David Herbert Lawrence

SYNOWIE I KOCHANKOWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ I

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

CZĘŚĆ II

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁVIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

SYNOWIE I KOCHANKOWIE

Lawrence David Herbert

CZĘŚĆ I

ROZDZIAŁ I

PIERWSZE MAŁŻEŃSKIE LATA MORELOW

„Bottoms" powstało na miejscu „Hell Row". Hell Row składało się z kilkunastu pękatych, krytych słomą chałup, które skupiły się nad brzegiem strumienia, na Greenhill Lane. Tutaj to mieszkali górnicy zatrudnieni w małych szybach, o dwa pola dalej. Strumień płynął między olchami, ledwie przyprószonymi pyłem owych ubogich kopalń, z których węgiel wydobywany był na powierzchnię ziemi przez osły, z trudem wlokące się w kieracie wkoło wylotu szybu. Cała okolica usiana była podobnymi szybami pochodzącymi niejednokrotnie jeszcze z czasów Karola II. Górnicy, których było niewielu, jak mrówki znikali pod ziemią wraz z osłami, pozostawiając po sobie wśród łanów zboża i łąk jakieś dziwaczne kopczyki i małe, czarne łysiny. Chaty górników — skupione po kilka lub rozrzucone tu i ówdzie parami, wespół z rozproszonymi z rzadka po tym terenie pojedynczymi gospodarstwami i domkami pończoszników — tworzyły miasteczko Bestwood.

W niespełna sześćdziesiąt lat potem w okolicy tej nastąpiły nagłe i nieprzewidziane zmiany. Ubogie szyby zostały wyparte przez wielkie kopalnie bogatych finansistów. W Nottinghamshire i Derbyshire odkryto pokłady węgla i żelaza. Pojawiło się Towarzystwo „Carston, Waite i S-ka". Wśród niezwykłego podniecenia lord Palmerston dokonał formalnego otwarcia pierwszej kopalni Towarzystwa w Spinney Park, na skraju sherwoodzkich lasów.

W tym samym mniej więcej czasie osławione Hell Row, które w miarę upływających lat wyrobiło sobie jak najgorszą reputację, spłonęło doszczętnie i wiele brudu oraz zła znikło z nim razem z powierzchni ziemi.

Towarzystwo „Carston, Waite i S-ka", zorientowawszy się, że natrafiło na złotą żyłę, poczęło wiercić coraz nowe szyby w dolinach strumieni od Selby do Nuttall, tak iż wkrótce było już czynnych sześć kopalni. Z Nuttall, położonego na wysokim piaszczystym wzgórzu pośród lasów, biegła kolej prowadząca obok ruin klasztoru Kartuzów i studni Robin Hooda w dół do Spinney Park, a stamtąd do Minton, dużej kopalni otoczonej polami kukurydzy. Z Minton, poprzez rozpościerające się w dolinie grunta farmerów, droga żelazna ciągnęła się dalej w kierunku Bunkers Hill i tam rozwidlała się, skręcając na północ do Beggarlee i Selby, skąd roztaczał się rozległy widok na Crich i wzgórza Derbyshire. Sześć szybów widniało w dole, niby wielkie czarne ćwieki, złączone pętlą nikłego łańcuszka szyn kolejowych.

W trosce o liczne zastępy górników Towarzystwo „Carston, Waite i S-ka" wybudowało na zboczu wzgórza bestwoodzkiego wielkie czworoboki domów mieszkalnych, zwane Squares, a następnie w dolinie strumienia, po stronie Hell Row — osadę Bottoms.

Bottoms składało się z sześciu bloków górniczych domków. Bloki rozmieszczone były po trzy, w dwóch rzędach, niby kropki na szóstce domina, i w każdym było dwanaście domków. Dwuszereg ów usadowił się u stóp stromo opadającego wzgórza bestwoodzkiego, a wychodził (przynajmniej od strony małych mansardowych okienek na stryszkach) na obszerną dolinę, łagodnie wznoszącą się w kierunku Selby.

Domki wyglądały dostatnio i bardzo porządnie. Można je było obejść wkoło i zajrzeć od frontu do małych ogródków, pełnych lobelii i portulaki rosnących w cieniu dolnego bloku, położonego w dolinie, u stóp wzgórza. Po słonecznej stronie górnego, usytuowanego wyżej, na początku zbocza, kwitły różnokolorowe goździki i hortensje. Czyste frontowe okna, niewielkie ganeczki, niskie żywopłoty z ligustru i mansardowe okienka stryszków robiły korzystne wrażenie. Był to jednak rzut oka z zewnątrz, od strony nie zamieszkanych paradnych izb, które — u żon wszystkich górników — z reguły stały pustką. Izby mieszkalne i kuchnie znajdowały się w tyle budynków i wychodziły na zamkniętą przestrzeń między domami, na małe brudne podwórza i doły do wysypywania popiołu. W środku, pomiędzy dwoma rzędami domów oraz dołami z popiołem, wiodła alejka, na której bawiły się dzieci, plotkowały kobiety i palili fajki mężczyźni. W istocie więc warunki mieszkalne w Bottoms, tak starannie zbudowanym i prezentującym się tak mile, były zgoła nie zachęcające, jak bowiem wszystkim dobrze wiadomo, ludzie muszą żyć w kuchni, kuchnie zaś wychodziły właśnie na ową nieprzyjemną alejkę pomiędzy dołami z popiołem.

Pani Morel bez cienia entuzjazmu myślała o przeprowadzce do Bottoms, które liczyło już sobie dwanaście lat i leżało w dole, gdy schodziło się do niego ścieżką od strony Bestwood. Było to jednak najlepsze, co mogła uczynić, a ponadto przypadł jej w Bottoms domek położony na samym skraju, miała więc tylko jednych sąsiadów, a za to dodatkowy skrawek ogródka. Mieszkając w takim domku pani Morel zaliczała się w pojęciu lokatorek domków „środkowych" do pewnego rodzaju arystokracji, komorne jej bowiem wynosiło pięć szylingów i sześć pensów tygodniowo zamiast pięciu szylingów. Owo wyróżnienie w pozycji towarzyskiej nie było jednak dla pani Morel źródłem zbyt wielkiej pociechy.

Pani Morel miała trzydzieści jeden lat i od ośmiu lat była mężatką. Ta drobna, wątłej budowy kobieta, o zdecydowanym sposobie bycia, ociągała się nieco z nawiązaniem pierwszych znajomości z sąsiadami w Bottoms. Sprowadziła się w lipcu, a we wrześniu spodziewała się trzeciego dziecka.

Mąż jej był górnikiem. Zaledwie od trzech tygodni mieszkali w swoim nowym mieszkaniu, gdy w Bottoms rozpoczął się doroczny odpust, połączony z kiermaszem. Pani Morel wiedziała z góry, że jej mąż urządzi sobie z tego powodu nie lada święto. W poniedziałek rano, w dniu otwarcia kiermaszu, Morel wcześnie wyszedł z domu. Dzieci były niezwykle podniecone. William, siedmioletni chłopak, wymknął się zaraz po śniadaniu, aby pomyszkować w pobliżu jarmarcznych bud, a pozostawiona samotnie pięcioletnia Ania chlipała przez cały ranek, że też chce tam pójść. Pani Morel nie przerywała swych codziennych zajęć. Nie znała jeszcze prawie wcale sąsiadek, nie miała zatem nikogo, komu mogłaby powierzyć małą. Przyrzekła jej więc w końcu, że pójdą na kiermasz po obiedzie.

William zjawił się o pół do pierwszej. Był to bardzo żywy chłopczyk, z jasną czupryną i buzią usianą piegami. Przypominał trochę małego Duńczyka albo Norwega.

— Czy mogę dostać obiad, mamo? — zawołał wpadając do pokoju w czapce na głowie. — Bo jeden pan mi powiedział, że to się zacznie o pół do drugiej...

— Dostaniesz, jak tylko będzie gotów — odparła matka.

— Jak to? Jeszcze nie ma obiadu? — spojrzał na matkę z wyraźnym wyrzutem w niebieskich oczach. — No to chyba pójdę bez...

— Nie pójdziesz. Obiad będzie za pięć minut. Jest dopiero pół do pierwszej.

— Zaraz się zacznie... — jęknął chłopak, prawie z płaczem.

— Nie umrzesz od tego, mój drogi, nawet jeśli się zacznie — powiedziała matka. — Ale jest dopiero pół do pierwszej i masz jeszcze całą godzinę czasu.

William zaczął szybko nakrywać do stołu i za chwilę zasiedli we trójkę do obiadu. Jedli właśnie pudding z konfiturami, gdy William zerwał się na równe nogi i zamarł w bezruchu. Gdzieś w oddali rozbrzmiały pierwsze tony piskliwej muzyki z karuzeli i trąbienie rogu. Chłopiec spojrzał na matkę. Usta mu drżały.

— Mówiłem ci! — zawołał rzucając się do komody po czapkę.

— Weź swój kawałek puddingu na drogę... jest dopiero pięć po pierwszej, musiałeś się więc pomylić... nie wziąłeś swoich dwóch pensów —jednym tchem wolała za nim matka.

Chłopiec zawrócił gorzko zawiedziony, chwycił leżące dwa pensy i wybiegł bez słowa.

— Ja też chcę... ja też chcę... — rozpłakała się Ania.

— No i pójdziesz, ty mała, utrapiona piszczko! — wybuchnęła matka. Trochę zaś później po południu powlokła się z dzieckiem wzdłuż wysokiego żywopłotu, pod górę. Siano już zebrano i bydło pasło się na pastwisku. Było ciepło, spokojnie.

Pani Morel nie lubiła kiermaszów. Na placu stały dwie karuzele, z których jedna była poruszana parą, a drugą obracał kucyk. Trzy katarynki skrzeczały bezlitośnie, zaś w powietrzu rozbrzmiewały pojedyncze strzały pistoletowe, ogłuszający terkot grzechotki potrząsanej przez sprzedawcę orzechów kokosowych, głośne okrzyki mężczyzny reklamującego „Ciotkę Sally" i piskliwy głos właścicielki fotoplastykonu. Pani Morel zobaczyła synka stojącego przed budą lwa Wallace'a. Jak urzeczony wpatrywał się w plakaty przedstawiające to słynne zwierzę, które ongiś zabiło jednego Murzyna, a dwóch białych okaleczyło na całe życie. Minęła go i poszła kupić Ani torebkę landrynek. Nagle chłopak wyrósł przed nią niemal nieprzytomny z emocji.

— Nie powiedziałaś ani słowa, że przyjdziesz... prawda, jaka tu moc rzeczy? Ten lew zabił trzech ludzi... wydałem już moje dwa pensy... o, popatrz, mamo!

Wyciągnął z kieszeni dwa kieliszki do jajek z wymalowanymi na nich różowymi stokrotkami.

— Mam je z tamtej budy, gdzie się rzuca kulkami do dołków... Wygrałem je w dwóch rzutach... po pół pensa za jeden raz... są na nich wymalowane stokrotki... Popatrz, mamo!... Koniecznie chciałem je wygrać.

Matka wiedziała, że pragnął ich dla niej.

— Hm... — rzekła zadowolona. — Są śliczne!

— Czy możesz je wziąć? Bo się boję, że je stłukę.

Odkąd matka przyszła, chłopiec nie posiadał się z radości i podniecony oprowadzał ją po kiermaszu, pokazując wszystko po kolei. W fotoplastykonie matka objaśniała im treść obrazków, w formie opowiadań, których William słuchał z zapartym tchem. Nie odstępował jej ani na krok.

Chodził przez cały czas przyklejony do niej, tryskając dziecinną dumą. Żadna bowiem kobieta na kiermaszu nie wyglądała tak bardzo na damę jak ona, w swym skromnym płaszczyku i małym czarnym czepeczku. Uśmiechała się spotykając znajome kobiety. Kiedy poczuła się zmęczona, rzekła do syna:

— Czy wracasz już, czy chcesz jeszcze trochę zostać?

— Idziesz... już? — wykrzyknął patrząc na nią z wyrzutem.

— Już? Jest pół do piątej, jeśli się nie mylę.

— Czemu już idziesz?

— Możesz zostać, jeśli chcesz — odparła.

Oddaliła się powoli, prowadząc za rękę małą córeczkę, a syn został i patrzył za nią pełen żalu, że odchodzi — sam nie mógł jednak zdobyć się na opuszczenie kiermaszu. Kiedy przecinała mały placyk przed gospodą „Pod gwiazdami i księżycem", doleciał ją zapach piwa i gwar męskich głosów. Pomyślała, że zapewne jej mąż jest tam również, i przyśpieszyła nieco kroku.

William wrócił do domu około pół do siódmej, blady, zmęczony i w niezbyt dobrym humorze. Było mu przykro, chociaż sam nie zdawał sobie z tego sprawy, że pozwolił matce odejść samotnie. Odkąd poszła, kiermasz nie sprawiał mu już przyjemności.

— Czy ojciec był w domu? — zapytał.

— Nie — odparła matka.

— Pomaga usługiwać „Pod gwiazdami i księżycem". Widziałem przez tę dziurkowaną żelazną blachę na oknie, jak się kręcił po sali z zakasanymi rękawami.

— Ha! — ucięła krótko matka. — Nie ma pieniędzy. I będzie bardzo zadowolony, jak mu się co dostanie, choćby to nawet było niewiele.

Kiedy się ściemniło i pani Morel nie widziała już, co szyje, wstała i podeszła do drzwi. Zewsząd dochodził gwar podnieconych głosów i wyczuwało się wesoły, świąteczny niepokój, który w końcu udzielił się jej także. Wyszła do ogródka koło domu. Sąsiadki wracały z kiermaszu, z dziećmi ciągnącymi na sznurku białe owieczki z zielonymi nóżkami albo drewniane koniki. Co pewien czas chwiejnym krokiem przechodził jakiś mężczyzna opity piwem do ostatecznych granic swej pojemności. Niekiedy trafiał się dobry mąż, kroczący spokojnie u boku rodziny. Ale zazwyczaj kobiety i dzieci szły same. Czuwające w domach matki wychodziły o zmierzchu na alejkę i gawędziły stojąc z rękami skrzyżowanymi pod białym płóciennym fartuchem.

Pani Morel była sama, ale już do tego przywykła. Jej syn i mała córeczka spali w izdebce na górze, miała więc świadomość, że dom stoi za nią mocno i niewzruszenie. Czuła się jednak nieszczęśliwa i gnębiła ją myśl o mającym przyjść na świat dziecku. Świat wydawał się jej posępnym miejscem, gdzie nie może jej spotkać nic dobrego — przynajmniej do czasu, kiedy dorośnie William. Nie spodziewała się w życiu dla siebie niczego poza ciężkim trudem i udręką — póki nie dorosną dzieci. A dzieci! Nie stać jej było na to trzecie. Nie chciała go. Jego ojciec roznosił kufle piwa w oberży, pijąc przy tym do nieprzytomności. Gardziła mężem, ale była z nim związana. Oczekiwane dziecko było ciężarem ponad jej siły. Miała już dość wszystkiego i gdyby nie Ania i William, nie wytrzymałaby tej ciągłej walki z biedą, szpetotą i pospolitością życia na każdym kroku.

Przeszła do ogródka od frontu domu. Chociaż czuła się zbyt ociężała i znużona, by przebywać na dworze, nie mogła usiedzieć w mieszkaniu. Upał ją dusił. Myśląc o przyszłości i o tym, co ją czeka, czuła się, jak gdyby ją za życia pogrzebano.

Frontowy ogródek był mały, kwadratowy i okolony żywopłotem z ligustru. Pani Morel stała szukając ukojenia w zapachu kwiatów i w pięknie zapadającego wieczoru. Na wprost jej furtki znajdowała się bramka, a za nią, w cieniu wysokiego żywopłotu, wśród skoszonych, zalanych blaskiem zachodu pastwisk, wiodła na wzgórze droga. Niebo w górze dyszało i pulsowało światłem. Blask ustępował szybko z pól. Ziemia i żywopłoty dymiły mrokiem. W miarę jak zapadał zmierzch, szkarłatny blask objął wzgórza, a spoza tej świetlistej zasłony dobiegała stłumiona i przygasająca wrzawa kiermaszu.

Od czasu do czasu, w ciemnym korycie ścieżki zamkniętej między dwoma żywopłotami, ukazywał się mężczyzna, chwiejnym krokiem zmierzający do domu. Jakiś młody chłopak puścił się biegiem po stromym, końcowym odcinku wzgórza i z trzaskiem wpadł na bramkę. Pani Morel zadrżała. Chłopak podniósł się klnąc z pasją, choć nieco żałośnie, jak gdyby myślał, że furtka umyślnie postanowiła go skaleczyć.

Pani Morel weszła do domu medytując, czy w jej życiu coś kiedykolwiek się zmieni. Ostatnio zaczęła sobie zdawać sprawę, że nie nastąpi to nigdy. Lata dziewczęce wydawały jej się tak odległe, że poczęła się zastanawiać, czy kobieta, wlokąca się ciężko przez ogródek w Bottoms, jest naprawdę tą samą istotą, która tak lekko biegała po falochronie w Sheerness, dziesięć lat temu.

— Cóż ja mam z tym wspólnego? — szepnęła sama do siebie. — Co ja mam wspólnego z tym wszystkim? Nawet z tym dzieckiem, które ma się urodzić! Nie wydaje się, żebym tu była w ogóle brana pod uwagę.

Czasem życie chwyta kogoś w swoje kleszcze, niesie jego bezwładne ciało i stanowi o losach, a pomimo to nie jest wcale realne, lecz pozostawia wrażenie czegoś mglistego i odgrodzonego nieprzeniknioną zasłoną.

— Czekam — powiedziała pani Morel sama do siebie — czekam... A to, na co czekam, może nigdy nie nadejść.

Posprzątała kuchnią, zapaliła lampkę, dorzuciła do ognia, przygotowała' na następny dzień bieliznę do prania i namoczyła ją w wodzie. Potem usiadła i zabrała się do szycia. Przez długie godziny igła jej połyskiwała rytmicznie wśród materiału. Pani Morel bez przerwy myślała, jak powinna gospodarować, aby było to z pożytkiem dla dzieci.

O pół do dwunastej wrócił mąż. Policzki jego były żywo zarumienione i błyszczały mocno nad czarnymi wąsami. Głowa chwiała mu się lekko. Był wyraźnie z siebie zadowolony.

— Ho, ho! Czekasz na mnie, panienko? Pomagałem trochę Antoniemu i zgadnij no, co mi za to dał?... Jedne śmierdzące pół korony i ani grosza więcej.

— Pewnie uważał, że resztę wybrałeś sobie piwem — ucięła krótko żona.

— Nieprawda... wcale tak nie było. Możesz mi wierzyć, że prawie nic dzisiaj nie piłem... tyle co nic. — Głos jego stał się czuły. — Patrz no, przyniosłem ci tu kawałek miodownika, a dla dziecisków kokosa. — Położył na stole piernik i owłosioną kulę orzecha kokosowego. — Ale ty mi chyba nigdy w życiu za nic nie podziękowałaś... co, matka?

Pani Morel pojednawczo podniosła w górę orzech kokosowy i potrząsnęła nim, żeby sprawdzić, czy ma w środku mleko.

— To dobra sztuka, można dać głowę. Dostałem go od Billa Hodgkissona. „Bill — mówię mu — na co ci trzy orzechy? Daj mi lepiej jednego dla mojego urwisa i mojego dziewczyniska". „Bierz, Walter, stary chłopie — powiada Bill — bierz, który ci się podoba". Wziąłem jednego i podziękowałem mu.. Wstydziłem się potrząsać jemu na oczach, ale Bill mówi: „Lepiej sprawdź, Walter, czy dobry". No i stąd wiem. Swój chłop, ten Bill Hodgkisson, swój chłop, mówię ci, matka!...

— Mężczyzna, kiedy pijany, gotów się wszystkim podzielić, a ty jesteś tak samo pijany jak twój Bill — odparła pani Morel.

— Ach, ty mała, podła żmijo... kto jest pijany, chciałbym wiedzieć! — zawołał Morel. Był niezwykle z siebie zadowolony po całym dniu usługiwania „Pod gwiazdami i księżycem" i nie przestawał o tym opowiadać.

Pani Morel, śmiertelnie znużona i wyczerpana jego gadaniem, poszła natychmiast się położyć, gdy on zgarniał jeszcze pogrzebaczem ogień na kominku.

Gertruda pochodziła z dobrej, starej, osiadłej rodziny mieszczańskiej znanych kongregacjonalistów, którzy walczyli pod pułkownikiem Hutchinsonem i pozostali nieprzejednanymi wyznawcami swej wiary. Dziadek pani Morel zbankrutował, jednocześnie z wielu kupcami handlującymi koronką, w pamiętnym krachu w Nottingham. Ojciec jej, inżynier George Coppard, był wysokim, przystojnym, postawnym mężczyzną, dumnym ze swej jasnej cery i błękitnych oczu, ale jeszcze wyżej ceniącym swą prawość. Gertruda drobnym wzrostem przypominała matkę. Ale usposobienie, ambicję i hart ducha odziedziczyła po Coppardach.

George'a Copparda gorzko upokarzało i przygnębiało ubóstwo. Został pierwszym inżynierem w stoczni w Sheerness. Gertruda była drugą z rzędu córką. Kochała bardziej matkę, kochała matkę ponad wszystko, ale miała jasne, błękitne, śmiałe oczy Coppardów i ich szerokie czoło. Pamiętała, jak będąc dzieckiem nie znosiła wyniosłego tonu, którym ojciec zwracał się do jej łagodnej, wesołej, dobrej dla wszystkich matki. Pamiętała, jak biegała po falochronie w Sheerness i jak znalazła łódź. Pamiętała, jak ją chwalili i dogadzali jej wszyscy mężczyźni, kiedy przychodziła do stoczni, była bowiem wątłym, ambitnym dzieckiem. Pamiętała śmieszną, starą nauczycielkę, której tak lubiła pomagać w małej prywatnej szkółce. I dotąd jeszcze zachowała Biblię, ofiarowaną jej przez Johna Fielda. Zawsze wracała z Johnem Fieldem z kościoła do domu, kiedy miała dziewiętnaście lat. Był synem zamożnego przemysłowca, odbył studia w Londynie i miał poświęcić się interesom.

Zapamiętała na zawsze, z wszystkimi najdrobniejszymi szczegółami, pewne wrześniowe niedzielne popołudnie, kiedy to siedzieli pod winoroślą, rozpiętą na tylnej ścianie domu jej ojca. Słońce przeświecało pomiędzy liśćmi wina, tworząc delikatne i piękne wzory, które słały się na postaciach obojga młodych, niby wstęgi cieniutkiej koronki. Niektóre liście były jasnożółte, podobne do wielkich, płaskich, żółtych kwiatów.

— Nie ruszaj się! — zawołał. — Nie potrafię powiedzieć, jak teraz wyglądają twoje włosy! Lśnią jak miedź i złoto. Są czerwone jak roztopiona miedź i kiedy słońce na nie pada, połyskują złotem. Jakże można mówić, że twoje włosy są brązowe! Twoja matka nazywa to mysim kolorem...

Spojrzała w jego błyszczące oczy, lecz jej pogodna twarz- nie zdradziła radosnego uniesienia, jakie wezbrało w jej sercu.

— Przecież mówiłeś, że nie lubisz interesów — spiesznie zmieniła temat. — Ależ tak... nawet nie cierpię! — potwierdził gorąco.

— I że chciałbyś zostać duchownym — przypominała mu niemal błagalnie.

— Tak. Bardzo bym tego pragnął, gdybym wiedział, że mogę stać się wybitnym kaznodzieją.

— Czemu więc... dlaczego tego nie uczynisz? — W głosie jej brzmiało wyzwanie. — Gdybym była mężczyzną, nic by nie mogło mnie od tego powstrzymać.

Uniosła dumnie głowę. Czuł się przy niej trochę onieśmielony.

— Nie wiesz, jaki mój ojciec jest straszliwie uparty. Postanowił, że mnie umieści w interesach, i na tym rzecz się skończy.

— Przecież jesteś mężczyzną! — zawołała.

— Być mężczyzną to jeszcze nie wszystko — odparł zmieszany, marszcząc bezradnie brwi.

Teraz, kiedy krzątała się po swoim domu w Bottoms i miała już pewne doświadczenie, co to znaczy być mężczyzną, zdawała sobie sprawę, że nie jest to bynajmniej wszystko.

Gdy miała dwadzieścia lat, z powodu słabego zdrowia opuściła Sheerness. Jej ojciec powrócił do rodzinnego Nottingham. Ojciec Johna Fielda zbankrutował, a jego syn został nauczycielem w Norwood. Nic o nim nie słyszała, i dopiero po upływie dwóch lat zdecydowała się dowiedzieć, co się z nim dzieje. Ożenił się ze swoją gospodynią, czterdziestoletnią, dobrze sytuowaną wdową.

Pomimo to pani Morel zachowała Biblię ofiarowaną jej swego czasu przez Johna Fielda. Nie uważała go już dziś za... No cóż, wiedziała teraz dobrze, na co go było stać, a może raczej — na co go nie było stać... Przechowywała więc jego Biblię, a w sercu nienaruszoną pamięć o nim — dla swego własnego dobra. Aż do ostatniego dnia życia, przez długich trzydzieści pięć lat, nie wymówiła jego imienia.

Kiedy miała dwadzieścia trzy lata, poznała na świątecznej zabawie, w okresie Bożego Narodzenia, młodego człowieka z Erewash Valley. Morel miał wtedy dwadzieścia siedem lat. Był dobrze zbudowany, zgrabny, postawny i bardzo starannie ubrany. Miał czarne, pofalowane, lśniące włosy i bujną czarną brodę, której nigdy nie dotknęła brzytwa. Policzki miał rumiane, a jego czerwone, wilgotne usta przyciągały uwagę, śmiały się bowiem niezwykle często i serdecznie. Posiadał ów niezmiernie rzadki dar natury — bogaty, dźwięczny śmiech. Gertruda Coppard patrzyła na niego oczarowana. Tyle w nim było uroku i animuszu, był tak bezpośredni i miły dla wszystkich, a jego głos z niezwykłą swobodą wpadał w ton żartobliwie komiczny. Jej własny ojciec miał silnie rozwinięte poczucie humoru, lecz było ono zaprawione ironią. Wesołość Morela była w innym rodzaju — miękka, nie intelektualna, ciepła i pełna nieoczekiwanych komicznych przeskoków.

Ona sama była naturą krańcowo różną. Miała ciekawy, chłonny umysł, znajdowała więc dużo przyjemności i prawdziwą rozrywkę w przysłuchiwaniu się innym ludziom. Umiała znakomicie doprowadzać ludzi do zwierzeń. Pociągała ją filozofia i uważano ją za intelektualistkę. Najwięcej zadowolenia przynosiły jej dysputy na tematy religii, filozofii lub polityki z jakimś wykształconym człowiekiem. Nieczęsto jednak zdarzała się jej po temu sposobność. Nakłaniała więc zazwyczaj ludzi, aby jej opowiadali o sobie, znajdując w tym prawdziwą satysfakcję.

Była drobna i wątłej budowy. Miała duże czoło, na które opadały bujne, jedwabiste, ciemne loki. Jej niebieskie oczy patrzyły prosto, uczciwie i pytająco. Odziedziczyła piękne ręce Coppardów. Jej suknie były zawsze stonowane. Tego wieczoru miała na sobie ciemnoniebieską jedwabną suknię i oryginalny srebrny naszyjnik z małych, srebrzystych muszelek. Naszyjnik ten oraz ciężka, pleciona złota brosza stanowiły jedyną ozdobę jej stroju. Była dziewczęco czysta, głęboko religijna i zachwycająco szczera.

W Walterze Morel miękło serce na jej widok. W oczach tego młodego górnika była tajemniczą i fascynującą istotą z bajki — damą. Gdy do niego przemówiła, jej południowy akcent i czystość wymowy wprowadziły go w zachwyt. Obserwowała go bacznie. Tańczył dobrze, jak gdyby taniec był dla niego rzeczą naturalną i sprawiał mu radość. Ojciec jego był francuskim emigrantem, który ożenił się z angielską kelnerką — o ile było to w ogóle małżeństwo. Gertruda Coppard przyglądała się młodemu górnikowi, tańczącemu w jakimś ulotnym zachwyceniu, co dodawało jego ruchom specyficznego uroku. Jego rumiana twarz wykwitała wysoko w górze, ocieniona czarną, zwichrzoną czupryną, i pochylała się z tym samym miłym uśmiechem nad każdą z kolei tancerką. Gertruda była nim oczarowana, nie spotkała bowiem jeszcze w życiu nikogo takiego jak on. Jej ojciec był dla niej dotychczas jedynym wyobrażeniem mężczyzny. George Coppard, wyniosły, przystojny i nieco zgorzkniały, przekładał teologię nad wszelką literaturę i żywił głębszą sympatię tylko dla jednego człowieka — dla Pawła Apostoła. Był surowy jako zwierzchnik, ironiczny w gronie rodzinnym, gardził wszelkimi przyziemnymi uciechami — i był zupełnie inny od tego młodego górnika. Gertruda Coppard miała raczej pogardliwy stosunek do tańca. Sztuka ta nie pociągała jej w najmniejszym stopniu, toteż nigdy nie nauczyła się nawet Rogera. Była purytanką jak jej ojciec, miała wyższego rzędu aspiracje i traktowała życie bardzo serio. Dlatego też zwiewna, promienna radość życia tego człowieka, która unosiła się nad nim jak płomyk nad świecą i nie przerodziła się, jak u niej, w gorący żar myśli i ducha — wydawała się jej cudowna i pociągała ją wbrew woli.

Podszedł i schylił się nad nią. Ogarnęła ją radosna fala ciepła jak po lampce wina.

— Proszę teraz ze mną zatańczyć' — powiedział miękko. — To bardzo łatwe. Marzę o tym, żeby zobaczyć, jak pani tańczy.

Powiedziała mu przedtem, że nie umie tańczyć. Pokorny ton jego prośby rozbroił ją i uśmiechnęła się. Uśmiech jej był piękny i wstrząsnął młodym człowiekiem tak, że zapomniał o całym świecie.

— Dziękuję panu, ale nie chcę tańczyć — odparła łagodnie. Jej głos brzmiał czysto i dźwięcznie.

Nie zdając sobie sprawy, co robi (często zdarzało mu się instynkownie postępować w sposób właściwy), usiadł obok niej, pochylając się ku niej z szacunkiem.

— Nie powinien pan tracić tańca — upomniała go.

— Nie mam ochoty tańczyć... grają właśnie to, czego nie lubię.

— Pewnie dlatego mnie pan poprosił. Roześmiał się serdecznie.

— Nie przyszło mi to do głowy. Zawsze wpadam, jak zaczynam kręcić...

Z kolei ona się roześmiała.

— Patrząc na pana można by pomyśleć, że nie sprawia to panu trudności — rzekła.

— Jestem jak ten świński ogonek, który się kręci, bo nie ma innego wyjścia — zaśmiał się nieco hałaśliwie.

— I jest pan górnikiem! — zawołała z podziwem.

— Ano tak. Zjechałem na dół, jak miałem dziesięć lat. Spojrzała na niego z pełnym podziwu zdumieniem.

— Jak miał pan dziesięć lat?! Musiało być chyba panu strasznie ciężko? — spytała.

— Człowiek się prędko przyzwyczaja. Siedzi się jak mysz w norze i tylko w nocy wysuwa się nos na świat, żeby zobaczyć, co się dzieje.

— Czuję się tak, jakbym oślepła — wzdrygnęła się Gertruda.

— Jak kret! — zaśmiał się. — Niektórzy z naszych łażą w kółko jak krety. — Wysunął brodę naprzód i zamknął oczy naśladując pyszczek kreta węszącego w poszukiwaniu właściwego kierunku. — Robią tak naprawdę! — upierał się naiwnie. — Trudno to sobie wyobrazić. Ale proszę się kiedy ze mną zabrać na dół, to się panna przekona.

Spojrzała na niego zaskoczona. Oto nagle otwarł się przed nią nowy i nieznany szlak życia ludzkiego. Wyobraziła sobie życie górników, których tysiące pracują w ciężkim trudzie pod ziemią, dopiero wieczorem wychodząc na górę. Morel wydawał się jej bohaterem. Codziennie, z uśmiechem, ryzykował własnym życiem. W odruchu pokornego uznania spojrzała na niego z nieśmiałą prośbą w jasnych oczach.

— Nie miałaby panna ochoty? — spytał miękko. — Pewno że nie, bo można się tam pobrudzić.

Jeszcze nigdy w życiu nie zwracano się do niej „panna".

Pobrali się w najbliższe Boże Narodzenie i przez trzy miesiące była bezgranicznie szczęśliwa. Przez następne sześć miesięcy była bardzo szczęśliwa.

Morel podpisał zobowiązanie i nosił niebieską wstęgę abstynenta. Wyglądał w niej imponująco. Mieszkali, jak sądziła, we własnym domku. Był niewielki, ale wygodny i zupełnie przyzwoicie umeblowany solidnymi sprzętami, które odpowiadały prostolinijnej naturze Gertrudy. Z sąsiadkami nie utrzymywała bliższych stosunków, a matka i siostry Morela często wykpiwały jej delikatne maniery. To osamotnienie nie dokuczało jej jednak wcale, bo miała przy sobie męża.

Czasem znużona miłosnymi wynurzeniami próbowała otworzyć przed nim swoje serce. Spostrzegła, że słucha jej uważnie, ale bez zrozumienia. Zmroziło to jej próby nawiązania z nim głębszego kontaktu i wzbudziło pierwsze przebłyski obawy. Niekiedy Morel stawał się wieczorem niespokojny. Zrozumiała, że nie wystarcza mu bezczynne przesiadywanie z nią, i cieszyło ją, gdy zabierał się do drobnych prac domowych.

Był niezwykle zręczny. Potrafił wszystko sam zrobić lub naprawić. Mówiła mu więc:

— Bardzo mi się podoba łopatka do węgla twojej matki. Jest taka mała i poręczna.

— Podoba ci się, panienko? Sam ją zrobiłem, więc i ty możesz mieć taką.

— Jak to? Ty ją zrobiłeś? Przecież jest ze stali!

— No więc cóż z tego? Będziesz miała bardzo podobną, jeśli nie taką samą.

Nie przeszkadzał jej nieporządek ani hałas i stukanie młotka. Jej mąż był zajęty i szczęśliwy.

W siedem miesięcy po ślubie, czyszcząc odświętne ubranie męża, wyczuła w wewnętrznej kieszeni marynarki jakieś papiery i zdjęta nagłą ciekawością wydobyła je i przejrzała. Morel bardzo rzadko wkładał ślubny garnitur i zapewne dlatego papiery te nie trafiły wcześniej do jej rąk. Były to rachunki za meble, dotychczas nie zapłacone.

— Słuchaj — powiedziała wieczorem, kiedy Morel już się umył i zjadł obiad. — Znalazłam te rachunki w kieszeni twego ślubnego ubrania. Jeszcze dotąd ich nie zapłaciłeś?

— Nie. Dotychczas nie mogłem.

— Ale powiedziałeś mi, że już to zrobiłeś. Pójdę w sobotę do Nottingham zapłacić. Nie lubię siedzieć na cudzych krzesłach i jeść na nie zapłaconym stole. Nic nie odpowiedział.

— Dasz mi swoją książeczkę oszczędnościową, dobrze?

— Mogę dać, ale niewiele ci z tego przyjdzie.

— Myślałam... — urwała krótko. Mówił jej kiedyś, że ma sporo odłożonych pieniędzy. Zdała sobie jednak sprawę, że nie ma sensu go o to pytać. Siedziała sztywno na krześle, rozgoryczona i oburzona do głębi.

Na drugi dzień poszła rozmówić się z jego matką.

— Czy to mama kupowała meble Waltera? — zapytała.

— Tak, ja — cierpko odparła starsza kobieta.

— A ile dał mamie na to pieniędzy? Starsza kobieta zawrzała oburzeniem.

— Osiemdziesiąt funtów, jeśli koniecznie chcesz wiedzieć.

— Osiemdziesiąt funtów! A jeszcze czterdzieści dwa jest dłużny.

— Na to ja ci nic nie poradzę.

— Na co więc poszły wszystkie te pieniądze?

— Znajdziesz pewnie na wszystko kwity, jeśli ich dobrze poszukasz... poza dziesięcioma funtami, które mi Walter był winien, i sześciu funtami za wesele.

— Sześć funtów! — powtórzyła Gertruda Morel. Wydało jej się to potworne. Ojciec jej wydał tyle pieniędzy na wesele, a pomimo to roztrwoniono jeszcze sześć funtów na jedzenie i picie w rodzinnym domu Waltera, na jego rachunek.

— A ile pieniędzy Walter ulokował w swoich domach? — zapytała.

— W swoich domach..: w jakich znów domach?

Gertruda Morel zbladła straszliwie. Walter powiedział jej, że dom, w którym mieszkają, a także sąsiedni są jego własnością.

— Myślałam, że dom, w którym mieszkamy... — zaczęła.

— Te oba domy są moje — odparła świekra. — I też jeszcze nie spłacone do końca, tyle że z trudem zbieram na procenty...

Gertruda siedziała blada i milcząca. Była teraz podobna do ojca.

— Wobec tego powinniśmy płacić mamie czynsz — powiedziała chłodno.

— Walter płaci mi czynsz — odparła matka.

— A ile wynosi? — spytała Gertruda.

— Sześć szylingów i sześć pensów za tydzień — brzmiała odpowiedź. Było to więcej, niż dom był wart. Gertruda uniosła głowę wysoko i patrzyła wprost przed siebie.

— To twoje szczęście — powiedziała starsza kobieta złośliwie — że masz męża, który sam pora się z wszystkimi pieniężnymi kłopotami, a tobie daje wolną rękę w wydatkach.

Młoda żona milczała.

Nie robiła wyrzutów mężowi, ale jej stosunek do niego zmienił się zasadniczo. W jej duszy, dumnej i prawej, coś zakrzepło i stwardniało jak głaz.

Kiedy nadszedł październik, myślała tylko o Bożym Narodzeniu. Przed dwoma laty na Boże Narodzenie poznała go. W ubiegłym roku w czasie świąt pobrali się. Na to Boże Narodzenie urodzi mu dziecko.

— Pani wcale nie tańczy, pani Morel? — zagadnęła ją najbliższa sąsiadka w październiku, kiedy to wiele mówiło się o projektowanym otwarciu szkoły tańca w oberży „Pod czerwonym dachem" w Bestwood.

— Nie... nigdy nie miałam ani odrobiny zamiłowania w tym kierunku — odparła pani Morel.

— A to dopiero! I pomyśleć, że wybrała pani sobie akurat swojego chłopa za męża. Wie pani przecież, że on słynie jako pierwszy tancerz.

— Nie wiedziałam, że mój mąż jest sławny — roześmiała się pani Morel. — I to jak jeszcze! Przecież on przez całe pięć lat prowadził szkółkę tańca w klubie górniczym.

— Naprawdę?

— Ależ tak — ciągnęła sąsiadka wyzywająco. — I jaki tam tłok był co wtorek, czwartek i sobotę... każdy mógł się wyhasać, ile zapragnął.

Tego rodzaju wydarzenia napawały panią Morel smutkiem i goryczą, a życie dostarczało ich pod dostatkiem. Sąsiadki nie oszczędzały jej z początku. Czuły bowiem jej wyższość, aczkolwiek nie dawała ku temu powodów.

Morel zaczął później wracać do domu.

— Jakoś dłużej trwa teraz praca w kopalni — powiedziała pani Morel któregoś dnia do swojej praczki.

— Nie wydaje mi się, żeby dłużej jak zawsze. Tyle że wstępują potem na jedno piwko do Ellena, tam się zagadają, no i gotowe! A że obiad tymczasem stygnie, to i dobrze. Mają, na co zasłużyli.

— Pan Morel nie pije.

Praczka wypuściła z rąk bieliznę, spojrzała na panią Morel i bez słowa zabrała się z powrotem do roboty.

Gertruda Morel była poważnie chora po urodzeniu synka. Morel był dla niej dobry, anielsko dobry. Czuła się jednak bardzo samotna i oddalona o setki mil od swojej rodziny. Mąż stał się jej teraz zupełnie obcy, a gdy był przy niej, uczucie to wzmagało się jeszcze bardziej.

Chłopczyk urodził się mały i wątły, ale szybko zaczął przybierać na wadze. Było to śliczne dziecko, o wijących się w ciemnozłote pierścienie włosach i ciemnobłękitnych oczach, które z biegiem czasu stały się jasnoszare. Matka kochała go bezgranicznie. Przyszedł na świat akurat w chwili, gdy brzemię zawodu i goryczy stało się najtrudniejsze do zniesienia. Wiara w życie została w niej zachwiana i sercem Gertrudy owładnęło uczucie pustki i osamotnienia. Dziecko zagarnęło ją całkowicie i ojciec stał się o nie zazdrosny.

W końcu pani Morel zaczęła gardzić mężem. Całym sercem zwróciła się ku dziecku, odwracając się jednocześnie od jego ojca. Zaczął ją zaniedbywać. Własny dom stracił już dlań urok nowości. „Nie ma w nim ani za grosz odwagi i wytrwałości" — mówiła sobie pani Morel z goryczą. To, co czuł w danej chwili, było dla niego wszystkim. W niczym nie umiał wytrwać. Pod zewnętrznymi pozorami kryła się w nim zupełna pustka.

Między mężem i żoną rozpoczęła się walka. Straszliwa, zażarta walka, której kres mogła położyć tylko śmierć jednego z nich dwojga. Gertruda walczyła, aby zmusić męża do ponoszenia odpowiedzialności za własne czyny i do wypełniania przyjętych obowiązków. Ale on nazbyt się od niej różnił. Był naturą czysto zmysłową, a ona usiłowała uczynić go moralnym i religijnym. Starała się zmusić go, aby żył patrząc prawdzie w oczy. Nie był w stanie tego znieść i doprowadzało go to do szaleństwa.

Gdy dziecko było malutkie, Morel stał się tak nerwowy, że nie można go było spuścić z oka. Wystarczyło, aby dziecko zaczęło trochę kaprysić, a od razu wpadał w złość. Jeszcze chwila, a twarde ręce górnika zaczynały maltretować niemowlę. Pani Morel znienawidziła wtedy męża, znienawidziła go na zawsze, on zaś wychodził z domu i pił. Nie dbała o to, co się z nim dzieje. I dopiero gdy wracał do domu, chłostała go swoją dotkliwą ironią.

Na skutek rozdźwięku, jaki powstał pomiędzy nimi, Morel, umyślnie lub bezwiednie, zaczął grubiańsko dokuczać żonie, zawsze trafiając w najczulsze punkty.

William miał zaledwie rok i matka była niezwykle dumna z jego urody. Było jej teraz ciężko, ale siostry jej dbały o ubranka małego. Gdy włożył biały kapelusik z fryzowanym strusim piórem i biały płaszczyk, matka wpatrywała się w niego z radością, zachwycona wianuszkiem jasnych loków wijących się wokół główki. Pewnego niedzielnego ranka pani Morel, przebudziwszy się, leżała w łóżku wsłuchana w pogawędkę ojca z dzieckiem, toczącą się na dole. Potem zdrzemnęła się trochę. Kiedy zeszła na dół, na kominku płonął wielki ogień, w pokoju panował upał, stół był niedbale nakryty do śniadania, a w fotelu przy kominku siedział Morel, z dość niepewną miną. Między ojcowskimi kolanami stało dziecko, ostrzyżone jak owca, z dziwnie okrągłą, gołą główką — i patrzyło na nią zdziwionymi oczami. Na dywaniku przed kominkiem leżała rozpostarta gazeta, a na niej tysiące złotych pierścionków lśniło w różowym blasku ognia, niby rozsypane płatki nagietek.

Pani Morel stanęła jak wryta. Jej pierworodny. Zbladła jak opłatek i nie mogła wydobyć głosu.

— No, jak ci się mały podoba? — zaśmiał się niepewnie Morel. Zacisnęła pięści, uniosła je w górę i ruszyła naprzód. Morel cofnął się.

— Mogłabym cię zabić! — wykrztusiła. Dławiła ją wściekłość, pięści trzymała wzniesione w górze.

— Chciałabyś z niego zrobić babę — powiedział Morel przestraszonym głosem, pochylając głowę, aby uniknąć jej wzroku. Chęć do śmiechu minęła mu zupełnie.

Matka spojrzała w dół, na wystrzyżoną do skóry główkę dziecka. Objęła chłopczyka, gładząc i tuląc drobną główkę.

— Och... mój synku! — wyjąkała. Usta jej wygięły się, twarz zadrżała. Porwała dziecko na ręce, ukryła twarz na jego ramieniu i zapłakała boleśnie.

Należała do kobiet, które nie umieją płakać... którym sprawia to taki sam ból jak mężczyznom. Szloch jej brzmiał, jak gdyby serce darło się w niej na strzępy.

Morel siedział z łokciami wspartymi na kolanach i dłońmi tak mocno zaciśniętymi, że aż mu zbielały kostki. Patrzył w ogień i siedział ogłuszony, jak gdyby zabrakło mu tchu.

Pani Morel przestała płakać, uspokoiła dziecko i zebrała nakrycie po śniadaniu. Gazetę, zasypaną loczkami, zostawiła rozpostartą na dywaniku przed kominkiem. W końcu Morel podniósł ją i wepchnął w głąb paleniska. Gertruda wróciła do swych zajęć z zaciśniętymi ustami i bardzo spokojna. Morel był skruszony. Krążył po domu z nieszczęśliwą miną i wszystkie posiłki w tym dniu były dla niego torturą. Żona zwracała się do niego grzecznie i ani razu nie wspomniała o tym, co uczynił. Wiedział jednak, że stało się coś ostatecznego.

Po pewnym czasie pani Morel oświadczyła, że zachowała się niemądrze, bo i tak chłopcu trzeba było obciąć włosy, wcześniej czy później. W końcu zdobyła się nawet na to, by powiedzieć mężowi, że dobrze zrobił zabawiając się w fryzjera. Ale wiedziała — i Morel też wiedział — że w jej sercu dokonał się głęboki przełom. Pamiętała tę chwilę do końca życia jako jeden z tych momentów, w których cierpiała najokrutniej.

Ów akt męskiej brutalności jak ostrze włóczni ugodził w jej miłość do Morela. Dotąd, walcząc z nim zaciekle, martwiła się i niepokoiła o niego, jak o kogoś, kto odszedł daleko i zbłądził. Teraz przestała dbać o jego uczucie i stał się dla niej zupełnie obcy. Uczyniło to jej życie znacznie znośniejszym.

Pomimo to nie przestała z nim walczyć. Nadal zachowała w pełni swoje wysokie poczucie moralności, odziedziczone po wielu pokoleniach purytańskich przodków. Obudził się teraz w niej instynkt religijny i w stosunku do męża stała się niemal fanatyczką, ponieważ go kochała — a raczej może dlatego, że kochała go dawniej. Gdy zgrzeszył, zadręczała go. Pił, kłamał, często tchórzył, a czasem postępował jak zwykły hultaj, ona zaś nie miała dla niego litości.

Niestety, była zbyt krańcowym jego przeciwieństwem. Nie potrafiła zadowolić się miernotą, na jaką go było stać, ale pragnęła, żeby był tak doskonały, jakim jej zdaniem być powinien. W rezultacie, chcąc uczynić go szlachetniejszym, niż leżało to w jego możliwościach, działała na jego zgubę. Sama odnosiła w tej walce bolesne rany i ciosy, ale nie traciła nic ze swej duchowej wartości. A poza tym miała przecież dzieci.

Morel pił dużo, choć nie więcej niż inni górnicy i zawsze tylko piwo. Nie służyło mu to na zdrowie, ale i nie szkodziło poważniej. Koniec tygodnia był okresem największych libacji. W każdy piątkowy, sobotni i niedzielny wieczór przesiadywał w oberży aż do zamknięcia lokalu. W poniedziałki i wtorki musiał wcześniej wstawać od kufla i ociągając się wychodził z gospody około dziesiątej. W środy i czwartki siedział czasem w domu przez cały wieczór lub wychodził najwyżej na godzinę. W zasadzie jednak nigdy nie zdarzyło mu się opuścić pracy wskutek pijaństwa.

Ale chociaż pracował bardzo sumiennie, zarobki jego malały. Za dużo gadał i mełł językiem. Nienawidził wszelkiej władzy zwierzchniej i bezustannie narażał się kierownikom w kopalni. Siedząc w gospodzie „Palmerston" mówił:

— Dziś rano sztygar przychodzi na nasz przodek i powiada: „Słuchaj no, Walter, widzę, że wszystko jest tu do niczego. Co jest z tymi stemplami?" A ja mu na to: „O co ci chodzi? Czego chcesz od tego stempla?" „Przecież on tego nigdy nie utrzyma — powiada. — Tylko patrzeć, jak któregoś dnia sufit zawali się wam na głowę". To ja znów: „No, to jedyna rada, żebyś tu stanął i podtrzymał sufit własną głową". To on się wściekł i zaczął się ciskać i kląć, a inni chłopcy w śmiech. — Morel miał duży talent mimiczny. Naśladował zadyszany piskliwy głos zwierzchnika, silącego się na poprawną i czystą angielszczyznę. „Wypraszam sobie takie odezwania, Walter. Który z nas zna się na tym lepiej, ty czyja?" A ja na to: „Nigdy nie udało mi się zgadnąć, co umiesz, Alfredzie. I myślę, że już do końca tak zostanie".

Morel mógł tak opowiadać całymi godzinami ku uciesze swoich przyjaciół od kieliszka. Było w tym trochę prawdy. Zarządca kopalni był człowiekiem niewykształconym. Kiedy on i Morel byli chłopcami, często bawili się razem i chociaż teraz się nie lubili, wiedzieli, czego mogą wzajemnie od siebie oczekiwać. Ale Alfred Charlesworth nie mógł wybaczyć swemu dawnemu koledze publicznych kpinek. W konsekwencji więc, chociaż Morel był dobrym górnikiem i w pierwszych tygodniach po ślubie potrafił zarabiać nawet po pięć funtów tygodniowo, zaczął stopniowo otrzymywać coraz gorsze stanowiska pracy, gdzie pokłady były cienkie, a węgiel trudny do wydobycia, przez co urobek był mniejszy.

W lecie ruch w kopalni słabł. W piękne słoneczne dni często widać było górników wracających gromadnie do domów o dziesiątej lub jedenastej rano. Przed kopalnią nie czekały rzędem puste wagony. Kobiety, mieszkające na zboczu, trzepiąc dywaniki o płot, wychylały się licząc wagoniki, które lokomotywa ciągnęła za sobą wzdłuż doliny. A dzieci, wracające ze szkoły na obiad, patrzyły na nieruchome koła wież wiertniczych i mówiły:

— Minton stoi. Tatuś będzie w domu.

I jakiś cień padał na twarze wszystkich tych kobiet, mężczyzn i dzieci, bo wiedzieli, że pod koniec tygodnia zabraknie w domu pieniędzy.

Morel miał dawać żonie trzydzieści szylingów tygodniowo na wszystkie wydatki i potrzeby domowe, to znaczy na komorne, jedzenie, ubranie, składki ubezpieczeniowe i lekarzy. Czasem, gdy mu się dobrze powiodło, dawał jej trzydzieści pięć. W zimie, pracując na dobrym stanowisku, górnik mógł zarobić pięćdziesiąt albo i pięćdziesiąt pięć szylingów tygodniowo. Morel był wówczas w siódmym niebie. W piątkowe, sobotnie i niedzielne wieczory bawił się po królewsku i lekko wydawał dodatkowo zarobionego suwerena albo podobną sumkę. Ale nawet mając wiele pieniędzy rzadko kiedy dał dzieciom pensa na cukierki czy też kupił funt jabłek. Wszystko szło na piwo. Gdy przychodziły cięższe chwile, trudniej było dać sobie radę, ale Morel bywał wówczas rzadziej pijany, więc pani Morel zwykła powtarzać:

— Chyba już wolę, jak nam się gorzej powodzi, bo kiedy Walter jest przy pieniądzach, nie ma w domu chwili spokoju.

Jeśli zarobił czterdzieści szylingów, zatrzymywał sobie dziesięć. Z trzydziestu pięciu zachowywał pięć, z dwudziestu ośmiu — trzy, z dwudziestu czterech — dwa, z dwudziestu — półtora szylinga, z osiemnastu zabierał jednego, a z szesnatu — sześć pensów. Nigdy nie odłożył nawet pensa i uniemożliwiał oszczędzanie żonie. Przeciwnie, często musiała płacić dodatkowo jego długi. Nie były to nigdy rachunki z szynku, te bowiem z zasady nie docierały do rąk kobiet. Ale zdarzało jej się płacić za kupionego przez Morela kanarka lub za jakąś ekstrawagancką laseczkę.

W czasie kiermaszu Morel zaniedbał się w pracy i pani Morel daremnie starała się oszczędzić cokolwiek na poród. Była więc do głębi rozgoryczona, że jej mąż bawi się i wydaje pieniądze, gdy ona siedzi w domu, udręczona i nieszczęśliwa. Przyszły dwa dni świąt. We wtorek Morel wstał wcześnie. Był w dobrym humorze. Już przed szóstą pani Morel usłyszała jego raźne pogwizdywanie na dole. Gwizdał bardzo przyjemnie, żywo i melodyjnie, najczęściej hymny kościelne. Będąc chłopcem miał piękny głos, należał do kościelnego chóru i śpiewał solo w katedrze w Southwell. Już samo to poranne gwizdanie było dostatecznym dowodem jego muzykalności.

Pani Morel leżała wsłuchana w odgłosy majsterki męża, dobiegające z ogródka. Wesołe pogwizdywanie wibrowało w powietrzu, gdy piłował i przybijał coś młotkiem. Ogarniało ją zawsze uczucie ciepła i spokoju, gdy mu się przysłuchiwała leżąc w łóżku, a dzieci jeszcze spały. W pogodny wczesny ranek Morel zdawał się cieszyć światem w swój nieskomplk kowany, męski sposób.

O dziewiątej, gdy dzieci siedziały z gołymi nóżkami na kanapie dokazując, a matka zmywała naczynia, Morel, porzuciwszy swoją stolarkę, przyszedł do domu. Miał podwinięte rękawy koszuli i szeroko otwartą na piersiach kamizelkę. Był wciąż jeszcze przystojnym mężczyzną z czarną falującą czupryną i bujnymi, czarnymi wąsami. Tylko twarz jego była lekko obrzmiała i często szpecił ją nieprzyjemny, niemal zgryźliwy wyraz. W danej jednak chwili był wesoły. Skierował się prosto do zlewu, przy którym żona zmywała naczynia.

— A ty co tu robisz! — zawołał głośno. — Zmykaj stąd, bo chcę się umyć.

— Możesz poczekać, aż skończę — odparła.

— Och, rzeczywiście? A co będzie, jeśli nie zechcę? Ta wesoła pogróżka ubawiła panią Morel.

— Możesz się umyć w beczce z deszczówką.

— Patrzcie ją! Idź tam sobie sama, mały wstrętny uparciuchu.

Stał przez chwilę przyglądając się żonie, a potem odszedł i czekał, aż skończy.

Gdy chciał, potrafił wciąż jeszcze wyglądać bardzo elegancko. Zazwyczaj nosił chustkę związaną wkoło szyi. Teraz zabrał się na dobre do robienia toalety. Parskał i chlapał z zapałem przy myciu, a potem tak ochoczo pobiegł do lustra w kuchni i schyliwszy się, bo wisiało za nisko, z taką pieczołowitością robił przedziałek w gęstych czarnych włosach, że aż pani Morel straciła cierpliwość. Włożył koszulę z wykładanym kołnierzem, czarny krawat związany w piękny węzeł i niedzielny surdut. Wyglądał w tym stroju bardzo przyzwoicie, wszystkie bowiem braki garderoby potrafił zawsze z niezawodnym instynktem ukryć, przedstawiając się w jak najkorzystniejszym świetle.

O pół do dziesiątej Jerry Purdy wstąpił po swego kompana. Jerry był Morela przyjacielem od serca; pani Morel nie lubiła go. Był to wysoki, szczupły mężczyzna z lisią twarzą, która robiła wrażenie doszczętnie pozbawionej brwi i rzęs. Chodził sztywno, z uroczystą godnością, jak gdyby miał głowę umocowaną na drewnianej śrubie. Był z natury zimny i wyrachowany, lubił jednak czasem okazywać, się wspaniałomyślnym i zdawał się żywić szczególną słabość do Morela, którego często zapraszał na swój rachunek do oberży.

Pani Morel nienawidziła go. Znała jego żonę, która zmarła na suchoty i w końcowym stadium choroby nabrała takiego wstrętu do męża, że samo jego zjawienie się w pokoju wywoływało u niej gwałtowny krwotok. Nic z tego wszystkiego nie docierało jednak do świadomości Jerry'ego. Najstarsza córka, piętnastoletnia dziewczynka, prowadziła mu teraz ubogie gospodarstwo i opiekowała się dwojgiem młodszych dzieci.

— Wstrętny sobek bez serca — mówiła o nim pani Morel.

— Jeszcze nie zdarzyło mi się widzieć, żeby Jerry na co skąpił, a znam go nie od dziś — protestował Morel. — Ze świecą można by szukać drugiego chłopa tak hojnego i z takim gestem jak on.

— Gest to może on ma dla ciebie — odcinała się pani Morel. — Ale jeśli chodzi o dzieci, to mocno kieszeń zaciska. Biedactwa!

— Biedactwa! Czemuż to znów takie biedactwa, chciałbym wiedzieć. Ale pani Morel nie dawała się ułagodzić, jeśli chodziło o Jerry'ego. Powód ich sporu ukazał się właśnie i wysunął swą długą, chudą szyję ponad zasłonę w wejściu do kuchni. Napotkał wzrok pani Morel.

— Dzień dobry pani! Gospodarz w domu?

— Tak, jest...

Jerry wszedł nieproszony i stanął w drzwiach kuchni. Nie zachęcono go, aby usiadł, ale tkwił na swym stanowisku, samą swą obecnością chłodno manifestując prawa mężczyzn i małżonków.

— Piękny dzień mamy — rzekł do pani Morel.

— Tak.

— Wspaniała pogoda... w sam raz na spacer.

— Czy mam przez to rozumieć, że wybieracie się na spacer? — spytała pani Morel.

— Tak jest. Chcemy przejść się do Nottingham — odparł.

— Hm! — chrząknęła pani Morel.

Mężczyźni przywitali się z widoczną radością: Jerry pewny siebie i spokojny, Morel zażenowany, gdyż nie chciał wyglądać zbyt promiennie w obecności żony. Sznurował jednak buty pośpiesznie, z widocznym zapałem. Wybierali się na dziesięciomilowy spacer przez pola, do Nottingham. Wspinając się pod górę i pozostawiając Bottoms poza sobą, maszerowali raźnie w słońcu poranka. „Pod gwiazdami i księżycem" wychylili swój pierwszy kufel, następny w „Starej karczmie". Potem czekało ich długie piec mil nieugaszonego pragnienia przed wspaniałym kuflem piwa z imbirem w Bulwell. Zatrzymali się jednak na łące na pogawędkę z kosiarzami, którzy mieli z sobą uczciwie wypełniony gąsiorek, tak że gdy w końcu zbliżali się do miasta, Morel poczuł ogarniającą go senność. Miasto leżało, w górze przed nimi, dymiąc mgliście w żarze południa i strzępiąc daleką linię horyzontu blokami gmachów i kominów fabrycznych oraz strzelistymi wieżami kościołów. Na ostatniej podmiejskiej łące Morel wyciągnął się pod napotkanym dębem i przespał głębokim snem przeszło godzinę. Kiedy wstał, by udać się w dalszą drogę, czuł się jakoś dziwnie.

Para naszych wędrowców spożyła obiad w Meadows, z siostrą Jerry'ego. Potem udali się do gospody „Pod baryłką ponczu", gdzie z zapałem wzięli udział w emocjonującym wyścigu gołębi. Morel nigdy nie grał w karty, uważając, że tkwią w nich jakieś złe, tajemne moce. „Diabelskie wizerunki" — mawiał o nich zazwyczaj. Był za to mistrzem w grze w kręgle oraz w domino, przyjął więc wyzwanie jakiegoś gracza z Newark na partię kręgli. Wszyscy mężczyźni, wypełniający starą długą salę, podzielili się na dwa obozy, stawiając na jednego lub drugiego zawodnika. Morel zdjął surdut. Jerry trzymał kapelusz z pieniędzmi. Mężczyźni przyglądali się uważnie siedząc przy swych stolikach, niektórzy zaś stali z kuflami w ręku. Morel dokładnie zważył w ręku wielką drewnianą kulę, zanim potoczył ją po podłodze. Dokonał straszliwego spustoszenia wśród kręgli i wygrał pół korony, co przywróciło mu zdolności płatnicze.

O siódmej dwójka przyjaciół była pod dobrą datą. O pół do ósmej złapali pociąg jadący do domu.

Po południu Bottoms stawało się nie do zniesienia. Wszyscy mieszkańcy wylęgali przed domy. Kobiety z gołymi głowami i w białych fartuchach stały po dwie lub trzy, plotkując w alejce między domkami. Mężczyźni, w przerwie między dwoma kuflami, przysiadali na ziemi i gawędzili. Panował straszliwy zaduch. Łupkowe dachy lśniły w słonecznej spiekocie.

Pani Morel zaprowadziła córeczkę nad strumyk, który płynął przez łąkę, o niecałe pół kilometra od domu. Obie przechyliły się przez poręcz starej kładki i patrzyły przed siebie. W sadzawce, po drugiej stronie łąki, pani Morel mogła dostrzec nagie postacie chłopców baraszkujących w głębokiej, żółtawej wodzie. Czasem jakaś lśniąca jasna figurka przecinała martwą czerń ciemniejącej w oddali łąki. Pani Morel wiedziała, że William jest koło sadzawki. Obawa, że się kiedyś utopi, była zmorą jej życia. Ania bawiła się w cieniu starego, wysokiego żywopłotu, zbierając szyszeczki olszyny, które nazywała rodzynkami. Dziecko wymagało bacznej uwagi. W powietrzu wisiały roje małych, dokuczliwych muszek.

O siódmej dzieci poszły spać, a pani Morel zabrała się do dalszej roboty.

Gdy Walter Morel i Jerry przyszli do Bestwood, poczuli się tak, jakby im kamień spadł z serca. Nie zagrażała im już podróż koleją, mogli więc bez obawy godnie ukoronować ten wspaniały dzień. Wkroczyli do oberży „Pod Nelsonem" z satysfakcją podróżników powracających z obcych stron.

Następny dzień był dniem powszednim i świadomość tego ciążyła w umysłach mężczyzn. Większość z nich na domiar złego wydała wszystkie posiadane pieniądze. Niektórzy zataczali się już posępnie wracając do domów, aby się wyspać przed czekającym ich pracowitym rankiem. Pani Morel, usłyszawszy ponure śpiewy, cofnęła się w głąb domu. Minęła dziewiąta, potem dziesiąta, a „dobrana para" nie zjawiała się. Gdzieś, na progu któregoś domu, jakiś mężczyzna śpiewał głębokim basem: „Prowadź nas, święte światło..." Panią Morel oburzało to zawsze, że pijacy muszą śpiewać właśnie tę pieśń, gdy ogarnie ich rzewność.

— Jak gdyby „Pije Kuba" nie było w sam raz odpowiednie — mówiła.

Kuchnię wypełniał zapach gotujących się ziół i chmielu. Na fajerce wolno bulgotał wielki, czarny garnek. Pani Morel wzięła głęboką glinianą misę, wsypała na dno warstwę cukru i gromadząc wszystkie siły dźwignęła garnek, aby przelać wrzący płyn do miski.

Właśnie w tej chwili wrócił Morel. Był w pysznym humorze w oberży „Pod Nelsonem", ale w drodze powrotnej do domu ogarnęła go irytacja. Nie pozbył się całkowicie uczucia rozdrażnienia i bólu, który doskwierał mu od chwili, gdy będąc mocno zgrzany przespał się na gołej ziemi. Ponadto, w miarę jak zbliżał się do domu, odzywały się w nim wyrzuty sumienia. Nie zdawał sobie sprawy z tego, że jest zły. Ale gdy furtka ogrodowa stawiła mu opór nie dając się od razu otworzyć, kopnął ją mocno i wyłamał zamek. Wszedł do domu akurat w chwili, gdy pani Morel przelewała wywar ziół z garnka do misy. Chwiejąc się lekko, zawadził o stół. Wrzący płyn zakołysał się i chlusnął na podłogę. Pani Morel uskoczyła do tyłu.

— Boże miłosierny! — krzyknęła. — Wraca do domu pijany jak bela.

— Coś ty powiedziała? Jak wraca do domu? — warknął Morel spod nasuniętego na jedno oko kapelusza.

Pani Morel wszystka krew uderzyła do głowy.

— Może jeszcze powiesz, że nie jesteś pijany! — zawołała ze złością, odstawiła garnek i zaczęła mieszać cukier w piwie.

Morel oparł się ciężko obu rękami na blacie stołu i wysuwając twarz do przodu, w kierunku żony, powtórzył:

— Może powiesz, że nie jesteś pijany!...Tylko takiej przeklętej wiedźmie, jak ty, może przyjść do głowy coś podobnego.

Wysunął głowę jeszcze bliżej w jej stronę.

— Zawsze znajdziesz pieniądze na hulankę, choćby w domu nie było na kawałek chleba.

— Nie wydałem dziś nawet marnych dwóch szylingów — powiedział.

— Nie upiłbyś się jak hrabia za darmo — rzuciła złośliwie. — A jeżeli — wrzasnęła w nagłej furii — udało ci się wypompować twego ukochanego Jerry'ego, to mu lepiej pozwól zatroszczyć się o rodzone dzieci, które tego bardziej potrzebują.

— To kłamstwo, wstrętne kłamstwo! Stul gębę, durna babo!

Byli teraz oboje ogarnięci szałem walki. Każde z nich pamiętało tylko, że nienawidzi drugiego i że toczy się między nimi nieubłagana walka. Pani Morel była równie rozwścieczona jak jej mąż. Kłócili się w ten sposób, póki nie zarzucił jej kłamstwa.

— Nie! — krzyknęła zrywając się z krzesła i nie mogąc prawie złapać tchu. — Nie nazywaj mnie tak... ty najpodlejszy łgarzu, jakiego kiedykolwiek ziemia nosiła. — Ledwie mogła wykrztusić te ostatnie słowa ze zduszonych płuc.

— Kłamiesz! Właśnie, że kłamiesz! — wył waląc pięścią w stół. — Kłamiesz! Kłamiesz!

Pani Morel wyprężyła się zaciskając pięści.

— Plugawisz ten dom! — krzyknęła.

— To się z niego wynoś... to mój dom! — wrzeszczał. — Wynoś się! To ja jestem ten, co tu przynosi pieniądze, nie ty! Wynoś się! To mój dom, a nie twój. Wynoś się... wynoś się stąd!

— Och, jakże chętnie bym to zrobiła! — zawołała wybuchając nagle łzami bezsilnej rozpaczy. — Poszłabym sobie, już dawno bym poszła, gdyby nie dzieci. Ile już razy wyrzucałam sobie, że nie odeszłam parę łat temu, kiedy miałam jeszcze tylko tego jednego... — Nagle wróciła jej wściekłość. — Może myślisz, że dla ciebie tu siedzę... Może ci się zdaje, że zostałabym tu dla ciebie choćby jedną minutę... co?

— Wynoś się więc! — wrzeszczał nieprzytomnie. — Wynoś się!

— Nie! — rozejrzała się wokoło. — Nie! — krzyknęła głośno. — Nie uda ci się postawić na swoim. Nie będziesz robił wszystkiego, co ci się spodoba. Mam dzieci, którymi muszę się opiekować. Już ja wiem — zaśmiała się — jakby to wyglądało, gdybym ci je zostawiła.

— Wynoś się! — krzyknął ochryple, wznosząc pięść. Bał się jej. — Wynoś się stąd!

— Marzyłabym o tym. Ach, jakbym się cieszyła, gdybym mogła pójść na zawsze od ciebie.

Podszedł do niej. Twarz miał czerwoną, a oczy nabiegłe krwią. Rzucił się naprzód i chwycił ją za ramiona. Zdjęta strachem krzyknęła i usiłowała mu się wyrwać. Opanował się nieco i dysząc ciężko, popychał ją brutalnie do drzwi, aż wyrzucił ją za próg, z trzaskiem zamykając za żoną drzwi na zasuwę. Dokonawszy tego wrócił do kuchni, upadł na fotel i pulsującą głowę zwiesił nisko w dół, między kolanami. Siedząc tak, powoli popadał w odrętwienie z wyczerpania i nadużycia alkoholu.

Księżyc świecił wysoko i wspaniale na niebie w ową sierpniową noc. Pani Morel, dławiona wewnętrzną pasją, wzdrygnęła się, gdy strumień bladego światła padł na nią z góry, przejmując ją chłodem i boleśnie raniąc napięte do ostateczności nerwy. Stała przez kilka minut bezradnie, patrząc na wielkie błyszczące liście rabarbaru, który rósł przy samych drzwiach domu. Zaczerpnęła głęboko tchu w płuca. Poszła w dół ścieżki, drżąc każdym fibrem ciała, a nienarodzone dziecko rzucało się w jej łonie. Przez pewien czas nie była w stanie uspokoić swych myśli. Odruchowo wracała do minionej sceny, przeżywając ją wciąż od nowa, a niektóre słowa i momenty za każdym razem paliły jej serce jak rozżarzone węgle. Za każdym też razem, gdy odtwarzała w myślach ubiegłą godzinę, straszny żar godził w te same miejsca, póki nie wypalił głębokiego piętna i ból nie ustał. W końcu odzyskała panowanie nad sobą. Ów stan podniecenia musiał trwać około pół godziny. Teraz dopiero wróciła jej świadomość, że jest późna noc. Rozejrzała się z lękiem dokoła siebie. Przeszła do ogródka położonego z boku domu i spacerowała tam i z powrotem po ścieżce biegnącej wzdłuż długiego muru, na którym rozpięte było wino. Ogródek był długi i wąski, oddzielony od przebiegającej w poprzek drogi gęstym żywopłotem z cierni.

Pani Morel wybiegła stamtąd po chwili i znalazła się w ogródku frontowym, gdzie mogła stać nurzając się w blasku księżyca, który wisiał w górze na wprost niej. Srebrna poświata wstająca nad wierzchołkami wzgórz wypełniała niemal oślepiającym blaskiem dolinę, na dnie której kuliło się Bottoms. Tu, łapiąc ustami powietrze i po doznanym wstrząsie zanosząc się urywanym szlochem, pani Morel jęła powtarzać szeptem raz po raz: — Co za ohyda! Co za ohyda!...

W pewnej chwili zdała sobie sprawę, że coś się czai w pobliżu. Z trudem zdobyła się na wysiłek, by zobaczyć, co zdołało przedrzeć się do jej świadomości. Rząd wysokich, białych lilii falował w świetle księżyca, a ich zapach ciążył w powietrzu jak żywe tchnienie. Pani Morel jęknęła cicho, przejęta trwogą. Dotknęła wielkich, białych płatków i przeszedł ją dreszcz. Zdawały się prostować groźnie w księżycowej poświacie. Zanurzyła dłoń w białym kielichu i złoty pył zalśnił niewyraźnie na jej palcach. Schyliła się, aby zobaczyć pełen wieniec żółtych pyłków, ale wydawały się prawie szare. Wciągnęła głęboki łyk kwietnego zapachu. Przyprawiło ją to niemal o zawrót głowy.

Oparła się na ogrodowej furtce i patrząc przed siebie na dłuższą chwilę zatraciła poczucie rzeczywistości. Nie zdawała sobie sprawy ze swych myśli. Poza lekkimi nudnościami i niepokojem o żyjące w niej dziecko, całe jej jestestwo roztapiało się razem z tą upojną, oszołamiającą wonią w srebrzyście białym powietrzu. Po chwili dziecko zatonęło razem z nią w rozkołysanej, księżycowej kadzi, w której pogrążyła się pospołu z liliami, domami i górami, w jakimś dziwnym omdleniu.

Kiedy wróciła jej świadomość, opanowało ją przemożne pragnienie snu. Znużona rozejrzała się wkoło. Kępy białych floksów wyglądały jak krzaki z rozwieszoną bielizną. Szara ćma odbijała się od nich rykoszetem i znów przecinała w locie mały ogródek. Obserwacja jej ruchów otrzeźwiła panią Morel. Świeży, mocny zapach floksów podziałał na nią ożywczo. Poszła wzdłuż ścieżki, przystanęła przy krzaku białej róży. Zapach jej był prosty i słodki. Dotknęła białych, koronkowych główek kwiatów. Ich świeża woń i chłodne, delikatne płatki przywiodły jej na myśl rześkość słonecznego poranku. Bardzo lubiła te róże. Ale była teraz zmęczona i przede wszystkim pragnęła snu. W tajemniczym, otaczającym ją świecie nocy czuła się zbłąkana.

Dokoła panowała zupełna cisza. Widocznie dzieci nie obudziły się albo też już zasnęły z powrotem. Przejeżdżający o trzy mile pociąg huczał w dolinie. Noc słała się, bardzo dziwna i bardzo odległa, a jej biała, zimna dal zdawała się sięgać w nieskończoność. Spoza srebrzystoszarej mgły mroku dochodziły nieokreślone i głuche dźwięki — derkacz odzywał się gdzieś w pobliżu, a z oddali dobiegały stłumione krzyki mężczyzn i ciche, jak westchnienie, echo pociągu.

Gdy z trudem uspokojone serce zaczęło znów bić szybko, pani Morel przebiegła przez boczny ogródek na tył domu. Ostrożnie poruszyła klamką. Drzwi były nadal zaryglowane i zamknięte przed nią. Zapukała delikatnie, poczekała chwilę i znów zapukała. Nie chciała niepokoić dzieci ani sąsiadów. Morel zapewne śpi i niełatwo go będzie obudzić. Zapragnęła znaleźć się pod dachem. Przywarła mocno do klamki. Na dworze zrobiło się zimno. Zdjął ją strach, że się przeziębi w swoim obecnym stanie.

Zarzuciwszy fartuch na głowę i ramiona, pobiegła z powrotem do bocznego ogródka, pod okno kuchni. Wsparta na parapecie, mogła dostrzec przez szparę w firankach skrzyżowane na stole ramiona męża i jego ciemną głowę spoczywającą na blacie. Spał z twarzą przyklejoną do stołu. Było coś w jego postaci, co sprawiło, że straciła do reszty cierpliwość. Lampa kopciła. Mogła to poznać po miedzianej barwie płomienia. Zaczęła pukać do okna, coraz to głośniej. Wydawało jej się, że szyba pęknie za chwilę. Nie zbudził się.

Przejęły ją dreszcze, tak wskutek zetknięcia z chłodnym murem, jak i z wyczerpania. W ciągłej obawie o mające przyjść na świat dziecko poczęła się zastanawiać, co by mogła zrobić, żeby się rozgrzać. Poszła do składziku na węgiel, dokąd poprzedniego dnia wyniosła stary dywanik sprzed kominka, aby go zabrał człowiek wywożący śmieci. Zarzuciła teraz dywanik na ramiona. Był ciepły, choć brudny. Zaczęła spacerować po ścieżce, zaglądając co chwila przez szparę w firankach, pukając w szybę i wmawiając w siebie, że mąż z pewnością będzie się musiał wreszcie obudzić, zmęczony niewygodną pozycją.

W końcu, po upływie niemal godziny, zaczęła długo i cicho pukać w okno. Brzęk szyby zaczął powoli docierać do jego świadomości. Kiedy pani Morel, zrozpaczona, przestała stukać, zobaczyła, że się poruszył i nieprzytomnie uniósł twarz. Wzmożone bicie serca przywróciło go do przytomności. Zapukała natarczywie w okno. Ocknął się nagle. Ujrzała, jak w tejże chwili pięści jego zacisnęły się, a oczy rozbłysły. Nie było w nim źdźbła fizycznego lęku. Gdyby tu było dwudziestu włamywaczy, wyszedłby im naprzeciw bez chwili zastanowienia. Rozglądał się zaskoczony, ale gotów do walki.

— Otwórz drzwi, Walterze — powiedziała zimno.

Jego pięści rozwarły się. Uświadomił sobie, co zrobił. Zwiesił głowę z ponurą i niechętną miną. Zobaczyła, że śpieszy do drzwi, i usłyszała szczęk zasuwy. Spróbował klamki. Ustąpiła — i oto znalazł się w obliczu srebrzystoszarej nocy, straszliwej po przymglonym świetle lampy. Cofnął się gwałtownie i uciekł w głąb domu.

Gdy pani Morel weszła do środka, zobaczyła go pierzchającego szybko w stronę schodów na górę. W pośpiechu zerwał kołnierzyk z szyi, by uciec, zanim żona wejdzie. Pani Morel zobaczyła leżący na ziemi kołnierzyk z rozerwanymi dziurkami i rozgniewało ją to.

Rozgrzała się i uspokoiła powoli. Zapominając ze zmęczenia o wszystkim, zaczęła krzątać się wokół drobnych czynności, które pozostały jej jeszcze do spełnienia. Nakryła mężowi do śniadania, wypłukała flaszkę, którą zabierał do kopalni, położyła jego górnicze ubranie przy kominku, żeby się nagrzało, obok postawiła buty. Przygotowała mu czysty szal na szyję, woreczek na śniadanie oraz dwa jabłka. Poprawiła ogień i wreszcie udała się na spoczynek. Morel spał już jak zabity. Wąskie, czarne łuki brwi uniosły mu się jak gdyby drwiąco na czole, a głębokie bruzdy na policzkach i nadąsane usta zdawały się mówić: „Nic mnie to nie obchodzi, kim ani czym jesteś. Będę i tak robił to, co mi się podoba".

Pani Morel znała go zbyt dobrze, żeby mu się przyglądać. Kiedy odpinała broszkę przed lustrem, uśmiechnęła się blado widząc swą twarz całą wysmarowaną żółtym pyłkiem lilii. Strzepnęła go i w końcu położyła się do łóżka. Przez pewien czas mózg jej nadawał jeszcze jakieś krótkie, urywane sygnały, usnęła jednak, zanim jej mąż ocknął się z pierwszego pijackiego snu.

ROZDZIAŁ II

PRZYJŚCIE NA ŚWIAT PAWŁA I DRUGA BITWA MAŁŻONKÓW

Po takiej scenie jak ostatnia Walter Morel przez kilka dni chodził przybity i zawstydzony. Wkrótce jednak odzyskał swą zwykłą butę. Mimo to jego dawna pewność siebie uległa lekkiemu zachwianiu i zmniejszyła się nieco. Nawet fizycznie jak gdyby skurczył się w sobie i jego prosta, dorodna postać dziwnie zmalała. Walter, mimo doskonałej budowy, nigdy nie był tęgi, kiedy więc utracił swą śmiałą, pewną siebie postawę, zdawał się fizycznie maleć, w miarę jak słabły w nim jego siły moralne i jego duma.

Zaczął sobie teraz zdawać sprawę, ile trudu kosztuje jego żonę praca przy gospodarstwie domowym, i jego wzmożone skruchą współczucie znalazło ujście w skwapliwej chęci pomocy. Wracał więc wprost z kopalni i przesiadywał w domu całymi wieczorami — do piątku, wtedy bowiem nie mógł już dłużej oprzeć się pokusie. Ale około dziewiątej zjawiał się z powrotem, niemal zupełnie trzeźwy.

Rano zawsze robił sobie sam śniadanie. Był przyzwyczajony wcześnie wstawać, miał więc dostatecznie dużo czasu i nie wyciągał żony, jak inni górnicy, o szóstej rano z łóżka. Budził się o piątej, a czasem nawet wcześniej, natychmiast wstawał i schodził na dół. Jeśli jego żona nie mogła spać, leżała wyczekując tej chwili, oznaczała ona bowiem nadejście spokoju. Prawdziwy odpoczynek następował dopiero wówczas, gdy wychodził z domu.

Morel schodził na dół w koszuli i tam wciągał robocze spodnie, które przez całą noc leżały przy kominku, aby się dobrze nagrzały. Ogień nigdy nie wygasał dzięki staraniom pani Morel. Pierwszym też dźwiękiem w domu był stuk pogrzebacza o ruszt, gdy Morel rozbijał i podsycał tlące się bryły węgla, żeby kociołek z wodą, pozostawiony w nocy nad ogniem, wreszcie się zagotował. Filiżanka, nóż i widelec, wszystko, co było potrzebne do śniadania, prócz samych tylko prowiantów, było dla niego przygotowane na rozłożonej na stole gazecie. Brał sobie śniadanie, parzył herbatę, obtykał dół drzwi szmatami, aby mu nie wiało, rozpalał wielki ogień i zasiadał na godzinkę miłej sjesty. Opiekał nad ogniem boczek na widelcu, chwytając spadające krople tłuszczu na chleb. Potem kładł przypieczony plaster na grubej kromce chleba, odcinał składanym nożem wielkie kęsy, nalewał sobie herbatę na spodek i był w pełni szczęśliwy. Wspólne posiłki z rodziną nigdy nie były tak przyjemne. Morel gardził widelcem. Był to niedawny wynalazek, który nie zdążył jeszcze całkowicie wejść w użycie wśród prostych ludzi. Morel na przykład znacznie wolał swój kieszonkowy, uniwersalny nóż. Jadł więc tak i pił samotnie, w chłodniejsze dni sadowiąc się zazwyczaj na niskim stołeczku, plecami do kominka. Jedzenie umieszczał na żelaznym okratowaniu, a filiżankę tuż przy ogniu. Czytał sobie potem gazetę z poprzedniego wieczoru, a raczej to, co mógł z niej zrozumieć, mozolnie sylabizując. Wolał siedzieć z zapuszczonymi roletami i przy zapalonej świeczce, nawet jeśli za oknami było już zupełnie jasno. Było to nabyte w kopalni przyzwyczajenie.

Za kwadrans szósta wstawał, smarował sobie dwie grube pajdy chleba masłem i wkładał je do woreczka z białego płótna. Napełniał blaszaną manierkę herbatą. Zimna herbata, nieosłodzona i bez mleka była jego ulubionym napojem w kopalni. Następnie ściągał przez głowę koszulę i wkładał górniczy kaftan z grubego barchanu, z szerokim wycięciem wkoło szyi i krótkimi rękawami, jak u kobiety.

Potem szedł na górę do żony z filiżanką herbaty, ponieważ była słaba i ponieważ przyszła mu właśnie taka myśl do głowy.

— Przyniosłem ci filiżankę herbaty, moja panno — mówił. .

— Niepotrzebnie to robisz. Wiesz, że tego nie lubię — odpowiadała.

— Wypij to lepiej. Zobaczysz, że sobie zaraz chrapniesz.

Brała z jego rąk filiżankę. Z przyjemnością patrzył, jak ją podnosi do ust i wolno pije herbatę.

— Mogłabym przysiąc, że nie ma tu ani szczypty cukru — mówiła.

— A właśnie że jest cały duży kawałek — odpowiadał urażony.

— To istny cud — mówiła, znów pociągając mały łyczek.

Miała ujmującą twarz, gdy włosy jej były rozpuszczone. Lubił, kiedy tak na niego gderała. Raz jeszcze na nią popatrzył, a potem odwracał się i wychodził z pokoju bez słowa pożegnania. Nigdy nie zabierał z sobą do kopalni nic poza dwoma kawałkami chleba z masłem, jabłko lub pomarańcza były więc dla niego nie lada przysmakiem. Był zawsze ogromnie zadowolony, jeśli żona przygotowała mu z wieczora któryś z tych owoców. Owijał szyję szalikiem, wkładał wielkie, ciężkie buciory i płaszcz z pokaźnych rozmiarów kieszenią, w której mieścił się worek z śniadaniem i manierka z herbatą. Wychodził na świeże, ranne powietrze, zamykając za sobą drzwi tylko na klamkę. Lubił wyjść wczesnym rankiem i pójść spacerem przez pola. Często zjawiał się przed wejściem do windy trzymając urwany z żywopłotu zielony pęd, który gryzł potem przez cały dzień pod ziemią, aby utrzymać wilgoć w ustach. Czuł się przy tym równie szczęśliwy, jak rano w polu.

W miarę jak zbliżał się dzień przyjścia na świat dziecka, Morel w swój niedbały sposób coraz częściej krzątał się po domu; przed wyjściem do pracy wygarniał popiół, czyścił kominek oraz zamiatał mieszkanie. Z poczuciem chlubnie spełnionego obowiązku udawał się potem na górę.

— Sprzątnąłem już wszystko za ciebie. Możesz teraz palcem nie kiwnąć cały dzień i spokojnie sobie siedzieć z tą swoją książką. — Śmieszyło ją to zawsze, mimo oburzenia, które ją ogarniało.

— A obiad sam się ugotuje? — pytała.

— Eh, nic nie wiem o tym twoim obiedzie.

— Dobrze byś wiedział, gdyby choć raz go nie było.

— Być może — mówił odchodząc.

Po zejściu na dół zastawała' dom uporządkowany, ale pełen brudu. Nie potrafiła spocząć, póki go nie doprowadziła do stanu idealnej czystości. Wychodziła przed dom, aby wyrzucić do rowu śmieci. Pani Kirk, wytrwale ją szpiegująca, w tejże samej chwili spiesznie zjawiała się koło swego składziku na węgiel, wołając poprzez drewniane sztachetki:

— No, jak tam? Wciąż jeszcze się pani krząta?

— Tak — odpowiadała niechętnie pani Morel. — Po prostu muszę, bo nie ma innej rady.

— Czy nie widziały panie Hose'a? — wołała do nich przez alejkę jakaś filigranowa postać. Była to pani Anthony, czarnowłosa, dziwaczna osóbka, nieodmiennie ubrana w aksamitną brązową suknię, mocno wciętą w talii.

— Nie, nie widziałam go — mówiła pani Morel.

— Ach, chciałabym, żeby już raz przyszedł. Mam dla niego pełny kociołek pończoch i jestem pewna, że słyszałam przed chwilą jego dzwonek.

— Niech pani patrzy! Jest tam na końcu alejki. — Obie kobiety spojrzały w dół uliczki. Na samym końcu Bottoms, na małym, staroświeckim, dwukołowym wózku stał mężczyzna pochylony nad jakimiś kremowymi wiązkami. Dokoła cisnęła się gromada kobiet wyciągających ku niemu ręce z takimi samymi wiązkami. Sama pani Anthony, we własnej osobie, miała również przewieszony przez ramię pęk kremowych, nieufarbowanych pończoch.

— Zrobiłam w tym tygodniu dziesięć tuzinów — pochwaliła się dumnie przed panią Morel.

— Nie do wiary — pokręciła głową pani Morel. — Nie rozumiem, jak pani potrafi znaleźć na to czas.

— Eh! — odparła pani Anthony. —Zawsze można znaleźć chwilkę czasu, tylko trzeba się postarać.

— Nie wiem, jak pani to robi. A można wiedzieć, ile pani dostanie za taką partię?

— Dwa i pół pensa za tuzin — odparła.

— Wolałabym umrzeć z głodu — oświadczyła pani Morel — a nie wzięłabym się do roboty tych dwudziestu czterech pończoch za dwa i pół pensa.

— Och, sama nie wiem — rzekła pani Anthony. — Zawsze można sobie tym trochę dorobić.

Hose zbliżał się dzwoniąc zawzięcie. Wzdłuż alejki czekały przy swoich furtkach kobiety z naręczami pończoch, przerzuconymi przez ramię. Handlarz, zupełnie prosty człowiek, żartował z nimi starając się je oszukać i styranizować. Pani Morel pogardliwie oddaliła się przez podwórko do domu.

W Bottoms przyjął się zwyczaj, że gdy jakaś kobieta potrzebowała pomocy sąsiadki, wkładała w ogień pogrzebacz i stukała nim w tylną ścianę kominka. Ponieważ paleniska obu mieszkań przytykały bezpośrednio do siebie, w sąsiednim domu rozlegał się nie lada hałas. Pewnego dnia pani Kirk, która właśnie ucierała pudding, omal nie wyskoczyła ze skóry na dźwięk głuchych łomotań dobiegających z pieca. Z rękami ubielonymi mąką rzuciła się do płotu.

— Czy pani stukała, pani Morel?

— Gdyby pani zechciała pofatygować się do mnie na chwileczkę, pani Kirk.

Pani Kirk weszła na kubełek po swojej stronie płotu, przelazła na kubełek pani Morel stojący po drugiej stronie i pędem pobiegła do sąsiadki.

— No, jak tam, pani kochana? Jak się pani czuje? — wykrzyknęła zaniepokojona.

— Sądzę, że można już sprowadzić panią Bower — rzekła pani Morel. Pani Kirk wyszła na podwórko i natężając swój donośny, przenikliwy głos. zawołała:

— Aggie. Aggie!

Głos jej rozbrzmiał od jednego do drugiego końca Bottoms. Po chwili nadbiegła Aggie i natychmiast posłano ją po panią Bower, a pani Kirk porzuciła swój pudding i pilnowała sąsiadki.

Pani Morel położyła się do łóżka. Anię i Williama zabrała do siebie pani

Kirk na obiad. Gruba i kołysząca się z boku na bok pani Bower objęła rządy w domu państwa Morel.

— Proszę pokrajać trochę zimnego mięsa dla męża na obiad i niech mu pani zrobi szarlotkę z jabłek — powiedziała pani Morel.

— Może się dzisiaj obejść bez szarlotki — odparła pani Bower.

Morel nie należał do grupy górników, którzy z zasady pierwsi zjawiali się przy windzie w szybie, gotowi wyjechać na powierzchnię. Byli nawet tacy, co przychodzili tam -już przed czwartą, z uderzeniem której rozlegał się gwizdek ogłaszający koniec szychty. Ale Morel, którego stanowisko było ubogie i leżało o półtorej mili od windy, pracował zazwyczaj, póki jego najbliższy sąsiad nie przerwał roboty, i dopiero wówczas ustawał także. Tego dnia praca stała mu niejako kością w gardle. O drugiej spojrzał przyświecając sobie zieloną świeczką pierwszy raz na zegarek (miejsce było bezpieczne) i potem jeszcze raz o pół do trzeciej. Kuł w zrąb skały, który zagradzał mu drogę do pracy na dzień jutrzejszy. Klęcząc lub dla odmiany przykucając na piętach, bił mocno kilofem, stękając przy każdym ciosie: „Usz...sza! Usz... sza!"

— Nie zamierzasz dziś wcale skończyć, bracie? — krzyknął Barker, towarzysz i bliski kolega Morela.

— Czy zamierzam skończyć? Mowy nie ma! — warknął Morel. Rąbał zapamiętale. Czuł się zmęczony.

— Diabla robota — powiedział Barker.

Ale Morel, u kresu nerwów i zbyt zmęczony, żeby mu odpowiedzieć, w dalszym ciągu walił i kuł kilofem z całej siły.

— Możesz to z powodzeniem zostawić, Walterze — powiedział Barker. — Jutro będziesz miał na to dość czasu, nie ma co dzisiaj sobie flaków wypruwać.

— Jutro nie tknę tego cholernego kamienia nawet jednym palcem, Israelu! — krzyknął Morel.

— Et, jeśli tobie nie będzie się chciało, będzie to musiał zrobić kto inny — odparł Israel.

Morel kuł dalej.

— Hej tam... fajrant! — wołali górnicy schodzący z sąsiednich stanowisk.

Morel kuł nieustannie.

— Może jeszcze mnie dogonisz, jak skończysz — powiedział Barker schodząc.

Gdy odszedł, Morel, pozostawiony sam sobie, poczuł, że wzbiera w nim gniew. Nie skończył zamierzonej roboty. Zmęczył się do nieprzytomności. Wstał mokry od potu, rzucił na ziemię kilof, wciągnął kaftan i zdmuchnąwszy świeczkę, wziął w rękę lampkę i poszedł. Daleko przed nim, w głębi głównego korytarza, migały światełka lamp kołyszące się w rękach innych górników. Chodnik rozbrzmiewał głuchym echem wielu głosów. Czekała go długa, męcząca, piesza wędrówka pod ziemią.

Usiadł pod ścianą szybu, gdzie wielkie krople wilgoci spadały z pluskiem. Obok niego stało wielu górników oczekujących swojej kolejki, by wydostać się na górę, i rozmawiających tymczasem hałaśliwie. Morel odpowiadał na pytania krótko i opryskliwie.

— Pada na górze, bracie — zwrócił się do niego stary Giles, który uzyskał tę wiadomość z zewnątrz.

Dla Morela była to pewnego rodzaju pociecha. Miał ulubiony stary parasol, który, idąc na robotę, zostawiał w szopie z lampami. Stanął w kolejce na platformie i w jednej chwili znalazł się na górze. Potem oddał lampę i odebrał parasol, kupiony kiedyś na licytacji za półtora szylinga. Stał przez chwilę u brzegu usypiska, wodząc, wzrokiem daleko po polach. Było szaro i padał deszcz. Wagony stały pełne mokrego, błyszczącego węgla. Po ich bocznych ścianach z białymi napisami „C. W.& CO." ściekała woda. Górnicy, obojętni na deszcz, spływali w dół wzdłuż torów, a potem pełzli pod górę polami, szarą, ponurą gromadą. Morel otworzył parasol i z przyjemnością słuchał szmeru uderzających kropel.

Wzdłuż całej długiej drogi do Bestwood wędrowali powoli górnicy — mokrzy, szarzy i brudni, lecz ich czerwone usta poruszały się nieprzerwanie w ożywionej rozmowie. Morel szedł razem z wszystkimi, bez słowa. Idąc, marszczył czoło ze złością. Wielu górników znikało za drzwiami „Księcia Walii" albo „Ellena". Morel, dostatecznie zły, by oprzeć się pokusie, brnął przed siebie pod ociekającymi drzewami, których gałęzie zwisały nad drogą ponad otaczającym park murem — a potem zaczął schodzić w dół, przez grząskie błoto Greenhill Lane.

Pani Morel leżała w łóżku, wsłuchując się w szum deszczu, w tupot nóg górników, dobiegający od strony Minton, w gwar ich głosów oraz w trzaskanie furtki na skraju pola, gdy przez nią przechodzili.

— W komórce za drzwiami jest reszta ziołowego piwa — powiedziała. — Mąż będzie chciał pić, jeśli się nie zatrzyma gdzie po drodze.

Zrobiło się późno i pani Morel doszła do wniosku, że musiał zajść do oberży, skoro pada deszcz. Cóż ona go obchodziła albo dziecko!... Dzieci jej rodziły się bardzo ciężko.

— Czy to chłopak, czy dziewczynka? — zapytała umęczona i bliska śmierci.

— Chłopak.

Doznała pewnej pociechy z tej racji. Myśl, że daje życie mężczyznom, rozgrzewała jej serce. Spojrzała na dziecko. Miało niebieskie oczy, duży czub jasnych włosów i było miłe. Uczuła wzbierającą gorącą falę miłości, wbrew wszystkiemu. Kazała je sobie podać do łóżka.

Morel z kompletną pustką w głowie wlókł się ogrodową ścieżką, zły i zmęczony. Zamknął parasol i umieścił go w zlewie, a potem z hałasem wrzucił do kuchni swoje robocze buty. Pani Bower stanęła w drzwiach.

— Jest taka słaba, że chyba trudno gorzej — powiedziała. — To chłopak.

Górnik chrząknął, odłożył na kredens pusty worek śniadaniowy i manierkę, skręcił do komórki powiesić na haku płaszcz, wrócił do pokoju i opadł na krzesło.

— Czy jest w domu co do picia? — zapytał.

Kobieta poszła do spiżarki i po chwili dobiegł stamtąd cichy wystrzał wydobywanego korka. Z lekkim stuknięciem, które miało wyrażać całą jej odrazę i dezaprobatę, postawiła przed Morelem kufel. Pociągnął łyk, odsapnął, otarł wielkie wąsy końcem szala, napił się znowu, znów sapnął i ciężko opadł na tył krzesła. Kobieta nie odezwała się do niego więcej ani słowem. Postawiła przed nim obiad i poszła na górę.

— Czy to mąż wrócił? — zapytała pani Morel.

— Dałam mu obiad — odparła pani Bower.

Morel siedział przez pewien czas z ramionami wyciągniętymi na stole. Czuł się urażony, że pani Bower nie nakryła stołu obrusem i podała mu mały talerzyk zamiast dużego obiadowego. W końcu zaczął jeść. Fakt, że jego żona była chora i że został ojcem drugiego syna, nic dla niego w danej chwili nie znaczył. Był zanadto zmęczony. Chciał zjeść obiad... chciał siedzieć z wyciągniętymi na stole rękami. Drażniła go obecność pani Bower. Ogień był zbyt słaby, aby sprawiał mu przyjemność.

Skończył jeść. przez dwadzieścia minut siedział jeszcze bez ruchu, a potem posługując się pogrzebaczem rozniecił na kominku wielki ogień. Następnie, bez butów, w samych tylko skarpetkach, niechętnie poszedł na górę. Spotkanie z żoną wymagało od niego w tej chwili dużego wysiłku, a był zmęczony. Po uczernionej twarzy spływały mu kropelki potu. Mokry kaftan wysechł na nim wsysając w siebie cały brud. Szyję miał owiniętą brudnym wełnianym szalikiem. Tak stanął w nogach łóżka żony.

— No co... jak się ty czujesz? — zapytał.

— Wszystko będzie dobrze — odpowiedziała.

— Hm!

Stał nie wiedząc, co ma dalej powiedzieć. Był zmęczony, a ten nowy kłopot napawał go raczej niechęcią i nie bardzo wiedział, co z sobą począć.

— Mówili mi, że to chłopak — wyjąkał.

Odchyliła prześcieradło i pokazała mu dziecko.

— Niech go Pan Bóg błogosławi! — mruknął. Rozśmieszyło ją to, gdyż błogosławił dziecko tradycyjną formułką, udając ojcowskie wzruszenie, którego w danej chwili wcale nie odczuwał.

— Idź już — powiedziała.

Odprawiony, zapragnął ją pocałować, ale nie śmiał. Ona również trochę sobie tego życzyła, ale nie mogła się przezwyciężyć, by mu to jakoś okazać. Odetchnęła swobodniej, kiedy znalazł się już za drzwiami pozostawiając po sobie lekki odór błota i kopalni.

Codziennie odwiedzał teraz panią Morel pan Heaton, pastor z jej kongregacji. Był bardzo biedny i bardzo młody. Żona umarła mu przy urodzeniu pierwszego dziecka, mieszkał więc na plebanii samotnie. Był absolwentem nauk humanistycznych uniwersytetu w Cambridge, bardzo nieśmiały i pozbawiony daru wymowy. Pani Morel lubiła go, on zaś szukał w niej oparcia. Gdy wyzdrowiała, prowadził z nią wielogodzinne rozmowy. Był chrzestnym ojcem noworodka.

Czasami zostawał na popołudniowej herbacie u pani Morel. Nakrywała • wówczas wcześniej stół obrusem, wydostawała najlepsze filiżanki z cieniutkim złotym brzeżkiem i wzdychała w duchu, żeby Morel nie wrócił zbyt wcześnie. I jeśli zdarzyło mu się wstąpić po drodze do oberży na kufel piwa, nie brała mu tego w takich razach za złe. Codziennie gotowała dwa obiady, uważała bowiem, że dzieci powinny jeść podstawowy posiłek w południe, Morel zaś musiał mieć swój obiad gotów na piątą. Tak więc pan Heaton siedział z dzieckiem na kolanach, gdy pani Morel ucierała pudding albo obierała kartofle, i nie spuszczając z niej oczu, omawiał swoje następne kazanie. Jego poglądy były osobliwe i fantastyczne. Rozsądnie sprowadzała go z powrotem na ziemię. Dyskusja toczyła się na temat wesela w Kanie Galilejskiej.

— Kiedy Jezus przemienił w Kanie wodę w wino, miało to być symbolem, że codzienne życie, a nawet krew męża i żony, która jak woda pozbawiona była dotychczas wewnętrznej treści, zostały wypełnione Duchem Świętym i stały się jako wino. Albowiem gdy zjawia się miłość, dusza człowieka zmienia się całkowicie. Duch Święty wypełnia ją bez reszty i człowiek może ulec nawet zewnętrznemu przeobrażeniu.

Pani Morel myślała w duchu:

„No tak, umarła biedakowi młoda żona i dlatego utożsamia swoją miłość z Duchem Świętym".

Byli w połowie pierwszej filiżanki herbaty, gdy usłyszeli człapanie górniczych butów Morela.

— Święte nieba! — wykrzyknęła pani Morel odruchowo.

Pastor spojrzał na nią przerażony. Morel wszedł do pokoju. Był wyraźnie wściekły. Skinął głową, mrucząc niewyraźnie „szanowanie" pod adresem duchownego, który wstał z ręką wyciągniętą na przywitanie.

— Nie! — odparł Morel pokazując swoją dłoń. — Niech no pan popatrzy tutaj. Na pewno nie chciałby pan tknąć się takiej ręki jak ta. Za dużo na niej brudu od kilofa i szufli.

Pastor zaczerwienił się z zakłopotania i usiadł z powrotem. Pani Morel wstała, aby wynieść dymiący rondel. Morel zdjął płaszcz, przyciągnął do stołu fotel i opadł nań ciężko.

— Czy jest pan zmęczony? - zapytał pastor.

— Czy jestem zmęczony? A niby jaki mam być? — odparł Morel. — Pan to w ogóle nie wie, czym jest zmęczenie takie, jak moje.

— Tak — zgodził się pastor.

— No, to niech pan tu spojrzy — ciągnął górnik wskazując na ramiona swojego kaftana. — Teraz już trochę wysechł, ale i tak jest jeszcze jak mokra szmata od mego potu. Niech pan tu dotknie.

— Czyś ty oszalał?! — krzyknęła pani Morel. — Pan Heaton zupełnie nie ma ochoty dotykać twego wstrętnego kaftana.

Pastor ostrożnie wysunął rękę.

— Może być, że nie ma ochoty — ciągnął Morel. — Ale czy chce, czy nie chce, i tak ten cały pot ze mnie wyszedł. Co dzień można tak mój kaftan wyżymać z potu. Czy masz coś do picia w domu, moja pani, dla człowieka, co wrócił umęczony i ledwie żywy z kopalni?

— Dobrze wiesz, że wypiłeś już całe piwo — odpowiedziała pani Morel nalewając mu filiżankę herbaty.

— I nic innego nie ma, tylko to? Bo człowiek, który zaskorupiał od pyłu, wie pan — ciągnął obracając się do pastora — który na fest zalepił sobie płuca tam na dole w kopalni, taki człowiek musi się czegoś napić, kiedy wraca do domu.

— Nie wątpię w to — przyznał duchowny.

— A tu dziewięć razy na dziesięć okazuje się, że nic nie ma dla niego.

— Jest woda... i herbata — powiedziała pani Morel.

— Woda! Woda nie przeczyści gardła.

Przelał herbatę na spodek, podmuchał i zaczął ją głośno wciągać poprzez wielkie czarne wąsiska, sapiąc przy każdym łyku. Nalał sobie drugi spodek. Filiżankę postawił na stole.

— Mój obrus! — zawołała pani Morel przestawiając filiżankę na tackę.

— Mężczyzna, który w takim stanie jak ja wraca do domu, jest za bardzo zmęczony żeby myśleć o obrusach — rzekł Morel.

— Szkoda! — ucięła żona sarkastycznie.

Pokój wypełniał zapach mięsa i jarzyn, pomieszany z przykrą wonią roboczej odzieży górnika.

Morel przechylił się nad stołem w stronę pastora. Wielkie wąsy sterczały w górę, a mocno czerwone usta odcinały się wyraźnie od jego poczerniałej twarzy.

— Panie Heaton — powiedział — mężczyzna, który cały dzień siedział w czarnej norze pod ziemią i cały czas rąbał ścianę węgla, tak jest... dużo twardszą ścianę niż ten tu mur...

— Nie masz co jęczeć na ten temat — przerwała pani Morel.

Nienawidziła swojego męża za to, że ilekroć znalazł sobie jakieś audytorium, zaczynał użalać się nad swoim losem, żeby wzbudzić ogólne współczucie. William, który siedział obok z niemowlęciem na kolanach, nienawidził go z całą chłopięcą zaciętością za te obłudne narzekania i za przykry sposób odnoszenia się do matki. Ania nigdy nie lubiła ojca i po prostu unikała go, jak mogła.

Po wyjściu pastora pani Morel spojrzała na obrus.

— Piękny chlew — powiedziała.

— A ty pewnie myślałaś sobie, że będę siedział z rękami zwisającymi po bokach, dlatego że zachciało ci się sprowadzać pastora na herbatę — ryknął.

Oboje byli źli, ale pani Morel nie odezwała się ani słowem. Dziecko zaczęło płakać, pani Morel zdejmując rondelek z ognia stuknęła niechcący Anię w głowę i dziewczynka zaczęła chlipać, a Morel krzyczeć na nią. Wśród tej całej szatańskiej wrzawy William spojrzał w górę na jaśniejący wielkimi literami nad kominkiem werset i przeczytał dobitnie:

— Niech Bóg błogosławi nasz dom!

Pani Morel, która usiłowała właśnie uspokoić niemowlę, zerwała się z miejsca i przyskoczywszy do chłopca, wytargała go za uszy, wołając:

— A ty czego tu się wtrącasz?

Usiadła potem z powrotem i wybuchnęła śmiechem, aż łzy pociekły jej po policzkach. William stał kopiąc stołek, na którym przed chwilą siedział, a Morel mruknął:

— Nie rozumiem, co w tym może być śmiesznego.

Któregoś wieczoru, zaraz po wyjściu pastora, pani Morel nie czując się na siłach, by zachować spokój po kolejnym występie męża, zabrała Anię oraz niemowlę i wyszła z domu. Morel kopnął: Williama i matka czuła, że nigdy mu tego nie przebaczy.

Przeszła przez starą, owczą kładkę i ścinając róg łąki dotarła do pola krykietowego. Przed nią ciągnęły się łąki przesycone; światłem, wieczoru i szumiące dalekim echem młyńskiego wodospadu. Pani Morel usiadła na polu krykietowym, na ławeczce pod kępą olch, zwrócona twarzą w stronę zachodu. Przed nią płasko kładło się wielkie pole gry, niby dno świetlnego morza. W niebieskawym cieniu budynku bawiły się dzieci. Wysoko w powietrzu, na tle miękkiej kopuły nieba ciągnęły kraczące stada kruków. Opuszczały się długim, rozwlekłym łukiem w słoneczny blask i skrzeczały, kłębiły się, krążyły w powietrzu jak wielkie czarne płaty, wirując nad kępą drzew, która ciemną plamą majaczyła wśród pastwisk.

Kilku panów ćwiczyło się w grze i pani Morel słyszała uderzenia piłki i głosy mężczyzn nagle przybierające na sile. Mogła dostrzec białe postacie przesuwające się bezszelestnie po zielonym boisku, na którym słały się już przy ziemi smugi wieczornego cienia. W dali, przy folwarku, stogi siana rozbłyskiwały z jednej strony ogniem, z drugiej zaś tonęły w błękitnosinym mroku. Naładowany snopami wóz, mały jak zabawka, podążał gdzieś przed siebie, kołysząc się w płynnym, żółtym blasku.

Słońce zachodziło coraz niżej. W każdy bezchmurny wieczór wzgórza Derbyshire tonęły w czerwonym ogniu zachodu. Pani Morel patrzyła, jak słońce ześlizguje się z błyszczącego nieba, pozostawiając w górze miękki, szary błękit kwietnych płatków, gdy zachód żarzył się czerwienią, jak gdyby wszelki ogień spłynął tam z nieskazitelnie błękitnej reszty nieba. Szyszeczki na olchach po drugiej stronie pola zarysowały się przez chwilę szkarłatem na tle ciemnego listowia. Kilka stert zboża, zgrupowanych na ugorze, wystąpiło naprzód, jak gdyby ożyły. Pani Morel wyobraziła sobie, że biją pokłony. Może jej syn będzie Józefem? Na wschodzie mieniła się różowym refleksem zorza, naprzeciw szkarłatnego blasku zachodu. Wielkie stogi siana na stoku wzgórza, przed chwilą nurzające się w łunie pożaru, teraz ostygły.

Dla pani Morel chwila ta była jednym z momentów spokoju i ciszy, kiedy to drobne swary i troski zacierają się, a na pierwszy plan występuje piękno otaczającego świata. Czuła dostateczny spokój i siłę, by spojrzeć w głąb siebie. Parę razy jaskółka przecięła w locie powietrze, tuż koło niej. Co jakiś czas przybiegała Ania z garstką olchowych szyszeczek w zaciśniętej piąstce. Niemowlę kręciło się na kolanach matki, sięgając rączkami do światła.

Pani Morel schyliła się nad nim. Obawiała się jego przyjścia na świat jak katastrofy, z powodu uczuć, jakie żywiła dla męża. A teraz z dziwną mocą pociągało ją ono ku sobie. W sercu matki ciążył niepokój o to dziecko, jak gdyby było chore czy ułomne. Wyglądało jednak zupełnie zdrowo. Zauważyła osobliwe ściągnięcie brwi niemowlęcia i dziwną powagę jego oczu, jak gdyby usiłowało pojąć coś, co mogło być tylko bólem. Patrząc w ciemne, posępnie zamyślone oczy dziecka czuła, że jakiś ciężar przygniata jej serce.

— Patrzy, jakby nad czymś rozmyślał i martwił się — mawiała pani Kirk.

Nagle, gdy tak patrzyła na dziecko, troska, która ciążyła w jej matczynym sercu, przerodziła się w gwałtowny smutek. Schyliła się nad synkiem i z oczu jej potoczyło się szybko, jedna za drugą, kilka łez płynących z udręczonego serca. Dziecko podniosło w górę paluszki.

— Moje ty pisklątko! — załkała czule.

W chwili tej, w jakimś ukrytym, odległym zakątku duszy poczuła, że ona i jej mąż zawinili wobec tego dziecka.

Maleństwo patrzyło na nią. Miało oczy równie niebieskie, jak jej oczy, ale spojrzenie ich było ciężkie i nieruchome, jak gdyby zastanawiało się nad tym, co okaleczyło cząstkę jego duszy.

W ramionach jej leżało wątłe dziecko. Jego nieprzerwanie wpatrzone w nią, bez zmrużenia powiek, oczy zdawały się wydobywać na jaw najtajniejsze jej myśli. Nie kochała już męża. Nie pragnęła przyjścia na świat tego dziecka, a oto leżało w jej ramonach i czepiało się jej serca. Miała takie uczucie, jakby pępowina, która łączyła jego drobne, wątłe ciałko z jej własnym, nie została przerwana. Ogarnęła ją ciepła fala miłości. Przycisnęła dziecko do piersi i przytuliła się do niego policzkiem. Z całej mocy, całym sercem wynagrodzi mu to, że wydała je na świat nie kochane. Będzie je kochała za to stokroć więcej teraz, kiedy się już tu znalazło. Otoczy je i odgrodzi od świata swą miłością. Jasne, świadome spojrzenie dziecka budziło w niej ból i obawę. Czy wiedziało o niej wszystko? Czy spoczywając pod jej sercem słuchało wszystkiego, co się w nim działo? Czy to wyrzut malował się w jego spojrzeniu? Czuła, że ból i lęk przenikają ją aż do szpiku kości.

Raz jeszcze spojrzała na purpurowe słońce, które leżało na krawędzi pagórka, na wprost niej. Uniosła nagle niemowlę wysoko w górę.

— Spójrz! — powiedziała. — Spójrz, mój malutki!

Wysunęła dziecko daleko w przód do szkarłatnej, pulsującej tarczy, nieomal z ulgą. Patrzyła, jak unosi małą piąstkę. A potem, wstydząc się swego impulsu, przycisnęła je ponownie do łona, by przywrócić je znów tam, skąd przybyło.

„Jeśli będzie żył — pomyślała — co się z nim stanie?... Jaki on będzie?"

Serce jej ścisnęło się niepokojem.

— Dam mu na imię Paweł — powiedziała nagle, sama nie wiedząc czemu.

Po chwili ruszyła z powrotem do domu. Głęboki cień leżał nad ciemną zielenią łąki, osnuwając ją mrokiem.

Zgodnie ze swymi oczekiwaniami, zastała dom pusty. Ale Morel wrócił o dziewiątej i przynajmniej ten dzień zakończył się spokojnie.

Walter Morel był w tym czasie niezwykle rozdrażniony. Praca zdawała się go doszczętnie wyczerpywać. W domu do nikogo nie odzywał się po ludzku. Jeśli ogień nie był dość silny, robił awantury. Przy obiedzie wyrzekał na jedzenie. Gdy dzieci zaczynały z sobą gawędzić, krzyczał na nie w taki sposób, że krew gotowała się w żyłach ich matki, a one nienawidziły ojca w duchu.

W piątek nie zjawił się w domu aż do jedenastej. Dziecko niedomagało, było niespokojne i płakało, ilekroć matka zsadziła je z kolan. Pani Morel, śmiertelnie zmęczona i wciąż jeszcze słaba, zaledwie panowała nad sobą.

— Wolałabym, żeby ten drań już raz wreszcie przyszedł — szepnęła zmordowana.

Dziecko umilkło wreszcie i usnęło w jej ramionach. Była zbyt zmęczona, żeby wstać i odłożyć je do kołyski.

„Nie powiem mu ani słowa, wszystko jedno, o której wróci — powtarzała sobie. — Wyprowadza mnie to tylko z równowagi. Nie powiem mu nic. Ale wiem, że jeśli cokolwiek zrobi, wyskoczę chyba ze skóry" — dodała w myśli.

Westchnęła usłyszawszy zbliżające się kroki męża, jak gdyby sam ich odgłos był już dla niej nie do zniesienia. Aby się na niej zemścić, wracał niemal zupełnie pijany. Gdy wszedł, siedziała z głową opuszczoną nad dzieckiem, nie chcąc na niego patrzeć. Ale poczuła gorący płomień obejmujący ją całą, gdy po drodze zatoczył się na kredens, aż wszystkie garnki zadźwięczały. Uratował się od upadku tylko dzięki temu, że chwycił się białych kołków, na których wieszała naczynia. Powiesił na haku kapelusz i płaszcz, potem wrócił i stał patrząc na nią spode łba z pewnej odległości. Siedziała nadal spokojnie, pochylona nad dzieckiem.

— Czy w domu nie ma nic do jedzenia? — zapytał wyzywająco, jak gdyby zwracał się do służącej. Niekiedy przybierał po pijanemu nienaturalny, wyszukany sposób wyrażania się mieszczuchów. Pani Morel nienawidziła go wówczas najbardziej.

— Sam dobrze wiesz, co jest w domu — odparła tak zimno, że odpowiedź jej zabrzmiała niemal bezosobowo.

Stał i patrzył na nią bez słowa. Ani jeden muskuł nie drgnął mu w twarzy.

— Zadałem uprzejme pytanie i oczekuję uprzejmej odpowiedzi — rzekł z przesadną afektacją.

— I dostałeś ją — odparła, nadal ignorując jego obecno.ść.

Znów obrzucił ją ponurym spojrzeniem. Potem chwiejnie postąpił naprzód. Wsparł się jedną ręką na stole, a drugą począł szarpać szufladę, aby wydobyć nóż do krajania chleba. Szuflada utknęła, gdyż ciągnął ją ukośnie. W napadzie wściekłości szarpnął ją tak gwałtownie, że dosłownie wyfrunęła w powietrze, a łyżki, widelce i noże z łoskotem i brzękiem rozsypały się po ceglanej podłodze. Niemowlę drgnęło konwulsyjnie.

— Co robisz, niemrawy, pijany głupcze! — krzyknęła matka.

— To ty powinnaś była wydostać ten cholerny nóż sama. Powinnaś była wstać, jak wszystkie inne kobiety, i usłużyć do stołu mężowi.

— Usłużyć tobie... usłużyć tobie? — krzyknęła. — Och, już widzę siebie...

— Tak! Właśnie tak!... I nauczę cię tego. Nauczę cię usługiwać mnie. Będziesz mi usługiwała...

— Nigdy, panie hrabio. Prędzej usłużyłabym psu koło progu. Próbował wsunąć szufladę na miejsce. Usłyszawszy ostatnie słowa żony obrócił się ku niej. Twarz jego była czerwona, a oczy nabiegłe krwią. Patrzył na nią przez jedną, nieskończenie długą sekundę, w groźnym milczeniu.

— Phi! — prychnęła szybko i pogardliwie.

Rozwścieczony szarpnął szufladę. Wypadła, uderzając go ostrym kantem poniżej kolana, a wtedy chwycił ją i w gwałtownym odruchu furii cisnął w żonę.

Płaska szuflada przelatując ugodziła panią Morel w brew i z trzaskiem wpadła do kominka. Pani Morel zachwiała się i ogłuszona omal nie spadła z fotela. Była udręczona do głębi duszy i pełna odrazy. Mocno przycisnęła dziecko do piersi. Minęło kilka minut, zanim ogromnym wysiłkiem woli zapanowała nad sobą. Dziecko płakało żałośnie. Jej lewa brew krwawiła obficie. W głowie jej straszliwie szumiało. Gdy pochyliła się nad dzieckiem, z czoła jej spadło kilka kropel krwi, wsiąkając w biały szal, którym owinięte było niemowlę. Ale dziecko na szczęście wcale nie ucierpiało. Poruszyła głową, aby odzyskać równowagę, i krew popłynęła obficie zalewając jej oczy.

Morel przez cały czas stał nieporuszony, wspierając się jedną ręką o stół i patrząc osłupiałym wzrokiem. Gdy poczuł się dostatecznie pewien swej równowagi, ruszył ku żonie, zachwiał się jednak i chwycił tak gwałtownie za oparcie bujaka, w którym siedziała, że o mało co nie spadła z fotela. Przechylił się nad nią i chwiejąc się na nogach, powiedział głosem, w którym brzmiało zdumienie i niepokój:

— Czy ci się dostało?

Zachwiał się znowu, jak gdyby miał upaść na dziecko. Katastrofa pozbawiła go do reszty zmysłu równowagi.

— Zostaw mnie — powiedziała z trudem walcząc, by zachować przytomność.

Czknął głośno. — Pozwól mi... pozwól mi zobaczyć — powiedział i czknął ponownie.

— Odejdź! — krzyknęła.

Poczuła bijący od niego zapach alkoholu i chwiejny uchwyt jego rąk na oparciu fotela, który bujał się, w miarę jak Morel, tracąc równowagę, kiwał się w tył i w przód.

— Odejdź! — powtórzyła odpychając go słabo od siebie.

Stał kołysząc się niepewnie i patrzył na nią. Zebrała wszystkie siły i podniosła się z dzieckiem na ręku. Straszliwym wysiłkiem woli, jak gdyby we śnie, przeszła przez kuchnię do umywalki i tam kąpała przez chwilę oko w zimnej wodzie. Ale nazbyt kręciło się jej w głowie. Obawiając się więc, że zemdleje, wróciła na fotel drżąc każdym fibrem ciała. Instynktownie tuliła niemowlę mocno do siebie.

Morel, wyraźnie zgnębiony, z trudem wsunął tymczasem szufladę w otwór w stole i klęcząc macał niezdarnymi łapami po podłodze w poszukiwaniu rozsypanych widelców i noży.

Brew jej krwawiła nadal. Morel wstał i wyciągając szyję zbliżył się do żony.

— Czy bardzo cię uderzyło, kochasiu? — zapytał. Głos jego brzmiał pokornie i nieszczęśliwie.

— Możesz się sam przekonać — odparła.

Stał wychylony do przodu i wsparty na rękach, którymi ujął się za uda, tuż nad kolanami. Wytężył wzrok, aby dojrzeć zranienie. Usuwała twarz możliwie najdalej, aby uniknąć bliskości jego twarzy i wielkich wąsów. Gdy patrzył na nią, siedzącą z ustami mocno zaciśniętymi, zimną i nieczułą jak głaz, opanowało go zwątpienie i poczucie zupełnej bezradności. Odwracał się właśnie od niej, zasępiony, gdy spostrzegł kroplę krwi, która spadła z brwi żony i zawisła między miękkimi, błyszczącymi włoskami niemowlęcia. Patrzył zafascynowany na ciężką, ciemną kroplę, która ważyła się chwilę na błyszczącej, puszystej mgiełce, a potem przygniotła ją swym ciężarem. Upadła druga kropla. Jeszcze chwila, a krew przesiąknie dziecku do samej skóry na czaszce. Patrzył znieruchomiały, nieomal czując, jak krew wsiąka coraz głębiej. Jego hardość załamała się całkowicie.

— Co sobie w nim upatrzyłeś? — odezwała się cicho żona. To było wszystko. Ale głęboki, wibrujący ton jej głosu sprawił, że opuścił głowę jeszcze niżej. Wówczas złagodniała.

— Przynieś mi trochę waty z środkowej szuflady — powiedziała. Usłuchał pokornie i odszedł potykając się o sprzęty. Powrócił z dużym płatem waty, który opaliła nad ogniem, zanim przyłożyła sobie do czoła. Przez cały czas nie spuszczała dziecka z kolan.

— A teraz daj mi czysty szalik.

Znów odszedł chybocząc się na nogach i przez chwilę szukał w szufladzie, a potem przyniósł jej czerwony, wąski szalik. Wzięła go i niepewnymi palcami usiłowała owiązać sobie głowę.

— Pozwól, niech ci pomogę — rzekł pokornie.

— Dam sobie radę sama — odparła. Uporawszy się z opatrunkiem poszła na górę, polecając mężowi, by zgarnął pogrzebaczem węgle na kominku i zamknął wejściowe drzwi domu.

Na drugi dzień rano pani Morel powiedziała:

— Uderzyłam się o klamkę w komórce z węglem, szukając po ciemku pogrzebacza, bo ojciec zdmuchnął mi świecę. — Jej dwoje małych dzieci spojrzało na nią szeroko otwartymi, przerażonymi oczami. Nie powiedziały ani słowa, ale ich rozwarte wargi niemo wyrażały tragedię, jaką podświadomie przeżywały.

Walter Morel leżał następnego dnia w łóżku prawie do samego obiadu. Nie myślał o tym, co uczynił ubiegłego wieczora; Właściwie nie myślał prawie o niczym i tylko za wszelką cenę starał się odegnać od siebie wspomnienie tego, co zaszło. Leżał i cierpiał jak zbity pies. Skrzywdził samego siebie najbardziej. Był tym bardziej pożałowania godzien, że nie stać go było na to, by powiedzieć żonie choć słówko przeproszenia lub w jakikolwiek inny sposób okazać jej swój żal. Usiłował wykręcić się jakoś. „To była jej wina" — powtarzał sobie. Nic jednak nie mogło stłumić głosu własnego sumienia, które zadawało mu najstraszliwszą karę, wżerając się w głąb jego świadomości niby rdza, na którą skutecznym środkiem mógł być tylko alkohol.

Czuł się niezdolny, żeby wstać, powiedzieć choć słowo lub poruszyć się, i mógł tylko leżeć jak kłoda. W dodatku gnębił go silny ból głowy. Była sobota. Około południa Morel dźwignął się z łóżka, ukroił sobie coś do zjedzenia w spiżarce, zjadł ze spuszczoną głową, wciągnął buty i wyszedł z domu. Wrócił o trzeciej, lekko podpity i trochę odprężony. Położył się zaraz do łóżka. Wstał znów o szóstej wieczorem, wypił herbatę i zaraz wyszedł.

Niedziela upłynęła tak samo. Łóżko do południa, oberża „Palmerstone" do pół do trzeciej, obiad i znów łóżko. Przez cały czas nie odezwał się niemal ani słowem. Gdy pani Morel około czwartej weszła na górę, by przebrać się w odświętną suknię, spał głęboko. Ulitowałaby się nad nim, gdyby choć raz powiedział: „Przepraszam cię, żono". Ale nie. Uporczywie wmawiał w siebie, że to była jej wina, i pogrążał się do reszty. Pozostawiła go więc samemu sobie. Ich wzajemna nienawiść i walka utknęły na martwym punkcie, a ona była silniejszym przeciwnikiem.

Rodzina zasiadła do herbaty. Niedziela była jedynym dniem, kiedy wszyscy gromadzili się razem przy stole.

— Czy ojciec dzisiaj nie wstanie? — zapytał William.

— Niech sobie śpi — odparła matka.

Nad całym domem zawisło przygnębienie. Dzieci oddychając zatrutym powietrzem chodziły zwarzone i smutne. Nie umiały znaleźć sobie żadnej pociechy, zająć się czymś lub zabawić..

Natychmiast po obudzeniu Morel wstał z łóżka. Było to dla niego charakterystyczne. Przez całe życie musiał być stale w ruchu. Przytłaczająca bezczynność dwóch ostatnich poranków dławiła go.

Była prawie szósta, kiedy zszedł na dół. Tym razem wszedł bez wahania, jego chwilowa skrucha i uległość zdążyły się już opancerzyć.

Stół był nakryty do herbaty. William czytał głośno opowiadanie z „Światka dziecięcego". Ania słuchała przerywając mu ustawicznie pytaniami: „Dlaczego?" Oboje umilkli spłoszeni usłyszawszy stąpanie ojca schodzącego w skarpetach i wzdrygnęli się trwożnie, gdy wszedł do izby, mimo że zazwyczaj odnosił się do nich pobłażliwie.

Morel połknął samotnie swój posiłek, ze zwierzęcą łapczywością. Jadł i pił hałaśliwiej, niż to było konieczne. Nikt się do niego nie odezwał. Życie rodzinne zamarło, przyczaiło się i przycichło, gdy wszedł do pokoju. Ale przestał już przejmować się swym osamotnieniem. Gdy tylko skończył herbatę, zerwał się i spiesznie wyszedł z domu. Jego wieczna ruchliwość i pośpiech, żeby jak najprędzej wyjść z domu, obrzydły już pani Morel do ostateczności. Gdy słyszała, jak ochoczo chlapie się w zimnej wodzie i zgrzyta blaszanym grzebieniem po dnie miednicy, zwilżając sobie włosy, przymykała oczy z odrazą. Kiedy pochylony sznurował sobie buciki, w jego ruchach była jakaś wulgarna zapalczywość, która dzieliła go od reszty rodziny obserwującej go z chłodnym spokojem. Morel unikał wszelkiej duchowej rozterki. Nawet przed samym sobą uniewinniał się powtarzając: „Gdyby nie powiedziała tego lub owego, nigdy by się to tak nie skończyło. Sama się prosiła, żeby dostać". Dzieci oczekiwały w milczeniu końca jego przygotowań. Gdy wreszcie wyszedł, odetchnęły z ulgą.

Zamknął za sobą drzwi i od razu poczuł się szczęśliwy. Wieczór był dżdżysty. Oberża „Palmerstone" będzie tym przyjemniejsza. Szedł prędko, pełen miłego oczekiwania.. Czarne dachy Bottoms połyskiwały wilgocią. Drogi, zazwyczaj czarne od pyłu węglowego, pokryte były ciemną mazią błota. Morel szybko podążał dalej. Okna oberży były zamglone od pary, sień zaniesiona śladami mokrych stóp. Ale w izbie było ciepło, choć duszno. Rozbrzmiewał w niej gwar licznych głosów oraz unosił się zapach piwa i tytoniu.

— Czego się napijesz, Walterze? — zawołał jakiś głos, gdy. Walter ukazał się w drzwiach.

— Bywaj, Jim,stary chłopie, skądeś się tu wziął?

Mężczyźni posunęli się i zrobili Morelowi miejsce, witając go życzliwie. Był zadowolony. W ciągu paru minut zatarło się w nim w ich towarzystwie wszelkie poczucie winy, cały wstyd i przygnębienie. Z lekkim sercem gotów był wziąć udział w wesołym wieczorze.

W następną środę Morel nie miał grosza przy duszy. Obawiał się żony. Odkąd ją zranił, nienawidził jej. Nie wiedział, co począć. Nie miał nawet dwóch pensów na pójście do „Palmerstone", gdzie i tak był poważnie zadłużony. Kiedy więc żona wyszła z dzieckiem do ogródka, zakradł się do dolnej szuflady w komodzie, w której chowała portmonetkę, odnalazł ją i zajrzał do środka. Było tam pół korony, dwie monety półpensowe oraz sześć pensów. Wyjął sześć pensów, odłożył starannie portmonetkę na miejsce i wyszedł.

Następnego dnia, płacąc rachunek zieleniarzowi, pani Morel sięgnęła do portmonetki po sześć pensów i świat zawirował jej przed oczami. Usiadła starając się zebrać myśli: „Czy na pewno miałam tę sześciopensówkę?... Przecież jej nie wydałam... przecież nie mogłam jej nigdzie zostawić..."

Była wytrącona z równowagi. Przeszukała wszystko dokładnie. W miarę poszukiwań opanowywało ją coraz silniejsze podejrzenie, że to mąż zabrał jej sześciopensówkę. W portmonetce były wszystkie pieniądze, jakie posiadała. Fakt, że był zdolny wyciągać jej pieniądze po kryjomu, był czymś nie do zniesienia. Dopuścił się tego już dwa razy przedtem. Pierwszy raz nie przyszło jej nawet do głowy, aby go posądzać, lecz przy końcu tygodnia włożył szylinga z powrotem do jej portmonetki. Domyśliła się wówczas, kto go zabrał. Drugim razem już jej pieniędzy nie zwrócił.

Teraz czuła, że przebrała się miarka. Stawiając przed nim obiad (wrócił tego dnia wcześnie do domu), rzekła zimno:

— Czy wyjąłeś sześć pensów z mojej portmonetki wczoraj wieczór?

— Niby ja? — zapytał podnosząc głowę z niewinną miną. — Nie, nic podobnego. Na oczy jej nie widziałem, tej twojej portmonetki.

Ale ona nie umiała darować kłamstwa.

— Wiesz dobrze, że to zrobiłeś — powiedziała spokojnie.

— Mówię ci, że nie wziąłem — krzyknął. — Znowu szukasz zaczepki? Mam już tego dość, powiadam ci.

— Wykradasz mi sześciopensówki z portmonetki, gdy ja wnoszę ubranie ze dworu.

— Zapłacisz mi za to — oświadczył odsuwając desperacko krzesło. Krzątał się przez chwilę po izbie i umył się, a potem zdeterminowanym krokiem udał się na górę. Po dłuższej chwili zszedł na dół ubrany do wyjścia, niosąc pokaźny tobołek zawinięty w wielką chustkę w niebieską kratę.

— A teraz — powiedział — już mnie więcej nie zobaczysz.

— Pewnie zobaczę cię wcześniej, niż za tobą zatęsknię — odparła, po czym Morel wymaszerował z domu unosząc swój węzełek. Siedziała przez chwilę, drżąc lekko, ale serce jej było pełne pogardy. Co będzie, jeśli Morel pójdzie do innej kopalni, otrzyma tam pracę i zwiąże się z jakąś kobietą? Ale znała go zbyt dobrze — nie poważy się na to. Była go w zasadzie zupełnie pewna. A jednak w sercu jej zalągł się jakiś niepokój.

— Gdzie jest tatuś? — zapytał William po powrocie ze szkoły.

— Powiedział, że sobie idzie od nas — odparła matka.

— Dokąd?

— Eh, nie wiem. Zabrał z sobą tobołek w niebieskiej chustce i powiedział, że już nie wróci.

— Co my zrobimy? — krzyknął chłopiec.

— Och, nie martw się, nie zawędruje daleko.

— Ale co będzie, jeśli nie wróci? — zawodziła Ania.

Oboje z Williamem płakali, wtuleni w kąt kanapy. Pani Morel usiadła i parsknęła śmiechem.

— Ach, wy głuptasy! — zawołała. — Zobaczycie go jeszcze, nim słońce zajdzie.

Ale dzieci nie chciały się uspokoić. Zapadał zmierzch. Pani Morel zaczęła odczuwać niepokój już przez samo zmęczenie. Coś jej szeptało, że prawdziwą ulgą będzie nie zobaczyć go więcej. Z drugiej zaś strony burzyła się przeciw temu w trosce o dzieci i środki na ich wychowanie. I w najtajniejszej głębi serca mimo wszystko nie mogła jeszcze pozwolić mu odejść. Była w skrytości ducha całkowicie pewna, że nie może odejść.

Idąc po węgiel do komórki, znajdującej się w końcu ogródka, natknęła się na jakiś przedmiot za drzwiami. Zajrzała uważniej. I oto leżało tam w ciemnościach niebieskie zawiniątko. Przysiadła na bryle węgla i roześmiała się. Ilekroć spojrzała na ten wypchany ostentacyjnie, a potem wstydliwie wetknięty w ciemny kąt tobołek, z końcami zwisającymi smętnie po bokach, niby położone po sobie uszy, wybuchała śmiechem. Jej nerwowe napięcie minęło.

Pani Morel siedziała w domu czekając. Wiedziała, że nie miał przy sobie pieniędzy, jeśli więc gdzieś się zatrzymał, zaciągnie nowe długi. Była już nim bardzo zmęczona... śmiertelnie zmęczona. Nie miał nawet tyle odwagi, żeby wynieść swój węzełek poza obręb podwórza.

Około dziewiątej, gdy wciąż jeszcze siedziała medytując, drzwi otworzyły się i Morel wśliznął się do domu ukradkiem, w dalszym ciągu nadąsany. Nie powiedziała ani słowa. Zdjął płaszcz i opadł na swój fotel, gdzie 2aczął rozsznurowywać buty.

— Pójdź no lepiej najpierw po swój węzełek, zanim zdejmiesz buty — powiedziała spokojnie.

— Możesz podziękować swojej szczęśliwej gwieździe, że jeszcze tym razem wróciłem — rzekł patrząc na nią ponuro. Nie uniósł opuszczonej głowy i starał się wywrzeć na żonie jak największe wrażenie.

— A dokąd to niby miałbyś pójść? Nie śmiałeś przecież wynieść swojego tobołka za podwórze — rzekła.

Miał taką głupią minę, że nawet nie była na niego zła. Kończył zdejmować buty i zamierzał zaraz iść do łóżka.

— Nie wiem, co tam masz w tej swojej niebieskiej chustce — powiedziała. — Ale jeśli ją tak zostawisz, to dzieci na pewno dobiorą się do niej jutro rano.

W odpowiedzi wstał i wyszedł z domu. Po chwili przebiegł z odwróconą głową przez kuchnię prosto na schody. Pani Morel zobaczy wszy, jak przemknął szybko przez drzwi z węzełkiem pod pachą, zaśmiała się sama do siebie. Ale serce jej było pełne goryczy, bo był czas, że go kochała.

ROZDZIAŁ III

WILLIAM ZAJMUJE PIERWSZE MIEJSCE W SERCU MATKI

Przez cały następny tydzień Morel był w tak złym humorze, że trudno z nim było wytrzymać. Jak wszyscy górnicy, bardzo lubił wszelkiego rodzaju lekarstwa, za które, choć trudno w to uwierzyć, niejednokrotnie nawet sam płacił.

— Musisz mi kupić kapkę tych kropel na żołądek — powiedział kiedyś. — To dziwne, że u nas w domu nigdy nie ma nic takiego pod ręką.

Pani Morel kupiła mu więc buteleczkę kropel Inoziemcowa, które były jego ulubionym lekarstwem, sam zaś przyrządził sobie dzbanek herbaty z dzikiego bzu. Miał na strychu całe pęki suszonych ziół, wśród których były: ruta, mięta, senes, korzeń pietruszki, ślaz, hyzop, mlecz i macierzanka. Na płycie kuchennej prawie zawsze stał dzbanek takiego czy innego wywaru i Morel raczył się nim obficie.

— Wspaniałe! — mówił cmokając po wypiciu naparu z dzikiego bzu. — Wspaniałe! — I zachęcał dzieci do spróbowania.

— To o wiele lepsze od tych waszych pomyj z herbaty albo kakao — zapewniał. Ale żadne nie dało się skusić.

Tym razem jednak ani pigułki, ani krople, ani żadne zioła nie mogły uśmierzyć „przeklętego bólu w głowie". Było to zapalenie mózgu. Morel czuł się niedobrze od czasu, gdy idąc z Jerry'm do Nottingham, przespał się na gołej ziemi. Pił potem więcej niż zazwyczaj i awanturował się bezustannie. Teraz był poważnie chory i pani Morel musiała go pielęgnować. Był najtrudniejszym pacjentem, jakiego można sobie wyobrazić. Ale wbrew wszystkiemu i niezależnie od faktu, że był żywicielem rodziny, pani Morel nigdy nie życzyła sobie jego śmierci. Wciąż jeszcze jakąś cząstką swej duszy pragnęła zachować go dla siebie.

Sąsiadki okazywały jej dużo dobroci. Co pewien czas zabierały do siebie dzieci na posiłki, czasem posprzątały kuchnię albo wzięły na cały dzień najmłodsze maleństwo. Było jej jednak mimo to bardzo ciężko. Sąsiadki nie co dzień przychodziły z pomocą. Musiała wtedy pielęgnować dziecko i męża, sprzątać, gotować i z wszystkimi sprawami dawać sobie sama radę. Była doszczętnie wyczerpana, ale spełniała sumiennie wszystko, co do niej należało.

Pieniądze wystarczały zaledwie na najniezbędniejsze potrzeby. Otrzymywała siedemnaście szylingów tygodniowego zasiłku, a ponadto Barker i drugi sztygar co piątek odciągali pewien procent z zarobków swoich załóg dla żony Morela. Sąsiadki gotowały rosoły i przynosiły w prezencie świeże jaja oraz różne inne posilne przysmaki dla chorego. Gdyby nie ich hojna pomoc w tych ciężkich chwilach, pani Morel nie mogłaby przetrwać tego okresu bez długów, które doprowadziłyby ich w rezultacie do ostatecznej ruiny.

Mijały tygodnie. Niemal wbrew wszelkim nadziejom, stan zdrowia Morela zaczął się poprawiać. Miał silny organizm, skoro więc raz znalazł się na dobrej drodze, szybko odzyskiwał siły i wracał do zdrowia. Wkrótce zaczął się już krzątać i obijać po domu, na dole. W czasie choroby żona zepsuła go trochę. Chciał teraz, aby było tak nadal. Przykładał często rękę do czoła udając bóle, których nie odczuwał. Ale pani Morel nie dawała się zwodzić. Z początku uśmiechała się tylko sama do siebie. Z czasem zaczęła ostro z niego szydzić.

— Na miłość boską, przestańże raz się mazać.

Uwaga ta ubodła go trochę, ale nie przestał udawać chorego.

— Na twoim miejscu wstydziłabym się być takim mazgajem — rzekła oschle.

Teraz dopiero poczuł się dotknięty i przeklinał po cichu, jak mały chłopiec. Zaczął jednak zachowywać się normalnie i przestał się żalić.

W każdym razie na pewien czas zapanował w domu spokój. Pani Morel była dla męża wyrozumialsza, a on, będąc od niej zależny niemal jak dziecko, czuł się z tym raczej szczęśliwy. Nie zdawał sobie sprawy, że żona jest dla niego bardziej wyrozumiała, bo go mniej kocha. Dotychczas, wbrew wszystkiemu, pozostał jej mężem i jej'mężczyzną. Czuła więc, mniej lub bardziej świadomie, że wszystko, co ten człowiek czyni dla siebie, czyni jednocześnie i dla niej. Jej byt zależał od niego. Było wiele, bardzo wiele różnych faz w zamieraniu jej miłości do męża, dokonywało się to jednak stale i nieodwołalnie. Po urodzeniu trzeciego dziecka przestała zwracać się ku niemu bezradnie, lecz oddalała się od niego coraz bardziej, jak gdyby unoszona potężną, równomierną falą odpływu. Nie budził już w niej teraz prawie zupełnie fizycznego pożądania. W obecnym oddaleniu od męża, nie złączona z nim blisko, a raczej tylko związana wspólnym bytem, nie troszczyła się już tak bardzo o to, co on robi, i pozostawiała go niemal zupełnie własnemu losowi.

Było w tym coś z finału, jakiś lęk przed nadchodzącymi latami życia, znamionujący jesień wieku męskiego. Żona odtrącała go od siebie na poły z żalem, ale nieubłaganie. Odchodziła od niego i zwracała »się po miłość i życie — ku swoim dzieciom. Odtąd znaczyć miał mniej więcej tyle co odsiana plewa. I godził się z tym milcząco, podobnie jak to czyni większość mężczyzn ustępujących miejsca swym dzieciom.

W okresie rekonwalescencji Morela, kiedy małżonkowie byli już sobie bardzo dalecy, usiłowali oboje choćby częściowo powrócić do zwyczajów przyjętych w pierwszych miesiącach po ślubie. Morel dużo przesiadywał w domu i gdy dzieci położyły się do łóżek, a żona zasiadła do szycia (szyła wszystko w ręku, nawet koszule i ubranka dzieci), czytał jej wiadomości z gazet, powoli wymawiając słowa i mocując się z nimi, jak gracz trafiający krążkami do celu. Pani Morel często popędzała go i kończyła za niego zdanie, nim doczytał do kropki. On zaś przyjmował to pokornie i cierpliwie.

Chwile milczenia między nimi miały swój szczególny charakter. Słychać było cichy, szybki szmer jej igły, głośne pykanie jego warg, gdy wypuszczał dym z ust, lub syk rozpalonej kraty, kiedy spluwał w głąb palącego się na kominku ognia. Myśli pani Morel biegły do Williama. Wyrósł na dużego chłopca. Był najlepszym uczniem w klasie i nauczyciel nazywał go chlubą szkoły. Wybiegała myślą naprzód i wyobrażała go sobie jako młodego, pełnego życia mężczyznę, który sprawi, że świat znów nabierze dla niej uroku.

Morel, siedząc obok w zupełnym osamotnieniu i nie mając o czym myśleć, czuł się dziwnie nieswojo. Nieświadomie wybiegał w myślach na poszukiwanie żony i przekonywał się, że odeszła. Czuł w sercu jakąś pustkę, niemal próżnię. Nie mógł sobie znaleźć miejsca i stawał się niespokojny. Z trudem znosił taką atmosferę i nerwowość jego udzielała się żonie. Oboje czuli, że ciężko im oddychać, gdy przez pewien czas pozostawali zupełnie sami. Morel szedł wreszcie spać, a pani Morel zasiadała w kuchni, by cieszyć się samotnością, pracować, myśleć — żyć.

W tym czasie urodzić miała znowu dziecko, będące owocem krótkotrwałego okresu pokoju i czułości między coraz bardziej obcymi sobie małżonkami. Gdy niemowlę przyszło na świat, Pawełek miał siedemnaście miesięcy. Był tłuściutkim, bladym, spokojnym dzieckiem, o niebieskich oczach, ciężkich powiekach i brwiach, które nadal marszczyły się w pewien szczególny, delikatny sposób. Ostatnie dziecko było także chłopcem, ładnym i jasnowłosym. Pani Morel była zmartwiona, gdy się przekonała, że znowu oczekuje dziecka, tak ze względów materialnych, jak ł dlatego, że nie kochała już męża. Ale nie z powodu samego niemowlęcia.

Dali mu na imię Artur. Był to bardzo ładny chłopczyk, z dużym czubem jasnych loków. Od pierwszej chwili ukochał ojca. Panią Morel cieszyła ta miłość. Gdy rozlegał się tupot ciężkich, górniczych butów Morela, malec wyciągał w górę rączki i gruchał przymilnie. Jeżeli Morel był w dobrym humorze, odpowiadał mu natychmiast swoim ciepłym, głębokim głosem:

— Co tam nowego, moje śliczności?... Tatuś zaraz idzie do ciebie. Gdy tylko ściągnął górniczą bluzę, pani Morel owiązywała dziecko fartuchem i podawała je ojcu.

— Ładnieś go urządził, nie ma co! — wołała czasem, zabierając dziecko z buzią całą uczernioną po zabawie i pocałunkach ojca. Morel śmiał się wtedy radośnie.

— To prawdziwy mały górnik, ten nasz aniołeczek! — wykrzykiwał wesoło.

Były to nowe, jasne chwile w życiu pani Morel, gdy swą miłością do dziecka mogła ogarnąć i jego ojca.

William rósł, stawał się coraz silniejszy i coraz bardziej przedsiębiorczy, a Pawełek, nadal wątły, spokojny i bardzo drobny, jak cień biegał za matką. Bawił się zazwyczaj chętnie i wesoło, ale miewał czasem napady przygnębienia. Matka znajdowała wówczas trzyletniego malca płaczącego w kącie kanapy.

— Co ci się stało? — pytała i nie otrzymywała odpowiedzi.

— Co ci jest? — nalegała ze wzrastającym gniewem.

— Nie wiem — szlochało dziecko.

Starała się przekonać je perswazją lub zabawić, wszystko jednak daremnie. Wyprowadzało ją to z równowagi. Ojciec, jak zawsze niecierpliwy, zrywał się w takich razach z krzesła i krzyczał:

— Jak mi się tu zaraz nie uspokoi, to go będę walił, póki nie przestanie się mazać!

— Nie pozwolę ci na to — odpowiadała chłodno matka. Zabierała dziecko na podwórko i sadowiła je w małym foteliku, mówiąc: — No, a teraz płacz sobie tutaj, biedaku, ile wlezie!

W końcu motylek na liściu rabarbaru albo jakiś inny przedmiot przyciągał uwagę dziecka, a czasem usypiało zmęczone płaczem. Napady takie nie zdarzały się zbyt często, ale były cierniem w sercu pani Morel. Traktowała też Pawełka zupełnie inaczej niż resztę dzieci.

Pewnego dnia, gdy pani Morel wypatrywała na głównej alejce przekupnia z drożdżami, usłyszała, że ją ktoś woła. Była to mała, chuda pani Anthony w brązowych aksamitach.

— Niech no pani uważa, pani Morel. Mam pani coś do powiedzenia o pani Williamie. — Och, doprawdy? — odparła pani Morel. — I cóż to takiego?

— Taki chłopak, co łapie młodszego i drze mu ubranie na strzępy — krzyczała pani Anthony — wart, żeby mu dać dobrą nauczkę.

— Pani Alfred ma tyle sarno lat, co mój William — zauważyła pani Morel.

— Może być, ale to go nie upoważnia do zdzierania memu chłopcu kołnierzyków z karku.

— Ale ja - rzekła pani Morel — nie mam zwyczaju bić moich dzieci, a nawet gdybym miała to zrobić, wolałabym przedtem wysłuchać tego, co powie druga strona.

— Wyszłoby im to tylko na zdrowie, gdyby dostały dobre lanie — odparła pani Anthony — a. co się tyczy zdzierania dziecku czystego kołnierzyka z szyi, w dodatku naumyślnie... .

— Jestem pewna, że nie zrobił tego umyślnie — powiedziała pani Morel.

— A więc to ja kłamię, tak? — krzyczała pani Anthony.

Pani Morel odeszła zamykając za sobą furtkę. Ręka, w której trzymała dzbanek z drożdżami, drżała.

— Już ja powiem, co trzeba, pani mężowi — krzyczała za nią pani Anthony.

W porze obiadowej, gdy William skończył już jeść i zamierzał wybiec na dwór (miał wtedy jedenaście lat), matka spytała go: — Dlaczego podarłeś kołnierz Alfredowi Anthony? — Kiedy mu podarłem kołnierz?

— Nie wiem kiedy, ale jego matka mówi, że to zrobiłeś.

— Ach, to było wczoraj... a kołnierz już i tak miał podarty...

— Ale rozdarłeś go jeszcze bardziej.

— Bo widzisz, mamo, to było tak... miałem takiego zbijaka, co to zbił już siedemnaście innych, a na to przychodzi Alfred Anthony i mówi:

Adam i Ewa, i szczyp mnie, Poszli do rzeki kąpać się. Adam i Ewa wnet utonęli, Powiedz, kto cało wyszedł z kąpieli?

A ja mu na to: „Wiadomo, szczyp cię" i uszczypnąłem go. A ten wpada we wściekłość, porywa mi mojego zbijaka i ucieka. To ja za nim i kiedy go już miałem przytrzymać, uchylił się... no i właśnie wtedy trząsł ten jego . kołnierz... ale odebrałem mu mojego zbijaka...

Wyciągnął z kieszeni stary, poczerniały kasztan, uwiązany na sznurku. Ten zasłużony zbijak „zbił", to znaczy trafił i roztrącił siedemnaście innych zbijaków, zawieszonych na takich samych sznurkach. Chłopiec był więc dumny ze swego zasłużonego weterana.

— Wszystko to bardzo pięknie — powiedziała pani Morel — ale dobrze wiesz, że nie miałeś prawa rozrywać mu kołnierza.

— Tak, mamo! — przyznał chłopak. — Wcale nie chciałem mu go porwać... Ale to był stary kołnierz i w dodatku już podarty...

— Na przyszłość — powiedziała matka — radzę ci być ostrożniejszym. Wcale by mi się nie podobało, gdybyś ty wracał do domu z podartym kołnierzem.

— To nieważne, mamo. Naprawdę nie chciałem tego zrobić. Chłopiec wyglądał zmartwiony burą, która mu się dostała.

— No, dobrze... ale pamiętaj, żebyś uważał.

William umknął, szczęśliwy, że go rozgrzeszono. A pani Morel, która nie lubiła zatargów z sąsiadkami, postanowiła, że wytłumaczy wszystko pani Anthony i sprawa na tym się skończy.

Ale Morel wrócił tego wieczoru z kopalni w bardzo złym humorze. Stanął w kuchni i rozglądał się ponuro wokoło, nic nie mówiąc przez parę minut. Wreszcie spytał:

— Gdzie jest William?

— Czego chcesz od niego? — zapytała pani Morel, od razu zgadując, o co mu chodzi.

— Dowie się, jak go złapię — powiedział Morel z trzaskiem rzucając manierkę na komodę.

— Pewno pani Anthony upolowała cię na drodze i naopowiadała ci o tym kołnierzu swojego Alfredka — powiedziała pani Morel zjadliwie.

— Nie twoja rzecz, kto mnie chwycił na drodze — odparł Morel. — Ale jak ja go złapię, to mu kości porachuję.

— To bardzo niewesołe — powiedziała pani Morel — że gotów jesteś trzymać stronę pierwszej lepszej jędzy ze złośliwym ozorem, która opowiada ci jakieś bajdy i skarży na twoje dzieci.

— Już ja go nauczę! — upierał się Morel. — Wszystko mi jedno, o czyjego chłopaka tu chodzi. Nie będzie latał i darł, i niszczył ubrania na innych, jak mu co strzeli do głowy.

— Darł i niszczył ubrania na innych — przedrzeźniała go pani Morel. — Gonił Alfreda, który mu porwał jego zbijaka, i przypadkiem chwycił go za kołnierz, bo tamten się uchylił i wykręcał... jak tylko taki Anthony potrafi się wykręcać.

— Już ja wiem swoje! — krzyknął Morel z groźbą w głosie.

— Wiesz, oczywiście, zanim jeszcze ci się powie — odcięła się żona.

— Nie twój interes — wrzasnął Morel. — Wiem, co do mnie należy.

— Bardzo w to wątpię — powiedziała pani Morel — jeśli wziąć pod uwagę, że pierwsza lepsza pyskata baba potrafi cię namówić, żebyś bił własne dzieci.

— Już ja wiem — powtórzył Morel.

I nie odezwał się więcej, tylko siedział podsycając złość w sobie. Nagle wpadł William wołając: — Czy mogę dostać podwieczorek, mamo?

— Możesz dostać jeszcze coś więcej! — wrzasnął Morel.

— Przestań krzyczeć — rzekła pani Morel. — I nie rób z siebie pośmiewiska.

— Już ja z niego zrobię pośmiewisko, niech się tylko do niego zabiorę — krzyczał Morel podrywając się z krzesła i mierząc syna wściekłym spojrzeniem.

William był dużym chłopcem jak na swoje lata, ale ogromnie wrażliwym, zbladł więc bardzo i patrzył na ojca z niemym przerażeniem.

— Zabieraj się stąd! — rozkazała synowi pani Morel.

William nie drgnął i stał jak zahipnotyzowany. Nagle Morel zacisnął pięści i przykucnął.

— Ja mu pokażę, jak się ma stąd zabierać! — wrzeszczał oszalały ze złości.

— Co? — krzyknęła pani Morel dysząc ciężko. — Nie wolno ci go bić tylko dlatego, że ci nagadała głupstw... Nie wolno, słyszysz?

— Nie wolno mi? — wrzeszczał Morel. — Nie wolno mi?

I mierząc chłopca ponurym spojrzeniem, rzucił się naprzód. Pani Morel wpadła pomiędzy nich z wzniesioną w górę pięścią.

— Ani mi się waż! — krzyczała.

— Co takiego? — ryknął Morel w pierwszym momencie zaskoczenia. — Co takiego?

Pani Morel odwróciła się do syna.

— Uciekaj z domu! — rozkazała dygocząc ze złości.

Chłopiec, jak gdyby zahipnotyzowany przez nią, odwrócił się nagle i wypadł z domu. Morel rzucił się do drzwi, ale było już za późno. Zawrócił, blady z wściekłości pod powłoką węglowego pyłu.

Ale teraz żona jego była już w ostatecznej furii.

— Tylko mi się waż! — przemówiła wysokim, pełnym głosem. — Tylko mi się waż tknąć tego dzieciaka. Będziesz tego żałował do końca życia!

Zląkł się jej. Trzęsąc się ze złości usiadł z powrotem na krześle.

Kiedy dzieci były już dość duże, by można je było same zostawiać w domu, pani Morel zapisała się do Koła Kobiet. Była to niewielka organizacja kobieca, zawiązana przy miejscowej spółdzielni handlowej. Zebrania odbywały się w poniedziałki wieczorem, w dużej sali nad sklepem kolonialnym kooperatywy w Bestwood. Kobiety miały omawiać korzyści wypływające z kooperacji oraz inne zagadnienia socjalne. Czasem pani Morel odczytywała głośno jakiś artykuł. Dzieci, przyzwyczajone widzieć matkę zajętą wyłącznie gospodarstwem, patrzyły teraz zdumione, jak siedziała pisząc w swój szybki, zdecydowany sposób, zastanawiała się, zaglądała do książek i znów wracała do pisania. Żywiły dla niej w takich chwilach najgłębszy respekt.

Nade wszystko jednak przekładały Koło Kobiet. Po raz pierwszy nie przejawiały tu zazdrości o matkę, po części dlatego, że widziały, jak ją ta praca cieszy, a trochę i dlatego, że często dostawał się im jakiś poczęstunek. Koło Kobiet nazywane było przez niektórych wrogo usposobionych mężów, uważających, że żony ich stają się zbyt niezależne — „kuźnią plotek". I po części mieli rację. Koło bowiem dawało swoim członkiniom możność obiektywnego spojrzenia na własny dom i warunki życia oraz pomagało im wykrywać źródło błędów. Górnicy spostrzegli się, że ich żony zaczynają mieć własny sąd o wielu sprawach, co było raczej kłopotliwe. Pani Morel przynosiła w każdy poniedziałkowy wieczór różne wiadomości i dzieci pragnęły, by William był wtedy w domu, opowiadała mu bowiem zawsze o wszystkim.

Gdy chłopak skończył trzynaście lat, matka wystarała mu się o pracę w biurze kooperatywy. William był zdolny i sumienny. Miał nieregularne rysy twarzy i dumne, niebieskie, zdobywcze oczy.

— Koniecznie chcesz, żeby przez całe życie wycierał spodnie na stołku, co, matka? — mówił Morel. — Tyle mu z tego przyjdzie, że sobie dziury w portkach na tyłku wysiedzi i nic nie zarobi. Ile ma dostać na początek?

— To nie ma znaczenia, ile dostanie na początku — odparła pani Morel.

— Ładnie mi nie ma znaczenia! Daj go mnie, niech idzie ze mną do kopalni, a bez zachodu z miejsca zarobi dziesięć szylingów tygodniowo. Ale ty wolisz, żeby sobie odciski na tyłku wysiedział, niżby miał zarobić dziesięć szylingów ze mną w kopalni... Tak to jest.

— On nie pójdzie do kopalni — rzekła pani Morel. — I nie ma co dłużej o tym mówić.

— Dla mnie to kopalnia jest w sam raz, ale nie dla niego, co?

— Że twoja matka ciebie posłała do kopalni, jak miałeś dwanaście lat, to jeszcze nie dowód, żebym ja to samo zrobiła z moim synem.

— Ładne mi dwanaście lat? Dużo wcześniej!

— Obojętne, kiedy to było — rzekła pani Morel.

Była bardzo dumna ze swojego syna. William chodził do wieczorowej szkoły, uczył się stenografii i mając szesnaście lat był prawie najlepszym stenotypistą i buchalterem w całym miasteczku. Tylko jeden urzędnik przewyższał go na tym polu.

Wszystko, co robią mężczyźni (oczywiście w dobrym znaczeniu), robił również i William. Biegał szybko jak wiatr. Mając dwanaście lat zdobył pierwszą nagrodę w biegach. Był to szklany kałamarz w kształcie kowadła. Kałamarz stał dumnie na komodzie, sprawiając żywą przyjemność pani Morel. Chłopiec stanął do zawodów tylko dla niej. Wpadł do domu zadyszany, ze swoim kowadłem w ręku. — Patrz, mamo! — zawołał od progu. Był to pierwszy prawdziwy hołd, jaki jej w życiu złożono. Przyjęła go z godnością królowej.

— Jaki piękny! — wykrzyknęła.

William dorastając zaczął wykazywać coraz większą ambicję. Wszystkie zarobione pieniądze oddawał matce. Jeśli zarobił czternaście szylingów tygodniowo, zwracała mu dwa, a ponieważ nie pił, czuł się niezmiernie bogaty. Obracał się w kołach zamożnych młodych mieszczan w Bestwood. Najwyższym dostojnikiem miasteczka był pastor. Po nim następował dyrektor banku, potem lekarze, potem kupcy i wreszcie liczne zastępy górników. William zaczął przyjaźnić się z synami aptekarza, nauczycieli i kupców. Grywał w bilard w klubie mechaników. Chodził również na tańce, chociaż matka była temu przeciwna. Korzystał w pełni z wszystkich rozrywek, jakie ofiarowywało mu Bestwood, poczynając od sześciopensowych potańcówek na Church Street, a kończąc na sportach i bilardzie.

Pawełek musiał wysłuchiwać olśniewających opisów najróżniejszych młodych dam, pięknych jak kwiaty, które niby ścięte pąki królowały zazwyczaj w sercu Williama nie dłużej jak dwa tygodnie.

Czasem jakaś piękność zjawiała się przed domem, w pościgu za swym zaginionym wielbicielem. Pani Morel, widząc obcą dziewczynę na progu, natychmiast wietrzyła niebezpieczeństwo.

— Czy pan Morel jest w domu? — pytała panienka przymilnie.

— Tak jest, mąż już wrócił — odpowiadała pani Morel.

— Och!... Ale mnie chodzi... chodzi mi o młodego pana Morel — jąkała się panienka.

— O którego, proszę mi powiedzieć? Bo jest ich kilku.

Wówczas, rumieniąc się i jąkając przez dłuższą chwilę, młoda piękność wyznawała:

— Ja... ja poznałam pana Morel w... w Ripley.

— Och! Pewnie na tańcach?

— Tak.

— Nie popieram znajomości, jakie mój syn zawiera na zabawach tanecznych. I nie ma go w domu.

William był zły na matkę, że tak szorstko odprawiła jego znajomą. Był beztroskim, ciekawym świata młodzieńcem, czasem nadąsanym, chodzącym dużymi, stanowczymi krokami, z czapką często zawadiacko zsuniętą na tył głowy.

Tego dnia wszedł zachmurzony. Zdjął czapkę i rzucił ją na kanapę. Ujął dłonią silnie zarysowaną szczękę i spojrzał posępnie na matkę. Była drobna i miała włosy gładko sczesane z czoła. Promieniował z niej spokój płynący z poczucia własnego autorytetu, a zarazem jakieś rzadko spotykane ciepło. Zauważyła, że syn jest poirytowany, i zaniepokoiła się skrycie.

— Czy zachodziła tu po mnie wczoraj jakaś pani, mamo? — spytał.

— Nie widziałam żadnej pani. Była tu jakaś dziewczyna.

— Czemu mi o tym nie powiedziałaś?

— Wyszło mi to po prostu z głowy. Przez chwilę złościł się w milczeniu.

— Przystojna dziewczyna... wyglądała jak dama?

— Nie przyglądałam się jej.

— Z dużymi, ciemnymi oczami?

— Powiedziałam już, że się jej nie przyglądałam. I powiedz, mój chłopcze, tym swoim dziewczynom, żeby nie przychodziły do twojej matki pytać o ciebie, kiedy się za tobą. uganiają. Powiedz im to... tym swoim bezwstydnym pannicom, z którymi zaznajamiasz się na tańcach.

— Jestem pewien, że to porządna dziewczyna.

— A ja jestem pewna, że nie.

Na tym skończyła się ich sprzeczka. Z powodu tańców między matką i synem toczyła się ostra walka. Osiągnęła ona swój punkt kulminacyjny, gdy William oświadczył, że wybiera się do Hucknall Torkard — miejsca cieszącego się bardzo złą opinią — na bal kostiumowy. William miał się przebrać za szkockiego górala. Mógł wypożyczyć strój, który kiedyś nosił jeden z jego kolegów i który leżał na nim doskonale. Góralski ubiór został więc przysłany do domu. Pani Morel odebrała go chłodno i nie chciała rozpakować pakunku.

— Czy to mój strój przyszedł? — zawołał William.

— Przyszła dla ciebie paczka. Leży we frontowym pokoju. William rzucił się tam i przeciął sznurek.

— Czy wyobrażasz sobie swego syna w tym stroju?! — wykrzyknął zachwycony, pokazując go matce.

— Wiesz doskonale, że wcale nie pragnę wyobrażać sobie ciebie w tym przebraniu.

W dniu balu, gdy William wrócił wieczorem do domu, żeby się przebrać, pani Morel włożyła płaszcz i czepek.

— Czy nie poczekasz chwilę, żeby mnie zobaczyć, mamo? — prosił William.

— Nie. Nie chcę cię w tym stroju oglądać — odparła.

Była blada i usta miała mocno zaciśnięte. Bała się, że syn zejdzie na tę samą drogę, co jego ojciec. William zawahał się przez chwilę i jakiś nieokreślony niepokój ścisnął mu serce. Ale oczy jego spoczęły na góralskiej czapeczce z wstążkami. Podniósł ją w górę radośnie, zapominając o matce. Pani Morel wyszła.

Kiedy William miał dziewiętnaście lat, porzucił nagle pracę w biurze kooperatywy i wziął posadę w Nottingham. Na nowym miejscu dostał trzydzieści szylingów tygodniowo, zamiast poprzednich osiemnastu. Była to niewątpliwie duża podwyżka. Matka i ojciec pękali z dumy. Wszyscy chwalili Williama. Wydawało się, że będzie się szybko wybijał w życiu. Pani Morel miała nadzieję, że dopomoże jej w wychowaniu młodszych synów. Ania uczyła się, by zostać w przyszłości nauczycielką. Pawełek, również bardzo zdolny, robił duże postępy w nauce i pobierał lekcje francuskiego i niemieckiego u swego chrzestnego ojca — pastora, który w dalszym ciągu był oddanym przyjacielem pani Morel. Artur, rozpieszczony i bardzo ładny chłopak, był w szkole powszechnej, ale mówiło się o staraniach, jakie trzeba będzie poczynić, aby uzyskać dla niego stypendium gimnazjalne w Nottingham.

William pozostał przez rok na swojej nowej posadzie. Uczył się dużo i bardzo spoważniał. Wydawało się jednak, że coś go dręczy. W dalszym ciągu chodził na tańce i brał udział w wycieczkach nad rzekę. Nie pił zupełnie. Wszystkie dzieci państwa Morel były fanatycznymi abstynentami. William wracał do domu późnym wieczorem i zasiadał do dalszej nauki. Matka błagała go, żeby więcej dbał o siebie i nie poświęcał się tylu rzeczom jednocześnie.

— Tańcz, jeśli chcesz, synku. Ale nie myśl, że możesz pracować w biurze, bawić się i na dodatek do tego wszystkiego jeszcze się uczyć. To niemożliwe. To przekracza ludzkie siły. Rób albo jedno, albo drugie... Baw się albo się ucz łaciny. Ale nie próbuj robić obu tych rzeczy naraz.

Wkrótce potem William dostał posadę w Londynie, z pensją stu dwudziestu funtów rocznie. Wydawało się to bajeczną sumą. Matka sama nie wiedziała, czy ma się cieszyć, czy smucić.

— Chcą, żebym się zjawił na Limę Street za tydzień od tego poniedziałku, mamo — wołał z błyszczącymi radością oczami, czytając otrzymany list. Pani Morel miała wrażenie, że zamiera w niej serce. Czytał dalej: — „I prosimy nas zawiadomić do środy, czy przyjmuje pan naszą propozycję. Z poważaniem..." Chcą mnie zaangażować, mamo, dają mi sto dwadzieścia funtów rocznie i nawet nie każą mi się przedtem pokazać. Czy nie mówiłem ci, że potrafię to zrobić? Pomyśl tylko... będę w Londynie! I będę mógł dawać ci dwadzieścia funtów rocznie, mamo. Będziemy się wszyscy tarzali w pieniądzach.

— Tak, synku — odparła smutno.

Nawet mu na myśl nie przyszło, że matkę może bardziej smucić jego odejście z domu, niż radować ów wielki sukces. I istotnie, im mniej pozostawało dni do jego odjazdu, tym bardziej ściskało się w niej serce i tym większa ogarniała ją rozpacz. Kochała go tak bardzo! A co więcej, tyle w nim pokładała nadziei. Był niemal całą treścią jej życia. Wszystko, co dla niego robiła, sprawiało jej przyjemność. Lubiła parzyć mu herbatę i prasować jego. kołnierzyki, z których był taki dumny. Radowało ją to, że chwali się swymi kołnierzykami. W Bottoms nie było pralni. Wodziła więc wytrwale swoim żelazkiem po kołnierzykach syna i wygładzała je, aż nabierały połysku od samego ciężaru jej ramienia. Teraz nie będzie mogła już tego robić. Odchodził od niej. Czuła się tak, jak gdyby opuszczał także jej serce. Zdawało jej się, że nic po sobie nie zostawi. To właśnie bolało ją i smuciło najbardziej, że odchodząc zabiera siebie całego — bez reszty.

Na kilka dni przed wyjazdem William (miał wtedy dwadzieścia lat) zabrał się do palenia swoich miłosnych listów. Cały ich stos piętrzył się na kuchennym kredensie. Z niektórych odczytywał matce pewne urywki. Pani Morel zmusiła się i kilka z nich przeczytała sama. Ale większość była zbyt pospolita.

W pożegnalny sobotni ranek William rzekł: — Chodź no tu, Pawle Apostole, przebrniemy przez moje listy i będziesz mógł wziąć sobie z nich ptaszki i kwiatki.

Pani Morel wykonała wszystkie swe sobotnie prace w piątek, gdyż William miał ostatni dzień wolny. Upiekła mu na drogę placek ryżowy, który bardzo lubił. William nawet się nie domyślał, jak bardzo była nieszczęśliwa.

Wziął do ręki pierwszy z brzegu list. Był biadoliła, ozdobiony czerwonymi i zielonymi ostami. William powąchał zapisaną kartkę.

— Śliczny zapach! Powąchaj. Podsunął arkusik Pawełkowi pod nos.

— Hm! — chrząknął Paweł wciągając mocno zapach. — Jak to się nazywa? Powąchaj, mamo.

Matka pochyliła swój mały, delikatnie zarysowany nos nad kartką papieru.

— Nie mam ochoty wąchać tych głupstw — powiedziała odsuwając list od siebie.

— Ojciec tej panny — rzekł William — jest bogaty jak Krezus. Ma domów bez liku. Ona nazywa mnie Lafayette, bo umiem po francusku. „Widzisz więc, że ci przebaczyłam"... Patrzcie ją, ona mnie przebacza... „Rozmawiałam dziś rano o tobie z matką i będzie jej bardzo miło, jeśli przyjdziesz do nas na podwieczorek w niedzielę, musi jednak jeszcze uzyskać zgodę ojca. Mam szczerą nadzieję, że się zgodzi. Dam ci znać, jak to obleciało. Jeśli jednak ty..."

— Dam ci znać co? — przerwała pani Morel.

— Jak to obleciało... no tak!

— Obleciało! — powtórzyła pani Morel ironicznie. — A ja myślałam, że ona jest tak dobrze wychowana.

William poczuł się trochę nieswojo i pozostawił panienkę własnym losom, wręczając Pawełkowi rożek papieru z wymalowanymi ostami. Powrócił do odczytywania urywków z dalszych listów, z których jedne bawiły, inne zaś martwiły jego matkę budząc w niej niepokój o syna.

— Synku drogi — mówiła. — One są bardzo sprytne. Wiedzą dobrze, że wystarczy schlebiać twojej próżności, a będziesz do nich lgnął jak pies, którego drapią za uszami. .

— Jeśliby nawet tak było, to i tak nie mogą mnie drapać wiecznie — odparł. — A jak skończą, to biegnę sobie, gdzie mi się podoba.

— Aż pewnego pięknego dnia przekonasz się, że masz pętlę na szyi, z której nie będziesz mógł się wyplątać — przepowiedziała.

— Oho, to im się ze mną nie uda! Potrafię dać sobie radę z każdą z nich, mamo. Niech nie próbują się przechwalać.

— To ty się przechwalasz — spokojnie odrzekła matka.

Wkrótce z całej paczki pachnących listów pozostał tylko stos czarnych i poskręcanych kartek, nie licząc zdobyczy Pawła — trzydziestu czy czterdziestu ozdobnych narożników z pięknie wymalowanymi jaskółkami, niezapominajkami oraz pędami bluszczu.

William zaś pojechał do Londynu, by zapoczątkować nową kolekcję.

ROZDZIAŁ IV

DZIECIŃSTWO PAWŁA

Pawełek odziedziczył wzrost i budowę po matce. Był drobny i delikatny. Jego jasne włosy zrudziały, a gdy dorósł, stały się ciemnobrązowe. Oczy miał szare. Był bladym, spokojnym dzieckiem o oczach, które zdawały się nasłuchiwać, i wydatnej, nieco opadającej dolnej wardze.

Wyglądał trochę za poważnie na swoje lata. Brał żywo do serca wszystko, co odczuwali inni, przede wszystkim zaś jego matka. Gdy się martwiła, rozumiał ją i nie mógł zaznać spokoju. Jego serce zdawało się stale nad nią czuwać.

Z biegiem lat wzmocnił się trochę i zmężniał. Między nim i Williamem była zbyt duża różnica wieku i starszy brat nie chciał przyjmować go za towarzysza zabaw. Tak więc młodszy chłopiec przylgnął z początku prawie całkowicie do Ani, która była trzpiotem i „roztrzepańcem", jak ją nazywała matka, ale bardzo kochała młodszego braciszka. Biegał więc za nią wszędzie jak cień i brał udział w jej zabawach. Ania ganiała całymi dniami swobodnie i zapamiętale, razem z innymi małymi urwisami z Bottoms, a za nią biegł zawsze Pawełek, pozostawiając jej główną rolę w zabawach, w których sam bezpośrednio jeszcze nie uczestniczył. Był spokojnym, nie zwracającym na siebie uwagi dzieckiem. Ale siostra uwielbiała go. Zdawał się zawsze gorąco przejmować wszystkim, na czym jej naprawdę zależało.

Ania miała dużą lalkę, z której była bardzo dumna, choć jej zbytnio nie lubiła. Pewnego dnia ułożyła ją na kanapie i okryła do snu pokrowcem. Zapomniała o niej zupełnie. Właśnie w tym czasie Pawełek musiał ćwiczyć się w skokach z poręczy kanapy. Skoczył z trzaskiem prosto na twarz ukrytej lalki. Ania porwała się z miejsca, wydała głośny okrzyk rozpaczy i usiadła z powrotem, szlochając żałośnie. Pawełek zamarł w miejscu, bez ruchu.

— Skąd mogłem wiedzieć, że tam leży lalka, mamo. I ty nigdy byś się tego nie domyśliła — powtarzał w kółko. Póki Ania szlochała z żalu nad lalką, Pawelek siedział bezradny z rozpaczy. W końcu jej łzy wyczerpały się. Przebaczyła bratu widząc, jaki jest nieszczęśliwy. Ale w parę dni potem zadziwił ją i przeraził swoim pomysłem.

— Poświęćmy Arabellę w ofierze — powiedział. — Spalmy ją.

Ania była przerażona, ale i olśniona zarazem. Chciała zobaczyć, co on zrobi. Pawełek wybudował ołtarz z cegieł, wyciągnął trochę wiórów z korpusu nieszczęsnej Arabelli, napchał woskowymi szczątkami jej głowę, dolał kilka kropel stearyny i podpalił wszystko razem. Patrzył z ponurą satysfakcją na krople wosku, wytapiające się z roztrzaskanego czoła Arabelli i skapujące niby pot w płomienie. Dopóki wielka, głupia kukła płonęła, napawał wzrok tym widokiem w zupełnym milczeniu. W końcu rozgrzebał żar patykiem, wydobył z niego osmolone ręce i nogi lalki i potłukł je między dwoma kamieniami.

— Ofiara panny Arabelli skończona — oświadczył. — I cieszę się, że nic z niej nie pozostało.

Wstrząsnęło to Anią do głębi, choć nie była w stanie powiedzieć słowa. Zdawało się, że znienawidził lalkę namiętnie za to, że ją popsuł.

Wszystkie dzieci, a przede wszystkim Paweł, odnosiły się bardzo niechętnie do ojca i trzymały stronę matki. Morel w dalszym ciągu pił i znęcał się nad rodziną. Zdarzały się całe tygodnie, a czasem miesiące, w ciągu których przemieniał życie rodziny w piekło. Paweł nigdy nie mógł zapomnieć pewnego poniedziałkowego wieczoru, gdy wróciwszy z kółka religijnego zastał matkę z zapuchniętym i podsinionym okiem, ojca stojącego na dywaniku przed kominkiem z szeroko rozstawionymi nogami i opuszczoną głową — i Williama, który przed chwilą wrócił z pracy i stał patrząc na ojca płonącymi oczami. Gdy młodsze dzieci weszły do izby, zapadło milczenie, ale nikt ze starszych nie spojrzał w ich stronę.

William miał wargi pobladłe i pięści kurczowo zaciśnięte. Czekał, aż rodzeństwo usiądzie i uciszy się, patrząc niemo na ojca z dziecięco bezradną wściekłością i nienawiścią. Potem powiedział:

— Ty tchórzu, nie ośmieliłbyś się tego zrobić, gdybym był w domu. Morel był bliski furii. Zatoczył się w stronę syna. William był wyższy, ale Morel miał wyrobione mięśnie i był nieprzytomny z wściekłości.

— Nie ośmieliłbym się? — wrzasnął. — Nie ośmieliłbym się?... Jeszcze trochę tej twojej opieki, ty psi pachołku, a pięści sobie do krwi na tobie poobijam. Pokażę ci zaraz, poczekaj no tylko.

Morel ugiął kolana i wysunął do przodu pięść wstrętnym, niemal zwierzęcym ruchem. William stał blady z wściekłości.

— Chcesz spróbować? — powiedział spokojnie i z naciskiem. — Dobrze, ale to będzie ostatni raz, zobaczysz.

Morel podsunął się nieco bliżej, przysiadając bardziej i cofając do tyłu pięść, gotową do uderzenia. William stanął w postawie do walki. W jego . niebieskich oczach zamigotał jakiś błysk niemal tak radosny jak śmiech. Wystarczyłoby jedno słowo, a między tymi dwoma mężczyznami rozpętałaby się zacięta walka. Paweł chciał, aby się to stało. Trójka dzieci siedziała pobladła na kanapie.

— Dosyć tego, słyszycie?! — krzyknęła pani Morel twardo. — Wystarczy już tego, co tutaj było, na jeden wieczór... A ty — rzekła zwracając się do męża — popatrz na swoje dzieci.

— To ty sobie na nie popatrz, przeklęta wiedźmo! — zaklął Morel. — Cóż to ja im niby zrobiłem, chciałbym wiedzieć! Ale są jota w jotę takie same jak ty. Nauczyłaś je swoich sztuczek i sposobików... wyuczyłaś je tego wszystkiego, już ja wiem!

Nie raczyła mu odpowiedzieć. Wszyscy milczeli. Upłynęła dobra chwila, a potem Morel cisnął swoje buty pod stół i poszedł spać.

— Dlaczego mi nie pozwoliłaś dać mu nauczkę? — spytał William, gdy ojciec udał się już na górę. — Poradziłbym mu z łatwością.

— Aż miło słuchać... bić własnego ojca — odparła.

— Ojca! — powtórzył William. — Nazywasz go ojcem!

— A jednak jest nim, pomimo wszystko... toteż...

— Szkoda jednak, że mi nie pozwoliłaś. Z łatwością dałbym sobie z nim radę. .

— Co ty masz za pomysły! — krzyknęła. — Jeszcze do tego nie doszło!

— Tak uważasz? — powiedział. — Tylko do wielu gorszych rzeczy. Spójrz na siebie. Czemu nie pozwoliłaś mi porachować się z nim za to?

— Bo nie zniosłabym tego i nie wolno ci nawet o tym myśleć, rozumiesz?! — zawołała gwałtownie.

I dzieci poszły spać tej nocy nieszczęśliwe.

Gdy William zaczął dorastać, Morelowie przeprowadzili się z Bottoms do domu położonego na szczycie wzgórza i wychodzącego na dolinę, która rozciągała się przed ich oknami łagodną wypukłością, niby odwrócona koncha muszli lub niewysoki kopiec. Przed domem rósł stary, wielki jesion. Zachodni wiatr, dmąc od Derbyshire, z całą siłą uderzał w domy, a potężne drzewo jęczało pod jego naporem. Morel lubił słuchać tych głosów.

— To jak muzyka — mówił. — Kołysze mnie do snu.

Ale Pawełek, Artur i Ania nienawidzili szumu drzewa. Pawełkowi wydawał się on jakimś demonicznym głosem. Przez całą zimę, w pierwszym roku ich pobytu w nowym domu, ojciec prowadził się fatalnie. Dzieci bawiły się na ulicy, na skraju rozległej ciemnej doliny, do ósmej wieczór. Potem szły spać, a matka ich zasiadała do szycia na dole. Rozległa, otwarta przestrzeń przed domem napawała dzieci uczuciem pustki i niepokoju oraz strachem przed nocą. To właśnie szum jesionu oraz dręcząca atmosfera niezgody i waśni, jaka panowała w domu, budziły w dzieciach lęk. Jakże często Pawełek zrywał się w nocy długi czas po zaśnięciu, w jednej chwili wytrzeźwiony ze snu i świadomy dobiegających z dołu niepokojących hałasów. Słyszał grzmiący głos ojca, który wracał do domu pijany, krótkie, ostre odpowiedzi matki, a potem walenie pięścią w stół i ordynarne krzyki ojca, przechodzące stopniowo we wrzask. Nagle cały ten hałas tonął w przejmującym, powikłanym koncercie trzasków i jęków wielkiego, targanego wiatrem jesionu. Dzieci leżały przejęte, wyczekując w milczeniu chwili uciszenia się wiatru, aby usłyszeć, co robi ich ojciec. Może znów uderzył matkę? W ciemnościach wisiała groza. Wydawało się, że czai się w nich coś przeraźliwego — jakaś krwawa zbrodnia. Dzieci leżały z sercami ściśniętymi bolesnym niepokojem. Wiatr targał drzewem coraz wścieklej. Wszystkie struny wielkiej harfy jęczały, zawodziły i skowyczały przejmująco.. A potem następowała nagła, przerażająca cisza. Cisza wszędzie — za oknami i tam, na dole. Co się tam działo? Czy była to cisza zbrodni? Co on uczynił?

Dzieci leżały oddychając ciemnością. Aż wreszcie słyszały, jak ojciec zrzuca buty i swoim zwyczajem wchodzi na górę w samych tylko skarpetkach. Nasłuchiwały dalej. W końcu, jeśli wiatr na to pozwolił, dobiegało do ich uszu bębnienie wody z kranu o dno kociołka, który matka napełniała na rano — i dopiero wówczas mogły zasnąć spokojnie.

Były więc rano wesołe, a także wesołe i bardzo szczęśliwe wieczorem, gdy bawiły się tańcząc wkoło jedynej latarni, świecącej samotnie pośród ciemności. Ale w utajonym zakątku ich serc lągł się niepokój, a oczy przesłaniał mrok, kładąc się cieniem na całym ich życiu.

Pawełek nienawidził ojca. Już jako dziecko wyznawał własną, żarliwą religię.

— Spraw, aby przestał pić — modlił się co noc. — Boże, daj, aby mój ojciec umarł — modlił się bardzo często. — Nie dopuść, aby został zabity w kopalni — błagał, jeśli upłynął już podwieczorek, a ojciec nie Wrócił jeszcze z pracy do domu.

W zimowe wieczory, kiedy było zimno i wcześnie robiło się ciemno, pani Morel stawiała na stole mosiężny lichtarz i zapalała łojową świeczkę, aby oszczędzić gazu. Dzieci zjadały chleb z masłem albo z fryturą i gotowe były do zabawy na dworze. Jeśli jednak Morel nie wrócił jeszcze do domu, ociągały się niepewne i niespokojne. Świadomość, że siedzi brudny i pije po długim dniu pracy, że nie wraca do domu, aby się umyć i zjeść, ale tkwi gdzieś pijąc na pusty żołądek, nie dawała pani Morel spokoju. Jej zdenerwowanie udzielało się dzieciom. Nigdy już bowiem teraz nie przeżywała swych trosk samotnie — dzieci cierpiały z nią razem.

Pawełek też wybiegał bawić się z dziećmi. W dole, w wielkim korycie mroku, grupki małych światełek tliły się tam, gdzie były kopalnie. Kilku zapóźnionych górników pięło się ciężko pod górę po ciemnej polnej drodze. Wkrótce pojawił się stróż zapalający latarnie. Na drodze nie ukazało się już więcej górników. Ciemności zawarły się nad doliną. Praca została ukończona. Zapadł wieczór.

Pawełek wbiegał zaniepokojony do kuchni. Świeczka paliła się nadal na stole, wielki ogień płonął czerwono. Pani Morel siedziała samotnie. Na kuchennej płycie dymił rondel, nakrycie czekało na stole. Cała izba wypełniona była wyczekiwaniem... wyczekiwaniem na mężczyznę, który w swej brudnej, roboczej odzieży siedział bez obiadu o jakąś milę od domu, oddzielony ścianą ciemności, i upijał się do utraty zmysłów. Pawełek zatrzymywał się w drzwiach.

— Czy tatuś wrócił? — pytał.

— Przecież widzisz, że nie — odpowiadała pani Morel poirytowana bezsensownością pytania.

Chłopiec kręcił się bezradnie w pobliżu matki. Pani Morel wstawała i odlewała wodę z kartofli.

— Są całe czarne i zupełnie do niczego — mówiła. — Ale co to mnie właściwie obchodzi.

Nie rozmawiali z sobą wiele. Pawełek niemal nienawidził matkę za to, że martwi się, iż ojciec nie wraca prosto z pracy do domu.

— Czemu się tym denerwujesz? — pytał. — Jeśli chce gdzieś chodzić i upijać się, daj mu spokój.

— Daj mu spokój! — wybuchała pani Morel. — Łatwo ci powiedzieć: „Daj mu spokój!"

Wiedziała dobrze, że mężczyzna, który nie wraca z pracy prosto do domu, jest na najlepszej drodze, by siebie i swoją rodzinę doprowadzić do upadku. Dzieci były jeszcze małe i byt ich zależał od żywiciela rodziny. William stanowił dla niej pewną pociechę, widziała w nim bowiem podporę, na której kiedyś, za parę lat, będzie mogła się wreszcie wesprzeć, jeśli Morel zawiedzie. Ale napięta atmosfera izby w owe wieczory oczekiwania była zawsze równie męcząca.

Zegar tykał, odmierzając minuty. O szóstej nakrycie wciąż jeszcze stało na stole, obiad nadal czekał nie tknięty i ten sam nastrój wyczekiwania i niepokoju wypełniał izbę. Chłopiec nie był w stanie znieść tego dłużej. Nie był zdolny uciec na dwór i bawić się. Biegł więc do pani Inger, mieszkającej o dwa domy dalej, aby z nią pogawędzić. Sąsiadka nie miała dzieci. Jej mąż był dobry dla niej, ale pracował w sklepie i późno wracał do domu. Gdy więc tylko zobaczyła chłopca w drzwiach, wołała:

— Chodź tu, Pawełku.

Siedzieli rozmawiając, aż w pewnej chwili chłopiec zrywał się nagle, mówiąc:

— Muszę pójść i zobaczyć, czy mama nie ma dla mnie czegoś do załatwienia.

Udawał świetny humor i nie zwierzał się swojej przyjaciółce, co go gnębi. Biegł szybko z powrotem.

Morel wracał w tym okresie do domu pijany, wstrętny i ordynarny.

— O ładnej porze wracasz do domu — mówiła pani Morel.

— Co cię to obchodzi, o której wracam do domu! — wrzeszczał.

I wszyscy w domu milczeli, bo niebezpiecznie mu się było narażać. Zjadał obiad łapczywie jak zwierzę i zaledwie go skończył, odpychał naczynie od siebie, aby móc się wyciągnąć z ramionami na stole. Potem zapadał w drzemkę.

Pawełek nienawidził w takich chwilach ojca. Mała, pospolita głowa górnika, z czarnymi włosami lekko przyprószonymi siwizną, spoczywała na obnażonych ramionach, a jego brudna, zaogniona twarz z mięsistym nosem i cienkimi, rzadkimi brwiami leżała na boku w niezdrowym śnie, spowodowanym nadmiarem piwa, zmęczeniem i złością. Jeśli ktoś nagle wszedł do izby lub rozległ się jakiś inny hałas, Morel unosił głowę i wrzeszczał:

— Zaraz po łbie oberwiesz, jak nie przestaniesz mi się tu tłuc! Słyszysz, co mówię?

Te ostatnie słowa, wykrzykiwane ze straszliwą pogróżką i skierowane przeważnie do Ani, doprowadzały rodzinę do szczytu bezsilnej nienawiści i buntu przeciwko niemu.

Był wykluczony z rodzinnego życia. Nikt mu o niczym nie mówił. Dzieci, będąc same z matką, opowiadały jej o wszystkich wydarzeniach dnia, z najdrobniejszymi szczegółami. Nic nie miało dla nich istotnej wagi, póki nie powiedziały o tym matce. Ale gdy tylko ojciec wchodził do domu, wszystko się urywało. Był jak gwóźdź wbity w żywą, szczęśliwą maszynerię rodzinnego domu. Za każdym razem w pełni zdawał sobie sprawę z nagłej ciszy, jaka zapadała po jego wejściu, wiedział, że natychmiast ustaje wszelkie życie i że niechętnie go widzą. Ale sprawy zaszły już zbyt daleko, aby mogło się to zmienić.

Wiele dałby za to, żeby dzieci z nim rozmawiały, ale nie były w stanie się przemóc. Czasem pani Morel mówiła im:

— Powinniście powiedzieć o tym ojcu.

Pawełek zdobył pierwszą nagrodę w konkursie dziecinnej gazetki. Wszyscy niezmiernie cieszyli się jego sukcesem.

— Stanowczo powinieneś powiedzieć o tym ojcu, kiedy wróci do domu — rzekła pani Morel. — Wiesz, jak zawsze się gniewa i narzeka, że mu o niczym nie opowiadacie.

— Dobrze — zgodził się Pawełek. Ale wolałby wyrzec się nagrody, niż mówić o niej ojcu.

— Zdobyłem nagrodę w konkursie, tatusiu — powiedział. Morel odwrócił się do niego.

— Doprawdy, mój chłopcze? Co to był za konkurs?

— Och, nic specjalnego... o sławnych kobietach.

— A ile wynosi ta nagroda, którą dostałeś?

— To książka.

— O, doprawdy?

— O ptakach.

— Ho... ho!

I na tym koniec. Było niemożliwe, aby między ojcem i którymś z członków rodziny nawiązała się jakaś rozmowa. Był im zupełnie obcy. Wyparł się Boga.

Jedynymi momentami, w których włączał się znów w życie swoich bliskich, były chwile, kiedy pracował i czuł się ze swego zajęcia zadowolony. Bywało, że wieczorem łatał buty albo lutował garnek, czy też naprawiał swoją manierkę. Zawsze chciał mieć wtedy wielu pomocników, a i dzieci to lubiły. Łączyła je z nim wówczas ta wspólna praca, przy której stawał się znów sobą.

Był dobrym, niezwykle zręcznym rzemieślnikiem i miał zwyczaj cały czas śpiewać przy robocie, jeśli tylko był w dobrym humorze. Zdarzały się całe okresy, miesiące i niemal lata, w ciągu których był stale rozdrażniony i trudno z nim było wytrzymać. Aż nagle znów stawał się wesoły. Przyjemnie było wtedy patrzeć na niego, jak biegł do zlewu z rozpalonym do czerwoności kawałkiem żelaza.

— Z drogi... z drogi! — wołał.

Kuł potem młotkiem miękki, żarzący się czerwono metal na kowadle, nadając mu pożądany kształt. Albo siedział, całkowicie pochłonięty swą robotą, i lutował. Dzieci przyglądały się z radością, jak roztopiony metal spływa gwałtownie na koniec kolby do lutowania, podczas gdy izba wypełniała się zapachem spalonej żywicy i gorącej cyny. Morel zaś siedział przez chwilę w pełnym skupienia milczeniu. Łatając buty zawsze śpiewał, zachęcony do tego radosnym stukiem młotka. I był nieomal szczęśliwy, gdy wstawiał wielkie laty w swych grubych roboczych spodniach, co często sam robił uważając, że są za brudne i ze zbyt twardego materiału, aby mogła je naprawiać żona.

Ale najwięcej radości miały dzieci wtenczas, gdy sporządzał zapalniki. Morel przynosił ze strychu wiązkę długich, mocnych słomek. Wygładzał je ręką, aż każda lśniła niczym złota rurka, i ciął je na sześciocalowe kawałki, zostawiając, o ile to było możliwe, na końcu każdej z nich kolanko. Miał zawsze wspaniale wyostrzony nóż, którym mógł równo odcinać słomki, nie uszkadzając ich. Usypywał potem na środku stołu górkę prochu, tworzącą mały kopczyk czarnych ziarenek na wyszorowanej do białości desce. Przygotowywał i ucinał słomki, Pawełek zaś i Ania napełniali je prochem, a potem zatykali. Pawełek lubił patrzeć, jak czarne ziarenka spływają wzdłuż rowka w jego dłoni do otworu słomki i sypią się wesoło w dół, póki nie napełni się cała łodyżka. Zaklejał wówczas otwór odrobiną mydła, które nabierał końcem paznokcia u wielkiego palca z przygotowanego na spodku kawałka — i zapalnik był gotów.

— Patrz, tatusiu — mówił.

— Dobrze zrobione, synku — chwalił Morel, który w stosunku do swego drugiego syna był szczególnie hojny w pieszczotliwych nazwach. Pawełek wkładał zapalnik do puszki po prochu, przygotowanej na następny ranek, aby Morel mógł zabrać ją do kopalni i użyć do odstrzału, który powinien był rozsadzić ogromny kawał węglowej ściany.

W czasie tej pracy Artur, który nadal bardzo lubił ojca, stał oparty o poręcz krzesła Morela i prosił:

— Opowiedz nam, jak tam jest na dole w kopalni, tatusiu. Morel bardzo to lubił.

— No więc, jest tam u nas taki mały konik, którego nazywamy Taffy — zaczynał swą opowieść. — I nie macie pojęcia, co z niego za spryciarz.

Morel opowiadał w ciepły, bezpośredni sposób. Słuchając go widziało się niemal własnymi oczyma różne zabawne sztuki Taffy'ego.

— Taffy to kasztanek — opowiadał dalej — nie bardzo duży. Włazi sobie do stajni dzwoniąc łańcuchem i słyszysz, jak zaczyna kichać.

— Hej tam, Taffy — mówisz do. niego wtedy — przyznaj się, czemu tak kichasz? Może chciałbyś pociągnąć niuch tabaki, co? No, jak tam, stary?

— A on kicha znowu. A potem parska i ociera ci się łbem o rękaw, ten stary chytrus.

— No więc, czego chcesz, Taffy? — pytasz go znowu.

— A czego on chce? — nigdy nie wytrzymywał Artur.

— Chce powąchać trochę tabaki, króliczku.

Historyjka o Taffy'm mogła się tak wlec bez końca i wszyscy lubili jej słuchać.

Czasem zaczynało się nowe opowiadanie.

— Pomyśl, co mi się zdarzyło, złotko. Idę nałożyć swoją kurtkę w porze śniadania, a tu coś biegnie mi w górę po ramieniu. Cóż by to jak nie mysz!

— Hej tam, a to co takiego? — krzyczę. I ledwie zdążyłem ją jeszcze złapać za ogon.

— Czy ją potem zabiłeś?

— A jakże, bo to prawdziwe utrapienie z tymi myszami. Aż się u nas roi od nich.

— A co one jedzą?

— Ziarnka zboża, które konie upuszczą z pyska... albo włażą ci do kieszeni, w której trzymasz śniadanie, jeśli do tego dopuścisz... Choćbyś nie wiem gdzie powiesił kurtkę, wszędzie się wkręcą te małe, utrapione myszyska.

Te przyjemne wieczory zdarzały się tylko wtedy, gdy Morel miał jakąś robotę w domu. Kładł się wówczas bardzo wcześnie spać, często nawet przed dziećmi. Nie miał już po co dłużej zatrzymywać się na dole, gdy skończył swoje naprawy i z trudem przesylabizował nagłówki w gazecie.

Dzieci zaś czuły się w pełni bezpieczne dopiero wtedy, gdy ojciec znalazł się w łóżku. Leżały wówczas i gawędziły półgłosem przez jakiś czas, aż nagle zrywały się na widok światełek przesuwających się niespodzianie po suficie, a rzucanych przez lampy kołyszące się w rękach górników, gdy mijali w ciemnościach ich dom, wędrując na dziewiątą do kopalni, na nocną szychtę. Dzieci przysłuchiwały się głosom mężczyzn i wyobrażały ich sobie, jak zanurzają się w ciemną dolinę. Czasem podbiegały do okna i obserwowały grupkę światełek, jak przesuwały się przez pola, coraz niklejsze, aż wreszcie ginęły w ciemnościach. Jakaż to była rozkosz wskoczyć potem do łóżka i zagrzebać się mocno w ciepłej pościeli!

Pawełek był dzieckiem wątłym i skłonnym do bronchitów. Reszta dzieci nigdy nie chorowała. Okoliczność ta była więc jeszcze jednym powodem do okazywania mu przez matkę szczególnych względów. Pewnego dnia wrócił do domu chory. Ale nie była to rodzina, w której robiłoby się w takich razach wielkie ceregiele.

— Co ci jest? — krótko spytała matka.

— Nic — odpowiedział. Nie jadł jednak obiadu.

— Ponieważ nie zjadłeś obiadu, nie możesz iść do szkoły — powiedziała pani Morel.

— Dlaczego? — zapytał.

— Już ja wiem dlaczego.

Po obiedzie wyciągnął się więc na kanapie, na miękkich kretonowych poduszkach, które wszystkie dzieci tak bardzo lubiły. Zapadł w lekką drzemkę. Pani Morel prasowała. Wsłuchiwała się przy tym w niespokojny szmer dobywający się przy oddechu z jego piersi. Znów ocknęło się w jej sercu dawne, niemal obezwładniające uczucie dla niego. Nie spodziewała się kiedyś, że będzie żył. Ale wbrew temu, jego młode ciało odznaczało się jakąś ogromną, rzadko spotykaną żywotnością. Być może byłoby dla niej pewną ulgą, gdyby umarł w niemowlęctwie. W uczuciu jej do niego zawierała się bowiem zawsze pewna domieszka lęku i niepokoju.

Pawełek drzemiąc, na pół świadomie zdawał sobie sprawę ze stuku żelazka, odstawianego na blaszaną podstawkę, oraz z jego głuchych uderzeń o deskę przy prasowaniu. Ocknąwszy się, otworzył oczy i ujrzał matkę stojącą na dywaniku przed kominkiem, z gorącym żelazkiem zbliżonym do policzka, by wypróbować temperaturę. Jej spokojna twarz, z ustami zaciśniętymi mocno wskutek długich lat cierpień, rozczarowań i wyrzeczeń, z nosem leciutko skrzywionym na jedną stronę i niebieskimi oczami, niezwykle młodymi, bystrymi i pełnymi ciepła, wzbudziła w sercu chłopca falę gorącej miłości. W chwilach takiego spokoju matka wydawała mu się dzielna i pełna życia, ale jednocześnie jak gdyby pozbawiona należnego jej w życiu stanowiska. Chłopca boleśnie raniła świadomość, że życie nie przyniosło matce żadnego zadośćuczynienia. Zdawał sobie sprawę, że nie może jej pomóc, i cierpiał w poczuciu własnej bezsilności, ale zarazem rodził się w jego sercu bunt i stały, cierpliwy protest. Było to najistotniejszym sensem jego dzieciństwa.

Splunęła na żelazko i kropelka śliny odskoczyła z sykiem, a potem potoczyła się w dół po ciemnej, błyszczącej podstawie. Pani Morel przyklękła i zaczęła energicznie wycierać żalazko o gruby płócienny spód dywanika leżącego przed kominkiem. Padał na nią ciepły blask ognia. Pawełek lubił patrzeć, jak kucała przechylając głowę na bok. Jej ruchy były zręczne i szybkie. Obserwowanie jej sprawiało mu żywą przyjemność. Nigdy, w żadnym jej ruchu dzieci nie widziały najmniejszego błędu. W izbie było ciepło i wypełniał ją zapach świeżo prasowanej bielizny. Wkrótce przyszedł pastor i zaczął stłumionym głosem rozmawiać z matką.

Pawełek długo potem leżał w łóżku, dręczony bronchitem. Nie przejmował się tym zbytnio. Widocznie tak być musiało, nie było więc sensu bić teraz głową o mur. Bardzo lubił późne wieczory, kiedy po ósmej gaszono światło i mógł patrzeć na płomyki skaczące w ciemnościach po ścianach i po suficie oraz obserwować wielkie, chwiejne cienie miotające się po pokoju, jak gdyby było w nim pełno ludzi prowadzących z sobą w milczeniu zaciekłą walkę.

Idąc spać, ojciec zaglądał do pokoju chorego. Był niezwykle czuły, gdy ktoś w domu zachorował. Ale psuł chłopcu nastrój.

— Czy już śpisz, kochanie? — pytał Morel łagodnie.

— Nie. Czy mama przyjdzie?.

— Właśnie kończy składać ubrania. Czy ci czego potrzeba?

— Nie, niczego. Ale czy już niedługo przyjdzie?

— Już zaraz, króliczku.

Ojciec stał przez parę minut niezdecydowanie na dywaniku przed kominkiem. Czuł, że syn nie pragnie jego towarzystwa. Podchodził wreszcie do schodów i wołał ha żonę:

— Dziecko czeka na ciebie. Jak długo jeszcze tam będziesz?

— Póki nie skończę, na miłość boską! Powiedz mu, żeby spał.

— Matka mówi, żebyś już spał — powtarzał ojciec Pawełkowi łagodnie.

— Ale ja chcę, żeby ona przyszła — upierał się chłopiec.

— On mówi, że nie uśnie, póki nie przyjdziesz — wołał Morel z góry schodów.

— Mały głuptas! Już niedługo przyjdę! I przestań krzyczeć na schodach. Są jeszcze inne dzieci w domu.

Morel wracał do syna i pochylał się nad ogniem płonącym na kominku. Ogromnie lubił ogień.

— Matka obiecała, że już niedługo przyjdzie — mówił.

Ociągał się z wyjściem w nieskończoność. Chłopiec zaczynał się denerwować. Obecność ojca zwiększała jego rozdrażnienie wywołane chorobą. Wreszcie Morel, który przez dłuższą chwilę stał i patrzył na syna w milczeniu, mówił miękko:

— Dobranoc, kochanie.

— Dobranoc — odpowiadał Pawełek odwracając się z ulgą, że wreszcie zostaje sam.

Pawełek bardzo lubił spać razem z matką. Wbrew temu, co mówią higieniści, sen staje się jeszcze większą przyjemnością, jeżeli dzieli się go z osobą kochaną. Ciepło, poczucie bezpieczeństwa i spokój ducha oraz kojąca bliskość owej drugiej osoby tak mocno splatają się przez sen, że ogarnia on wówczas całkowicie i duszę, i ciało ożywczym wypoczynkiem. Pawełek leżał obok matki i spał, i wracał do zdrowia. Ona zaś zasypiała jak zawsze z trudem i dopiero po pewnym czasie zapadała w głęboki sen, który zdawał się przywracać jej utraconą wiarę w życie.

W czasie rekonwalescencji Pawełek siadywał na łóżku i patrzył na porośnięte zimową sierścią konie, które jadły siano z ustawionych na polu koryt rozsypując je na wydeptanym, żółtym śniegu. Widział wracających gromadnie do domów górników. Ich drobne, czarne figurki wlokły się powoli, małymi grupkami poprzez białe pola. Potem zapadał wieczór i spowijał ziemię ciemnobłękitnym oparem wznoszącym się sponad śniegu.

Podczas rekonwalescencji wszystko było niezwykłe. Płatki śniegu, pojawiające się niespodziewanie na szybie, przywierały do niej przez chwilę, niczym jaskółki, a potem znikały nagle i tylko kropla wody ściekała wolno po szkle. Płatki śniegu wypadały chmarą zza węgła domu jak gołębie. Daleko, poprzez szerokość całej doliny, pełzł niepewnie mały, czarny pociąg wśród ogromnej, białej pustki.

W tym czasie Morelom bardzo źle się powodziło i dzieci były uszczęśliwione, jeśli mogły w jakiś sposób pomóc rodzicom. W lecie Ania, Pawełek i Artur wybiegali wczesnym rankiem na grzyby i w mokrej trawie, spośród której podrywały się skowronki, upatrywali białych, zabawnie nagich kapelusików, przykucniętych ukradkiem w zielonej gęstwinie. Jeśli udało im się zebrać pół funta, wracali uszczęśliwieni. Była to potrójna radość: znajdowania, otrzymywania czegoś bezpośrednio z rąk natury i dopomagania rodzicom.

Ale najważniejszym plonem, poza kłosami zbieranymi na zupę, były jeżyny. Pani Morel musiała co sobota kupować owoce na świąteczny budyń, a poza tym bardzo lubiła jeżyny. Pawełek i Artur przeszukiwali więc wytrwale zarośla, zagajniki i stare kamieniołomy, póki można było jeszcze znaleźć choć trochę jeżyn, i wyruszali na takie wyprawy regularnie, w końcu każdego tygodnia. W tej okolicy, zapełnionej górniczymi osiedlami, jeżyny stały się niemal rzadkością. Ale Pawełek zapuszczał się w dalekie okolice. Lubił przyrodę i chętnie błądził pośród zarośli i krzewów. Równocześnie zaś nie potrafiłby wrócić do domu, do matki, z pustymi rękami. Wiedział, że byłoby to dla niej rozczarowanie, wolałby więc raczej umrzeć, aniżeli do tego dopuścić.

— Na litość boską! — wołała matka, gdy chłopcy wracali do domu późno, śmiertelnie zmęczeni i głodni. — Gdzieście byli tak długo?

— Bo widzisz, mamo — mówił Pawełek — nigdzie nie mogliśmy znaleźć jeżyn, więc poszliśmy aż do Misk Hills. Ale popatrz no tylko!

Zaglądała do koszyka.

— Jakie ładne! — wołała.

— I jest ich chyba przeszło dwa funty... prawda? Będzie przeszło dwa funty?

Ważyła koszyk na ręku.

— Tak — mówiła z wahaniem.

Pawełek wydobywał wtedy gałązkę okrytą owocami. Zawsze przynosił jej jedną małą gałązkę, najładniejszą, jaką mógł znaleźć.

— Śliczna — mówiła owym szczególnym tonem, jakiego używają kobiety przyjmując miłosne podarki.

Chłopiec wędrował całymi dniami i robił wiele mil, ale wolał to, niż uznać się za pokonanego i wrócić do domu z pustymi rękami. Matka zupełnie nie zdawała sobie z tego sprawy, dopóki był jeszcze mały. Była matką wciąż wyczekującą dnia, gdy jej dzieci dorosną. I William absorbował ją najbardziej.

Gdy jednak William zaczął jeździć do Nottingham i mało przebywał w domu, matka obrała sobie Pawła za towarzysza. Był on podświadomie zazdrosny o brata, tak samo zresztą jak William o niego. Pomimo to byli dobrymi przyjaciółmi.

Zażyła przyjaźń pani Morel z drugim z kolei synem była subtelniejsza i bardziej skomplikowana, choć może nie tak gorąca jak ze starszym. Zgodnie z utartym zwyczajem Pawełek w każde piątkowe popołudnie chodził odbierać zarobki Morela. Górnicy z wszystkich pięciu kopalń otrzymywali wypłatę w piątki — ale nie indywidualnie. Wszystkie pieniądze zarobione przez załogi poszczególnych ganków były przekazywane głównemu sztygarowi jako kontraktorowi, który z kolei rodzielał je pomiędzy górników w oberży albo u siebie w domu. W piątkowe popołudnia lekcje w szkołach kończyły się wcześniej, aby dzieci zdążyły odebrać pieniądze. Wszystkie z kolei dzieci Morelów, a więc William, potem Ania, a w końcu Pawełek, chodziły po pieniądze w każdy piątek po południu, póki same nie poszły do pracy. Pawełek wyruszał tam zazwyczaj o pół do czwartej, z małym perkalowym woreczkiem w kieszeni. Na wszystkich ścieżkach widać było zdążające do kantoru kobiety, dziewczęta, dzieci oraz mężczyzn.

Biura były porządne i mieściły się w nowym budynku z czerwonej cegły, podobnym niemal do jakiejś rezydencji i stojącym na gruntach przedsiębiorstwa, w samym końcu Greenhill Lane. Poczekalnia urządzona była w długim, pustym hallu, wyłożonym niebieską cegłą, z rzędem ławek biegnących wzdłuż ścian. Tu siedzieli oczekujący wypłaty górnicy, w swoich brudnych roboczych ubraniach. Wyjeżdżali w te dni wcześniej na powierzchnię. Kobiety i dzieci krążyły zazwyczaj powoli po wysypanych czerwonym żwirem ścieżkach. Pawełek za każdym razem dokładnie oglądał brzegi trawników oraz długi, porośnięty trawą nasyp, rosły tam bowiem maleńkie bratki i niezapominajki. Wokoło rozlegał się gwar licznych głosów. Kobiety przychodziły wystrojone w odświętne kapelusze, dziewczęta rozmawiały głośno między sobą. Tu i ówdzie przebiegał jakiś mały piesek. Zielone zarośla otaczały cały ów teren milczącym kręgiem.

Po jakimś czasie z wnętrza budynku rozlegało się wołanie: — Spinney Park... Spinney Park! — Wszyscy ludzie ze Spinney Park kierowali się do środka. Gdy nadeszła kolej wypłaty dla Bretty, Pawełek wchodził wraz z innymi. Kasa mieściła się w maleńkim pokoiku przedzielonym przez środek kontuarem, za którym stali dwaj mężczyźni — pan Braithwaite i jego pomocnik, pan Winterbottom. Pan Braithwaite był wielkim mężczyzną, o surowym patriarchalnym wyglądzie, z białą, nieco rzadką brodą. Szyję miał zazwyczaj okręconą ogromną jedwabną chustą, choć z wyjątkiem upalnych dni lata płonął tu nieodmiennie na kominku wielki ogień. Okna były szczelnie zamknięte. Czasami w zimie rozgrzane do niemożliwości powietrze paliło w gardle ludzi przybywających wprost z dworu. Pan Winterbottom był mały, gruby i zupełnie łysy. Robił uwagi, które nie były zbyt dowcipne, podczas gdy jego zwierzchnik udzielał górnikom patriarchalnych napomnień.

Pokój zapełniali górnicy w roboczej odzieży, mężczyźni, którzy byli, już w domu i przebrali się, kobiety oraz kilkoro dzieci. Kręcił się też zazwyczaj przynajmniej jeden pies. Pawełek był drobny i mały, często więc zdarzało się, że stał na końcu, schowany za nogami górników i przyparty tak blisko kominka, że żar nieomal przypiekał mu skórę. Znał na pamięć porządek nazwisk na liście, która ułożona była podług numerów załóg w szybie.

— Holliday! — rozlegał się donośny głos pana Braithwaite'a. Pani Holliday występowała milcząco naprzód, odbierała pieniądze i usuwała się na bok.

— Bower... Jan Bower!

Nieduży chłopiec zbliżał się do kontuaru. Pan Braithwaite, wielki i gniewny, mierzył go posępnym wzrokiem spoza binokli.

— Jan Bower! — powtarzał.

— To ja — mówił chłopiec.

— Jak to?! Miałeś przecież zawsze zupełnie inny nos niż dzisiaj — ciągnął okrągły pan Winterbottom, zaglądając w dół poprzez kontuar. Ludzie chichotali przypominając sobie Jana Bowera, seniora.

— Czemu twój ojciec nie przyszedł? — pytał pan Braithwaite doniosłym i majestatycznym głosem.

— Źle się czuje — piszczał chłopiec.

— Powinieneś mu powiedzieć, żeby mniej pił — orzekał dostojny kasjer.

— I nie martw się, jeśli za te rady oberwiesz kopniaka — odzywał się jakiś drwiący głos z tyłu. Wszyscy się śmieli. Wielki i dostojny kasjer patrzył w dół na następny arkusz.

— Fred Pilkington! — wywoływał dalej obojętnym głosem. Pan Braithwaite był poważnym wspólnikiem w firmie.

Pawełek wiedział, że jego kolej wypada o dwa nazwiska dalej i serce zaczynało łomotać mu w piersiach. Był przyparty do kominka. Spodnie parzyły go. Nie miał jednak nadziei, aby udało mu się przepchnąć przez zwarty mur mężczyzn.

— Walter Morel! — rozlegał się donośny głos.

— Jestem — piszczał Pawełek, mały i bezradny.

— Morel... Walter Morel! — powtarzał kasjer trzymając wielki oraz wskazujący palec na liście i gotów zaraz przesunąć je dalej.

Paweł cierpiał straszliwe tortury, ale nie mógł czy też nie śmiał głośno zawołać. Plecy mężczyzn zasłaniały go zupełnie. Wówczas pan Winterbottom przybywał mu na ratunek.

— On jest w pokoju. No, gdzież się podziewa ten chłopak Morela? Gruby, czerwony, łysy człowieczek rozglądał się wkoło przenikliwymi oczami. Pokazywał w stronę kominka. Górnicy oglądali się, rozsuwali na boki i odsłaniali chłopca.

— Otóż on! — mówił pan Winterbottom. Pawełek podchodził do kontuaru.

— Siedemnaście funtów, jedenaście szylingów i pięć pensów.

— Czemu nie odpowiadasz, jak się ciebie wywołuje? — mówił pan Braithwaite. Rzucał z brzękiem woreczek z pięcioma funtami w srebrze na kontuar obok listy wypłat, a potem delikatnym, zgrabnym ruchem chwytał piramidkę z dziesięciu jednofuntowych złotych monet i kładł ją obok srebra. Złoto ześlizgiwało się lśniącym strumyczkiem na papier. Gdy kasjer skończył odliczać pieniądze, chłopiec popychał je po kontuarze do pana Winterbottoma, który odciągał należność za czynsz i za narzędzia. Tu znów rozpoczynały się cierpienia Pawełka.

— Szesnaście i sześć — mówił pan Winterbottom.

Chłopiec był zbyt podniecony, aby mógł liczyć. Wypychał naprzód kilkanaście sztuk srebra oraz pół suwerena.

— Czy wiesz, ile mi tu dałeś? — pytał pan Winterbottom.

Chłopiec patrzył na niego, ale nie odzywał się. Nie miał najmniejszego pojęcia, ile dał pieniędzy.

— Czy nie masz języka w ustach?

Pawełek zagryzał wargi i popychał naprzód jeszcze trochę srebra.

— Czy nie uczą was liczyć w szkole? — pytał znów pan Winterbottom.

— Niczego, prócz algebry i francuskiego — odzywał się jakiś górnik.

— A poza tym arogancji i bezczelności — dodawał inny.

Pawełek narażał następnego w kolejce górnika na czekanie. Drżącymi palcami zgarniał monety do woreczka i wyślizgiwał się z pokoju. Cierpiał przy tego rodzaju okazjach wręcz potępieńcze męki.

Ulga, jaką odczuwał, gdy wydostał się na dwór i szedł Mansfield Road, była bezbrzeżna. Na murze otaczającym park zielenił się mech. Złociste i białe kury dziobały spokojnie pod jabłoniami rosnącymi w przydrożnym sadzie. Górnicy wracali do domów długą, wijącą się strużką. Chłopiec wędrował nieśmiało przy samym murze. Znał wielu górników, ale nie mógł ich rozpoznać pod warstwą brudu. I było to dla niego nową męczarnią.

Kiedy wszedł do „Nowej gospody" w Bretty, ojca jeszcze nie było. Właścicielka, pani Wharmby, znała Pawełka. Jego babka, matka Morela, była jej przyjaciółką.

— Twój ojciec jeszcze nie przyszedł — powiedziała owym szczególnym, trochę uszczypliwym i trochę protekcyjnym tonem kobiety mającej do czynienia niemal wyłącznie z samymi mężczyznami. — Usiądź sobie i zaczekaj.

Pawełek usiadł na brzeżku ławki w barze. Kilku górników „rozliczało się" dzieląc pieniądze w kącie sali. Co chwila wchodzili nowi. Wszyscy patrzyli na chłopca, ale nie odzywali się do niego. W końcu wszedł Morel. Wbiegł z werwą, wyróżniając się swym wyglądem pomimo warstwy brudu.

— Halo! — zawołał do syna z pewną czułością w głosie. — Długo na mnie czekasz? Może się czegoś napijesz albo coś zjesz?

Pawełek, jak cała reszta rodzeństwa, wychowany był na zaciętego wroga alkoholu, a pijąc lemoniadę na oczach tylu mężczyzn cierpiałby bardziej, niż gdyby mu wyrywano ząb.

Gospodyni zmierzyła go wzrokiem od stóp do głów, z pewną dozą litości, a zarazem niechęci dla jego niezłomnych, purytańskich zasad. Pawełek wracał do domu posępny. Otwierał drzwi w milczeniu. Piątek był dniem pieczenia chleba i zawsze czekała na niego ciepła bułeczka. Matka położyła ją przed nim na stole.

Obrócił się ku niej nagle z wściekłością. Jego oczy pałały.

— Nie pójdę więcej do kantoru — powiedział.

— Czemuż to? Co się stało? — spytała matka, zdumiona. Jego nagłe napady pasji bawiły ją raczej.

— Nie pójdę tam więcej — oświadczył zdecydowanie.

— Och, jak sobie chcesz, powiedz tylko o tym ojcu. Żuł swoją bułkę, jak gdyby z wstrętem.

— Nie pójdę... nie pójdę już więcej po pieniądze.

— No, to któreś z dzieci Carlinów będzie mogło chodzić. Z pewnością ucieszą się z sześciu pensów, które im się dostaną.

Tych sześć pensów było jedynym dochodem Pawełka. Wydawał je prawie całkowicie na prezenty urodzinowe, ale pomimo wszystko był to prawdziwy dochód i Pawełek cenił go sobie bardzo. A jednak...

— Mogą je sobie brać — powiedział. — Nie zależy mi na nich.

— To doskonale — rzekła matka. — Ale nie musisz chyba wyładowywać swoich złych humorów na mnie.

— Są wstrętni i ordynarni. Tak właśnie, wstrętni i ordynarni. Nie pójdę już tam więcej. Pan Braithwaite nie wymawia „r", a pan Winterbottom mówi „one byli".

— I dlatego nie chcesz tam więcej chodzić? — uśmiechnęła się pani Morel.

Chłopiec siedział przez chwilę w milczeniu, z pobladłą twarzą, pocienniałymi oczami i pełen wściekłości. Matka spokojnie wykonywała dalej . ,voje gospodarskie czynności nie zwracając na niego uwagi.

— Zawsze tak staną przede mną, że się nie mogę przedostać.

— No dobrze, synku, ale wystarczyłoby przecież ich przeprosić — odparła.

— A poza tym Alfred Winterbottom mówi: „Czego was tam uczą w szkole".

— Sam się w niej wiele nie nauczył — odparła pani Morel — to fakt... ani zachowania, ani rozumu. A ten swój spryt to już ma wrodzony.

Tak więc ułagodziła po swojemu jego wzburzenie. Przesadna wrażliwość syna przejmowała ją głębokim niepokojem. Czasem zaś pasja ziejąca z jego oczu budziła w niej odzew i wyzwalał się drzemiący w jej duszy bunt, ku jej własnemu zdumieniu.

— Jaka była wypłata? — spytała.

— Siedemnaście funtów, jedenaście szylingów i pięć pensów, a potrąceń szesnaście i pół szylinga — odparł chłopiec. — To był dobry tydzień. I tylko pięć szylingów potrąceń na ojca.

Wiedziała więc dokładnie, ile zarobił mąż, i mogła kazać mu się wyliczać, gdy dawał jej za mało pieniędzy. Morel utrzymywał zawsze w tajemnicy wysokość tygodniowej wypłaty.

Piątek był dniem pieczenia i dniem targowym. Ustalone już było raz na zawsze, że Pawełek zostaje wtedy w domu i dogląda pieczenia. Lubił siedzieć spokojnie i rysować lub czytać! Miał duże zamiłowanie do rysunków. Ania wybiegała zawsze w piątki na jakieś spotkania, Artur, jak co dzień, bawił się z dziećmi, Pawełek był więc zupełnie sam w domu.

Pani Morel bardzo lubiła robić zakupy na targu. Na niedużym placu targowym, położonym na szczycie wzgórza, na skrzyżowaniu czterech dróg — z Nottingham, Derby, Ilkeston i Mansfield — rozstawionych było wiele straganów. Plac targowy pełen był kobiet, a ulice zapchane mężczyznami. Aż dziwne było widzieć tylu mężczyzn na ulicach. Pani Morel kłóciła się ze swoją stałą dostawczynią koronek, współczuła sprzedawcy owoców (biednemu poczciwinie, mającemu żonę ladaco), żartowała z handlarzem ryb, znanym huncwotem, ale bardzo zabawnym człowiekiem, osadzała na właściwym miejscu przekupnia sprzedającego linoleum, była oziębła dla kramarza handlującego rozmaitą galanterią i dopiero na samym końcu szła do sprzedawcy porcelany, gdzie wabił ją albo raczej wabiły bławatki wymalowane na małym fajansowym półmiseczku. Teraz stawała się chłodna i uprzejma.

— Ciekawa jestem, ile kosztuje ten mały półmiseczek?

— Siedem pensów, jak dla pani.

— Dziękuję uprzejmie.

Odstawiła półmiseczek z powrotem i odeszła. Ale nie mogła opuścić targu bez niego. Zawróciła więc do miejsca, gdzie garnuszki i naczynia obojętnie spoczywały na ziemi, i ukradkiem spojrzała na półmiseczek udając, że patrzy w zupełnie przeciwnym kierunku.

Była drobną, ruchliwą panią, w czepku i czarnym kostiumie. Jej czepek miał już rok, co bardzo martwiło Anię.

— Mamo — błagała dziewczynka. — Nie noś już tego straszydła.

— A cóż mam innego nosić? — cierpko odpowiadała matka. — Uważam zresztą, że czepek jest jeszcze zupełnie dobry.

Czepek miał pióra, kiedy był nowy, potem kwiaty, a teraz zdobiła go już tylko czarna koroneczka i trochę dżetu.

— Wygląda mocno zniszczony — mówił Pawełek. — Czy nie mogłabyś jakoś odświeżyć tego stracha na wróble?

— Obawiam się, że oberwiesz po głowie za bezczelność — odpowiadała pani Morel i dumnie związywała wstążki czarnego czepeczka pod brodą.

Raz jeszcze spojrzała na półmiseczek. Zarówno ona, jak jej wróg — sprzedawca garnków — mieli oboje to samo kłopotliwe uczucie, jak gdyby coś zawisło pomiędzy nimi. Nagle handlarz zawołał:

— Chce go pani za pięć pensów?

Zaskoczyło ją to. Coś jej zaciążyło na sercu, ale schyliła się i wzięła półmisek do ręki.

— Kupię go — rzekła.

— Zrobi mi pani tę łaskę, co? — krzyczał przekupień. — Powinna pani popluć na niego, jak się to robi na szczęście, kiedy coś z nieba spadnie.

Pani Morel chłodno wręczyła mu pięć pensów.

— Wcale nie uważam, żeby mi go pan darowywał — powiedziała. — Nie sprzedawałby go pan za pięć pensów, gdyby pan nie chciał.

— W tej piekielnej, zapadłej dziurze człowiek się. czuje szczęśliwy, jeśli mu się uda coś wypchnąć, choćby za darmo — mruknął.

— Tak. Bywają w życiu złe i dobre okresy — rzekła pani Morel.

Ale wybaczyła przekupniowi. Stali się przyjaciółmi.. Nie krępowała się już teraz oglądać i brać do ręki jego towaru. Była więc zadowolona.

Pawełek czekał na nią w domu. Jej powrót zawsze cieszył go niezmiernie. Była wtedy zazwyczaj we wspaniałym nastroju — triumfująca, zmęczona, obładowana paczkami i podniesiona na duchu. Usłyszał jej szybkie, lekkie kroki przy drzwiach i podniósł głowę znad swojej pracy.

— Och! — westchnęła uśmiechając się do niego od progu.

— Ależ jesteś obładowana! Słowo daję! — zawołał odkładając pędzel.

— Ano tak! — westchnęła chwytając ustami powietrze. - Ta bezwstydna Ania obiecywała, że po mnie wyjdzie. Co za ciężar!

Upuściła siatkę i pakunki na stół.

— Czy chleb już gotów? — spytała, podchodząc do pieca.

— Ostatni bochenek dochodzi — odparł. — Możesz nie zaglądać. Nie zapomniałem o nim.

— Ach, ten handlarz garnkami! — mówiła zamykając drzwiczki pieca. — Pamiętasz, jak ci opowiadałam, co to za niegodziwiec? Wiesz, doszłam do wniosku, że wcale nie jest taki zły.

— Tak myślisz?

Chłopiec okazywał jej żywe zainteresowanie. Zdjęła swój czarny czepeczek.

— Tak, wydaje mi się, że trudno mu jest coś zarobić... Cóż, wszyscy się dziś na to skarżą... dlatego jest taki nieznośny.

— Ja bym też był taki — powiedział Pawełek.

— Ha, trudno mu się dziwić! I sprzedał mi... jak myślisz, za ile mi to sprzedał?

Wydobyła półmiseczek ze strzępów gazety i stała przyglądając mu się z radością.

— Pokaż! — zawołał Pawełek.

Stali obok siebie, wpatrując się z zachwytem w jej nowy nabytek.

— Strasznie lubię bławatki na porcelanie — powiedział Pawełek.

— O tak... pomyślałam sobie przy tym o imbryczku, który od ciebie dostałam.

— Szyling i trzy pensy — ocenił Pawełek.

— Pięć pensów!

— To darmo, mamo!

— Chyba tak. Wiesz, że umknęłam z nim niemal chyłkiem. Ale to i tak była rozrzutność z mojej strony i nie mogłabym sobie pozwolić ani na pensa więcej. Nie musiałby mi przecież tego sprzedawać, gdyby naprawdę nie chciał.

— Nie, na pewno nie — potwierdził Pawełek i pocieszali się tak wzajemnie, aby pozbyć się niemiłego wrażenia, że przekupień został przez panią Morel obrabowany.

— Możemy podawać w nim konfitury — powiedział Pawełek.

— Albo krem... albo galaretkę — rzekła matka.

- Albo rzodkiewki i sałatę — zaproponował z kolei.

— Tylko nie zapomnij o chlebie! — przypomniała mu głosem wezbranym radością.

Pawełek zajrzał do pieca i poklepał bochenek od spodu.

— Gotów! — zawołał podając go matce. Poklepała go także.

— Tak — potwierdziła zabierając się do wypakowywania torby. — Ach, cóż ze mnie za obrzydliwa rozrzutnica! Pewna jestem, że skończę pod płotem.

Podskoczył do niej ochoczo, zaciekawiony, co ją skusiło tym razem. Odwinęła następny arkusz gazety i oczom Pawełka ukazały się flance bratków i purpurowych stokrotek.

— Cztery pensy! —pożaliła się.

— Jak tanio! —zawołał.

— Tak, ale właśnie w tym tygodniu nie stać mnie było na to jeszcze bardziej niż kiedykolwiek.

— Są śliczne! — wykrzyknął.

— Prawda? — zawołała pozwalając się ponieść radości. — Spójrz, Pawełku, na ten żółty kwiatuszek... jest zupełnie podobny do twarzy jakiegoś staruszka!

— Tak! — przyznał Pawełek schylając się, aby powąchać kwiatki. — I jak ślicznie pachnie! Ale jest trochę pobrudzony.

Pobiegł do zlewu, przyniósł ściereczkę i ostrożnie umył bratek.

— Spójrz na niego teraz, kiedy jest mokry! — powiedział.

— Tak! — zawołała uszczęśliwiona.

Dzieci z Scargill Street czuły się wybrańcami losu. W tym końcu ulicy, gdzie mieszkali Morelowie, było bardzo niewiele dzieci. Mała gromadka była więc szczególnie z sobą zżyta. Dziewczynki i chłopcy bawili się razem. Dziewczynki brały udział w walkach i dzikich zabawach, a chłopcy w tańcach, kółkach i grach dziewczęcych.

Ania, Pawełek i Artur lubili wieczory zimowe, jeśli nie było mokro. Pozostawali w domu, póki wszyscy górnicy nie wrócili z kopalni, nie zapadł zmrok i ulice nie opustoszały. Owiązywali wtenczas szaliki wkoło szyi, gardzili bowiem ciepłymi paltami, jak wszystkie dzieci górników, i wychodzili przed dom. Ulica była bardzo ciemna, a u jej końca otwierała się otchłań czarnej nocy, wśród której rozbłyskiwała w dole mała grupka świateł, w miejscu gdzie znajdowała się kopalnia Minton. A daleko, po przeciwnej stronie, lśniła druga — koło Selby. Najdalsze nikłe światełka zdawały się wytyczać granice wiecznych ciemności. Dzieci patrzyły z niepokojem w dół ulicy, w kierunku jedynej latarni, stojącej u wylotu polnej drogi. Jeśli mała, oświetlona przestrzeń była pusta, obaj chłopcy czuli się boleśnie zawiedzeni. Stali pod latarnią, z rękami w kieszeniach, odwróceni plecami do wieczornych ciemności, z rozpaczą obserwując ciemne domy. Nagle ukazywał się wystający spod krótkiego płaszczyka fartuszek i długonoga dziewczynka przybiegała w podskokach.

— Gdzie jest Billy Pillins, wasza Ania i Eddie Dakin?

— Nie wiem.

Ale nie było to już takie ważne teraz, gdy było ich troje. Zaczynali zabawę wkoło latarni, póki nie nadeszli inni. Wtedy dopiero rozpoczynała się nieokiełznana, szalona zabawa.

Stała tam tylko ta jedna samotna latarnia. Poza nią rozciągał się wielki krąg ciemności, jak gdyby wszystek, urok zebrał się w tym właśnie miejscu. Z przodu otwierała się inna, szeroka i ciemna droga, prowadząca na szczyt wzgórza. Od czasu do czasu ktoś się z niej wynurzał i wchodził na wiodącą w dół, pomiędzy polami, ścieżkę. Po kilku krokach pochłaniała go ciemność. Dzieci bawiły się zapamiętale.

Łączyła je wielka wzajemna zażyłość, wypływająca z ich niemal całkowitego odosobnienia. Jeśli wybuchała kłótnia, cała zabawa psuła się natychmiast. Artur był bardzo obraźliwy, a Billy Pillins (w rzeczywistości Philips) jeszcze od niego gorszy. Pawełek z konieczności trzymał stronę Artura, a za nim ujmowała się Alicja, podczas gdy Billy Pillins miał zawsze za obrońców Emmie Limb i Eddie Dakina. Cała szóstka zaczynała z sobą walczyć, oślepiona furią nienawiści, i rozbiegała się w panice do domów. Pawełek nigdy nie mógł zapomnieć, jak po jednej z tych dzikich, morderczych walk ujrzał wielki czerwony księżyc, zawieszony ponad pustkowiem drogi wiodącej na szczyt wzniesienia i tkwiący spokojnie w górze niby jakiś olbrzymi ptak. Przypomniały mu się słowa z Biblii o księżycu, który przemieni się w krew. I następnego dnia co prędzej pogodził się z Billim Pillinsem. Dzikie, zapamiętałe gry znowu zaczęły się toczyć wkoło słupa latarni otoczonej kręgiem głębokiej ciemności. Pani Morel, wchodząc do frontowego pokoju, słyszała dzieci śpiewające w oddali:

Mam trzewiczki safianowe, Pończoszki jedwabne, Co paluszek to pierścionek, Kąpiel z mleka w wannie.

Wydawali się tak upojeni zabawą, gdy słuchało się ich głosów dobiegających z głębi nocy, że sprawiali wrażenie jakichś leśnych istot, porwanych własnym śpiewem. Wzruszało to matkę do głębi. I rozumiała ich, gdy wracali o ósmej zarumienieni, z błyszczącymi oczyma, rozmawiając i gestykulując z ożywieniem.

Cała rodzina kochała dom na Scargill Street z powodu ciągnącej się przed nim otwartej przestrzeni i rozległego, swobodnego widoku, jaki roztaczał się z jego okien. W letnie wieczory kobiety stawały przy płocie od strony pola plotkując i zwrócone twarzą na zachód patrzyły, jak słoneczna kula szybko zsuwa się w dół, aż w końcu wzgórza Derbyshire odcinały się miękką, falistą linią na tle dalekiej purpury, niby czarny grzebień salamandry.

W sezonie letnim kopalnie nigdy nie pracowały na pełną dniówkę, szczególnie te, z których wydobywano miękki węgiel. Pani Dakin, najbliższa sąsiadka pani Morel, idąc do płotu, by wytrzepać dywanik, bacznie przyglądała się mężczyznom powoli wspinającym się pod górę. Od pierwszego rzutu oka rozpoznawała w nich górników. A wówczas ta wysoka, chuda kobieta, o twarzy pooranej zmarszczkami, przystawała, czekając na szczycie wzgórza, niby wcielenie grozy, na nieszczęsnych górników, powoli wlokących się pod górę. Była zaledwie jedenasta. Na dalekich, porosłych lasem wzgórzach zwisała jeszcze lekka mgła, która jak cieniutki czarny welon przesłania zazwyczaj widnokrąg w letnie, pogodne poranki. Pierwszy górnik doszedł już do przełazu. Pchnięta energicznie furtka szczęknęła głośno.

— No i co, znowu stanęliście? — krzyczała pani Dakin.

— Ano tak, paniusiu.

— Nie szkoda to wam było chodzić na darmo? — dorzucała zgryźliwie. .

— Racja — zgadzał się górnik.

— Ale za to do domu to lecicie niby na skrzydłach — ciągnęła pani Dakin.

Górnik minął ją i poszedł dalej. Pani Dakin, przechodząc przez swoje podwórko, wypatrzyła panią Morel, która właśnie wysypywała popiół do . dołu na śmiecie.

— Wydaje mi się, że Minton stoi, pani Morel! — zawołała.

— Życie może do reszty człowiekowi obrzydnąć! — wybuchnęła z pasją pani Morel.

— Ano właśnie! Widziałam przed chwilą Jana Hutchby'ego.

— Mogli sobie z powodzeniem zaoszczędzić zelówek — powiedziała pani Morel. I obie kobiety rozeszły się do swoich domów, zniechęcone.

Górnicy, z twarzami ledwie uczernionymi, wracali gromadnie do domów. Morel nienawidził takich powrotów. Ogromnie lubił słoneczne ranki. Ale poszedł do kopalni po to, żeby pracować, i fakt, że został odesłany z powrotem do domu, wyprowadzał go z równowagi.

— Na miłość boską! O tej godzinie?! — wykrzyknęła żona, gdy stanął we drzwiach.

— A cóż ja na to mogę poradzić? — wrzasnął.

— Nie starczy mi obiadu dla wszystkich.

— No to mogę zjeść drugie śniadanie, które wziąłem z sobą dziś rano — wykrzyknął z patosem. Uważał, że go w domu lekceważą, i czuł się dotknięty-

Po powrocie ze szkoły dzieci zdziwiły się widząc ojca jedzącego podczas obiadu grube pajdy wyschniętego i zabrudzonego chleba z masłem, które powędrowały z nim do kopalni i wróciły nie tknięte.

— Dlaczego tatuś je teraz drugie śniadanie? — spytał Artur.

— Bobym nie miał w domu ani chwili spokoju, gdybym nie zjadł tego chleba — parsknął złością Morel.

— Po co ty głupstwa gadasz?! — rozgniewała się żona.

— A może ma się zmarnować, co? — zawołał Morel. — Ja nie jestem taki wybredny, jak wy wszyscy z waszymi grymasami. Jak mi w kopalni upadnie choćby mała okruszynka w ten cały kurz i brud, zawsze ją podnoszę i zjadam.

— Zjadłyby ją myszy — powiedział Pawełek. — I nie zmarnowałaby się.

— Chleb z masłem to przysmak nie dla myszy — odparł Morel. — Brudny czy nie brudny, wolę go zjeść, niż pozwolić, żeby najmniejsza odrobina miała się zmarnować.

— Mógłbyś spokojnie zostawić ją myszom i potrącić sobie z pierwszego kufla — rzekła pani Morel.

— Och, doprawdy? — zawołał.

Było im bardzo ciężko tej jesieni. William niedawno wyjechał do Londynu i matce bardzo brakowało jego pieniężnej pomocy. Przysłał raz i drugi po dziesięć szylingów, ale z początku miał wiele niezbędnych wydatków. Listy od niego przychodziły regularnie co tydzień. Pisał dużo do matki, opowiadał jej obszernie wszystko o swym życiu, o zawartych przyjaźniach, o znajomości z pewnym Francuzem, z którym wzajemnie udzielali sobie lekcji języka, oraz o wrażeniu, jakie wywiera na nim Londyn. Matka czuła znów, że jej syn należy do niej tak samo jak wówczas, gdy był jeszcze w domu. Pisywała do niego co tydzień proste, wesołe listy. Przez cały dzień, sprzątając w domu, myślała o nim. Był w Londynie. Wierzyła, że się wybije. Uważała go niemal za swego rycerza, który w jej barwach wyruszył na bój.

Miał przyjechać do nich na pięć dni na Boże Narodzenie. Nigdy jeszcze nie było w domu takich przygotowań. Pawełek i Artur spenetrowali całą okolicę w poszukiwaniu zielonych gałązek ostrokrzewu i jemioły. Ania zrobiła śliczne staromodne papierowe łańcuchy. Zapasy świąteczne przygotowane zostały z niesłychaną wręcz rozrzutnością. Pani Morel upiekła wielki, wspaniały tort. Potem, czując się jak królowa, pokazywała Pawełkowi, w jaki sposób łuszczy się migdały. Z przejęciem obierał ze skórki podłużne ziarna, licząc je starannie, aby być pewnym, iż żadne nie przepadło. Słyszał, że białka ubija się lepiej w chłodnym miejscu. Stał więc w spiżarni, gdzie panował niemal mróz, ubijając je wytrwale, aż wreszcie wypadł podniecony do matki, gdy piana zesztywniała i zrobiła się biała jak śnieg.

— Popatrz, mamo, czy nie wspaniała?

Przykleił sobie odrobinę piany do czubka nosa, a potem zdmuchnął ją w powietrze.

— Tylko mi nic nie marnuj — powiedziała matka.

Wszyscy byli podnieceni do nieprzytomności. William miał przyjechać w sam dzień Wilii. Pani Morel dokonywała przeglądu swej spiżarni. Był tam placek ze śliwkami, placek ryżowy, ciastka z konfiturami, ciasteczka cytrynowe i dwa ogromne półmiski pasztecików. Kończyła piec ciastka hiszpańskie i placek z serem. Cały dom był przystrojony. Wiązanka tradycyjnej jemioły, pod którą wolno się całować, okryta perełkami własnych owocków i ozdobiona barwnymi świecidełkami, chwiała się lekko nad głową pani Morel lukrującej małe ciasteczka w kuchni. Na kominku huczał wielki ogień. W powietrzu unosił się zapach pieczonego ciasta. Miał przyjechać o siódmej, ale mógł się spóźnić. Cała trójka dzieci poszła go spotkać na stacji. Pani Morel została sama w domu. Ale za kwadrans siódma wrócił Morel. Czekali w milczeniu. Walter usiadł w swoim fotelu, całkowicie wytrącony z równowagi oczekiwaniem, a jego żona spokojnie kończyła pieczenie. Niezwykła staranność, z jaką oddawała się swej pracy, była jedyną oznaką jej wielkiego wzruszenia. Zegar tykał miarowo.

— O której, mówiłaś, ma przyjechać? — zapytał Morel po raz piąty.

— Pociąg przychodzi o pół do siódmej — odparła z naciskiem.

— No, to powinien tu być o pół do ósmej.

— Eh, co ty tam mówisz. Na pewno pociąg na tej linii spóźni się o dobrych kilka godzin — powiedziała obojętnie. Ale żywiła w duchu nadzieję, że oczekując go później sprawi, iż przybędzie wcześniej. Morel wyszedł na dwór zobaczyć, czy William nie nadchodzi. Po chwili wrócił.

— Zmiłuj się, człowieku — powiedziała pani Morel. — Kręcisz się jak kwoka, która nie chce usiedzieć na grzędzie.

— Może byś lepiej przygotowała mu coś do zjedzenia, żeby nie czekał, jak przyjdzie — powiedział ojciec.

— Jest jeszcze moc czasu — odparła.

— Wcale mi się nie wydaje, żeby go było tak dużo — zawyrokował, poprawiając się gniewnie na krześle. Pani Morel zaczęła uprzątać stół. Imbryk śpiewał na ogniu. Rodzice czekali bez końca.

W tym samym czasie trójka dzieci stała na peronie w Sethley Bridge, przez które przebiegała główna linia kolejowa, o dwie mile od domu. Czekały tak już godzinę. Przyszedł jeden pociąg, ale Williama w nim nie było. W oddali, wzdłuż szyn, migotały czerwone i zielone światełka. Było bardzo ciemno i bardzo zimno.

— Zapytaj go, czy przyszedł już pociąg z Londynu — powiedział Pawełek do Ani, kiedy zobaczyli kolejarza w wysokiej czapce.

— Daj spokój — odparła Ania. — Siedź cicho... bo gotów nas stąd wyrzucić.

Ale Pawełek umierał z chęci, aby ów człowiek dowiedział się, że czekają na kogoś z londyńskiego pociągu — brzmiało to tak wspaniale! Był jednak zbyt nieśmiały, by zaczepić kogoś obcego, tym bardziej więc nie odważyłby się zapytać o cokolwiek funkcjonariusza w wysłużonej, wysokiej czapce. Trójka dzieci nie mogła schronić się w poczekalni lękając się, że je stamtąd wyproszą, a także w obawie, że może się wydarzyć coś ważnego w tym czasie, kiedy ich nie będzie na peronie. Czekali więc dalej w ciemności i chłodzie.

— Jest już spóźniony o półtorej godziny — powiedział dramatycznym tonem Artur.

— No i co z tego? — rzekła Ania. — Przecież dziś jest Wilia. Zamilkli. Pociąg nie nadjeżdżał. Patrzyli w ciemność, szlakiem szyn kolejowych. Tam był Londyn. Wydawał im się nieskończenie odległy, Wyobrażali sobie, że wszystko może się zdarzyć, kiedy ktoś przybywa z Londynu. Byli zanadto zgnębieni, żeby rozmawiać. Zmarznięci, nieszczęśliwi i milczący, tulili się do siebie na peronie.

W końcu, po przeszło dwóch godzinach oczekiwania, ujrzeli światła lokomotywy rozbłyskujące gdzieś daleko w ciemnościach, Na peron wybiegł tragarz. Dzieci odsunęły się w tył, z bijącymi sercami. Długi pociąg zdążający do Manchesteru wjechał na stację. Dwoje drzwiczek otwarło się i z jednych wysiadł William. Rzuciły się pędem do niego. Wręczył im wesoło paczki i od razu zaczął wyjaśniać, że ten wielki pociąg zatrzymał się na tak małej stacyjce, jak Sethley Bridge, specjalnie dla niego. W rozkładzie jazdy przystanek nie był tu przewidziany.

Tymczasem rodzice niepokoili się coraz bardziej. Stół był nakryty, kotlety usmażone i wszystko czekało gotowe. Pani Morel włożyła czarny fartuszek. Miała na sobie swoją najlepszą suknię. Potem usiadła udając, że czyta. Każda upływająca minuta była dla niej torturą.

— Hm! — chrząknął Morel. — To już półtorej godziny. . — I te dzieci, które cały czas tam czekają — odparła.

— Może pociąg jeszcze nie przyszedł? — rzekł Morel.

— Mówiłam ci już, że w Wilię spóźniają się nieraz o parę godzin.

Byli oboje trochę na siebie rozgniewani, gdyż gnębił ich niepokój. Jesion jęczał za oknami w porywach zimnego wiatru. Ach, ta cała nieskończona dal noty, dzieląca Londyn od domu! Pani Morel cierpiała głęboko. Cichy szmer maszynerii we wnętrzu zegara drażnił ją. Robiło się coraz później. Było to już nie do wytrzymania.

Wreszcie usłyszeli głosy i szybkie kroki przy wejściu.

— Jest! — zawołał Morel zrywając się z miejsca.

Potem cofnął się i stanął w tyle. Matka podbiegła kilka kroków ku drzwiom. Rozległ się hałas i tupot nóg, a potem pchnięte gwałtownie drzwi otworzyły się na oścież. Stanął w nich William. Upuścił swą skórzaną walizkę i porwał matkę w ramiona.

— Mamo! — zawołał.

— Synku! — wykrzyknęła.

Przez dwie sekundy; nie dłużej, tuliła go do siebie i całowała. Potem wysunęła się z jego objęć i starając się przybrać zwykły, spokojny ton, powiedziała:

— Jak późno przyjechałeś!

— Prawda? — zawołał zwracając się do ojca. — Jak się masz, tatusiu! Dwaj mężczyźni uścisnęli sobie dłonie.

— Jak się masz, synku! Morel miał wilgotne oczy.

— Myśleliśmy, że już nigdy nie przyjedziesz — powiedział. — Och, jakżeby nie! — wykrzyknął William.

Po czym odwrócił się do matki. — Jak świetnie wyglądasz — rzekła z dumą, uśmiechając się.

— No pewnie — zawołał. — Przyjechałem przecież do domu!

Był ładnym chłopcem — wysokim, smukłym i nieustraszenie patrzącym życiu w oczy. Rozejrzał się wokoło. Zobaczył zielone gałązki, tradycyjną wiązankę jemioły i stojące na tacce ciasteczka koło kominka.

— Och, mamo! Nic się tu nie zmieniło! — zawołał jak gdyby z ulgą. Przez chwilę wszyscy stali w milczeniu. Nagle William skoczył naprzód, porwał jedno ciastko z kominka i wpakował je sobie całe do ust.

— No i patrzcie! Czy widzieliście kiedy takiego łakomczucha?! — wykrzyknął ojciec.

William przywiózł rodzinie nieskończoną ilość podarków. W domu zapanował nastrój zbytku i bogactwa. Matce przywiózł parasolkę z pozłacaną, smukłą rączką. Zachowała ją aż do śmierci i łatwiej byłoby jej stracić wszystko inne niż ją właśnie. Każdy dostał jakiś wspaniały prezent, a poza tym były jeszcze całe funty nieznanych słodyczy, jak tureckie rachatłukum, ananas w cukrze i tym podobne przysmaki, których zdaniem dzieci dostarczyć może jedynie tak wspaniałe miasto jak Londyn. Pawełek chwalił się potem tymi słodyczami przed swoimi przyjaciółmi:

— Prawdziwy ananas pokrojony w plasterki i osmażany w cukrze... mówię wam, pycha!

Wszyscy w domu byli nieprzytomni z radości. Był to ich dom rodzinny i kochali go gorąco, pomimo wszystkich cierpień, jakie przeżyli pod jego dachem. Chodzili na przyjęcia i zabawy. Sąsiedzi odwiedzali ich, by spotkać się z Williamem i zobaczyć, czy bardzo się zmienił w Londynie, ale wszyscy uznali, że „zrobił się z niego dżentelmen i morowy chłop, słowo daję!"

Kiedy wyjechał, dzieci pochowały się po kątach, żeby wypłakać się w samotności. Morel położył się do łóżka, kompletnie złamany, pani Morel zaś czuła się jak po zażyciu jakiegoś odurzającego proszku, który sparaliżował w niej całe czucie. Kochała swego najstarszego syna namiętnie.

William pracował w Londynie, w biurze prawnika, związanego handlowo z dużą firmą armatorską. W środku lata dyrektor zaofiarował mu podróż statkiem po Morzu Śródziemnym, za bardzo niewielką opłatą. Pani Morel pisała: „Jedź, jedź, mój chłopcze. Być może nigdy już nie trafi ci się podobna okazja i większą przyjemność będzie mi sprawiała myśl, że krążysz po Morzu Śródziemnym, niż gdybym cię miała u siebie". William jednak przyjechał na swój dwutygodniowy urlop do domu. Nawet Morze Śródziemne, które było szczytem jego młodzieńczych marzeń o podróżach i wydawało się ubogiemu młodemu człowiekowi najwspanialszym cudem czarownego południa, nie było w stanie odciągnąć go od domu. Nagrodziło to jego matce wiele przeżytych cierpień.

ROZDZIAŁ V

PAWEŁEK WCHODZI W ŻYCIE

Morel był z natury nieostrożny i zupełnie nie zważał na niebezpieczeństwo. Zdarzały mu się więc bezustannie jakieś wypadki. Gdy tylko pani Morel usłyszała turkot pustego wozu węglowego milknący przed ich domem, biegła wyjrzeć przez okno salonu, niemal pewna, że ujrzy męża siedzącego nieruchomo na pustym wózku, z twarzą poszarzałą pod warstwą kopalnianego brudu i ciałem skurczonym z bólu, na skutek jakiegoś obrażenia. Jeśli tak było istotnie, biegła szybko na pomoc.

Mniej więcej w rok po wyjeździe Williama do Londynu i zaraz po ukończeniu szkoły przez Pawełka, zanim jeszcze poszedł on do pracy, pani Morel siedziała w pokoju na górze, a jej syn malował na dole, gdy u drzwi rozległo się pukanie. Pawełek niechętnie odłożył pędzel, aby pójść otworzyć. W tej samej chwili matka otworzyła okno na górze i wyjrzała na ulicę.

Na progu stał chłopiec z kopalni, cały usmolony.

— Czy tu mieszka Walter Morel? — zapytał.

— Tak — odparła pani Morel. — O co chodzi? Ale już zgadła sama.

— Pani mąż miał wypadek — odparł chłopak.

— Skaranie boskie! — wykrzyknęła. — Byłby cud, gdyby mu się co nie stało, chłopcze. A co sobie zrobił tym razem?

— Nie wiem na pewno, ale to chyba coś z nogą. Zabrali go do szpitala.

— Boże, zmiłuj się nade mną! — zawołała. — Ach, mój chłopcze, co to za człowiek! Pięciu minut spokoju z nim nie ma... niech się z miejsca nie ruszę, jeśli to nieprawda! Ledwie mu się trochę wygoił palec, a tu już znowu... Czy widziałeś go?

— Widziałem go na dole. A potem widziałem, jak go wywozili na górę, na wózku. Leżał zemdlony, jak martwy. Ale potem darł się wniebogłosy, jak go doktor Faser badał w szopie z lampami... i przeklinał, i odgrażał się wrzeszcząc, że chce, żeby go zawieźli do domu i że nie chce iść do szpitala.

Chłopiec dobrnął do końca i umilkł.

— Oczywiście... chciałby wrócić do domu, żebym ja miała cały ten kłopot na głowie! Dziękuję ci, mój chłopcze! Ach, Boże drogi, jak mi to już obrzydło... Obrzydło i przejadło mi się już to wszystko.

Zeszła na dół. Pawełek odruchowo wrócił znów do malowania.

— Musi z nim być naprawdę źle, skoro zabrali go do szpitala — ciągnęła pani Morel. — Ale cóż to za nieostrożny człowiek! Innym mężczyznom nie zdarzają się wciąż te wszystkie wypadki. O, tak, zupełnie to na niego wygląda, że chciał zwalić na mnie cały ciężar. Ach, mój Boże, i to właśnie teraz, kiedy nareszcie zaczęło nam być trochę lżej. Odłóż to wszystko, nie pora teraz na malowanie! O której będzie pociąg? Już z góry wiem, że będę musiała wlec się do Keston. Muszę tymczasem zostawić sypialny pokój tak jak jest.

— Mogę go za ciebie posprzątać — rzekł Pawełek.

— Nie, nie trzeba. Mam nadzieję, że złapię powrotny pociąg o siódmej. Och, święci pańscy, ileż on potrafi narobić kłopotu i zamieszania. I w dodatku ten okropny bruk w Tinder Hill... miał rację, jak mówił, że te kocie łby kiedyś go do grobu wpędzą... a teraz roztrzęsie się na nich chyba na kawałki. Nie rozumiem, czemu się nie zdobędą, żeby naprawić... w tym stanie, co jest, od dawna przecież nie można już po nim jeździć, a przecież wożą po nim ambulansem tych wszystkich biedaków. Zdawało się, że postawią tu szpital. Zakupiono przecież grunta, a ręczę wam, moi panowie z dyrekcji, że dość tu będzie wypadków, żeby mu zapewnić stałe powodzenie. Ale nie, muszą ich ciągać dziesięć mil tym wołowym ambulansem do Nottingham. To hańba wołająca o pomstę do nieba! Dobrze wiem, jak to będzie! Ciekawa jestem tylko, kto tam jest przy nim. Myślę, że Barker. Biedny człowiek, z pewnością wolałby być raczej w piekle. Będzie się nim pomimo to opiekował, jestem tego pewna. W dodatku nic nie wiadomo, jak długo będzie musiał tkwić w tym szpitalu... a on tego nienawidzi. Ale jeśli to tylko noga, to może nie będzie tak źle.

Mówiąc, cały czas przygotowywała się do drogi. Pośpiesznie ściągnęła bluzkę i pochyliła się nad kotłem, z którego woda wolno przelewała się do podstawionego dzbana.

— Och, chciałabym, żeby ten kocioł znalazł się na dnie morza! — zawołała szarpiąc niecierpliwie rączkę. Miała bardzo ładne, silne ramiona, zdumiewające u tak drobnej kobiety.

Pawełek sprzątnął swoje przybory, postawił imbryk na ogniu i nakrył do stołu.

— Najbliższy pociąg odchodzi dopiero o czwartej dwadzieścia — powiedział. — Masz dość czasu.

— O nie, nic podobnego! — zawołała mrugając i patrząc na niego sponad ręcznika, którym wycierała twarz.

— Właśnie, że. tak. Musisz w każdym razie wypić filiżankę herbaty. Może chcesz, żebym z tobą poszedł do Keston?

— Poszedł ze mną do Keston? A to po co, chciałabym wiedzieć? No i muszę teraz pomyśleć, co mam mu zawieźć... Ach, mój Boże! Czystą koszulę... całe szczęście, że jest jedna czysta, ale lepiej będzie ją jeszcze przewietrzyć. Skarpety... nie będą mu potrzebne... i ręcznik, sądzę. No, i chustki do nosa. Co więcej?

— Grzebień, nóż, widelec i łyżkę — rzekł Pawełek. Ojciec nie pierwszy raz był w szpitalu.

— Bóg raczy wiedzieć, w jakim stanie były jego nogi — ciągnęła pani Morel rozczesując drugie, ciemne włosy, delikatne jak jedwab i przyprószone już trochę siwizną. — Zawsze bardzo starannie się myje do pasa, ale uważa, że wszystko poniżej już się nie liczy. Ale mam nadzieję, że widzą tam wielu takich.

Pawełek nakrył do stoki. Ukroił matce kilka cieniutkich kawałków chleba i nasmarował je masłem.

— Siadaj i jedz — powiedział stawiając przed jej nakryciem filiżankę herbaty.

— Nie mam czasu zawracać sobie głowy podwieczorkiem! — wykrzyknęła poirytowana.

— Musisz to jednak zjeść. Patrz, wszystko czeka gotowe — nalegał. Usiadła więc przy stole, wysączyła herbatę i zjadła w milczeniu kawałek chleba. Myślała zupełnie o czym innym.

W parę minut potem wyszła, aby przebyć piechotą dwie i pół mili do stacji w Keston. Wszystkie rzeczy dla męża niosła w wypchanej siatce. Pawełek patrzył za nią, jak szła pod górę drogą między żywopłotami, ścigając wzrokiem jej drobną, szybko zdążającą figurkę. Smucił się, że znów spadły na nią troski i zmartwienia. Ona zaś, idąc tak szybko, pełna niepokoju, czuła za sobą czuwające serce syna i wiedziała, że przejmie na swoje barki, ile będzie mógł z jej ciężaru oraz będzie jej prawdziwą podporą. Będąc w szpitalu, pomyślała: „Przestraszy się chłopak, kiedy mu powiem, jak źle jest z ojcem. Lepiej będę ostrożna". Kiedy zaś znużona wlokła się z powrotem do domu, czuła, że syn ulży jej w dźwiganiu nieszczęścia, jakie na nią spadło.

— Czy to coś poważnego? — zapytał Pawełek, gdy weszła do domu.

— Nie jest dobrze — odparła.

— Co się stało?

Westchnęła i usiadła, rozwiązując wstążki czepeczka. Pawełek patrzył na jej uniesioną w górę twarz i drobne, spracowane ręce rozluźniające węzeł pod brodą.

— No więc — powiedziała — może nie jest to bardzo niebezpieczne, ale pielęgniarka mówi, że noga jest zupełnie pogruchotana. Wyobraź sobie, spadł mu na nogę wielki kawał skały... o, w tym miejscu... i złamanie jest podobno bardzo powikłane. Odłamki kości powychodziły mu na wierzch.

— Och... okropność! — krzyknęły dzieci.

— I naturalnie — ciągnęła dalej — mówi, że umiera... nie byłby przecież sobą, gdyby tego nie mówił. „Koniec ze mną, kochasiu" — powiedział patrząc na mnie. „Nie gadaj głupstw — powiadam mu na to — nie umiera się od złamania nogi, choćby nawet było najcięższe". „Już ja stąd nie wyjdę inaczej jak w drewnianej skrzyni" — zaczyna znów swoje. „Ha — mówię mu — jak będziesz chciał, żeby cię w drewnianej skrzynce wynieśli na świeże powietrze do ogródka, kiedy już będziesz czuł się lepiej, to jestem pewna, że to dla ciebie zrobią". „Jeśli będziemy uważały to za wskazane dla niego" — powiedziała siostra. To bardzo miła siostra, tylko trochę za surowa. .

Pani Morel zdjęła czepeczek. Dzieci czekały w milczeniu.

— Oczywiście, jest bardzo chory — mówiła dalej — i potrwa to jeszcze długo. Doznał silnego szoku, a przy tym utracił dużo krwi. I oczywiście złamanie jest bardzo niebezpieczne. Wcale nie ma pewności, że się to łatwo zrośnie. A jeszcze w dodatku ma gorączkę i jest obawa gangreny... Jeśliby sprawa obróciła się na złe, może być prędko z nim koniec. Ale z drugiej strony ma bardzo zdrową krew i wyjątkowo łatwo wszystko mu się goi, nie widzę więc powodu, dlaczego by to miało przybrać zły obrót. Naturalnie rana jest bardzo...

Była blada z wrażenia i niepokoju. Cała trójka dzieci zdawała sobie sprawę, że stan ojca jest ciężki, i w domu zapanowało przygnębiające milczenie.

— Ale przecież ojciec zawsze tak łatwo przychodzi do zdrowia — powiedział po chwili Pawełek.

— Właśnie to samo mu powiedziałam — odparła matka. Wszyscy milczeli.

— I wyglądał naprawdę bliski śmierci — rzekła pani Morel. — Ale siostra mówi, że to z bólu.

Ania odebrała od matki płaszcz i czepek.

— A jak na mnie spojrzał, kiedy się zbierałam do odejścia! Powiedziałam mu: „Muszę już teraz iść, Walterze, bo pora na pociąg... no i wiesz, dzieci". A on wtedy na mnie popatrzył. Wygląda, że bardzo cierpi.

Pawełek ujął pędzel i zabrał się znów do malowania. Artur poszedł przynieść węgiel. Ania siedziała zasępiona. A pani Morel rozmyślała w milczeniu, siedząc w fotelu na biegunach, który mąż zrobił dla niej przed urodzeniem pierwszego dziecka. Była przygnębiona i przejęta głębokim współczuciem dla człowieka, który uległ tak ciężkiemu wypadkowi. Ale mimo to, w najtajniejszej głębi serca, tam gdzie winno było płonąć uczucie, w dalszym ciągu rozwierała się pustka. I właśnie teraz, gdy jej kobiece serce wezbrało bezgranicznym współczuciem i gdy gotowa była zamęczyć się na śmierć, aby go otoczyć opieką i ocalić, oraz chętnie przyjęłaby na siebie jego cierpienie, gdyby tylko było to możliwe — czuła w głębi duszy zupełną obojętność dla męża oraz dla jego bólu i udręki. Nade wszystko jednak bolał ją ów całkowity brak miłości do męża, nawet wówczas gdy tak silnie i żywo przeżywała nieszczęście, jakie go spotkało. Siedziała dłuższą chwilę w milczeniu, rozmyślając.

— I wyobraźcie sobie — powiedziała nagle — że kiedy znalazłam się w połowie drogi do Keston, spostrzegłam, iż wybrałam się w moich domowych bucikach... spójrzcie, jak wyglądają. — Były to stare, brązowe buty Pawełka, z dziurami na palcach. — Nie wiedziałam, gdzie się podziać ze wstydu — dodała.

Nazajutrz rano, gdy Ania i Artur byli w szkole, pani Morel zaczęła znów opowiadać Pawełkowi, który pomagał jej w domowych zajęciach:

— Zastałam w szpitalu Barkera. Wyglądał jak półtora nieszczęścia! „No i co — mówię do niego — jak pan sobie dał z nim radę w drodze?" „Niech pani lepiej o to nie pyta, paniusiu!" — powiedział tylko. „Oj tak —, odparłam — już ja wiem, co on potrafi". „Ale to było dla niego naprawdę ciężkie, pani Morel, bardzo ciężkie!" — mówił. „Wiem o tym" — powiedziałam. „Za każdym razem, co wóz podskoczył, myślałem, że mi serce gębą wyleci — mówił. — A jak on się darł co chwila! O nie, paniusiu, za żadne skarby świata nie chciałbym już tego robić po raz drugi". „Doskonale co rozumiem" — powiedziałam. „To cholerna historia — mówi — i zdaje mi się, że długo potrwa, zanim on się z tego wyliże". „Obawiam się, że ma pan rację" — powiedziałam. Lubię pana Barkera... naprawdę go lubię. To prawdziwy mężczyzna.

Pawełek, który znów zabrał się do malowania, milczał.

— I naturalnie — ciągnęła pani Morel — taki człowiek jak twój ojciec bardzo źle znosi szpital. Nie uznaje żadnych przepisów ani zarządzeń. I nie pozwala nikomu się dotknąć... o ile tylko potrafi postawić na swoim. Zranił się kiedyś tak głęboko w udo, że trzeba było cztery razy na dobę zmieniać mu opatrunek... i czy myślisz, że pozwolił wtedy robić to komu innemu poza mną i swoją matką? Za nic w świecie. Będzie więc tam oczywiście nieszczęśliwy z powodu pielęgniarek. Przykro mi było go tam zostawiać. Pewna jestem, że kiedy go pocałowałam i poszłam sobie, wyglądało to z mojej strony bardzo nieładnie.

Rozmawiała z synem tak, jak gdyby głośno myślała, on zaś przyjmował jej słowa jak mógł najgłębiej do serca dzieląc z nią jej zmartwienia, aby jej ulżyć, jeśli to było możliwe. W końcu nauczyła się dzielić z nim niemal wszystkimi myślami, sama nie zdając sobie z tego sprawy.

Morel był poważnie chory. Przez cały tydzień trwał kryzys. Potem zaczęła się poprawa. A wówczas, widząc, że stan jego zdrowia się polepsza, cała rodzina odetchnęła z ulgą i zaczęła znów żyć szczęśliwie.

W czasie pobytu Morela w szpitalu wiodło im się zupełnie dobrze. Pani Morel dostawała czternaście szylingów tygodniowo z kopalni, dziesięć szylingów zasiłku chorobowego i pięć szylingów z Funduszu dla Niezdolnych do Pracy. Co tydzień też sztygarzy wręczali jej jakąś drobną sumkę — pięć czy siedem szylingów — tak iż w rezultacie zupełnie jej to wystarczało na życie. Kuracja Morela przebiegała więc pomyślnie w szpitalu, rodzina zaś jego żyła wyjątkowo szczęśliwie i spokojnie. W każdą sobotę i środę pani Morel jeździła do Nottingham odwiedzić męża. Przywoziła wtedy zawsze dzieciom jakieś drobne upominki: małą tubkę farby albo arkusz brystolu dla Pawełka, kilka kolorowych pocztówek dla Ani (którymi najpierw przez parę dni cieszyła się cała rodzina, zanim wolno było dziewczynce wysłać je z domu) lub piłkę do wyrzynania wzorów, a czasem ładny kawałek deseczki dla Artura. Opowiadała z ożywieniem o swoich przygodach w wielkich sklepach w Nottingham. Wkrótce już personel sklepu, gdzie kupowała obrazki, znał ją dobrze, jak również — z jej opowiadań — Pawełka. Ekspedientka z księgarni okazywała jej żywe zainteresowanie. Po powrocie z Nottingham pani Morel miała zawsze mnóstwo nowin dla dzieci. Cała trójka zasiadała wówczas wokoło niej słuchając, wtrącając swoje uwagi i dysputując z zapałem, póki nie nadeszła pora spoczynku. Na zakończenie Pawełek często poprawiał ogień na kominku.

— Teraz ja jestem panem domu — mówił do matki z dumą. Przekonali się, jaki idealny spokój może panować w ich rodzinnym domu. I niemal żałowali (choć żadne z nich nie przyznałoby się do podobnej oziębłości serca), że ojciec ma niedługo wrócić ze szpitala.

Pawełek skończył już czternaście lat i zaczynał oglądać się za pracą. Był raczej niskim, delikatnie zbudowanym chłopcem, o ciemnych włosach i jasnoniebieskich oczach. Jego twarz przestała już być dziecinnie okrągła i przez ostrość nieregularnych rysów zaczęła stawać się podobna do twarzy Williama. Cechowała ją również niezwykła ruchliwość i zmienność wyrazu. Zazwyczaj wyglądał tak, jak gdyby widział wszystko, co się wkoło niego dzieje, był pełen życia i ciepła. W takich chwilach uśmiech, podobnie jak u matki, łatwo pojawiał się na jego twarzy, która stawała się miła i serdeczna. Ale gdy wartki bieg myśli napotykał na jakąś przeszkodę, twarz jego stawała się nagle tępa i brzydka. Był jednym z owych chłopców, którzy, gdy są źle zrozumiani lub czują się lekceważeni, natychmiast upodabniają się do błazna i głupca — i odwrotnie, przy pierwszym tchnieniu ciepła nabierają niezwykłego uroku.

Pawełek bardzo ciężko przeżywał pierwsze zetknięcie z każdą nową sytuacją w życiu. Kiedy miał siedem lat, pierwsze dni szkoły były dla niego zmorą i nieopisaną torturą. Potem bardzo ją polubił. Teraz zaś, gdy czuł, że będzie musiał wejść w życie, przechodził prawdziwe katusze niepewności i niewiary w siebie. Jak na chłopca w jego wieku malował zupełnie dobrze, znał trochę francuski i niemiecki oraz liznął cokolwiek matematyki dzięki lekcjom, które pobierał u pana Heatona. Wszystko, co umiał, nie miało jednak żadnej wartości handlowej. Matka twierdziła, że nie jest dostatecznie silny, by spełniać ciężkie fizyczne prace. Nie pociągała go majsterka, wolał uganiać się po okolicy, robić dalekie wycieczki, czytać albo malować.

— Czym chcesz być? — pytała go matka.

— Wszystko mi jedno.

— To nie jest odpowiedź — mówiła pani Morel.

A jednak była to doprawdy jedyna szczera odpowiedź, jakiej mógł jej udzielić. Całą jego ambicją, jeśli chodzi o sprawy tego świata, było zarobić w ciszy i spokoju swoje trzydzieści lub trzydzieści pięć szylingów tygodniowo, gdzieś w bliskości domu, a po śmierci ojca zamieszkać z matką w skromnym wiejskim domku, malować, robić, co mu się będzie podobało, i wieść aż do końca ciche, szczęśliwe życie. Taki był jego program . w dziedzinie praktycznych planów życiowych. Ale w głębi duszy był dumny i ambitny, oceniał ludzi przez porównywanie z sobą i klasyfikował ich z nieubłaganą ostrością. Miał nadzieję, że może jednak uda mu się zostać malarzem, i to było jego prawdziwym, istotnym marzeniem. Ale nie zdradzał się z nim nigdy.

— Wobec tego — powiedziała matka — musisz poszukać pracy w ogłoszeniach, w gazecie.

Spojrzał na nią. Wydawało mu się to gorzkim upokorzeniem i ciężką próbą. Nic jednak nie odpowiedział. Gdy obudził się następnego ranka, obezwładniała go jedna jedyna myśl: "Muszę szukać w gazetach ogłoszeń o pracy".

Myśl ta dominowała w nim przez cały poranek, odbierając mu wszelką radość, a nawet chęć do życia. Była ciężarem uciskającym mu serce.

Wreszcie o dziesiątej wyruszył z domu. Uważano go powszechnie za dziecko spokojne i trochę dziwne. Idąc słonecznymi uliczkami małego miasteczka miał wrażenie, że wszyscy spotkani po drodze ludzie mówią sobie w duchu: „Oto idzie do czytelni kooperatywy szukać w gazetach ogłoszeń o pasadzie. Nie może dostać pracy. Pewno siedzi na utrzymaniu matki". Prześliznął się na górę po kamiennych schodkach, za bławatnym sklepem kooperatywy, i zajrzał nieśmiało do czytelni. Zazwyczaj siedziało tu kilku starszych, niezdolnych już do pracy mężczyzn lub górników będących „zwolennikami klubu". Wszedł do środka onieśmielony i nieszczęśliwy, gdy spojrzenia obecnych skierowały się w jego stronę, i usiadł przy stole udając, że z zainteresowaniem przegląda wiadomości. Był przekonany, że wszyscy myślą sobie: „Ciekawe, czego taki mały chłopak szuka tu w czytelni po gazetach?" I czuł się udręczony.

Po chwili spojrzał tęsknie w okno. Stał się już niewolnikiem przemysłu. Wielkie słoneczniki wychylały głowy ponad starym, czerwonym murem po przeciwnej stronie ulicy, zerkając wesoło w dół na kobiety śpieszące z koszykami pełnymi zakupów na obiad. Dolina wysłana była łanami zbóż, złocącymi się w słońcu. Spośród pól dwie kopalnie wysyłały w górę niewielkie, białe, pierzaste obłoczki pary. Daleko, na wzgórzach, widniały lasy Annesley, ciemne i tajemnicze. Pawełka ogarnęło przygnębienie. Nakładano na niego jarzmo. Jego wspaniała swoboda w ukochanej, ojczystej dolinie skończyła się raz na zawsze.

Na ulicy, tocząc się ciężko drogą od Kesten, pojawił się wóz z browaru, naładowany olbrzymimi beczkami ustawionymi po cztery w dwuszeregu, niby ziarna fasoli w rozłupanym strąku. Wysoko w górze królował furman, ciężko kołyszący się na koźle, niewiele poniżej poziomu oczu Pawełka. Jasne włosy woźnicy bielały w słońcu na małej, okrągłej głowie, a na grubych, czerwonych rękach, zwieszających się bezczynnie na skórzanym fartuchu, lśniły białe włoski. Jego czerwona twarz błyszczała. Był na wpół uśpiony upałem. Konie, okazałe kasztany, same ciągnęły wóz i już z dala nie ulegało wątpliwości, że to one są prawdziwymi panami owego zaprzęgu.

Pawełek zapragnął być głupcem. „Chciałbym — pomyślał — być taki gruby jak on i wygrzewać się niby pies na słońcu. Szkoda, że nie jestem prosiakiem albo woźnicą w browarze".

Potem, gdy pokój wreszcie opustoszał, pośpiesznie przepisał na skrawku papieru jedno, a potem drugie ogłoszenie i z niewypowiedzianą ulgą wymknął się z czytelni. Matka na pewno uważnie przeczyta jego notatki.

— No dobrze — powiedziała — możesz spróbować.

William napisał kiedyś podanie o pracę w doskonałym, handlowym stylu, a Pawełek przepisał je teraz z pewnymi zmianami. Miał szkaradny charakter pisma, co Williama, który wszystko robił doskonale, wyprowadzało z równowagi.

Starszy brat zaczął ostatnio wyraźnie przybierać wielkie tony. W Londynie przekonał się, że może utrzymywać stosunki z ludźmi stojącymi towarzysko o wiele wyżej od jego przyjaciół z Bestwood. Kilku urzędników w jego biurze miało skończone studia prawnicze i odbywało mniej lub więcej regularną praktykę. William z łatwością zawierał znajomości i przyjaźnie w każdym towarzystwie, w jakim się znalazł, miał bowiem niezwykle miłe i wesołe usposobienie. Wkrótce też coraz to częściej bywał zapraszany przez ludzi, którzy patrzyliby z góry na niedostępnego w Bestwood dyrektora banku, a być może nawet samego pastora traktowaliby obojętnie. Zaczął więc wyobrażać sobie, że jest wielką osobistością. Był też prawdziwie zaskoczony łatwością, z jaką stał się dżentelmenem.

Matka cieszyła się, gdyż William wydawał się całkowicie zadowolony, mimo że jego mieszkanie w Walthamstow było bardzo ponure. Ostatnio jednak do listów młodego człowieka wkradła się jakaś gorączkowość. Zmiany, które zaszły w jego życiu, wytrąciły go niejako z równowagi, utracił stały grunt pod stopami i zamiast mocno stać na własnych nogach, zdawał się lekkomyślnie pędzić naprzód, porwany wartkim nurtem nowej egzystencji. Matka niepokoiła się o niego. Wyczuwała, że jej syn zaczyna się gubić. Chodził na tańce i do teatru, wiosłował na rzece, bawił się z przyjaciółmi, ale wiedziała, że potem siedzi w zimnym mieszkaniu i kuje łacinę, postanowił bowiem wybić się w biurze, a także na prawie, i zajść najwyżej, jak mu się uda. Nie przysyłał teraz matce pieniędzy. Nawet niewielką sumkę, którą otrzymywała dawniej od niego, pochłaniały obecnie jego osobiste wydatki. Nie oczekiwała od niego finansowej pomocy, prócz wyjątkowych momentów, gdy była zupełnie przyparta do muru i kiedy nawet dziesięć szylingów oszczędziłoby jej wiele trosk i zmartwień. Nadal snuła swe marzenia o Williamie i o tym, do czego mógłby dojść, gdyby ją miał przy sobie. Za nic w świecie nie przyznałaby się, nawet sama przed sobą, ile troski i niepokoju o niego kryje się w jej sercu.

Pisał teraz dużo o pewnej dziewczynie, którą poznał na tańcach — młodej, ładnej brunetce z dobrego towarzystwa, za którą mężczyźni uganiali się gromadnie.

„Zastanawiam się, mój chłopcze, czybyś za nią biegał — pisała do Williama matka — gdybyś nie widział przy niej tylu innych mężczyzn. Schlebia to pewnie twojej próżności i czujesz się bezpieczny w tłumie. Ale miej się na baczności i pomyśl, jak się będziesz czuł, gdy się spostrzeżesz, że zostałeś sam na placu, jako triumfator".

William nie lubił tych przestróg i kontynuował pościg. Zabrał dziewczynę nad rzekę. „Gdybyś ją zobaczyła, mamo, zrozumiałabyś, co przeżywam. Jest wysoka i elegancka, ma cudownie gładką, przezroczyście oliwkową cerę, kruczoczarne włosy i wspaniałe, szare oczy... żywe i zwodnicze, jak ogniki na wodzie w nocy. Łatwo być ironicznym, póki się jej nie widzi. Jest najlepiej ubraną kobietą w Londynie. Wierzaj mi, mamo, że twój syn ginie w jej cieniu spacerując z nią po Piccadilly".

Pani Morel zastanawiała się, czy jej syn nie spaceruje po Piccadilly raczej z manekinem w pięknych strojach niż z kobietą bliską mu i oddaną. Złożyła mu jednak gratulacje we właściwy sobie, trochę zagadkowy sposób. Ale stojąc nad balią, zamartwiała się o swego syna. Wyobrażała go sobie usidłanego przez piękną i elegancką żonę, zarabiającego niewiele i ciężko borykającego się z losem, w końcu zaś zmuszonego osiąść w małym, brzydkim domku na przedmieściu. „Jestem właściwie — mówiła sobie — po prostu niemądra wybiegając nieszczęściu na spotkanie". Pomimo to, ani na chwilę nie przestawał jej dręczyć niepokój, że William zrobi jakiś fałszywy krok z własnej winy.

Pewnego dnia Pawełek otrzymał list z prośbą o stawienie się u Tomasza Jordana, producenta protez chirurgicznych, w Nottingham, Spaniel Row 21. Pani Morel promieniała z radości.

— A widzisz! — wołała z błyszczącymi oczami. — Napisałeś wszystkiego cztery listy i już na trzeci masz odpowiedź. Masz szczęście, mój chłopcze, zawsze ci to mówiłam.

Pawełek spojrzał na ozdobioną elastyczną pończochą oraz innymi akcesoriami drewnianą nogę, która widniała na firmowym liście pana Jordana, i przeszył go strach. Dotychczas nie wiedział nawet, że elastyczne pończochy istnieją na świecie. Teraz nagle zdał sobie sprawę z potęgi handlowego świata, wraz z jego ustaloną gradacją wartości oraz całkowitą anonimowością — i ogarnął go lęk. Wydało mu się również rzeczą potworną, że można zarabiać na drewnianych nogach.

Matka i syn wybrali się w drogę pewnego wtorku rano. Było to w lipcu i panował wściekły upał. Pawełek szedł ze ściśniętym sercem. O ileż łatwiej byłoby mu znieść fizyczne cierpienie, niż narażać się na bezsensowne męki prezentowania się obcym ludziom, aby zostać przez nich przyjętym lub odrzuconym. Mimo to prowadził z matką w czasie drogi zwykłą pogawędkę. Za nic na świecie nie przyznałby się jej, jak głęboko cierpi w takich chwilach, ona zaś domyślała się tego tylko częściowo, Była wesoła i beztroska jak zakochana dziewczyna. Stanęła przed okienkiem kasowym na stacji w Bestwood i Pawełek patrzył, jak szuka w portmonetce pieniędzy na bilety. Gdy ujrzał jej dłonie w starych, tanich, czarnych rękawiczkach, wydobywające srebrne monety ze zniszczonej portmonetki, poczuł bolesny skurcz serca.

Matka była ożywiona i wesoła. Pawełek cierpiał w duchu, bo z góry wiedział, że będzie z nim głośno rozmawiała przy obcych towarzyszach podróży.

— Spójrz na tę głupią krowę! — powiedziała. — Galopuje w kółko, jak gdyby jej się zdawało, że jest na arenie cyrkowej.

— Wydaje mi się, że musiał ją uciąć giez — szepnął bardzo cicho.

— Co takiego? — zapytała żywo, bynajmniej nie zbita z tropu. Siedzieli przez chwilę zatopieni w myślach. Przez cały czas wyczuwał jej obecność koło siebie. Nagle ich oczy spotkały się i uśmiechnęła się do niego — niezwykłym, serdecznym uśmiechem; pięknym w swej radosnej czułości. Zaczęli potem oboje wyglądać przez okno.

Szesnaście drugich mil jazdy pociągiem wreszcie minęło. Matka i syn szli Station Street, podnieceni jak para zakochanych na jakiejś tajemniczej eskapadzie. Na Carrington Street przystanęli i oparli się o poręcz mostu, aby popatrzeć w dół, na pływające po kanale barki.

— To zupełnie przypomina Wenecję — powiedział Pawełek patrząc na smugę słoneczną, która złociła się na wodzie płynącej między wysokimi murami fabryk.

— Być może — odparła uśmiechając się. Byli zachwyceni sklepami.

— Spójrz tylko na tę bluzkę — mówiła pani Morel. — Czy naszej Ani nie byłoby w niej ładnie? I kosztuje zaledwie jeden funt, jedenaście szylingów i sześć pensów. Prawda, że tanio?

— I w dodatku jest zrobiona na drutach — rzekł Pawełek.

— No właśnie.

Mieli dużo czasu, mogli się nie spieszyć. To nieznane miasto miało dla nich wiele uroku. Ale chłopiec przez cały czas czuł przykry ucisk niepokoju. Obawiał się rozmowy z panem Tomaszem Jordanem.

Na wieży kościoła Św. Piotra była już prawie jedenasta. Skręcili w wąską uliczkę prowadzącą do zamku, ponurą i staroświecką. Sklepy były niskie i ciemne, drzwi domów ciemnozielone z mosiężnymi kołatkami, a schodki żółte jak ochra i wysunięte daleko na chodnik. Po paru krokach pojawił się znów jakiś stary sklepik, którego małe okienko wyglądało jak ironicznie przymknięte oko. Matka i syn wolno posuwali się naprzód, wypatrując wszędzie „Tomasza Jordana i Syna". Przypominało to polowanie w jakiejś dzikiej okolicy. Byli oboje w najwyższym stopniu podnieceni. Wtem niespodziewanie wytropili wielki, ciemny łuk, na którym wypisane były nazwy wielu firm, a wśród nich znajdował się również Tomasz Jordan.

— To gdzieś tutaj! — zawołała pani Morel. — Ale gdzie też to może być?

Rozejrzeli się wokoło. Po jednej stronie znajdowała się dziwaczna, ciemna fabryka tektury, po drugiej hotel „Commercial".

— To jest nad wejściem — powiedział Pawełek.

Przeszli niepewnie pod wysokim łukiem, jak gdyby była to rozwarta paszcza smoka. Wynurzyli się na obszerne, podobne do studni, podwórze, otoczone z wszystkich stron domami. Pełno tu było skrzyń, słomy i tektury. Słońce padło właśnie na jedną z pak i wysypujące się z niej na podwórze źdźbła słomy zalśniły jak złoto. Poza tym panował tu mrok jak w kopalni. Zobaczyli kilkoro drzwi, a przy dwóch schodki. Naprzeciwko, na brudnej szybie w drzwiach nad schodkami, majaczyły złowróżbne litery: „Tomasz Jordan i Syn — protezy chirurgiczne". Pani Morel szła przodem, a syn postępował za nią. Karol I wstępował na swój szafot z lżejszym sercem, niż Paweł Morel wspinający się za matką po brudnych schodach do brudnych drzwi.

Pani Morel pchnęła drzwi i zatrzymała się w progu, mile zdziwiona. Miała przed sobą dużą salę fabryczną, zapełnioną kremowymi, kartonowymi pudłami, wśród których uwijali się pracownicy z podwiniętymi rękawami u koszuli tak swobodnie, jak gdyby byli u siebie w domu. Gładkie kremowe pudła połyskiwały jasno w półmroku, biurka były z ciemnobrązowego drzewa. Panował tu spokój i zaciszna, domowa atmosfera. Pani Morel postąpiła dwa kroki naprzód i zatrzymała się. Pawełek stał za nią. Była w swoim odświętnym czepku z czarną woalką. Pawełek zaś miał na sobie samodziałowe ubranie, z chłopięcym, szerokim białym kołnierzem.

Jeden z urzędników spojrzał w ich stronę. Był to wysoki, chudy pan, z szczupłą twarzą. Spojrzenie jego było przenikliwe. Obejrzał się za siebie, na drugi koniec pokoju, w którym znajdował się oszklony kantorek, i dopiero potem wyszedł im na spotkanie. Nie powiedział ani słowa, lecz schylił się przed panią Morel w grzeczny, wyczekujący sposób.

— Czy mogę widzieć się z panem Jordanem? — zapytała.

— Zaraz go poproszę — odparł młody człowiek.

Przeszedł przez pokój do oszklonego kantoru i za chwilę wyjrzał stamtąd starszy pan z czerwoną twarzą i siwymi bokobrodami. Wydał się Pawełkowi podobny do szpica. Mały człowieczek ruszył przez pokój. Miał krótkie nogi, był tęgi i nosił czarną, alpagową kurtkę. Z jednym uchem nastawionym w pogotowiu, poważnym krokiem przemierzył pokój i zatrzymał się wyczekująco.

— Dzień dobry! — z pewną rezerwą powitał panią Morel, nie wiedząc, czy okaże się ona klientką, czy też jakąś interesantką.

— Dzień dobry. Przyszłam z moim synem, Pawłem Morelem. Pisał pan, żeby stawił się tu dzisiaj rano.

— Proszę tędy — powiedział pan Jordan trochę opryskliwie, przybierając zapewne urzędowy ton.

Poszli za fabrykantem do małego brudnego pokoiku, gdzie stały meble obite czarną amerykańską skórą, wyświeconą przez licznych interesantów. Na stole leżał stos poskręcanych pasów z żółtego zamszu. Były bardzo świeże i miały w sobie coś żywego. Pawełek poczuł zapach świeżego zamszu. Zastanawiał się, do czego to może służyć. Był tak oszołomiony, że ledwie widział otaczające go przedmioty.

— Proszę siadać! — powiedział pan Jordan, niecierpliwym gestem wskazując pani Morel obite końską skórą krzesło. Usiadła niezdecydowanie na samym brzeżku krzesła. Mały stary człowieczek szukał czegoś nerwowo, aż wreszcie znalazł jakiś papier.

— Czy to ty pisałeś?— burknął pokazując Pawełkowi papier, w którym chłopiec rozpoznał swoje podanie.

— Tak — odparł.

W danej chwili umysł jego zaprzątały dwie sprawy: po pierwsze — czuł się winny, że powiedział nieprawdę, gdyż list był ułożony przez Williama, po drugie — zastanawiał się, czemu jego podanie wydaje mu się takie dziwne i wygląda zupełnie inaczej w grubych, czerwonych palcach tego obcego pana niż wówczas, gdy leżało na kuchennym stole w domu. Wydało mu się ono nagle jakąś zagubioną cząstką własnego ciała. Nie mógł znieść sposobu, w jaki ów człowiek trzymał jego podanie.

— Gdzie się nauczyłeś pisać? — zapytał starszy pan gniewnie. Pawełek spojrzał tylko nieśmiało i nic nie odpowiedział.

— Mój syn nie umie ładnie pisać — wtrąciła pani Morel usprawiedliwiającym tonem. Odrzuciła w górę woalkę. Pawełek nienawidził jej w tej chwili za to, że była taka pokorna wobec tego małego, pospolitego człowieka, jednocześnie zaś kochał jej twarz, którą odsłoniła.

— I mówisz, że znasz francuski? — wypytywał mały człowieczek, w dalszym ciągu ostro i krótko.

— Tak — odparł Pawełek.

— Do jakiej szkoły chodziłeś?

— Do powszechnej.

— I tam cię tego nauczyli?

— Nie... ja... — chłopiec zaczerwienił się i nie mógł wyjąkać ani słowa więcej.

— Jego chrzestny ojciec udzielał mu lekcji — powiedziała pani Morel na wpół błagalnie i niezupełnie przytomnie.

Pan Jordan zawahał się. Potem zaś we właściwy mu, denerwujący sposób (zdawało się, że jego ręce są w ciągłym pogotowiu) wyciągnął z kieszeni jakiś inny arkusz papieru i rozwinął go. Papier zaszeleścił. Podał go Pawełkowi.

Był to list w języku francuskim pisany nieznanym, wyblakłym pismem, którego chłopiec nie mógł odczytać. Wpatrywał się w papier nieprzytomnie.

— Monsieur — zaczął i ogromnie zmieszany spojrzał na pana Jordana. — To jest... to jest...

Chciał powiedzieć „charakter pisma", ale mózg jego nie pracował już nawet na tyle, aby podszepnąć mu to słowo. Czując się ostatecznym osłem i nienawidząc pana Jordana, zabrał się desperacko do odczytywania listu.

— Szanowny panie... proszę mi przysłać... eee... nie umiem tego wyrazić... dwie pary... gris fil bas... szarych nicianych pończoch... eee... sans... bez... eee... nie umiem tego wyrazić... ee... doigts... palców... ee... nie mogę przeczytać tego...

Chciał powiedzieć „charakteru pisma", ale wciąż brakowało mu tego słówka. Widząc, że utknął na dobre, pan Jordan wyrwał mu list niecierpliwie.

— Proszę przysłać odwrotną pocztą dwie pary szarych nicianych pończoch z całą stopą.

— Ależ proszę pana — Pawełek zarumienił się. — „Doigts" znaczy palce... przynajmniej... z zasady...

Mały człowieczek spojrzał na niego. Nie wiedział, czy „doigts" znaczy „palce", wiedział tylko, że dla jego celów musi to znaczyć „z całą stopą"

— „Palce" w pończochach! — burknął.

— Trudno, proszę pana, to właśnie znaczy palce — upierał się chłopiec.

Nienawidził małego człowieczka, który robił z niego zupełnego osła. Pan Jordan popatrzył na bladego, tępego, upartego, chłopca, a potem na jego matkę spokojną i opanowaną w sposób charakterystyczny dla ludzi biednych, których los zależy od cudzej łaski.

— Od kiedy może przyjść? — zapytał.

— To tylko od pana zależy  — powiedziała pani Morel. — Skończył już szkołę.

— Będzie mieszkał w Bestwood?

— Tak. Ale może być... na stacji... za kwadrans ósma.

— Hm!

W rezultacie Pawełek został zaangażowany jako pomocnik do dziewiarni, z wynagrodzeniem ośmiu szylingów tygodniowo. Chłopiec nie otworzył już ust i nie powiedział ani słowa od czasu, gdy uparcie twierdził, że „doigts" znaczy „palce". Schodził za matką na dół. Popatrzyła na niego swymi bystrymi, niebieskimi oczami, pełnymi miłości i szczęścia.

— Myślę, że będzie ci się tu podobało — powiedziała.

— „Doigts" to znaczy „palce", mamo, a poza tym wszystkiemu winno to pismo. Nie mogłem go odczytać.

— Nic nie szkodzi, synku. Jestem pewna, że z panem Jordanem wszystko dobrze się ułoży i że nie będziesz go widywał za często. Prawda, że ten pierwszy młody człowiek był miły? Jestem pewna, że go polubisz.

— Ale pan Jordan to prostak, prawda, mamo? Czy to wszystko do niego należy?

— Przypuszczam, że to zwykły robotnik, któremu udało się wybić — odparła. — Nie powinieneś tak wiele sobie robić z ludzi. Wcale nie byli dla ciebie nieprzyjemni... to ich normalny sposób bycia. Zawsze ci się wydaje, że ludzie jakoś specjalnie się do ciebie odnoszą. Ale tak nie jest.

Dzień był niezwykle słoneczny. Nad opustoszałym placem targowym niebo skrzyło się błękitem, a granitowe kostki bruku lśniły w słońcu. Wnętrza sklepów na Long Row wydawały się ciemne i przepaściste, cień zaś wibrował całą gamą barw. Tuż obok konnego tramwaju, sunącego środkiem rynku, rozłożyły się rzędem stragany z błyszczącymi w słońcu owocami. Rumieniły się na nich jabłka i złociły stosy pomarańczy obok zielonkawych, małych renklod i bananów. Gdy matka i syn przechodzili tamtędy, w powietrzu unosił się ciepły zapach owoców. W Pawełku stopniowo uciszała się złość i mijało uczucie upokorzenia.

— Gdzie pójdziemy na obiad? — spytała matka.

Oboje czuli, że będzie to szaleńcza rozrzutność. Pawełek był dotychczas może dwa razy w restauracji i to tylko po to, aby wypić filiżankę herbaty i zjeść bułeczkę. Większość mieszkańców Bestwood uważała, że herbata, chleb z masłem i ewentualnie jeszcze duszona wołowina to wszystko, na co można sobie pozwolić w Nottingham. Prawdziwy obiad uważany był za wielką rozrzutność. Pawełek czuł się nieomal winowajcą.

Znaleźli jakiś lokal, który wydał im się niedrogi. Ale gdy pani Morel przejrzała spis potraw, ogarnął ją niepokój, gdyż ceny były bardzo wysokie. Zamówiła potrawkę z nerek z kartoflami, jako najtańsze danie.

— Nie powinniśmy byli tu przychodzić, mamo — powiedział Pawełek.

— Nic nie szkodzi —odparła, — Nie przyjdziemy tu więcej. Nalegała, żeby zjadł ciastko z rodzynkami, bo bardzo lubił słodycze.

— Ależ ja nie chcę, mamo — wymawiał się.

— To nic — upierała się nadal. — Zaraz je dostaniesz.

Rozejrzała się, aby zawołać kelnerkę. Ponieważ dziewczyna była zajęta, pani Morel nie chciała jej przeszkadzać. Matka i syn czekali więc, aż skończy flirtować z siedzącymi na sali mężczyznami.

— Bezczelna dziewczyna! — rzekła pani Morel do Pawełka. — Spójrz tylko, podaje pudding temu panu, który przyszedł później od nas.

— To naprawdę nieważne, mamo — powiedział Pawełek.

Pani Morel była zła. Ale była biedna i jej zamówienie tak skromne, że nia miała odwagi upominać się o swoje prawa. Czekali więc bez końca.

— Może byśmy już poszli, mamo? — spytał Pawełek.

Pani Morel wstała. Dziewczyna przechodziła właśnie blisko nich.

— Proszę przynieść jedno ciastko z rodzynkami — rzekła pani Morel dobitnie.

Dziewczyna obejrzała się arogancko. . — W tej chwili — odparła.

— Czekaliśmy już dość długo — powiedziała pani Morel. Dziewczyna powróciła natychmiast, niosąc ciastko. Pani Morel chłodno poprosiła o rachunek. Pawełek pragnął zapaść się pod ziemię. Podziwiał stanowczość matki. Wiedział, że tylko lata ciężkiej walki mogły nauczyć ją dopominania się o swoje prawa, nawet w tak błahym wypadku. Była równie pełna niesmaku jak on.

— Z pewnością moja noga tu więcej nie postanie — obwieściła, gdy wyszli z restauracji i odetchnęli z ulgą, że się stamtąd wydostali.

— Chodźmy teraz — powiedziała — obejrzeć wystawy u Keepa i Boota, a potem w paru innych sklepach, dobrze?

Dyskutowali z ożywieniem nad wystawionymi obrazami i pani Morel chciała kupić synowi mały czarny pędzelek, o którym dawno marzył Tym razem jednak nie zgodził się na żadne ustępstwa. Przystawał przed wysta-wami magazynów krawieckich i sklepów z materiałami niemal śmiertelnie znudzony, lecz zarazem zadowolony, że matce to sprawia przyjemność. Przez dłuższy czas włóczyli się tak po ulicach.

— Spójrz tylko na te ciemne winogrona! — zawołała. — Aż ślinka idzie do ust. Już dobrych kilka lat marzę, żeby ich skosztować, ale będę musiała na to jeszcze trochę zaczekać.

Potem zachwyciła ją kwiaciarnia i stanęła w drzwiach, wdychając zapach kwiatów.

— Ach, czyż to nie jest wprost prześliczne!

Pawełek dostrzegł w ciemnym wnętrzu sklepu młodą, elegancką, czarno ubraną panią, która przyglądała im się ciekawie spoza kontuaru.

— Patrzą na ciebie — szepnął starając się odciągnąć matkę od drzwi.

— Cóż to może być? — zawołała, nie pozwalając ruszyć się z miejsca.

— Lewkonie — odparł pośpiesznie wciągając zapach w nozdrza. — Ale patrz, tam jest ich pełna waza.

— Ach, tak... białe i czerwone. Ale wiesz, nigdy jeszcze nie widziałam lewkonii, które by tak pachniały. — I ku wielkiej uldze chłopca odeszła od drzwi, jak się jednak okazało tylko po to, aby stanąć przy oknie wystawowym.

— Pawełku! — zawołała do syna, który usiłował właśnie zniknąć z pola widzenia eleganckiej młodej damy w czerni, ekspedientki w kwiaciarni. — Pawełku, spójrz no tylko tutaj.

Pawełek zbliżył się niechętnie.

— Popatrz na te fuksje! — zawołała pokazując palcem.

— Hm! — zdobył się na pełne ciekawości i zainteresowania chrząknięcie. — Wydaje się, że wszystkie kwiaty zaraz oberwą się z łodyżek, takie są wielkie i ciężkie.

— I jakie ich mnóstwo! — wykrzyknęła.

— Spójrz, jak się zwieszają całymi pękami w dół na swoich cienkich łodyżkach.

— Ach! — zawołała. — Śliczne.

— Ciekaw jestem, kto je kupi — powiedział Pawełek.

— I ja jestem ciekawa — odparła. — W każdym razie nie my.

— Zwiędłyby u nas w pokoju.

— O tak, w tej okropnej, zimnej i ciemnej norze... Ginie tam każda roślinka, którą się wstawi, a znów w kuchni duszą się od razu.

Załatwili jeszcze kilka sprawunków i skierowali się w stronę dworca. Ponad kanałem, w mrocznej przerwie między domami, ujrzeli zamek wznoszący się na urwistej rdzawej skale, porośniętej zielonymi krzewami. W delikatnym obramowaniu promieni słonecznych wyglądał jak jakieś bajeczne zjawisko.

— Jak to będzie przyjemnie pospacerować sobie w obiadowej porze — powiedział Pawełek. — Będę mógł chodzić tu i wszystko oglądać. Ach, z jaką przyjemnością będę to robił.

— Oczywiście — odparła.

Pawełek spędził z matką rozkoszne popołudnie. Wrócili do domu późnym wieczorem szczęśliwi, rozpromienieni i zmęczeni.

Następnego ranka Pawełek wypełnił formularz na uzyskanie sezonowego biletu i zaniósł go na stację. Gdy wrócił, matka zaczynała właśnie szorować podłogę. Usiadł na kanapie z podkurczonymi nogami.

— Powiedział, że będę go miał na sobotę — rzekł.

— A ile kosztuje?

— Prawie jeden funt i jedenaście szylingów — odparł. Zabrała się z powrotem do szorowania podłogi, w milczeniu.

— To bardzo dużo? — spytał.

— Nie więcej, niż myślałam — odparła.

— I będę zarabiał osiem szylingów tygodniowo — rzekł Pawełek. Matka nie odpowiedziała, zajęta swoją pracą. W końcu rzekła:

— William obiecywał mi wyjeżdżając do Londynu, że będzie przysyłał funta miesięcznie. Dał mi dziesięć szylingów... dwa razy. A teraz wiem, że nie ma ani grosza, nawet gdybym go poprosiła. Wcale zresztą nie chcę jego pieniędzy. Tylko tak sobie teraz pomyślałam, że mógłby pomóc z tym biletem, którego wcale nie brałam pod uwagę.

— William dużo zarabia — powiedział Pawełek.

— Dostaje sto trzydzieści funtów. Ale wszyscy oni są tacy sami. Skorzy do obietnic, ale dużo ci z tego nie przyjdzie.

— Wydaje przeszło pięćdziesiąt szylingów tygodniowo na siebie samego — ciągnął Pawełek.

— A ja prowadzę cały dom za mniej niż trzydzieści — odparła matka. — I zawsze jeszcze muszę znaleźć pieniądze na jakieś ekstra wydatki. Ale czy to któremu z nich zależy, żeby choć trochę pomóc, jak już sobie pójdzie z domu? Na pewno woli wydawać pieniądze na tę wystrojoną lalę.

— Powinna mieć własne pieniądze, jeśli jest taką wielką panią — rzekł Pawełek.

— Powinna, ale nie ma. Pytałam go. Już ja dobrze wiem, że nie kupił jej złotej bransoletki tak sobie za nic. Ciekawa jestem, czy mnie kto kiedy podarował złotą bransoletkę.

William w dalszym ciągu zajęty był swoją „Cyganką", jak ją nazywał. Poprosił dziewczynę (nazywała się Luiza Lili Denys Western) o fotografię, aby ją posłać matce. Zdjęcie nadeszło i przedstawiało przystojną brunetkę sfotografowaną z profilu, trochę pretensjonalnie uśmiechniętą i chyba zupełnie nagą, na fotografii nie było bowiem widać ani skrawka ubrania, tylko obnażone głęboko ramiona.

„Przyznaję — pisała pani Morel do syna — że fotografia Luizy jest atrakcyjna i sądząc z niej Luiza jest bardzo ładna. Ale czy uważasz, synku, że dziewczyna daje dowód dobrego smaku ofiarowując taką fotografię, swemu wielbicielowi, aby ją posłał matce... jako pierwsze zdjęcie? Zgadzam się, że ma wyjątkowo piękne ramiona, jak piszesz. Ale nigdy nie spodziewałam się, że zobaczę je aż tak głęboko odsłonięte przy pierwszej sposobności".

Morel zobaczył fotografię na komodzie we frontowym pokoju.

Przyszedł do kuchni, ostrożnie trzymając zdjęcie w grubych palcach.

— Skąd się to wzięło? — zapytał żonę.

— To dziewczyna, z którą chodzi nasz William — odparła pani Morel.

— Hm... wygląda tu na zalotną pannę i myślę, że William nie będzie z niej miał pociechy. Co to za jedna?

— Nazywa się Luiza Lili Denys Western.

— Ciekaw jestem co jeszcze!... — wykrzyknął Morel. — To aktorka?

— Nie. Jest podobno damą.

— Właśnie w to uwierzę! — zawołał przyglądając się w dalszym ciągu fotografii. — Ona ma być damą. A skąd ma tyle pieniędzy, żeby sobie tak żyć?

— Wcale nie ma pieniędzy. Mieszka ze starą ciotką, której nienawidzi, i przyjmuje każdy grosz, który jej wpadnie.

— Hm! — chrząknął Morel odkładając fotografię. — William to doprawdy wariat, że się zadaje z taką dziewczyną.

— „Kochana Mamo — odpowiedział matce listownie William. — Zmartwiło mnie, że fotografia ci się nie podoba. Nie przyszło mi do głowy, kiedy ci ją wysyłałem, że możesz to uważać za coś niewłaściwego. W każdym razie powiedziałem Gyp , że niezupełnie odpowiadało to twoim szlachetnym i wzniosłym zasadom, ma ci więc posłać inną i imam nadzieję, że będzie ci się lepiej podobała. Gyp ciągle się. fotografuje, a raczej fotografowie ją proszą, aby pozwoliła zrobić swoje zdjęcie za darmo".

Wkrótce nadeszła nowa fotografia z kilkoma niemądrymi słówkami, skreślonymi przez Luizę. Tym razem można było podziwiać młodą damę w w czarnej satynowej, wieczorowej sukni, z dekoltem w karo i krótkimi, bufiastymi rękawami. Szal z czarnej koronki okrywał jej piękne ramiona.

— Ciekawa jestem, czy ona kiedykolwiek nosi co innego, jak wieczorowe suknie — powiedziała pani Morel ironicznie. — Czuję, że powinnam być pełna podziwu.

— Jesteś niedobra, mamo — rzekł Pawełek. — Uważam, że ta pierwsza fotografia z nagimi ramionami jest śliczna.

— Tak uważasz? — odparła matka. — Ale ja nie.

W poniedziałek rano Pawełek wstał o szóstej, aby wyruszyć do pracy. Miał swój, tak gorzko okupiony, sezonowy bilet w kieszonce kamizelki. Imponował mu bardzo, a zwłaszcza żółte, poprzeczne paski na nim. Matka zapakowała mu obiad do małego koszyczka z pokrywką i wyszedł z domu za kwadrans siódma, aby zdążyć na pociąg o siódmej piętnaście. Pani Morel odprowadziła go do furtki.

Był śliczny ranek. Ze starego jesionu spadały strącone podmuchem wiatru zielone nasiona, nazywane przez dzieci „gołąbkami", i podskakiwały wesoło w ogródkach przed domami. Dolinę wypełniała ciemna, zwiewna mgła, w której iskrzyły się dojrzałe kłosy zbóż i miękko rozpływał się dym z kopalni Minton. Wiatr wiał łagodnie. Pawełek spojrzał na barwne pola rozciągające się poza wysokim lasem w Adersley i nigdy jeszcze dom nie przywoływał go do siebie tak wymownie, jak właśnie tego ranka.

— Do widzenia, mamo — powiedział z uśmiechem, ale czuł się bardzo nieszczęśliwy.

— Do widzenia — odparła czule i pogodnie.

Stała w białym fartuchu na drodze, patrząc za nim, gdy szedł przez pole. Był drobny, sprężysty i pełen życia. Obserwując go, jak wędrował polem, była pewna, że gdy raz zdecydował się pójść w świat, da sobie radę. Pomyślała o Williamie. Na pewno przeskoczyłby przez płot, zamiast iść naokoło do przełazu. Był w Londynie i dobrze mu się wiodło. Pawełek będzie pracował w Nottingham. Miała już teraz dwóch synów w świecie. Mogła myśleć o dwóch miejscowościach, dużych ośrodkach przemysłowych i cieszyć się, że do każdego z nich posłała młodego mężczyznę, pewna, że ci dwaj młodzi ludzie osiągną swoją pracą to, czego ona dla nich pragnęła. Dała im życie, należeli do niej i ich dzieło będzie jej dziełem. Przez całe rano myślała o Pawełku.

Punktualnie o ósmej wdrapał się po brudnych schodach wiodących do fabryki protez chirurgicznych Jordana i oparł się bezradnie o pierwsze z brzegu wielkie półki, czekając, aż ktoś się nim zainteresuje. Fabryka nie przebudziła się jeszcze. Biurka okryte były wielkimi, zakurzonymi płachtami. Przyszło dopiero dwóch urzędników i słychać było, jak rozmawiają w kącie sali, zdejmując marynarki i podwijając w górę rękawy koszuli. Było dziesięć po ósmej. Najwidoczniej nie przestrzegano tu zbyt ściśle punktualności. Pawełek przysłuchiwał się rozmowie dwóch urzędników. Nagle usłyszał, że ktoś kaszle, i ujrzał w kantorku przy końcu sali starego, steranego wiekiem pana, w mycce z czarnego aksamitu, haftowanej w czerwone i zielone wzory. Rozpieczętowywał listy. Pawełek wciąż stał i czekał. Jeden z młodych urzędników podszedł do starego pana, witając go wesoło i bardzo głośno. Widocznie stary „szef" był głuchy. Młody człowiek, z poważną miną, skierował się wielkimi krokami do swego biurka. Dostrzegł Pawełka.

— Halo! — zawołał. — To ty jesteś ten nowy chłopak?

— Tak — odparł Pawełek.

— Hm! Jak się nazywasz?

— Paweł Morel.

— Paweł Morel? To świetnie. Chodź ze mną.

Pawełek ruszył za nim wkoło ustawionego z biurek czworoboku. Sala położona była na drugim piętrze. W samym środku podłogi znajdowała się wielka dziura, ogrodzona jak gdyby wałem z biurek. Przez ów szeroki otwór szła winda i przedostawało się światło na niższe piętro. Dokładnie ponad nim widniała w suficie identyczna wielka, podłużna dziura, przez którą, tuż nad obramowaniem podłogi górnego piętra, można było zobaczyć jakieś maszyny. Bezpośrednio nad nimi rozciągał się szklany dach, przez który wpadało światło dla wszystkich trzech pięter, im niżej, tym słabsze, wskutek czego na parterze panowała wieczna noc, a na pierwszym piętrze ponury półmrok. Sala fabryczna mieściła się na najwyższym piętrze, biura na pierwszym, a magazyny na parterze. Budynek był bardzo stary i urągał wszelkim zasadom higieny.

Pawełek obszedł za swoim przewodnikiem salę wokoło i znalazł się w odległym, ciemnym kącie.

— Tu mieści się dziewiarnia — powiedział urzędnik. — Należysz do tego działu i Papplewortha. On jest twoim szefem, ale jeszcze nie przyszedł. Nie zjawia się przed pół do dziewiątą. Jeśli chcesz, możesz tymczasem odebrać listy od pana Mellinga... tam, w końcu sali.

Młody człowiek wskazał starego urzędnika, siedzącego przy biurku.

— Dziękuję panu — powiedział Pawełek.

— Tu masz kołek do wieszania czapki, a tu rejestr do wpisywania zamówień. Pan Pappleworth przyjdzie niedługo.

Chudy młodzieniec oddalił się przemierzając długimi nerwowymi krokami drewnianą, dziurawą podłogę.

Po krótkiej chwili Pawełek przeszedł przez salę i stanął w drzwiach oszklonego kantorku. Stary urzędnik, w mycce na głowie, spojrzał na niego sponad okularów.

— Dzień dobry — powiedział uprzejmie i jak gdyby z pewnym naciskiem. — Chcesz zabrać listy dla dziewiarni, Tomku?

Pawełek poczuł się dotknięty, że go nazwano Tomkiem. Ale wziął listy i powrócił do swego ciemnego kątka, gdzie pulpit przylegał bokiem do ściany, gdzie kończyła się długa, wielka półka i gdzie ponadto znajdowało się jeszcze troje drzwi. Usiadł na wysokim stołku i przeczytał listy — to znaczy te, które były napisane wyraźniejszym charakterem pisma. Treść ich była następująca:

„Proszę mi natychmiast przysłać parę damskich jedwabnych, elastycznych, długich pończoch bez stóp, takich samych, jakie miałam z waszej firmy w zeszłym roku. Długość uda do kolana itd". Albo: „Major Chamberlain pragnie ponowić swe ostatnie zamówienie na jedwabny, nieelastyczny pas brzuszny".

Wiele z tych listów, często pisanych po francusku i norwesku, było dla chłopca prawdziwą szaradą. Siedział na stołku, nerwowo i niespokojnie czekając przybycia „szefa". Wycierpiał istne katusze i nie wiedział, gdzie się podziać z onieśmielenia, gdy o wpół do dziewiątej przedefilowały przed nim szeregiem dziewczęta, idące do fabryki na górę.

Pan Pappleworth, żując chlorodynowe pastylki, zjawił się mniej więcej za dwadzieścia dziewiąta, gdy reszta personelu pracowała już w najlepsze. Był to chudy człowiek z ziemistą cerą i czerwonym nosem, prędki i nerwowy, ubrany elegancko, choć nieco sztywnie. Miał około trzydziestu sześciu lat. Było w nim pewne podobieństwo do psa, jakaś zwinność, czujność i spryt, a zarazem jakieś ciepło i coś nieokreślonego, budzącego jak gdyby lekką wzgardę.

— To ty jesteś mój nowy chłopiec? — spytał. Pawełek wstał z miejsca i odpowiedział, że tak.

— Odebrałeś listy?

Pan Pappleworth obrócił pastylkę w ustach.

— Tak.

— Przepisałeś je?

— Nie.

— No to jazda, zaraz się z tym załatwimy. Zmieniłeś kurtkę?

— Nie.

— Musisz sobie przynieść starą kurtkę i zostawiać ją tutaj.

Ostatnie słowa wypowiedział trzymając chlorodynową pastylkę ściśniętą między bocznymi zębami. Znikł w ciemnościach za wielką półką i po chwili ukazał się bez marynarki, zawijając mankiety eleganckiej koszuli w paski na chudych, owłosionych ramionach. Pawełek zauważył, że jest strasznie chudy i że jego spodnie mają z tyłu kilka zakładek. Pan Pappleworth chwycił stołek, przyciągnął go blisko chłopca i usiadł.

— Siadaj — powiedział. Pawełek usłuchał.

Pan Pappleworth siedział tuż przy nim. Porwał paczkę listów z półki naprzeciwko, złapał długi skorowidz i otworzył go zamaszyście. Chwycił w rękę pióro i powiedział:

— No, teraz uważaj. Przepiszesz tutaj te listy. — Pociągnął dwa razy nosem, przerzucił pastylkę w ustach, spojrzał uważnie na list i natychmiast stał się niezwykle skupiony. Pochłonięty pracą wpisywał szybko zamówienie do książki pięknym, kaligraficznym pismem. Rzucił Pawełkowi krótkie spojrzenie.

— Widziałeś?

— Tak.

— Myślisz, że potrafisz to zrobić?

— Tak.

— No, to w porządku. Zobaczymy, jak ci pójdzie.

Zeskoczył z taboretu. Pawełek ujął pióro. Pan Pappleworth znikł, Pawełek raczej z przyjemnością zabrał się do przepisywania listów, ale robił to powoli, mozolnie i niezwykle brzydko. Przepisywał właśnie czwarty list, gdy pan Pappleworth zjawił się z powrotem.

— Pokaż, jak ci tam idzie? Skończyłeś już?

Pochylił się nad ramieniem chłopca, ssąc pastylkę i rozsiewając woń chlorodyny.

— Niech cię Pan Bóg kocha, mój chłopcze, ależ z ciebie kaligraf! — zawołał ironicznie. — No, mniejsza z tym! Ile już napisałeś? Tylko trzy! Dawno bym już je połknął. Pośpiesz się, mój chłopcze! I nie zapomnij ich ponumerować. O, spójrz! No, dalej!

Pawełek mozolił się nad listami, a pan Pappleworth krzątał się hałaśliwie, wykonując rozmaite czynności. Raptem chłopiec wstrząsnął się przerażony, gdyż tuż przy jego uchu rozległ się ostry gwizd. Pan Pappleworth podszedł do ściany, wyjął zatyczkę z wystającej tubki i zapytał nienaturalnie ostrym i władczym tonem:

— Tak? Słucham?

Pawełek usłyszał słaby, podobny do kobiecego głos, dobywający się z wylotu tubki. Patrzył zdumiony, nigdy jeszcze nie widział bowiem podobnej instalacji.

— Wobec tego — mówił pan Pappleworth nieuprzejmie do tubki — trzeba się było zająć jakąś zaległą robotą.

Znów dał się słyszeć wątły głos kobiecy, cienki i poirytowany.

— Nie mam na to czasu, żeby tu stać i słuchać, co pani mówi — powiedział pan Pappleworth i zatknął wylot tubki kołkiem.

— Słuchaj no, chłopcze — zwrócił się błagalnie do Pawełka — to Polly zaklina, żeby jej przysłać zamówienia. Czy nie mógłbyś się wziąć trochę w garść? No, dalej, jazda!

Ku wielkiej rozpaczy Pawełka zabrał mu książki i zaczął sam wpisywać listy. Pracował szybko i dobrze. Gdy skończył, chwycił jakieś długie paski żółtego papieru, szerokie na trzy cale, i wypisał na nich dzienne zamówienie dla robotnic.

— Uważaj, co robię — powiedział do Pawełka, nie zwalniając tempa pracy.

Pawełek patrzył na niesamowite rysuneczki nóg, ud i kostek, pokreślone w poprzek i oznaczone numerami, oraz na zwięzłe, krótkie wskazówki, które jego szef wypisywał na żółtych papierach. Pan Pappleworth skończył wreszcie robotę i zerwał się z krzesła.

— Chodź ze mną — powiedział. Powiewając żółtymi paskami wypadł przez drzwi, a następnie zbiegł' po stromych schodkach do sutereny oświetlonej lampą gazową. Przeszli przez zimny, wilgotny skład, a potem długi, ponury pokój ze stołem na kozłach, do mniejszego, przyjemnego, niezbyt wysokiego pomieszczenia, które znajdowało się w przybudówce do głównego budynku. Jakaś niewielka kobieta, w czerwonej, wełnianej bluzce i z kokiem na czubku głowy, siedziała tu czekając, niby groźnie nastroszona do walki kurka-czubatka.

— No, zabierajcie się wreszcie szybko do roboty — powiedział pan Pappleworth.

— Szkoda, że pan się szybciej nie zabrał — zawołała Polly.— Dziewczęta czekają już dobre pół godziny. I pomyśleć tylko, co to za strata czasu!

— Niech pani lepiej myśli o tym, żeby robota była w porę oddana, zamiast tyle mówić — odparł pan Pappleworth. — Mogłyście wykańczać zaległości.

— Doskonale pan wie, że wszystko skończyłyśmy w sobotę! — wpadła na niego Polly z czarnymi, iskrzącymi się ze złości oczami.

— Tu-tu-tu-ter-ter! — przedrzeźniał ją pan Pappleworth. — Oto wasz nowy chłopak. Tylko go nie zmarnujcie tak jak jego poprzednika.

— Tak jak jego poprzednika! — powtórzyła Polly. — Rzeczywiście, tylu ich już zmarnowałyśmy. Pozwolę sobie powiedzieć, że trudno kogoś jeszcze bardziej zmarnować, gdy miał już z panem do czynienia.

— A teraz do roboty, dość gadania — powiedział pan Pappleworth zimno i surowo.

— Już dawno należało się wziąć do roboty — odparła Polly odchodząc z głową wysoko wzniesioną do góry. Była to drobna, sztywno wyprostowana osóbka, lat około czterdziestu.

W pokoju tym stały na ławie pod oknem dwie maszyny na okrągłych podstawach. Za drzwiami w głębi widać było drugi, dłuższy pokój, a w nim jeszcze sześć maszyn. Mała grupka dziewcząt ubranych w czyste, białe fartuszki gawędziła z ożywieniem.

— Czy nie macie nic innego do roboty, tylko gadać? — zapytał pan Pappleworth.

— Jeszcze tylko czekać na pana — odparła śmiejąc się jakaś ładna dziewczyna. . .

— No, dalej, zabierajcie się do roboty — powiedział pan Pappleworth. — Chodź, mój chłopcze, będziesz już wiedział, jak tu trafić.

Pawełek pobiegł za swym szefem na górę. Dostał teraz jakieś kolumny cyfr do sprawdzenia oraz wystawiał rachunki. Stał przy pulpicie, wypisując je swym szkaradnym charakterem pisma. W pewnej chwili pan Jordan opuścił z powagą oszklony kantorek i, ku wielkiemu zakłopotaniu chłopca, zatrzymał się za jego plecami. Nagle czerwony, gruby palec uderzył w formularz, który Pawełek właśnie wypełniał.

— Mr. J. A. Bates, Esquire! — wykrzyknął gniewny głos w samo ucho chłopca.

Pawełek spojrzał na „Mr. J. A. Bates" wypisane jego własnym, szkaradnym pismem i zupełnie nie mógł zrozumieć, o co tym razem mogło panu Jordanowi chodzić.

— Czy cię tego nie nauczono w szkole? Jak się pisze Mr., to nie pisze się Esquire... Człowiek nie może być jednym i drugim naraz.

Chłopiec pożałował teraz, że tak hojnie szafował tytułami. Zawahał się przez chwilę, a potem drżącymi palcami wydrapał „Mr." W tejże chwili pan Jordan porwał rachunek z biurka.

— Wypisz drugi! Chcesz coś takiego wysłać dżentelmenowi? — I ze złością podarł niebieski formularz na strzępy.

Pawełek zaczął pisać od nowa, zaczerwieniony po uszy że wstydu. Pan Jordan stał i patrzył w dalszym ciągu.

— Nie rozumiem, czego teraz uczą w tych szkołach. Musisz starać się porządniej pisać. Chłopcy nie umieją teraz nic więcej, jak recytować wiersze i grać na skrzypcach. Czy pan widział jego pismo? — zwrócił się do pana Papplewortha.

— Tak. Śliczne, prawda? — spokojnie odparł pan Pappleworth.

Pan Jordan chrząknął cicho, w sposób nawet dość przyjemny. Pawełek odgadł, że jego dyrektor należy do tych, którzy groźniej warczą, jak kąsają. I w istocie mały fabrykant, aczkolwiek mówił złą angielszczyzną, był dżentelmenem; pozostawiał swoich pracowników w spokoju i nie zwracał uwagi na drobiazgi. Wiedział jednak, że nie wygląda na szefa i właściciela swojego przedsiębiorstwa, grał więc zazwyczaj rolę surowego zwierzchnika, aby ustalić właściwy porządek rzeczy.

— Aha... powiedz mi jeszcze, jak się nazywasz? — spytał pan Pappleworth chłopca.

— Paweł Morel.

Jakie to dziwne, że dzieci cierpią tak głęboko, gdy muszą głośno wypowiedzieć swoje nazwisko.

— Paweł Morel, czy tak? A więc, Pawle Morel, zostaw już tę całą robotę i...

Pan Pappleworth zasiadł na stołku i zaczął pisać. Jakaś dziewczyna weszła przez drzwi znajdujące się tuż za ich plecami, położyła na pulpicie kilka sztuk wyrobów z elastycznej tkaniny i natychmiast wyszła. Pan Pappleworth wziął do ręki niebieskawobiałą opaskę na kolano, sprawdził ją szybko, porównując z żółtym kwitkiem zamówienia, i odłożył na jedną stronę biurka. Następnym eksponatem była cielistoróżowa noga. Obejrzał jeszcze kilka innych wyrobów, wypisał parę zamówień i zawołał Pawełka, by z nim poszedł. Tym razem wyszli drzwiami, w których zniknęła dziewczyna. Pawełek znalazł się na szczycie małych, drewnianych schodków i zobaczył w dole dużą salę, z oknami po obu stronach, w której przeciwległym końcu siedziało sześć dziewczyn, schylonych nad stołem, w kręgu padającego przez okna światła, i zajętych szyciem. Śpiewały chórem: „Dwie błękitne dziewczynki". Gdy usłyszały otwierające się drzwi, wszystkie obejrzały się jednocześnie i zobaczyły pana Papplewortha z Pawełkiem, spoglądających na nie ze szczytu schodków, przez całą długość sali. Umilkły.

— Czy nie mogłybyście robić trochę mniej hałasu ? — powiedział pan Pappleworth. — Ludzie gotowi pomyśleć, że trzymamy tu koty.

Jakaś garbata kobieta, siedząca na wysokim stołku, zwróciła swą długą, smutną twarz w jego stronę i powiedziała głębokim kontraltem:

— W takim razie oni wszyscy są kocurami.

Na próżno pan Pappleworth wysilał się, żeby okazać się ważną personą w oczach Pawełka. Zbiegł po schodkach do wykańczalni i podszedł do garbatej Fanny, która siedziała na swoim wysokim stołku; miała tak krótki korpus, że jej głowa w aureoli jasnokasztanowatych włosów wydawała się o wiele za duża, podobnie zresztą jak jej blada, smutna twarz. Miała na sobie zielonkawo-czarną, kaszmirową suknię. Jej płaskie i cienkie przeguby rąk wysunęły się spod zbyt krótkich mankietów, gdy nerwowym ruchem upuściła swoją robotę. Pan Pappleworth pokazał jej jakiś defekt w opasce na kolano.

— Nie wiem, czemu zwala pan to na mnie — powiedziała. — To nie moja wina. — Zaczerwieniła się przy tym mocno.

— Wcale nie powiedziałem, że to twoja wina. Czy poprawisz to tak, jak ci mówiłem? — odparł pan Pappleworth krótko.

— Nie mówi pan, że to moja wina, ale robi pan wszystko, żeby na to wyszło — zawołała garbuska, bliska łez. Wyrwała opaskę swemu „szefowi". — Zrobię to dla pana — rzekła — ale nie musi pan być zaraz taki przykry.

— To jest wasz nowy chłopak — powiedział pan Pappleworth. Fanny obróciła się i bardzo mile uśmiechnęła do Pawełka.

— Och! — wykrzyknęła.

— Właśnie. Nie zróbcie tu tylko z niego lalusia.

— Może pan być spokojny, że to nie my zrobimy z niego lalusia — odparła urażona.

— No chodź, Pawle, idziemy — rzekł pan Pappleworth.

— Au revoir, Pawle — powiedziała jedna z dziewcząt.

Rozległ się stłumiony chichot. Pawełek wyszedł, czerwony po uszy, nie odezwawszy się cały czas ani słowem.

Dzień dłużył mu się bardzo. Przez cały ranek przychodzili do pana Papplewortha robotnicy z jakimiś pytaniami. Pawełek pisał coś i uczył się robić paczki, które musiały być gotowe do wysyłki południową pocztą o pierwszej, a raczej za kwadrans pierwsza, pan Pappleworth znikł, aby zdążyć na swój pociąg. Mieszkał na przedmieściu. Pawełek, który czuł się zupełnie zagubiony, zszedł ze swoim obiadowym koszykiem do magazynu na dole i pośpiesznie połknął posiłek, siedząc samotnie w ponurej, chłodnej piwnicy. Potem wybiegł na dwór. Ożywiony ruch i gwar uliczny nastroił go radośnie, wzbudzając w nim chęć przygód. Ale już o drugiej siedział z powrotem w kącie dużej sali. Po chwili znów przedefilowały przed nim wracające po przerwie robotnice, które szeptały sobie na ucho jakieś uwagi. Były to proste dziewczęta, zatrudnione na górze i wykonujące ciężkie, fizyczne prace przy wiązaniu balotów i wykańczaniu sztucznych kończyn. Pawełek czekał na pana Papplewortha; nie wiedząc, co ma robić, bazgrał na żółtych kwitach zamówieniowych. Pan Pappleworth wrócił za dwadzieścia trzecia. Usiadł i zaczął gawędzić z Pawełkiem, traktując go jak kogoś zupełnie sobie równego, nawet wiekiem.

Po południu nie było nigdy zbyt wiele roboty, chyba że zbliżał się koniec tygodnia i trzeba było robić obliczenia. O piątej wszyscy mężczyźni schodzili do ciemnej kazamaty ze stołem na kozłach i tu pili herbatę oraz jedli przyniesiony z domu chleb z masłem kładąc go na gołych, brudnych deskach stołu. Rozmawiali przy tym z takim samym obrzydliwym pośpiechem i równie ordynarnie, jak jedli. A przecież na górze panował wśród nich zawsze wesoły, pogodny nastrój. Piwnica i stoły na kozłach najwidoczniej zgubnie na nich oddziaływały.

Po herbacie, gdy paliły się już wszystkie lampy gazowe, praca szła szybciej. Trzeba było przygotować wielką pocztę wieczorną do wysyłki. Pończochy przychodziły z warsztatu jeszcze ciepłe, wprost spod prasy." Pawełek skończył wypisywać rachunki. Teraz musiał pakować i adresować, a w końcu zważyć cały stos swoich paczek. Zewsząd rozlegały się głosy wywołujące wagę paczek, słychać było szczęk metalu i krótki, szybki świst urywanego sznurka. Wszyscy biegali do starego pana Mellinga po znaczki. W końcu przyszedł listonosz z worem, roześmiany i wesoły. Wreszcie ustał wszelki ruch i Pawełek, schwyciwszy swój obiadowy koszyk, pobiegł na stację, aby zdążyć na pociąg odchodzący o ósmej dwadzieścia. Dzień pracy w fabryce trwał pełne dwanaście godzin.

Matka siedziała w kuchni, oczekując go z niepokojem. Musiał iść z Keston pieszo, zjawił się więc w domu dopiero dwadzieścia po dziewiątej. Nazajutrz znów wyszedł o siódmej rano. Pani Morel bała się o jego zdrowie. Sama jednak zmuszona była tak ciężko pracować i z takim trudem dawać sobie radę, że oczekiwała tego samego od swoich dzieci. Musiały podołać wszelkim obowiązkom, jakie na nie w życiu spadały. Pawełek pozostał więc u Jordana, choć przez cały czas pracy w tej fabryce zdrowie chłopca poważnie cierpiało z powodu braku światła i powietrza oraz zbyt długich godzin pracy.

Wrócił blady i zmęczony. Matka spojrzała na niego. Zobaczyła, że jest raczej zadowolony, i jej niepokój rozwiał się w jednej chwili.

— No, jak tam było? — spytała.

— Bardzo zabawnie, mamo — odparł. — Nic tam nie ma ciężkiego do roboty i wszyscy są bardzo mili.

— A jak ci poszło?

— Dobrze. Tylko mówili, że brzydko piszę. Ale pan Pappleworth... to mój szef... powiedział do pana Jordana, że wszystko będzie dobrze. Jestem w dziewiarni, mamo. Musisz przyjść zobaczyć. Bardzo tam jest przyjemnie.

Wkrótce Pawełek polubił pracę u Jordana. Pan Pappleworth, który przesiąknięty był jakąś wonią, nieco przypominającą aromaty sali restauracyjnej, był zawsze bardzo swobodny i traktował Pawełka po koleżeńsku. Czasem „szef działu" bywał zdenerwowany i ssał jeszcze większe ilości pastylek chlorodynowych niż zwykle. Ale nawet wówczas nie był dokuczliwy. Należał do ludzi, którzy swoją nerwowością wyrządzają znacznie więcej krzywdy samym sobie niż otoczeniu.

— Jeszcze tego nie zrobiłeś? — krzyczał na przykład. — Skończysz to chyba na święty nigdy.

Po chwili (Pawełkowi było wtedy najtrudniej go zrozumieć) znów żartował i był w dobrym humorze.

— Przyprowadzę jutro moją terierkę — uroczyście oświadczył Pawełkowi.

— Jak ona wygląda?

— Nie wiesz, jak wygląda terierka? On nie wie, jak wygląda terierka... — Panu Pappleworthowi zabrakło słów ze zdumienia.

— Czy ona jest taka mała, jedwabista... ciemna jak żelazo, ze srebrnymi cętkami?

— O, właśnie taka, mój chłopcze. To brylant. Miała już szczenięta, za które wziąłem pięć funtów, a sama warta jest więcej niż siedem. I nie waży nawet dwudziestu uncji.

Następnego dnia zjawiła się suczka. Była to drżąca, nieszczęsna kruszynka. Pawełkowi nie podobała się wcale. Wyglądała jak mokra ścierka, która nigdy nie wyschnie. Potem przyszedł po nią jakiś mężczyzna i zaczął mówić mało wybredne dowcipy. Ale pan Pappleworth znacząco wskazał głową Pawełka i dalsza rozmowa potoczyła się sotto voce.

Pan Jordan tylko raz jeszcze wybrał się na inspekcję do Pawełka i miał mu do zarzucenia jedynie to, że odkłada pióro na pulpit.

— Wkładaj pióro za ucho, jeśli masz zamiar zostać urzędnikiem. Za ucho! — Pewnego zaś dnia spytał chłopca: — Czemu nie trzymasz się prościej? Chodź ze mną. — I zaprowadził go do oszklonego kantorka, gdzie obdarował go specjalnymi szelkami, prostującymi ramiona.

Ale Pawełek najbardziej lubił dziewczęta. Mężczyźni wydawali mu się pospolici i trochę nudni. Lubił ich wszystkich, ale byli mało ciekawi. Polly, drobna, ruchliwa nadzorczyni z parteru, zastawszy Pawełka samotnie jedzącego swój chleb w piwnicy, spytała, czy nie mogłaby mu czegoś ugotować na swoim małym piecyku. Następnego dnia matka przygotowała mu potrawę, którą można było odgrzać. Zaniósł ją do miłego, schludnego pokoiku Polly. Wkrótce weszło w zwyczaj, że jadał z nią razem obiady. Przyszedłszy do fabryki o ósmej rano, zanosił jej swój koszyk, a gdy zbiegał na dół o pierwszej, czekała już na niego z gorącym obiadem.

Pawełek był średniego wzrostu i blady. Miał gęstą, kasztanowatą czuprynę, nieregularne rysy twarzy oraz duże, pełne usta. Polly była podobna do małego ptaszka. Nazywał ją często „szczygiełkiem". Chociaż był trochę nieśmiały, całymi godzinami przesiadywał z nią, gawędząc przyjaźnie i opowiadając jej o swoim domu. Wszystkie dziewczęta lubiły słuchać, gdy coś opowiadał. Gromadziły się wokół niego ciasnym kręgiem, on zaś zasiadał na stole i śmiejąc się wygłaszał do nich przemowy. Niektóre uważały go za dziwnego chłopca, był bowiem taki poważny i zarazem żywy, wesoły, a w stosunku do nich zawsze bardzo delikatny. Wszystkie go lubiły, on zaś je uwielbiał. Polly oddany był całym sercem, a Connie, z aureolą bujnych, rudych włosów, z cerą delikatną jak płatek jabłoni i cichym głosem, wyglądająca w swej skromnej czarnej sukience jak prawdziwa dama — przemawiała do romantycznej strony jego duszy.

— Kiedy siedzisz i zwijasz nić — mówił — wydaje mi się, że przędziesz na kołowrotku... I to jest śliczne. Przypominasz mi wtedy Elaine z „Królewskiej sielanki". Narysowałbym cię, gdybym potrafił.

Connie spoglądała na niego i rumieniła się nieśmiało. W jakiś czas potem naszkicował portrecik, o którym miał wysokie mniemanie: Connie, z bujnymi, rudymi włosami spływającymi na czarną, wypełzła sukienkę i stulonymi poważnie, czerwonymi wargami, siedziała na stołku na wprost ogromnego koła, przewijając fioletową nitkę z wielkiego zwoju na szpulę.

Z śmiałą i ładną Louie, która stale przybierała na jego widok zaczepną postawę, chętnie żartował.

Emma była raczej pospolita, trochę starsza i lubiła przybierać protekcjonalny ton. Okazywanie Pawełkowi swej wyższości sprawiało jej ogromną przyjemność, on zaś niewiele sobie z tego robił.

— Jak się zakłada igły? — pytał.

— Idź sobie stąd i nie nudź.

— Ale ja powinienem wiedzieć, jak się zakłada igły. Przez cały czas pilnie pracowała na swojej maszynie.

— Wielu rzeczy powinieneś się jeszcze nauczyć — mówiła.

— Powiedz mi więc, jak się zakłada igły.

— Ach, co za nudziarz z tego chłopaka. No więc patrz, tak się to robi. Śledził uważnie jej ruchy. Nagle zawył gwizdek. Zaraz potem ukazała się Polly i zapytała bardzo głośno:

— Pan Pappleworth pragnie wiedzieć, Pawle, jak długo jeszcze będziesz siedział tu na dole i żartował z dziewczętami.

Pawełek uciekł na górę wołając: „Do widzenia!", Emma zaś wyprostowała się godnie.

— To nie ja go prosiłam, żeby się bawił maszyną — rzekła. Dziewczęta wracały zazwyczaj wszystkie razem koło drugiej i Pawełek biegł wtedy na górę do wykańczalni, królestwa Fanny-garbuski. Pan Pappleworth nigdy nie zjawiał się w biurze wcześniej jak za dwadzieścia trzecia i najczęściej znajdował swego pomocnika u boku Fanny. Pawełek rozmawiał, rysował albo śpiewał chórem z dziewczętami.

Często, po chwili wahania, Fanny inaugurowała śpiew. Miała piękny kontralt. Wszyscy przyłączali się do niej i śpiewali dalej zgodnym chórem. W krótkim czasie Pawełek wcale nie czuł się skrępowany pozostając w pokoju w towarzystwie sześciu młodych robotnic.

Przy końcu pieśni Fanny mówiła:

— Wiem, że śmieliście się ze mnie.

— Nie bądź taka niemądra, Fanny! — zawołała jedna z dziewcząt. Pewnego razu ktoś wspomniał o rudych włosach Connie.

— Uważam, że Fanny ma ładniejsze — oświadczyła Emma z przekonaniem.

— Nie rób ze mnie pośmiewiska — powiedziała Fanny rumieniąc się gwałtownie.

— Ach, wcale nie. Ona ma naprawdę śliczne włosy, Pawle.

— Mają wspaniały kolor — powiedział. — Są szare jak popiół, a przy tym lśniące. Jak stojąca woda w bagnisku.

— Święty Boże! — wykrzyknęła jedna z dziewcząt śmiejąc się.

— Co ja zrobiłam, że się tak ze mnie wyśmiewacie — żaliła się Fanny.

— Musisz je zobaczyć rozpuszczone — zawyrokowała poważnie Emma. — Są doprawdy cudowne. Rozpleć je, Fanny, bo może Paweł szuka czegoś pięknego do malowania.

Fanny miała na to ochotę, ale wzdragała się trochę.

— Wobec tego rozplotę ci je sam — powiedział chłopiec.

— Proszę cię bardzo, jeśli masz ochotę — rzekła Fanny.

Pawełek wyjął ostrożnie szpilki z bujnego węzła na jej karku i masa gęstych, ciemnobrązowych włosów spłynęła na garbate plecy.

— Cóż za bogactwo! — wykrzyknął.

Dziewczęta patrzyły z zachwytem. Wszyscy milczeli. Chłopiec uwolnił włosy z więzów i rozrzucił je swobodnie.

— Wspaniałe! — powiedział wciągając ich zapach. — Z pewnością warte są majątek.

— Zapiszę ci je w spadku, Pawle — obiecała Fanny, na pół żartem.

— Wyglądasz teraz, jak każda normalna kobieta susząca włosy po myciu — powiedziała jedna z dziewcząt biednej, długonogiej garbusce.

Biedna Fanny była chorobliwie przeczulona i we wszystkim doszukiwała się zniewagi. Polly natomiast była zdecydowana i rzeczowa. Oba działy prowadziły z sobą wieczną wojnę i Pawełek najczęściej zastawał Fanny w łzach. Z czasem stał się powiernikiem wszystkich jej bólów i skarg, broniąc jej potem wytrwale przed Polly.

Życie płynęło mu teraz dość przyjemnie. W fabryce wszyscy czuli się jak u siebie w domu. Nikogo tu nie pilnowano ani nie ponaglano do pracy. Pawełka zawsze bardzo cieszyło, gdy przed samym odejściem poczty robota szła szybciej i wszyscy mężczyźni łączyli się w pracy. Lubił obserwować swych kolegów-urzędników przy pracy. Człowiek utożsamiał się z pracą, a praca z człowiekiem — tworząc w danej chwili nierozerwalną całość. Zupełnie inaczej rzecz miała się z dziewczętami. Prawdziwa kobieta nigdy nie jest w pełni obecna przy swoim warsztacie, lecz błądzi gdzieś myślami, w wiecznym oczekiwaniu.

Wracając wieczorem do domu Pawełek z okna pociągu obserwował światła Nottingham, rozsiane gęsto na wzgórzach, a w dolinach zlewające się w łunę blasku. Porywał go wartki prąd życia i czuł się szczęśliwy. Trochę dalej mijał rozlaną plamę świateł Bulwell, jak gdyby osiadły tu na ziemi miliardy płatków opadających z gwiazd. W dali płonęła smuga purpury nad wielkimi piecami hut, gorącym oddechem rozświecając obłoki.

Pawełek musiał iść pieszo dwie mile z Keston do domu, pokonując dwa długie wzgórza i schodząc z dwóch krótkich zboczy. Często był bardzo zmęczony i pnąc się pod górę liczył migoczące przed nim światła, aby wiedzieć, ile mu ich jeszcze zostaje do przebycia. W ciemne jak smoła noce patrzył ze szczytu wzgórz na położone wkoło, w promieniu pięciu czy sześciu mil, miasteczka. Świeciły jak rój skrzących się żywych owadów i wydawało mu się niemal, że ma sklepienie niebieskie pod swymi stopami. Marlpool i Heanor rozwidniały daleką ciemność przyćmionym blaskiem. Od czasu do czasu czarną przepaść doliny, rozciągającej się między nimi i Pawełkiem, przecinał mącąc jej ciszę długi pociąg, pędzący na południe do Londynu lub na północ do Szkocji. Pociągi przelatywały z świstem jak pociski, poziomą smugą przecinając ciemności, dymiąc i sypiąc iskrami oraz rozdzwaniając dolinę echem swojego pędu. Znikały, a światła wsi i miasteczek spokojnie migotały w ciszy.

Docierał wreszcie do znajomego narożnika domu, poza którym rozciągała się druga otchłań nocy. Stary jesion wydawał się teraz przyjacielem. Matka radośnie wstawała z miejsca, gdy wchodził. Przy końcu pierwszego tygodnia z dumą położył swoich osiem szylingów na stole.

— Czy ci to coś pomoże, mamo? — spytał z nadzieją w głosie.

— Niewiele z tego zostanie — odparła — gdy się odliczy bilet, twój obiad i różne inne wydatki.

Opowiadał jej po kolei wszystko, co zdarzyło się w ciągu dnia. Opowieść jego; jak w „Baśniach z tysiąca i jednej nocy", wieczór po wieczorze snuła się przed oczami matki. Zdawało jej się niemal, że wszystko to przeżywa sama.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ II

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej