Karol Szajnocha

SZKICE HISTORYCZNE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JAN SOBIESKI BANITĄ I PIELGRZYMEM

WNUKA KRÓLA JANA III

WOJNA O CZEŚĆ KOBIETY

ZWYCIĘSTWO ROKU 1675. PODE LWOWEM

SZKICE HISTORYCZNE

Kto był kim w Galicji i Lodomerii

Szajnocha Karol

JAN SOBIESKI BANITĄ I PIELGRZYMEM

Wiadomość o królu Janie III jako banicie znajdzie niestety mniej trudną wiarę, niżby właściwie należało. Przyzwyczailiśmy się bowiem mieć nader niepochlebne wyobrażenie o jego charakterze i postępkach w młodości. I nie dziś dopiero urosło to mniemanie, lecz panowało już powszechnie za jego życia. Ledwie nie wszystka szlachta spółczesna jak z jednej strony widziała w nim jedynego obrońcę od nieprzyjaciół i zbawcę kraju, tak z drugiej żywiła ku niemu głęboką od dawna niechęć. Było w tym daleko więcej uprzedzeń niż słuszności, lubo uprzedzeń z bardzo ważnych powodów.

Początki publicznej służby młodego starosty jaworowskiego przypadły w porę najnieszczęśliwszą. Okropne klęski wojen kozacko-tatarskich za Chmielnickiego rozkołatały do gruntu cały gmach społeczeński. Sromota ucieczki pilawieckiej otarła wstyd z promiennego niegdyś oblicza szlachty. Niespodziewany pogrom batowski nauczył drżeć na lada wieść o chłopstwie i Tatarach. Uświęcona przez Sicińskiego wolność pogrążania Rzeczypospolitej za lada zachceniem w otchłań nierządu rozzuchwalała do wszelkich bezpraw i gwałtów. Powszechne wiarołomstwo w początkach wojny szwedzkiej oswoiło z najsroższymi zbrodniami publicznymi. Spadły te wszystkie plagi na Polskę w niespełna ośmiu latach, między rokiem 1648 a 1655. Miał Jan Sobieski u wstępu tej strasznej pory lat niespełna 18, u jej końca mało co więcej nad lata pełnoletności.

Wyobraźmyż sobie młodzieńca gorącej duszy, rzuconego na falę burzy ówczesnej. Do tego był to młodzian bez ojca, bez przewodnika, bez znanej nam poważniejszej opieki męskiej. Ojciec już przed kilku umarł latami, a znakomita wysokim umysłem matka lgnęła więcej ku starszemu z synów, Markowi, powszechnie wyżej cenionemu od Jana. Upośledzony od matki, stracił Jan niebawem i tegoż brata starszego, jedyna zapewne moralną podporę swoją. Sam jeden, namiętny, powszechnym porwanym wirem, jakże daleko mógł młody wartogłów dać się unieść prądowi!

Jan Sobieski uniósł się mniej daleko, niż się można było obawiać, ale nie uniknął śladów powszechnego zepsucia. Skażona nimi młodość tym niepochlebniejszą ustaliła o nim opinię, im większe uszanowanie otaczało pamięć zmarłego ojca i brata. Przybyła niebawem jeszcze ważniejsza pobudka do publicznej niechęci. W ostatnim niebezpieczeństwie ojczyzny po opanowaniu kraju przez Szwedów poruszona została kwestia następstwa po Janie Kazimierzu. Dla uzyskania pomocy albo pokoju w Wiedniu, Siedmiogrodzie i Moskwie okazano tym wszystkim dworom nadzieję zapewnienia sobie tronu polskiego jeszcze za życia Jana Kazimierza. Rozpoczęły się w tym celu żywe zabiegi dyplomatyczne, które w istocie posłużyły do rozerwania zawieszonej nad Polską burzy. Gdy jednak niebezpieczeństwo minęło, zamierzył dwór warszawski położyć koniec dalszym nadziejom i intrygom tego rodzaju, a to przez podniesienie projektu całkiem nowej elekcji. Wszyscy senatorowie nie tylko zgodzili się na wybór jednego z książąt francuskich, ale jak najgorliwiej dopomagali królestwu w tym zamyśle. Popierał go mianowicie wielki marszałek koronny Lubomirski, w niedawnej wojnie szwedzkiej nieskończenie zasłużony ojczyźnie i królowi, a teraz walny promotor następcy francuskiego. Są nawet wszelkie poszlaki, iż sam Lubomirski poddał królowi pierwszą myśl takiej elekcji. 

Ale zamysły magnatów jak Lubomirski dziwnie subtelnymi poruszyły się sprężynkami. Lada zadraśnięcie miłości własnej nadawało inny obrót ambicji, czyniło adwersarzem stronnika. I pan marszałek w. kor. z nader maluczkich przyczyn stał się przeciwnikiem własnego elekcji francuskiej planu. A ponieważ dwór wiedeński przez swego posła w Warszawie pracował gorąco nad usunięciem Francuza od następstwa, więc zawiązało się bliskie porozumienie między marszałkiem w. kor. a gabinetem wiedeńskim. Ajenci cesarscy i marszałkowscy rzucili się do podburzania szlachty przeciw projektowi elekcji, przedstawiając ją zamachem na swobody szlacheckie, niecąc wszędzie gwałtowny entuzjazm dla tych swobód. Wybuchła w całym kraju niezmierna agitacja umysłów, na pozór republikancko-narodowa, w istocie marszałkowsko-cesarska. Marszałek w. kor. poczytany został głównym obrońcą swobód i wraz z całą szlachtą coraz głębiej w austriacką brnął matnię. Austriaccy rozesłańcy układali dla szlachty łacińskie śpiewki na cześć złotej wolności, a szlachta na teatrze w Warszawie strzelała z łuków do aktorów francuskich, którzy śmieli przedstawiać zwycięstwo Francuzów nad cesarzem. 

Można więc pojąć, w jaką niechęć publiczną popadli wszyscy stronnicy dworu i jego planów. Między tymi był także młody Sobieski, od czasu wojny szwedzkiej rzetelnie zasłużony królestwu i już chorążym koronnym mianowany. Wraz z całym prawie senatem pozostał on wiernym projektowi elekcji i ze wszystkimi senatorami doznawał za to gniewu opinii. Dalsze owszem wypadki uczyniły go wybraną ofiarą jej zawziętości. Gdy bowiem w coraz sroższym rozterku między dworem i rozkoszującym marszałkiem przyszło do złożenia Lubomirskiego z hetmaństwa polnego i marszałkowstwa w. kor., stał się młody chorąży poniewolnym następcą w obu jego urzędach. Buławę polną przeznaczono najpierw 

Czarnieckiemu, ale po jego razem prawie z nominacją przypadłej śmierci, przeszło i hetmaństwo tuż po lasce na Jana. Stało się to nie tylko bez jego starań i zabiegów u dworu, ale nawet przeciw jego życzeniom. Zamiast cieszyć się ze swojej nagłej promocji, użala się on na nią w swoich listach poufnych i zarówno łaskę jak i buławę przyjmuje sercem niechętnym; raczej z posłuszeństwa dla dworu, niż dla dogodzenia ambicji. Nie ocaliło to przecież reputacji Sobieskiego u szlachty. Widziano w nim spadkobiercę dostojeństw marszałkowskich, a to wystarczyło do zadania mu śmiertelnego ciosu u szlachty. Jako przyjaciel zamysłów dworskich, mniemany ciemiężca niewinnego marszałka, opressor swobód publicznych, stał się Jan Sobieski celem nienawiści powszechnej. Że uciemiężony marszałek za cesarskie pieniądze wojnę podniósł domową, o cesarskie pieniądze raz po raz błagające do Wiednia pisywał lista, nie zwracało na się uwagi albo uchodziło za rzecz dziwną. Że zaś młody chorąży w powszechnym skażeniu obyczajów nie był świętszym od reszty młodzieży i niemłodzieży, że nadskakiwał paniom u dworu, i przez lat dziesięć kochał się wiernie w wydartej sobie przez Zamojskiego francuskiej pannie dworskiej, poczytano mu za grzech nieprzebaczony.

Zamiast cenzurować coraz sroższą swawolę szlachty na sejmie, w trybunałach i wojsku, zajęto się niezmiernie żarliwą cenzurą modnych obyczajów u dworu, niezwyczajnych tam rozrywek i galanterii, a osobliwie miłostek młodego chorążego. Podawano sobie ustnie i na piśmie, wierszem i prozą, najpotworniejsze o nim pogłoski. Według tych plotek był to pierwszy rozpustnik swojego czasu, niebezpieczny wszystkim mężom zwodziciel, prawdziwy Kaligula. Pełne takich baśni rękopisy owej epoki, a jedna z niedrukowanych dotąd satyr na senat tamtoczesny, przystępując do kreślenia obrazu Sobieskiego, zaczyna w istocie temi słowy: "Ot i ten Kaliguła w pludrach rękę trzyma..." itd.

Do niepochlebnych pogłosek tego rodzaju możemy dorzucić jeszcze jedną, zapewne najdotkliwszą ze wszystkich. Jan Sobieski tak dalece owymi czasy zboczył z toru słuszności, iż musiał karanym być banicją. I to nie tylko raz jeden, ale dwukrotnie obwołało go prawo banitą. Jakże ciężkie powody zniewoliły sędziów do wymierzania tej surowej kary przeciwko synowi tak zasłużonego w narodzie ojca, pierwszego niegdyś senatora Rzeczypospolitej! Posądzenia nasze nabierają tym większej wagi, gdy nam przyjdzie usłyszeć dalej, iż jedną z tych banicji ukarany został młody Sobieski za przewinienie względem klasztoru panien Karmelitanek we Lwowie. Nie należąc nawet do oszczerców albo łatwowiernych bajarzy, możnaby z wątku tamtoczesnych pogłosek najdziksze roić domysły. Ale uspokójmy się o pamięć króla Jana. Sława jego nie poniesie wielkiego uszczerbku z przyczyny tych banicji. Były to jedynie wyroki sądowe za niedopełnienie nakazanej wypłaty długów. Głównym też źródłem wiadomości o tych banicjach są własne pozwy Sobieskiego o zniesienie z niego tej kary, po uskutecznionym już zaspokojeniu przeciwników. Oto co z zapisów urzędowych możemy podać w tej mierze. 

W czerwcu r. 1653 kończył Jan Sobieski 24 rok życia. Już atoli zwyczajnie od 21 lat wstępował każden szlachetny młodzian w niektóre prawa obywatelskie, mianowicie w prawo piastowania urzędów, pełnienia funkcji poselskiej, rozporządzania majątkiem za przyzwoleniem krewnych itp. Nim też jeszcze młody starosta jaworowski zupełną osiągnął wieloletność, zapozwał go niejaki Mikołaj Aksmanicki o dług 40.000 złp. Procesów takich przejął młody starosta jaworowski niemało wraz z fortuną ojcowską, jak wszystkie majątki tamtoczesne znacznymi obciążoną długami. W sumariuszach aktów ówczesnych napotykają się nader często przesyłane Sobieskiemu upomnienia do wypłaty dawniejszych należności. Sam też Sobieski użala się na to wielokrotnie w listach do żony. Zapewne więc i pan Mikołaj Aksmanicki upominał się długu dawniejszej daty. Na wszelki wypadek był to pozew znanego w swoim czasie pieniacza. Pan Mikołaj Aksmanicki ustawicznie prawował kogoś albo był prawowanym. Nie zna go wprawdzie historia owych czasów, nie masz go nawet w herbarzu Niesieckiego, ale tym częściej spotkać go można w aktach sądowych. Wszystkie księgi ziemskie i grodzkie województwa ruskiego z tej pory pełne są jego imienia, jego pozwów, jego procesów i krwawych zwad z sąsiadami. Samo nazwisko pana Aksmanickiego mogłoby dać powód do sporu, gdyż brzmiało jak się zdaje dwojako, Aksmanicki i Jaskmanicki. Ksiądz Niesiecki ma tylko Jaskmanickich herbu Leliwa, osiadłych w ziemiach przemyskiej i sanockiej, a że i nasz Mikołaj Askmanicki był posesjonatem ziemi przemyskiej, i posiadał tam prawdopodobnie wsie Bruchnal i Nikłowice, więc będzie to zapewne jedno i toż samo nazwisko. 

Z tym więc Askmanickim czy Jaskmanickim o pretensję dawną czynową zaniosło się na sprawę trybunalską. Przypadło to jakoś w samo przedjutrze nowej tegoż roku wojny kozackiej i tatarskiej, zakończonej w zimie ugodą z Tatarami pod Żwańcem. Właśnie kiedy młody starosta jaworowski wyprawiał się do obozu, przycisnęła go niebezpieczniejsza dlań walka z głośnym na całe województwo warchołem. e pozostałych o niej zapisów urzędowych i zwyczajnego w podobnych wypadkach procederu prawnego, musiała ona następujące przebiec koleje.

Pierwszy pozew strony żałującej czyli powodu zawezwał Sobieskiego przed sąd ziemski we Lwowie. Ten zawyrokował na korzyść Mikołaja Askmanickiego. Jan Sobieski skazany został na wypłatę 40.000 złp. Egzekucja wyroku należała zwyczajnie do starostwa grodzkiego. Udał się więc pan Askmanicki z wyrokiem ziemskim do grodu i zażądał wykonania sprawiedliwości. Posłuszny temu gród przydał zgłaszającemu się sędziego z podstarościm, dwoma woźnymi i kliką szlachty, którzy stronę powodową wwiązać mieli w jedną z posiadłości dłużnika.

Ale wwiązanie takie rzadko kiedy brało skutek od razu. Strona obżałowana okazywała się pospolicie oporną i nie dopuszczała wiązania. W takim razie sąd grodzki ze stroną pokrzywdzoną wydawały dłużnikowi pozew do trybunału. Ten rozpoznawał jeszcze raz sprawę, a przekonawszy się o słuszności powoda, wydał wyrok banicji. I bawiący właśnie na wojnie starosta jaworowski został w ten sposób banitą.

Była to atoli tylko banicja mniejsza, czyli tak zwana cywilna, zwyczajnie bez infamii. Nie pozbawiała ona gardła ani wywoływała z kraju, nie czyniła nawet uszczerbku dalszej służbie w obozie, ale obejmowała władzę piastowania nadal urzędów i pełnienia jakichkolwiek funkcji publicznych. Udzielony sądowi grodzkiemu wyrok trybunalski nakazywał prócz tego wprowadzić oskarżyciela przemocą w jedną z posiadłości strony przeciwnej. W przeciągu ośmiu miesięcy od ogłoszenia banicji musiało nastąpić ostateczne wykonanie wyroku. Dla uniknięcia tak przykrych następstw banicji należało czynić rychło staranie o jej kasację. Jeżeli przed upływem dwunastu niedziel po ogłoszeniu wyroku nie nastąpiły potrzebne ku temu kroki, banicja stawała się wieczystą. Były zaś takimi krokami najpierw zaspokojenie strony skarżącej, następnie zapozwanie jej do trybunału o zniesienie banicji. Otrzymawszy poświadczenie zapozwania takiego, potrzeba było uwiadomić o nim sąd grodzki, w którym uzyskana była banicja. Uwiadomienie to musiało nastąpić w przeciągu tygodnia od pozwu do trybunału i wymagało zwyczajnie osobistego stawienia się strony przed sądem grodzkim. Tym razem atoli z niewiadomej przyczyny obeszło się bez takiej osobistej obecności Sobieskiego przed grodem i czytamy w aktach jedynie o wniesieniu pozwu przeciw Askmanickiemu za pośrednictwem woźnego.

Nazajutrz po niedzieli Oculi w wielkim poście, tj. dnia 17 marca r. 1653 stanął przed sądem grodzkim woźny nazwiskiem Michał Olszowski ze wsi Brzuchowic i w imieniu pana starosty jaworowskiego, Jana Sobieskiego, oznajmił nie tylko jeden ale owszem dwa pozwy o zniesienie banicji, tj. pierwszy przeciw panu Mikołajowi Askmanickiemu z powodu długu 40.000 złp., drugi przeciw ówczesnemu staroście grodu lwowskiego, jako poprzednio z obowiązku swojego popieraczowi i wykonawcy uzyskanej przez Askmanickiego banicji. Po oznajmieniu obydwóch pozwów we Lwowie następowała sprawa z zapozwanymi w Lublinie. Tam za okazanym przez Jana Sobieskiego poświadczeniem, iż Mikołaj Askmanicki otrzymał należącą mu sumę 40.000 złp., skasowany został poprzedni wyrok z powodu nieuiszczenia tej kwoty i upadła sama przez się banicja. 

Odtąd w żadnym ze znanych nam aktów urzędowych do historii prywatnych króla Jana stosunków nie powtarza się nazwisko Askmanickiego. Sobieski zaś właśnie w roku pierwszej banicji swojej wstąpił na szersze pole zasług w ojczyźnie. Aż potąd pełnił on tylko zwyczajne obowiązki każdego z obywateli; odtąd rozpoczął się zawód prac i ofiar nad miarę powinności codziennej. 

Jeszcze jako banicie w mocy Mikołaja Askmanickiego, jeszcze przed zniesieniem wyroku w trybunale lubelskim przyszło Janowi wyprawić się na tegoroczną wojnę kozacką i tatarską, która wraz z całym wojskiem królewskim podała go na koniec w niebezpieczeństwo oblężenia pod Żwańcem. Ona też nastręczyła młodemu sposobność odznaczania się nie tylko męstwem i dzielnością jak dotąd, lecz zarazem ochotą do ofiar z wolności i dostatków. W połowie grudnia 1653 powiodło się oblężonemu pod Żwańcem królowi nakłonić Tatarów do ugody. Dla większego bezpieczeństwa traktatów potrzeba było zakładników z obojej strony. Tatarzy wysłali w tym celu Murtazę Agę, w obozie ofiarował się do tego młody Sobieski. W ciągu jego zakładniczej niewoli u Tatarów, stanął szczęśliwie pokój, pomyślny wprawdzie dla nieprzyjaciół, ale jeszcze pomyślniejszy zagrożonym zgubą Polakom. Po zawartej dnia 17 grudnia ugodzie przyszło wyprawić posła od Rzeczypospolitej do Carogrodu. Najprzydatniejszym ku temu okazał się chorąży lwowski Mikołaj Bieganowski, mąż biegły w sprawach poselskich lecz niezamożny. Pożądaną więc było rzeczą, aby przynajmniej które z przedniejszych paniąt królestwa podjęło się towarzyszyć mu z pocztem świetniejszym. Ofiarował się do tego znowu młody Sobieski, okryty niedawno banicją za niemożność uiszczenia się z długu, a gotów teraz nadwerężyć fortunę dla przydania świetności poselstwu ojczystemu. 

Wdzięczne przyjęcie usługi pozwoliło mu przypatrzeć się wcześnie z najbezpośredniejszego pobliża temu potworowi ottomańskiemu, z którym przez całe życie tak głośnie staczać miał boje - i już w rok po swojej pierwszej banicji wrócił młody starosta jaworowski pełnym znaczenia obywatelem w strony ojczyste.

Drugą sprawę tego rodzaju miał Jan Sobieski w roku w 1659 z klasztorem panien Karmelitanek bosych we Lwowie. Znane nam zapiski urzędowe nie wykazują wprawdzie przyczyny uzyskanego wówczas wyroku wywołania, ale wiele niemniej pewnych wskazówek zgadza się na to, że i tym razem szło tylko o nieuiszczalną wypłatę długu. Klasztor Karmelitanek bosych z kościołem Oczyszczenia N. Panny, wznoszący się niegdyś w miejscu dzisiejszego seminarium obrz. łacińskiego przy pałacu arcybiskupim we Lwowie, był fundacji Sobieskich. Założyli go w 1642 oboje rodzice Jana, ojciec Jakób, wojewoda podwówczas ruski, i Teofila Daniłowiczówna. Akta grodzkie i ziemskie z tego czasu zawierają wiele dotyczących tej fundacji zapisów obojga fundatorów, między innymi Teofili Sobieskiej zapis rocznego czynszu 1050 złotych od sumy 15000 zabezpieczonej klasztorowi na dobrach Zboiska i Grzybowice, tudzież Jakóba Sobieskiego zapis rocznego czynszu 420 złotych od sumy 6000, zabezpieczonej na dobrach Glinne, Złoczówka i Kaplińce itp. Pozostało Janowi po rodzicach mnogo zobowiązań podobnych. Mimo najlepszej atoli chęci trudno było czasem uczynić zadość obowiązkowi. Jak wszyscy możniejsi panowie owej, epoki, tak i starosta jaworowski doznawał niekiedy najdotkliwszego braku gotówki. Było to zwyczajną podwówczas rzeczą, która zwłaszcza przy kilkakrotnym zniszczeniu całej fortuny Sobieskich podczas niedawnych wojen kozackich i tatarskich nie zdziwiła nikogo. Mianowicie też rok 1659 okazał się przyciężkim szkatule naszego Jana, już teraz chorążym koronnym mianowanego. Wraz z mniszkami N. Panny pozywał go w tym roku także proboszcz oleski ksiądz Krzysztof Kłoński, i wygrawszy sprawę w pierwszych instancjach, groził kollatorowi swojemu uzyskaniem banicji. Przedmiotem sporu była suma 5000 złp., którą jeszcze nieboszczyk pan kasztelan krakowski Sobieski zapisał kościołowi w Olesku, a z której ani ojciec ani syn nie uiścili się do tej pory. Przeto wydany został we Lwowie w dniach 21 i 22 lipca r. 1659 wyrok starościński w drugiej instancji, nakazujący niezwłoczną egzekucję należytości, a to prawnym zajechaniem czyli rumacją dziedzicznych dóbr chorążego.

Takąż a nie inną pretensję miały bez wątpienia także Panny Karmelitanki bose we Lwowie. Tażsama trudność zaspokojenia słusznych żądań klasztoru we Lwowie, jak i kościoła oleskiego nadała tenże sam obrót w sprawie. Ani w pierwszym, ani w drugim terminie nie znalazły się pieniądze do wypłaty a na koniec za dojściem sprawy przed trybunał koronny wypadł wyrok banicji.

Przyszło więc znowu starać się przed upływem dwunastu niedziel o kasację wyroku. Pierwszym do tego krokiem było jak zawsze uspokojenie strony skarżącej, następnie pozew o uniemożliwienie uzyskanego przez nią wyroku. Jednemu i drugiemu stało się tym razem z większą jeszcze dokładnością zadość niż w poprzednim zatargu z Askmanickim. Panny Karmelitanki odniosły żądaną sprawiedliwość, a przy oznajmieniu wydanego im pozwu o kasacji banicji sam Jan Sobieski według litery prawa winien był stanąć osobiście w progach grodu lwowskiego i podpisać się własnoręcznie w księgach sądowych. Opiewał dotyczący paragraf konstytucji sejmowej z roku 1616 jak następuje "Powinien sam jure victus stanąć w grodzie przy woźnym, i personaliter pisany ma być. A ktoby tego sposobu nie zachował, takiego pozew i proces ad cassandam bannitonem otrzymany, ważny nie będzie, ale bannicja w mocy zostanie którą starosta miejscowy exekwować powinien." Czego więc w sprawie z warchołem Askmanickim żadnego śladu w księgach grodzkich nie spotykamy, to z jak największą ścisłością dopełnionym zostało w pojednaniu z szanowanym klasztorem Panien Karmelitanek we Lwowie. Wszedł w imieniu chorążego pozew do trybunału o zniesienie banicji, a w przepisanym przeciągu jednej niedzieli, tj. we czwartek dnia 26 czerwca 1659: stanął Jan Sobieski w towarzystwie woźnego przed sądem grodzkim we Lwowie dla oświadczenia pozwu. Woźny, imieniem Łuczka, syn kmiecy z Wołczyszczowic, wniósł stosowną relację, a trzydziestoletni chorąży koronny położył na akcie własną ręką czytelny dotąd podpis: "Jan Sobieski chor. kor." Takim jedynie upokorzeniem kończyły się banicje niewinnie osławionego "Kaliguli" żółkiewskiego. Kwit Panien Karmelitanek zniósł w trybunale tak groźną dla wyobraźni dzisiejszej karę. Wszakże nawet jako nie rozgrzeszony jeszcze banita nie był Jan Sobieski mniej przykładnym i pobożnym obywatelem, niżby może przystało. W tym samym roku 1659, kiedy probostwo oleskie i klasztor panieński we Lwowie tak uporczywie gniotły go procesami, założył Sobieski we Lwowie dla wysłużonych wojskowych kościół i klasztor Bonifratrów, wznoszący się niegdyś przy ulicy Łyczakowskiej, w miejscu dzisiejszego szpitala wojskowego. 

W porównaniu z doraźną wypłatą kilkunastu tysięcy złotych w gotówce było to dziełem nieskończenie łatwiejszem, gdyż wymagało zwyczajnie tylko zapisu ziemi, o wiele obfitszej i tańszej podwówczas od pieniędzy. Dlatego nie szczędzono nigdy darowizn zapisowych, a w niedostatku gotówki przyszło nieraz zostać banitą.

Toż nie uwłaczając pobożnemu charakterowi takich wywołańców niewinnych, nie uwłaczało to również dawnym stosunkom przyjacielskim z stronami, które tak surowych kar nabawiły. Z mniszkami lwowskiemi pozostał Jan Sobieski nadal w najlepszym porozumieniu, nazywał je zwyczajnie "naszemi Karmelitankami", pamiętał troskliwie o ich bezpieczeństwie w czasie niepokojów wojennych, pomieszkiwał chwilowo w ich klasztorze. Jego też staraniem i kosztem przyszła do skutku fundacja tego klasztoru, zaczęła według napisu na istniejącej dotąd tablicy przez rodziców Jakóba i Teofilę w 1642, a dokończona przez króla Jana III w r. 1692.

Mówią o tych Karmelitankach w kilku miejscach listy Jana Sobieskiego do żony, wydane tymi czasy w Krakowie. W nich też, jakby o rzeczy całkiem zwyczajnej, natrąca się wzmianka o trzeciej i najsurowszej banicji, bo nawet z infamią połączonej. Spadła ona na Sobieskiego w r. 1667, we dwa lata po osiągniętych już dostojeństwach w. marszałka i hetmana w. kor., w siedem lat przed osiągnięciem korony. Uzyskał ją był na Sobieskim chorąży sandomierski, Marcin Dębicki, mając do pana marszałka i hetmana znowu pewną pretensję pieniężną, a wrogi mu przy tym jako przeciwnik tak zwanej frakcji dworskiej. Pod tym ostatnim względem należała sprawa pana chorążego sandomierskiego z marszałkiem w. i hetmanem koronnym do najciekawszych sporów swojego czasu. Była to walka dwóch stronnictw politycznych tej pory, przeniesiona z bojowiska zakończonej właśnie wojny domowej na pole rozpraw sądowych. Jak w Janie Sobieskim widziano powszechnie jednego z najpotężniejszych obrońców dworu, tak przeciwnie, chorąży sandomierski Dębicki liczył się do głównych popleczników strony przeciwnej, gardłujących najgłośniej w obronie mniemanych swobód narodu. Lubo słusznie dziś zapomniany, napotyka się on w tym charakterze dość często na kartach kronik i pamiętników ówczesnych, zwłaszcza w początkach panowania Jana Kazimierza i Michała Wiśniowieckiego. Możnaby owszem podziwiać w nim niezbyt zaszczytny przykład obywatela, który niczym innym jak tylko gardłowaniem urósł znacznie pomiędzy swymi i narzucił się pamięci.

Przypominając sobie niektóre z charakterystyczniejszych jego wystąpień, widzimy go w r. 1651 po bitwie beresteckiej hersztem nieszczęsnego rokoszu obozowego, który zniweczył wszelkie skutki zwycięstwa. W następnym roku 1652 na sejmie po skazaniu Radziejowskiego, popierał Dębicki, wówczas dopiero podczaszy sandomierski, najżarliwiej sprawę wywołanego podkanclerzego i mieszając coraz bardziej obrady, dopomógł do fatalnego zerwania sejmu. Na ostatnim zaś sejmie za

Jana Kazimierza protestuje chorąży sandomierski przeciwko abdykacji i paragrafami paktów konwentów chce zmusić króla do zatrzymania korony. W roku 1670 przy scenie pojednania króla Michała z arcybiskupem Prażmowskim naprzykrza się chorąży arcybiskupowi uszczypliwymi raz po raz przymówkami, które go nabawiają surowej odpowiedzi arcybiskupa i śmiechu wszystkich przytomnych. 

Marszałek w. Sobieski uchodził za spólnika arcybiskupa w nieprzyjaznych królowi Michałowi zamysłach. Z nie mniejszą też zawziętością popierał chorąży zapewne wytoczoną mu sprawę sądową. Chodziło zaś o kilkanaście czy kilkadziesiąt tysięcy złotych, w których Jan Sobieski zapisał się chorążemu za Hieronima Radziejowskiego. Bawił już Radziejowski od lat pięciu w ojczyźnie i broniony niegdyś tak żarliwie przez chorążego na sejmie winien mu był teraz znaczną sumę pieniężną. Że jednak nie miał z czego zapłacić, wyręczył go zapisem marszałek i hetman w. Sobieski, bliskiem pokrewieństwem związany z Hieronimem. Urodził się bowiem Radziejowski z Katarzyny Sobieskiej, córki wojewody lubelskiego Marka, był przeto ciotecznym bratem Janowi. Wszakże za swoją gotowość do podania ręki krewnemu nabawił się Sobieski ciężkich kłopotów od chorążego. Nieubłagany przeciwnik frakcji francuskiej zażądał wypłacenia pieniędzy, których niedostatek przywiódł do sprawy w trybunale. Zawarte o niej wzmianki w listach Sobieskiego do żony podają w tej mierze, co następuje. 

Dnia 19 maja r. 1666 uwiadamia pan marszałek w. kor. swoją najśliczniejszą duszy i serca pociechę, iż mu grozi wielka sprawa z chorążym sandomierskim. W kilka miesięcy później, dnia 23 września tegoż roku czytamy: "A. Mr. Radziejowski proszę racz Wć. mówić moja panno, że nam Pielaskowice przyjeżdżano znowu zajeżdżać z dekretu trybunalskiego, a to w sprawie z panem chorążym sandomierskim." Przez cały rok następny toczyła się sprawa dalszą koleją, a dnia 15 grudnia 1667 pisze Sobieski, iż chorąży przewiódł na nim prawo w Lublinie. Wskutek tego wypadł wyrok banicji i infamii, dla której marszałek i hetman w. kor. według listu z dnia 10 kwietnia 1668 nie mógł pierwej jechać na sejm i zająć tam miejsce w senacie, dopóki nie wypłaci 12000 chorążemu. 

Owoż wiadoma z historii obecność Sobieskiego na sejmie w początkach roku 1668 przekonywa o dopełnionym poprzednio zaspokojeniu wymagań chorążego, o zniesionej tym samym banicji i infamii. Była zaś obecność Sobieskiego na tym sejmie niezbędną z tej przyczyny, iż miał zdawać sprawę z ukończonej właśnie wojny i ugody z Ordą pod Podhajcami. Jednocześnie bowiem z rzuconą nań w trybunale infamią okrył się Sobieski sławą najpierwszego ze swoich wielkich tryumfów nad pogaństwem i wstąpił właśnie na tę drogę chwały i przeznaczenia, która w tak krótkim czasie doprowadziła go do tronu i nieśmiertelności. W połowie października r. 1667 zmusił Sobieski prawie cudem powstrzymanych Tatarów do opuszczenia ze stratą obozu podhajackiego i całej ocalonej Rzeczypospolitej, i w tychże właśnie tygodniach odniósł nad nim chorąży sadomierski swoje zwycięstwo trybunalne, odsądzające Sobieskiego od praw obywatelskich i czci. Takim sposobem wszystkie banicje Sobieskiego nie tylko żadnego moralnego wykroczenia w nim nie karały, lecz jakby umyślnym zrządzeniom losu łączą się zawsze z jakimś czynem chwały lub pobożności. Pod wyrokiem pierwszej banicji naraża się młodzieniec dobrowolnie na niebezpieczeństwo zakładu u niewiernych; gdy druga banicja na nim ciężyła, funduje chorąży kor. klasztor z przytułkiem dla starości i nędzy; trzecią przyciśniony banicją, ocala kraj i dopełnia całkiem nieznanego dotąd aktu bogobojności, tj. odbywa dawno ślubowaną pielgrzymkę do stolicy świętego Piotra. O tym to czynie pobożnym mowa nam teraz.

***

Nie znalazłszy w Janie Sobieskim żadnej winy jako w banicie, znajdujemy w nim tym więcej zasługi jako pielgrzymie. Odbył on swoją zapomnianą dziś drogę rzymską w wieku późniejszym, zniewolony do tego ślubem lat młodych. Był to ślub wdzięczności za podwójne ocalenie od śmierci, bo naprzód od ciężkiej choroby we Lwowie na wiosnę roku 1652, a zarazem od pewniejszej jeszcze zguby w strasznej o tymże samym czasie rzezi tatarskiej pod Batowem, której młody starosta Jaworowski jedynie tem uniknął, iż złożony długą chorobą w domu, nie mógł towarzyszyć bratu na wojnę.

Dwudziestoczteroletni brat Marek zginął na krwawych polach batowskich, młodszy o 15 miesięcy Jan odzyskał szczęśliwie zdrowie i miał nadto podziękować Bogu za poniewolną nieobecność w bitwie morderczej. Owszem od niewielu miesięcy był to trzeci znak jawnej łaski Bożej nad Janem, również cudownie ocalonym w zeszłorocznej bitwie pod Beresteczkiem. Oto kilka spółczesnych wyrazów o tym podobnież nieznanym dotąd szczególe. Skreślił je człowiek niedługo potem zmarły, a tym samym niezdolny przewidzieć jeszcze losów młodzieńca, o którego uratowaniu tak pożądaną zostawił wzmiankę. "Trwał bój krwawy niemal dwie godziny" - czytamy w diariuszu Stanisława Oświecima o wtórym dniu bitwy beresteckiej czyli dnia 29 czerwca 1651 - "z wielką naszych szkodą, których ochota rycerska trochę dalej nieżeli było potrzeba bez posiłków uniosła i siła ich na placu legło... 

Sobieski, starosta jaworowski, już od pogan był zagarniony, ale cudownie od nich eliberowany... i wzięto jednego znacznego murze młodego, który zajeżdżał pana starostę jaworowskiego, jegoż towarzystwo żywcem pojmało." 

W rok później, tegoż samego miesiąca czerwca, w którym Jan pośród trzasku piorunów przyszedł na świat w zamku oleskim i którego stoczoną została bitwa pod Beresteczkiem, uszedł on także śmierci na łożu we Lwowie i w obozie batowskim. Widoczny w tym wszystkim palec Boży przeniknął do głębi myśl i serce młodego wojownika. Od najwcześniejszych lat nauczył się Jan Sobieski wierzyć w osobliwszą opiekę niebios i upatrzone w tym przeznaczenie do niezwyczajnie wielkiej przyszłości. Okazuje się to np. ze słów samego króla Jana III, który w znanym urywku o rodzie i życiu swoim powiada, iż go losy albo raczej wola Boża od tej zguby zachowały - a w dialogowym pamiętniku spółczesnego autora, pod tytułem "Rozmowy zmarłych Polaków" jeszcze charakterystyczniej dodaje: "I to był pierwszy znak woli i Opatrzności boskiej, że mnie destynowała na wielkie rzeczy, kiedy mi chorobę przysłała i do łóżka przykowała. Inaczej zdrowy poszedłbym ochotnie tak jako i brat mój i zginąłbym był tak jako i brat." Wśród takich okoliczności nic powszedniejszego w onym stuleciu jak zobowiązać się Bogu pewnym ślubem dziękczynnym. Młody starosta jaworowski ślubował pielgrzymkę do progów apostolskich. Nastąpiło to przyrzeczenie jakoś w porze zimowej między rokiem 1652 a 1653. Wpłynęła na nie zapewne rada pobożnej i ukochanej ciotki Doroty Daniłowiczównej, ksieni klasztoru panien Benedektynek we Lwowie, która niemniej czule od matki pieszczonemu Janowi stała się najdroższą osobą w całej rodzinie, prawdziwą powiernicą najskrytszych uczuć. Zaledwie też młody Sobieski doszedł tymi czasy pełnoletności, pierwszym czynem jego zupełnej samowładzy znamy bogatą darowiznę na rzecz ukochanej ciotki Doroty i jej klasztoru panieńskiego we Lwowie, zeznaną w aktach ziemstwa lwowskiego pod dniem 26 czerwca roku 1653. 

Łatwiej wszakże było młodemu ślubować wówczas pielgrzymkę rzymską, niż znaleźć porę do jej podjęcia. Tuż po ślubie złożonym, przyszło Janowi odbyć półroczną wojnę żwaniecką i towarzyszyć następnie wielkiemu poselstwu królestwa do Carogrodu. W samej porze jego legacji carogrodzkiej wybuchła r. 1654 wojna moskiewska, do której roku 1655 przybyła najstraszniejsza ze wszystkich - szwedzka. Gdy zaś po ośmiu latach ciągłego poszczęku broni i ciągłych obowiązków wojennych stanął w roku 1660 traktat oliwski ze Szwecją, a r. 1664 chwilowy rozejm z Moskwą, zaniosło się w roku następnym na dwuletnią wojnę domową z Lubomirskim, wymagającą aż po koniec r. 1666 ciągłej obecności Jana Sobieskiego przy boku króla.

Takim sposobem szło w coraz dalszą odwłokę spełnienie ślubowanej pielgrzymki rzymskiej. Już lat czternaście mijało, a cudownie zachowany brat Marka chodził jeszcze w swoim ślubie pobożnym. Już znaczna część spodziewanych znaków łaski niebieskiej ziściła się na Janie, a dług dawnej wdzięczności ciężył jeszcze niewypłacony niebiosom. W ostatnim lat dziesiątku pobłogosławił Pan Bóg Janowi dalszem zachowaniem go od wszelkich niebezpieczeństw wojennych, przychyleniem mu najwyższych dostojeństw kraju, wysłuchaniem najgorętszych próśb jego serca.

Owszem, jak w całym życiu Sobieskiego pełno znamion kierującej nim cudownie Opatrzności, tak i te nader cenne dla niego dary spłynęły nań razem, niespodziewanie, jakby cudownym zrządzeniem niebios. Jednego i tego samego 1665 roku zostaje dotychczasowy chorąży koronny najprzód marszałkiem wielkim, następnie hetmanem polnym koronnym, wreszcie po dziesięcioletniej beznadziejnej miłości małżonkiem świeżo owdowiałej wojewodziny sandomierskiej Marii Kazimiery Zamojskiej. Zdało się, jakby niebo po długim oczekiwaniu utrudnionej przeciwnościami pielgrzymki chciało obsypać go szczęściem na próbę, czy teraźniejsze upojenie rozkoszami ziemskimi nie przytępi mu do reszty uczucia obowiązku względem sprawcy wszelkich cudów i wszelkich łask.

Ale Jan Sobieski okazał się godnym ręki, która go prowadziła. Odroczywszy tak długo pielgrzymkę rzymską dla pełnienia tymczasem wiernych usług ojczyźnie, nie ociągał się dłużej z wypełnieniem obowiązków dla dogodzenia szczęściu swojemu. Pierwsza chwila wewnętrznego i zewnętrznego spokoju kraju przeznaczoną została do uiszczenia zaprzysiężonej od tak dawna ofiary.

Była to długa chwila między upływającym właśnie rokiem 1666 a wiosennymi wypadkami w roku następnym. Nie brakło wprawdzie i pod tę porę niebezpieczeństw nad krajem, lecz po nieskończenie sroższych doświadczeniach niedalekiej przeszłości można było patrzeć na nie bez trwogi. Ucicha właśnie burza nagłego zagonu tatarstwa aż pod Kamieniec i dalej, o której listy warszawskie z dnia l i 8 stycznia 1667 mówią jako o minionej już rzeczy. Wtedy też zakończył się rozpoczęty roku zeszłego sejm, w miejscu którego miał na wiosnę odbyć się nowy. W tejże nareszcie porze rozpoczęły się traktaty ostatecznego pokoju z Moskwą, zawartego istotnie w Andruszowie pod koniec stycznia roku 1667.

Mógł więc marszałek w. kor. znaleźć chwilkę swobody do spełnienia obietnicy pobożnej. 

A co przez tak długie odwlekało się czasy, to na koniec wcale niespodziewanym sposobem przyszło do skutku. Zamiast odbyć pielgrzymkę obyczajem swojego czasu i stanu, tj. dworno, uroczyście, powolną i okazałą podróżą, wypadło Sobieskiemu użyć jak największego pośpiechu, a tym samym zrzec się wszelkiej wystawności i pompy. Za lada trawką wiosenną mogli Tatarzy okazać się na nowo w dzikich polach, a w takim razie pobożność hetmana polnego w odległych stronach wcale niepożądaną cerkwiom ukraińskim i całemu chrześcijaństwu była przysługą. 

Słusznaby nawet mniemać, iż dla omylenia czujności nieprzyjaciół umyślił Jan Sobieski odbyć swoją podróż całkiem kryjomo. Odpowiadał pośpiechowi i tajemnicy najlepiej sposób podróżowania pocztą, nie używany wprawdzie dotąd przez pobożnych magnatów polskich, ale nader dogodny w położeniu obecnym. Jedynie też taką jazdą pocztową można było stanąć w Rzymie na termin naznaczony od dawna wykonaniu pielgrzymki. Pragnął bowiem marszałek w. kor. nawiedzić stolicę apostolską w uroczystości katedry św. Piotra, przypadającą ówczesnym zwyczajem na dzień 18 stycznia, a jeszcze w drugiej połowie grudnia r. 1666 bawiąc we Lwowie, jakimże innym sposobem zdołałby był Sobieski dopiąć życzenia? 

Zgodził się tedy na niezwyczajny rodzaj pielgrzymki pocztą, i zjechawszy około 20 grudnia 1666 r. do stolicy województwa ruskiego, zajął się w milczeniu najpotrzebniejszymi przygotowaniami do drogi. Tak wielki przy tym panował pośpiech, iż nie pozostało nawet czasu do zażądania woli królewskiej. Musiał wystarczyć list marszałka w. kor. do króla, oznajmiający jego nieodzowną podróż do Rzymu, z przyrzeczeniem rychłego powrotu do dalszych usług. Zwaczajnym Janowi Sobieskiemu duchem bogobojności natchnione, brzmiało to pismo jak następuje. 

List od króla JM. do Jaśnie wielmożnego JEMci Pana Marszałka wielkiego kor. wyjeżdżając do Rzymu 1667 roku. 

"Uczyniwszy od lat prawie czternastu ślub po mojej wielkiej chorobie do progów apostolskich, nie przyszło mi do wykonania tego winnego Bogu i stolicy świętej długu dla consideracjej samej usługi W.K.M. na przyszłych sejmach tak potrzebnych, na których wisiała sława wielkiego imienia W.K.M. i dobra publicznego, o których nie jedyne wieki długo mówić będą. Teraz nie chcąc dłużej odkładać com Bogu obiecał, ani przewalać do lat późniejszych usprawiedliwienia się winnego, a widząc czas wolny, biorę Posztę, abym w kilku niedzielach mógł to wykonać, i na Wielką Noc do usługi W. K. M. powrócić, założywszy sobie termin stawienia się w Rzymie na uroczystość katedry św. Piotra. Ufam tedy mocno, że W.K.M. Pan mój miłościwy, jako wielkiej pobożności pan, miłościwie przebaczyć będziesz raczył tak pobożnej i godnej uwzględnienia potrzebie wiernego i uniżonego sługi swego, ani poczytasz za winę, że sam osobiście nie upadam pokornie do nóg jego pańskich dla krótkości terminu mego. Wszakże i tam jeśli gdzie westchnienia moje będą: wylewać onych nie przestanę, za Conservatią wielkiego Imienia Osoby i szczęśliwego panowania W.K.M. Którego jestem wszędy, zawsze i dożywotnie...

Stało się też niezawodnie według zamysłu pobożnego. Za wiedzą jedynie kilku poufnych osób znikł Jan Sobieski na kilka tygodni z Polski, goniąc w dojrzałym wieku za ziszczeniem ślubu młodzieńczych lat. Podczas gdy wszyscy mniemali go w Żółkwi lub w Jaworowie, u boku niedawno pojętej żony, on po wybornie znanej Polakom drodze cwałował pocztowymi końmi na Wiedeń, Friul, Weronę do wiecznej Romy. Po uderzeniu tam czołem o progi apostolskie, po jednym z owych gorących westchnień piersi pobożnej, jakie oprócz niego niewielu zapewne przyszłych królów wysłało w niebiosa, również szybka podróż wróciła bohatera ojczyźnie. Dnia 21 grudnia 1666 roku widzimy go jeszcze urzędującym we Lwowie, a w połowie maja 1667 r. dowodzi on znowuż wojskiem w pobliżu Lwowa, przygotowując się do sławnej wojny podhajeckiej w tym roku.

Wierne bowiem spełnienie dawnego ślubu odwdzięczyło się Janowi. Właśnie w porze jego podróży rzymskiej zawakowała w. buława koronna, opróżniona śmiercią hetmana Stanisława Rewery Potockiego dnia 23 lutego 1667 r. Z wziętą po nim buławą w ręku stanął Sobieski tuż za powrotem z pielgrzymki do pierwszego z tych wielkich bojów z pogaństwem, które przez lat przeszło dwadzieścia roznosiły odtąd sławę jego imienia po całym świecie, rozbijały i rozbiły pęta niewoli ottomańskiej nad Europą. Podhajce, Katusz, Chocim, Żurawno, Wiedeń - obok tych wawrzynów w zwycięskiej walce o swobodę i bezpieczeństwo półświata, czymże sama korona polska, którą już w 7 lat po nagłej drodze rzymskiej uwieńczył naród swego pielgrzyma?... Tylko przywiązany do niej charakter nagrody za ocalenie ojczyzny może postawić ją na równi z owymi wawrzynami w obronie chrześcijaństwa.

U Podhajec, pod Chocimem i Wiedniem widział Sobieskiego ze zdumieniem świat wszystek - w Rzymie u progów apostolskich tylko Pan Bóg nań patrzył. A przecież nie urojeniem będzie uwierzyć, że ta chwila wywiązania z dawnej niebiosom obietnicy, ta chwila złożenia u podnóża ołtarzów rzymskich ciążącego na nim od tak dawna długu wdzięczności, przyczyniła się potężnie do rozwinięcia w nim owych skrzydeł natchnienia, które później wznieść go miały tak wysoko na polach chocimskich i wiedeńskich. 

Ale dla oczu ziemskich minęła niedostrzeżenie ta chwila. Żaden z dotychczasowych biografów Jana Sobieskiego nie zna jego dorywczej pielgrzymki rzymskiej. W żadnym ze znanych źródeł owego czasu nie przypomina się nam najdalsza wzmianka w tej mierze. Tylko ów przypadkiem natrącony list Sobieskiego do króla, tak przekonywający swoimi znamionami autentyczności i zgodą wszelkich zawartych w nim szczegółów życiorysu i wypadków bieżących, pozostał jedynym, lecz dostatecznym świadectwem. Nie zwrócono na nie żadnej dotąd uwagi, ponieważ w ogólnym nadpisie dokumentu "List w. marszałka kor. do króla o drodze rzymskiej r. 1667." - nie uderzało od razu nazwisko Sobieskiego, nigdy z jakimkolwiek wspomnieniem podróży do Rzymu nie łączone. Oprócz bijącej zaś z samego listu prawdy zdarzenia poświadcza ją naszym zdaniem najlepiej to, co na pozór mogłoby osłabiać wiarę w rzeczywistość wypadku - tj. zupełny brak wiadomości o Janie Sobieskim w trzech pierwszych miesiącach r. 1667. Zbywa wprawdzie na wszelkich bliższych wskazówkach o drodze rzymskiej w tej porze, ale nie ma też zarazem śladu jakiejkolwiek czynności jego natenczas w Polsce. - Jan Sobieski był nieobecnym podwówczas w Polsce, pielgrzymując pocztą do progów rzymskich. 

***

Tak w jednym i tym samym czasie r. 1667 widzimy naszego Jana pobożnym wędrowcą do stolicy św. Piotra, pogromcą pogaństwa na polach podhajeckich, wywołańcem w trybunale lubelskim. Tylko główny z tych trzech wypadków bogdaj częściowo jest oceniony, dwa podrzędne świeżo z ukrycia wyszły, a wszystkie razem dotyczą nie najgłośniejszej w dziejach naszych postaci, na pozór tak dokładnie już znanej. Ileż równie ciekawych niespodzianek czeka nas jeszcze w coraz jaśniej rozwidniającym się mroku tych dziejów - w nieprzejrzanym lesie tych aktów, listów, zapisków pamiętnikowych, które niezliczonymi stosami i plikami rozrzucone po wszystkich kątach, ukrywają w sobie całą drugą połowę historii naszej, całą historię społeczną, rodzinną, obyczajową. Dopiero po zupełnym przeniknięciu tych gęstwin leśnych, po przekarczowaniu tych nieprzejrzanych zarośli, odsłonią się nam tysiące nowych widoków na przeszłość naszą, nabędą wyrazu i świeżego wdzięku widoki dotychczasowe, zrozumiemy niejedno, co dotąd zagadką lub złudzeniem. Do archiwów więc, do aktów i rękopisów po światło! - do pracy żmudnej i długiej, ale jakże bogatej w plony oku zdrowemu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

WNUKA KRÓLA JANA III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WOJNA O CZEŚĆ KOBIETY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZWYCIĘSTWO ROKU 1675. PODE LWOWEM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej