANIE MOŻE BYĆ DANA PARA ODPOWIEDZI

XII. ZAKOŃCZENIE

ŚWIAT I ŚLEPA DZIEWCZYNA

Adolf Dygasiński

I. DWÓR W SAMOSTRZAŁACH

Dwór w Samostrzałach był wytworny, wygodny więcej niż zwykły dom szlachecki. Był to dom piękny, którego ganek pod balkonem poprzedzały cztery jak śnieg białe kolumny. A na obszernym kamiennym balkonie stały wielkie wazony z drzewami pomarańcz i cyprysów. Przez uroczą aleję starych lip, pod pięknym zielonym sklepieniem wjeżdżałeś w bramę dziedzińca, środek którego stanowiła prawidłowo kolista murawa, otoczona zielonymi słupkami i łańcuchem rozwieszonym na słupkach w girlandę. Po bokach roiły się klomby bzów, akacyj, leszczyny i jaśminu.

Tylna część domu, zwrócona do ogrodu, przedstawiała się niemniej malowniczo. Obszerna drewniana estrada przed domem była tu nakryta płócienną markizą. Na schodkach rozstawiono doniczki fuksyj, mirtów, kamelii, palm i fikusów. Dzikie wino, miarkowane w zapędach wegetacji przez nożyce ogrodnika, wieńczyło same tylko stopy dumnego domu, zaledwie dosięgając okien parteru. Na prawym skrzydle dwór samostrzalski przedłużał się jakoby w piękną cieplarnię ze szklanym dachem, podczas gdy z lewego brzegu docierały tu szpalerowe szeregi grabów, kasztanów, akacyj. Przed frontem domu znajdowała się sadzawka z zieloną wysepką na środku, a na wysepce rosła prześliczna płacząca wierzba, otulająca płaszczem gałęzi swoich biały posążek nimfy. Tu się roiły gromady zielonych i szafirowych jętek, a wieczorami w ciepłe lato bujały nieudolnie ponad wyspą białe ćmy, wierzbowe sówki. Do sadzawki sprowadzały na dół kamienne schodki, przy których uwiązana była piękna gondola, a po sadzawce dokoła wyspy przepływały dwa napuszone białe łabędzie.

Ścieżki czysto umiecione krzyżowały się między gazonami nie psując nigdzie harmonii i symetrii. Poza sadzawką, oddzielone drożynami, krzyżowały się kwietniki obsadzone wokoło wyniosłymi różami sztamowymi lub okolone sztachetkami i bramkami, wejścia w które strzegły jakoby tuje, cytryny, wawrzyny, pomarańcze i cyprysy w wielkich drewnianych wazonach. Gazony tworzyły trapezy i romby, elipsy i wieloboki, koła i gwiazdy. Jakichże barw tam nie dostawało? Jak opisać te zastępy malw, astrów, goździków, ostróżek, werben, portulaków, powojów, naparstnic, bodziszków, storczyków, groszków, driakwi, lewkonii, rojowników, cieciorek, laków, dalii, sasanek, jaskrów, rumianów, fortelek, niezapominajek, bratków, konwalii, pierwiosnków, tulipanów, nasturcji, balsamin, dzwonków, lilii, hiacyntów itd. itd! A jakże trudno rozeznać tutaj kwiatek od motyla. Leniwie, jakby próżen troski, walcząc z zefirem przelatywał po kwietnikach bielinek kapustnik i równie jak on obfity, lecz ruchliwy i płochliwy - rusałka pokrzywnik; tu i owdzie zaś spostrzegałeś pawika lub żałobnika. Ale któryż z motyli sprosta nadobnością ubarwienia atalancie, co ją przyroda zrobiła jakby z aksamitu czarnego i purpury, a miejscami tylko zahaftowała na biało? Chyba jeden machaon, paź królowej, co na bladopaliowym tle tyle barw mu się mieni. Mniejsze i większe perłowce, cytrynki, motylki maleńkie i modre jak bławatki, żółte dukaciki na wyścigi z pszczołami, z trzmielami pędzą, ścigają się, gonią od kwiatu do kwiatu wśród muzyki świerszczów i polnych koników. Jedne z nich skrzydła rozpostarły, inne je zwarły w połowie, a inne jeszcze szczelnie zamknęły nastawiwszy jeno przed siebie w górę dwa rożki.

Kiedy zmierzch nadszedł, cichło wszystko dokoła samostrzalskiego dworu, chowały się gdzieś wtedy i znikały owe rozkoszne stworzenia, a miejsce ich zajmowały inne gatunki. Wypadały wtedy na kwiaty z nor swoich i kryjówek jakieś rody poważniejsze, omszone, z rożkami kosmatymi, grube a ociężałe, z mrukliwym lotem: ćmy i motylki, sówki i prządki, gołębie ogony, mniszki, wilczomlecze, słoniki, powojowce, sałatnice, hulały, upajały się aż do świtu wonią, słodyczą kwiatów.

Zgrabne ławeczki wabiły człowieka w tym raju do odpoczynku, a w dali niknęły ci przed wzrokiem tajemnicze ścieżki wśród zieleniejących ścian lub jak kule zaokrąglonych liściastych mas krzewów. W owej istnej topieli zieloności kryły się liczne ustronia, zacisza i altanki dla panów ziemi, a mnóstwo skromnych gniazd a gniazdek dla ptaków i ptaszków.

Boczne drożynki biegły hen, hen daleko, aż dobiegały do wielkich klombów, na jeden raz malowniczo przed okiem się rysujących a w coraz to innych postaciach rozłożonych na bujnej murawie. Klomby były to przeróżne gaiki i laski, przeznaczone raczej na oddawanie czci jakiemu bóstwu niż gwoli rozrywki człowieka. W jednym z nich widziałeś, jak na czele siadły młody dąbek wziął się pod ramię ze srebrnolistną wierzbą i oboje, drzewa rodzime, wiodły za sobą rzeszę młodych brzózek, i garnął się w ich ślady hufiec jasnolistnych klonów, ponad głowami których niby sztandar dobrej sprawy szumiała nadwiślańska topola. Wnętrze klombu wypełniają jeszcze pomniejsze drzewiny i krzewy: narodowa kalina, głóg, jarzębina, a miejscami wystrzeli gałązka zbujałego jaśminu, co woń upajającą rzuca światu w nagrodę za to, że żyje.

Inny klomb ma inny charakter. Tu znowu lipa kolosalna jak chłop trzyma się dziarsko i krzepko matki ziemi, obsiadły ją wkoło modrzewie, wiązy, jawory, jesiony; wszystkie wysoko strzelają w górę, wszystkie na szczytach swych szumią, chwieją się, mienią wdziękiem zieloności w świetlanej fali promieni słońca. A stopy tych bohaterów zakryte są dla oka przez gromady ligustrów, lilaków, tarniny, berberysów. 

Gdzie indziej znowu kasztan i orzech włoski stanowią osadę, jądro klombu, a świerki, buki i jodły walczą z nimi o przestrzeń dołem, górą, ścierają się korzeniami, konarami i liśćmi; jedni giną, drudzy tryumfują. Drobiazg szakłaków, trzmieliny, dereniny, jałowca obok dworu panów bierze udział w uczcie życia, której balsamicznej woni użycza kilka drzewek akacji.

Przecież miejsce takie nie mogło się obyć bez ptaków. Pamiętam złotego trznadla, jak na kołku podpierającym sztamową różę wysiadywał latem i codziennie odśpiewywał swą piosnkę, która wygląda jak wstęp do czegoś poważnego, lecz się urywa i po chwili brzmi znowu elegijnie. Na suchej gałęzi grabu, zapewne w pobliżu gniazdka, siedzi napuszona zięba-samczyk z czubkiem na głowie, z rumieńcem na podgardlu i rzucając dokoła bystrymi oczkami dmie w swój flecik. Na wierzchołkach topoli, na samym słońcu, szczygły wyśpiewywały radosne i zgiełkliwe hymny. A w ligustrowych i jaśminowych krzakach szaropióre gajówki z szydłatymi dzióbkami niezmordowanym głosem wyprawiały całodzienne koncerty. Donośniej od tych wszystkich ptaszków gwizda, śpiewa i pokrzykuje utopiona w gęstwinie wilga, co ciągle z drzewa na drzewo przelata i czasami jakby nie ptak zaskrzeczy. Pełno tam było ptaków; ruchliwe sikorki, mniejsze i większe, życiem swoim napełniały ogród w Samostrzałach, a pomiędzy te śpiewne rody wpadała czasem ni stąd, ni zowąd kukułka i dorzucała do koncertu swoje kuku! ku-ku!

II. CZŁOWIEK ZASAD

Dziedzic dóbr Samostrzały, pan Juliusz Dębołucki, był człowiekiem zasad, o czym wiedzieli wszyscy w jego domu i w okolicy. Widzę dziś jeszcze przed oczyma tę pięknie wyrosłą, kształtnie zbudowaną i pełną dystynkcji postać dorodnego szlachcica. Wiała od niego z dala powaga i, jakby wyzywanie całej ludzkości do hołdu, do czołobitnego szacunku.

Pan Juliusz, jako człowiek zasad, był najprzód konserwatystą, to jest, kochał tradycję, a szparko jej bronił językiem. I w ogóle, co się tyczy obrony wszelkich zasad; język był jedynym orężem pana Dębołuckiego. Wierzył on w wysoką wartość szlacheckiego klejnotu , jak przystało na męża liczącego długi szereg poważnych antenatów i żywiącego mocne przekonanie, iż jedna tylko szlachta stanowi rdzenną, dobrą, zdrową, obywatelską część społeczeństwa. Dziedzic Samostrzał był też poniekąd filantropem, lubił niezmiernie mówić o szczęściu ludzkości, o podnoszeniu dobrobytu klas roboczych i o obowiązkach stanu rycerskiego względem plebsu. Wnioski jego pod tym względem nasuwały myśl, że owe klasy robocze podobne są do roboczych wołów i koni fornalskich, podczas gdy klasa nierobocza jest to coś na kształt cugowych; i wyścigowych koni, . których całym zadaniem życia jest parada i popis w której bądź stolicy świata.

Atoli tradycja i filantropia nie wyczerpywały jeszcze pola czysto lingwistycznych występów tego człowieka zasad. Był on bowiem także zwolennikiem postępu, a wyraz "cywilizacja" prawie nigdy z ust mu nie schodził. Co więcej, pan Dębołucki znał jeszcze i inne, równie szerokie terminy, jak: "ekonomia polityczna, altruizm i humanizm". Aż coś do 30 roku mego życia od niego jednego tylko słyszałem powyższe wyrazy, a później olśnił mię nimi także jeden komisarz włościański. Że zaś dziedzic ze Samostrzał miał piękny organ głosu, przeto w ustach jego pięknie brzmiały takie terminy, a w uszach niejednego słuchacza wywoływały one pewien miły szum pobudzający do uczuć uwielbienia dla mówcy.

Człowiek wysoki, blondyn z twarzą czerstwą a troskliwie ogoloną, z wąsem skrupulatnie utrzymanym, czysty jak łza na całym ciele, ubrany dostatnio i starannie, musi koniecznie robić dobre wrażenie wśród dobrze wychowanych ludzi. A trzeba przyznać, że pan Juliusz umiał nosić swoją godność. Chodził bardzo poważnie, miał coś imponującego w kroku, kłaniał się z nadzwyczajną gracją, z pełną dystynkcją pił swoją szklankę herbaty lub filiżankę kawy, z wdziękiem palił cygaro, z wykwintną elegancją analizował widelcem i nożem kawałek pulardy. Niemnie] też posągowo wyglądał, gdy we własnym gabinecie, założywszy koniec pięty na kolano, a oko uzbroiwszy binoklami, odczytywał gazetę rozparty na miękkiej kozecie. Pan Dębołucki jakby pozował na rozmaite wielkie typy z rozmaitych epok dziejowych. Grywał on rolę Alcybiadesa i Peryklesa, Sokratesa i Cyncynata. czasem poczuł w sobie okruch Grakcha lub Cezara, innym razem reprezentował Cyda albo Bayarda, najczęściej zaś bawił się w Palmerstona i w Napoleona III. Polityk, moralista, rozjemca, teoretyk, agronom, filozof, muzyk i znawca teatru oraz europejskich galerii, maczał też czasem bogato obsadzone pióro w bardzo ozdobnym kałamarzu, aby napisać artykuł do Gazety Warszawskiej  o stosunkach naszych ziemian. Artykuł taki posypywał złotym piaskiem i przesyłał w liście rekomendowanym.

Kobiety mogły za nim przepadać, mężczyźni musieli go czcić; naturalnie mówi się tu tylko o równych panu Juliuszowi. Bo, co się tyczy chłopów i wszelkiego innego chamstwa, istniało to na świecie jedynie z tej racji, ażeby pan Dębołucki po smacznym obiedzie, przy kieliszku szampana mógł wygłosić tak zwaną Nachtischiede o pauperyzmie np.

W owych czasach, do których się opowiadanie odnosi, niepodobieństwem było, ażeby taki pan Juliusz nie nosił bardzo długich paznokci i żeby nie miał na biurku w swoim gabinecie mnóstwa drobiazgów, jak: przyciski z końmi i chartami, ekrytoary z nagą Dianą itd.

Ale w gabinecie pana Juliusza były też i różne poważne kolekcje: w szklanych pudłach i szafkach widziałeś australską pszenicę, egipskie  żyto, rozmaite rajgrasy , okazy pięknej wełny: na ścianach wisiały fotografie potwornie utuczonych świń, wołów, tryków, koni wyścigowych. Rzecz prosta: wisiało to wszystko tylko na ścianach jako przedmioty ozdoby, które oglądali sąsiedzi. Bo w Samostrzałach żadnych ulepszeń nikt nie zaprowadzał. Po co, kiedy i tak szło dobrze.

Pan Dębołucki był drugi raz ożeniony; po pierwszej żonie zostały mu dobra Samostrzały i córeczka Klarunia, ślepa od urodzenia; za drugą  żoną wziął równie duży posag w gotówce i miał z tego małżeństwa córeczkę Zosię, milutką jak aniołek z obrazka. W gruncie rzeczy człowiek ten nie kochał nikogo oprócz własnej osoby; czasem jednakże przypominał sobie rozmaite zasady wygłaszane przez siebie, dostawał wtedy kułaka od sumienia i szedł do żony, brał dziecko na kolana, popieścił nieco, po czym wychodził z satysfakcją ojca rodziny, który spełnił swoje obowiązki.

Ja nie chcę ani oczerniać, ani usprawiedliwiać pana Juliusza; był on taki, jak go znałem, jak znałem innych jeszcze do niego podobnych w innych okolicach kraju. Jeżeli dziedzic Samostrzał był egoistą, to był nim z jakiejś przyczyny i przyczyna nosi tu na sobie winę głównie. Zwalmy, więc wszystko na przyczyny! Czy to nie wygodnie?

Na moje nieszczęście zapomniałem imienia pani Dębołuckiej... Tak jej jakoś dziwnie było na imie.. Ilekroć chcę sobie to imię przypomnieć, nastręczają mi się wyrazy: Apatia, Wenecja, Italia, Idio... idio... No, nie wiem, jak jej było na imię!

Co do rozumu, niewiasta owa miała wiele podobieństwa z ptakiem Junony, na punkcie zaś małżeńskiej zazdrości podobną była do samej Junony, i to w przystępie nerwowego ataku. Pani ta pochodziła z dużej i zamożnej rodziny, tuszę miała znaczną; rysy grube, pretensje i wymagania ogromne; grała biegle na fortepianie, mówiła pysznie po francusku; jednym słowem, stanowiła to, co się w zwykłym dialekcie nazywa damą wielkiego świata.

Pan Juliusz dostarczał  żonie pieniędzy, ile tylko chciała, ale podobno sam znacznie więcej wydawał na tak zwane artystki dramatyczne, o których zawsze wydawał sądy ze stanowiska krytyka, co zbadał wartość dzieł Szekspira i Goethego.

Dębołucki, o ile był w Samostrzałach, nie w Warszawie lub za granicą, jeździł regularnie w dni świąteczne do kościoła z całą rodziną; w kościele jako kolator miał swój fotel, podobnie jak i jego żona. Modlił się gorąco, ale na książce francuskiej, drukowanej specjalnie dla arystokracji płci męskiej. Są takie książki.

Do charakterystyki tego człowieka i to potrzebne, iż w rozmowach z sąsiadami zawsze wymieniał pewne popularne osobistości z rodzin hrabskich oraz książęcych, mianując je po imieniu: "pan Zygmunt, pan Artiur" lub nawet bez dodatku "pan" - co mu wyrabiało powagę w stosunkach.

Książki czytywał p. Juliusz często i bardzo skandaliczne, ale tylko francuskie; natomiast oburzał się ciężko na wszelkie wolnomyślniejsze objawy w literaturze polskiej. W takich razach był on nieubłaganym Katonem i mawiał, że "niedowarzone wybryki tego rodzaju tamują rozwój wszelkiego normalnego postępu".

Dom więc w Samostrzałach był bez zarzutu pod względem opinii sąsiedzkiej. Nigdzie bowiem nie umiano tak zręcznie i szczęśliwie godzić różnych kierunków, a jednocześnie piastować własnej godności i zaznaczać ogólnoludzkich interesów. Nikt i nigdy nie widział Dębołuckiego nieprzygotowanym. Był to człowiek pełen spokoju, powagi i wierny zasadom.

III. ZOSIA I PIOTRUŚ

Jak już wiemy, w skład rodziny Dębołuckich wchodziły dwie córeczki, z tych Zosia należała do drugiego małżeństwa. Było to rozkoszne dziecko siedmioletnie, dobre może dlatego, że jeszcze nie wychowane. Zosia jednak była też po trosze to mamą, to ojcem. Gdy jej przyszedł jaki kaprys, wpadała w szał, jeśli jej nie chciano dogodzić. Biła psy, koty, drapała pazurkami służące. Z tym wszystkim istotka owa miała z drugiej strony wyborne serce. Wszędzie było pełno tej dzieweczki, o złotych jak promienie słońca włoskach, o turkusowych oczkach, koralowych usteczkach i perłowych ząbkach. Cały dom trząsł się nieraz od jej wybuchów śmiechu, szczęścia, a innym razem znowu rozlegały się tu donośne krzyki złości i spazmatyczne łkania. Był to zarazem dobry i zły duch domu.

Co innego Klarunia, cicha i spokojna czternastoletnia dzieweczka, ślepa od urodzenia, sierota bez matki. Ona, milcząca, poważna, ubrana skromnie w perkalikową sukienkę, była zawsze szczęśliwą; musiała być szczęśliwą i dlatego, że ją ojciec obdarzył drugą matką, a następnie siostrzyczką. Bo Dębołucki mawiał, iż "żeni się dlatego jedynie, aby nieszczęśliwemu dziecku zapewnić opiekę". Musiał się ożenić dla Klaruni! A że dostał za drugą  żoną około stu tysięcy rubli posagu, to już wyraźnie jako nagrodę za ofiarę. Bóg jest dobry.

Klarunia kochała Zosię bardzo, lecz Zosia nie zawsze odpłacała wzajemnością tej na wpół rodzonej siostrzyczce.

Zosia jednej rzeczy nie mogła nigdy zrozumieć, dlaczego matka i guwernantka nie pozwalały jej nigdy chodzić do kredensu, do kuchni, stajni, obory, gdzie ją właśnie najbardziej serce ciągnęło. Tymczasem Klaruni wolno było chodzić wszędzie, gdzie tylko chciała. I Klarunia chodziła wszędzie już to sama, już prowadzona za rękę przez małego chłopaka, Piotrusia, który w kredensie praktykował na lokaja, a jednocześnie pożyczał swoich oczu pannie Klarze. Zosia nie mogła nigdzie chodzić bez guwernantki. Jednego więc razu dziewczynka ta pytała matki:

— Dlaczego mi mamusia i mademoiselle Elise nie pozwalają chodzić nigdzie samej tak jak Klaruni?

— Bo widzisz, Zosiu, między prostych ludzi taka panienka chodzić nie powinna! — rzekła Dębołucka.

 — A dlaczegom ja, mamusiu, chodzić nie powinna? — badała ciekawa Zosia.

— Dlatego, moje dziecko, że to są prości ludzie, mówią brzydkie wyrazy i mogłabyś się...

Tu się matka zatrzymała nie wiedząc, co powiedzieć.

- Moja mamo, moja mamo! - wołała Zosia -. co by się ze mną mogło zrobić?

Wykręcała się Dębołucka, jak mogła; nic nie pomagało. Rozkapryszona Zosia chciała koniecznie wiedzieć, co by się z nią stało, gdyby chodziła do kredensu, kuchni, stajni itd. pomiędzy prostych ludzi.

- No, no - nauczyłabyś się różnych brzydkich słów... Popsułabyś się... moja Zosiu!

- Jakżebym ja się popsuła? - wypytywała Zosia.

- Moja Zosiu, już mnie nie nudź... Wierz temu, co ci matka mówi .- odparła Dębołucka.

Zosia się atoli zadąsała; gotowa była beknąć z całej siły, jeżeli jej matka nie wytłumaczy sprawy zrozumiale. Więc też matka rozpoczęła córce tłumaczyć, że obcowanie z prostym ludem przynosi zgrubienie obyczajów, że uczy nieprzyzwoitości, że robi z człowieka prostaka, takiego jak Piotruś.

— A, a, a! To Piotruś, moja mamusiu, jest zepsuty? — pytało dziecko naiwnie.

— Tak jest, moja Zosiu, tak jest! Gbur, prostak — rzekła Dębołucka znowu.

— A czemu on, proszę mamusi, nie zepsuje Klaruni — rzekła Zosia.

Matka wykręcała się, jak mogła, przed córką. Zosia pozostała zawieszona w pewnej wątpliwości co do owego zepsucia i w duszy pomyślała sobie:

— O, mnie by też Piotruś nigdy nie popsuł, tak samo jak i Klaruni!

A w tej prześlicznej główce dziewczątka jedna tylko myśl od tego czasu panowała:

— Jakie też to być mogą brzydkie wyrazy, które Piotruś umie i które by mnie popsuły?

Ciekawość nieustannie wzrastała i doprowadziła dziecko do nadzwyczajnego rozdrażnienia. W jadalnym pokoju schwytała raz za rękę lokaja Ignacego i zaczęła go prosić:

— Mój Ignacy, powiedz mi jaki brzydki wyraz!... Mój Ignacy, mój dobry Ignacy!

Ale Ignacy był człowiek roztropny, nie tylko że panience wyrazu takiego nie powiedział tłumacząc się, iż nie umie, ale doniósł o tym pytaniu pani Dębołuckiej, co go podniosło w opinii, a Zosia została zgromiona, sfukała ją bowiem nie tylko matka, ale i mademoiselle Elise, straszna purytanka na punkcie dobrych obyczajów.

Ta kara bynajmniej nie uspokoiła Zosi, zawzięła się dziewczynka i uparła:

-   Żebym miała zginąć, muszę usłyszeć parę brzydkich wyrazów - myślała sobie po kryjomu.

Jakoż tego dnia o zmroku poczęła się skradać do kredensu. Piotrek drzemał na ławeczce, gdy przez wpółuchylone drzwi z przedpokoju usłyszał, że go ktoś woła cichym i drżącym głosem:

- Piotruś!... Piotruś!...

Chłopak się zbliżył i poznał młodszą panienkę; Klarunię nazywano starszą panienką.

— A, to panienka... — mówił Piotrek także cichym głosem. — Czego panienka chce ode mnie?

— Umiesz ty jakie brzydkie wyrazy, Piotrusiu? — pytała po cichutku Zosia.

— A po cóż to panience wiedzieć?... — mówił Piotrek.

— O, mój kochany, mój jedyny, złoty Piotrusiu, powiedz mi te wyrazy koniecznie!...

Piotrek zaczął się w głowę drapać. Był to jedenastoletni chłopak, zawsze brudny i smutny z powodu plag, które kilka razy na dzień odbierał od Ignacego, swego zwierzchnika.

Zosia widząc, iż chłopak się waha, zapałała ogromną niecierpliwością; roztwarła uchylone drzwi i przekroczyła zakazany próg, granicę między przedpokojem a kredensem. W kredensie paliła się mała lampka przytwierdzona do ściany; promienie jej oświetliły prześliczne dziecko, którego buzia płonęła jakimś gorączkowym rumieńcem, a oczy rzucały blask jakby brylanty. Śliczną swoją rączyną pogłaskała Zosia -Piotrka po głowie i po twarzy, a błagalne oczy zwracając ku niemu, mówiła:

— Mój Piotrusiu, mów prędzej!... Prędzej! Bo czasu nie ma! Mama zobaczy, żem wyszła, i źle będzie!

- Proszę panienki, ja nie śmiem panience tych wyrazów powiedzieć, co je ludzie na wsi wymawiają  - bąkał pod nosem Piotrek nie wiedzący, co ma począć.

- Mów, Piotrusiu, mów zaraz!... Widzisz, ja cię pocałuję...

I z tymi słowy objęła rączkami szyję chłopaka, a na twarzy jego złożyła szczery pocałunek dziecka niewinnego. Odskakując zaś parę Kroków, cała zapłoniona i zaperzona, zawołała głośniej i rozkazująco:

- Powiedz mi zaraz!

Piotrek nie był w stanie oprzeć się prośbie takiej i takiemu rozkazowi, więc począł mówić.

- O, na wsi, panienko, ludzie strasznie klną: psiakrew, psiajucho, psiakość, psiaduszo, psianogo, bezkurcyja, zatracona, zacieczona, wciurności, cholera, psiamać, psiesadło, psiflaku!

- O, o! Jakie to wszystko zabawne!... Ale co w tym jest brzydkiego? -mówiła Zosia. - Niektórych wyrazów zupełnie nie rozumiem, muszą być niepolskie. No, ale psiakrew, p s i a n o g a, to przecie po polsku: krew psa i noga psa, tacinego Hektora. Przy czym dziewczynka podskoczyła śmiejąc się i powtarzając:

— Psiakrew, psianoga, psiakość, bezkurcyja! Jakie to zabawne! Ha, ha, ha!

I pobiegła, poleciała jak ptaszek rozśpiewany do jadalnego pokoju. Za małą chwilkę wpadła jeszcze raz do kredensu i spytała cicho, z oczkami roziskrzonymi:

— A komuż się, Piotrusiu, mówi takie wyrazy? Po co je ludzie mówią?

— Widzi panienka, ludzie na wsi mówią takie wyrazy do człowieka, którego nie lubią.

Wtenczas Zosia roześmiała się na całe gardło, głośno wybiegła z kredensu i słychać było tylko, jak w pokoju jadalnym wyśpiewywała melodyjnie:

—   Mademoiselle Elise psiakrew! Mademoiselle Elise .psianoga! Mademoiselle Elise bezkurcyja!

Pusta dziewczyna Drzebiegała tak wszystkie pokoje, w miarę zaś, jak się zbliżała do pokoju matki, obniżała głos. Jednakże poważne uszy pani Dębołuckiej pozornie tylko udawały obojętność wobec tego zgiełku, a w gruncie rzeczy nasłuchiwały pilnie i wyrazy zostały przez nie ujęte. Porwała się tedy otyła dama ze swojego fotelu, skombinowała cały interes, weszła najprzód do kredensu i zapytała przerażonego aż do szpiku Piotrka:

- Czy tutaj była panienka?

- By...ła... - wyjąkał chłopak.

- I rozmawiała z tobą?... A Ignacy ci raz na zawsze zapowiedział, żebyś do młodszej panienki nie ważył się ust otwierać. Czekajże, nauczę ja ciebie rozumu, smarkaczu!

Dla Piotrka była to straszna groźba. Bo wprawdzie Ignacy bił go codziennie, ale jeżeli teraz bić rozkaże pani dziedziczka, to chyba on już skórę zedrze, łeb z włosów oberwie lub zabije. Więc straszne wyrzuty sumienia uczuł Piotrek i trwoga go zdjęła niesłychana. Ignacy pewno niedługo do kredensu przybędzie, a wtedy... Jezus Maria! 

— Trzeba się gdzie schować  — myślał chłopak. — Ale gdzie? Wszędzie znajdą. Iść do ogrodu na całą noc nie mógł, bo i tak bał się okrutnie strachów, a przy tym mógł się po drodze spotkać  z Ignacym, z ogrodnikiem lub z ogrodniczkiem którym. Wtem wzrok chłopca padł na drzwiczki od pieca.

Myśl wyborna. Nie zastanawiając się długo otworzył drzwiczki i wlazł wewnątrz, przykucnął, a rękami drzwiczki przyciągnął do siebie. Teraz już zdało mu się, że jest bezpieczniejszy.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. SCHOWANY W PIECU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. ŚLEPA OPIEKUNKA I PRZEWODNICZKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. WYCHOWAWCZYNI I WYCHOWANICA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. ŻYCIE WSRÓD KWIATÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. ŚLEDZTWO I ZEZNANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. RODZICIELSKA NARADA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. KSIĄDZ I MACOCHA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. NA KAŻDE PYTANIE MOŻE BYĆ DANA PARA ODPOWIEDZI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. ZAKOŃCZENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej