Władysław Koziebrodzki

SZKICE Z NIEODLEGŁEJ PRZESZŁOŚCI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SZKIC PIERWSZY.

SZKIC DRUGI.

SZKIC TRZECI.

SZKICE Z NIEODLEGŁEJ PRZESZŁOŚCI

(reminiscencje)

Koziebrodzki Władysław

Ha come torre fermo, che non erolla
Giamai la cima per soffiar di venti.

Dante.

SZKIC PIERWSZY.

PAN. ANTONI.

"Żeby też edna pierś była zrobiona
Nie podług miary krawca lecz Fidiasza!"

Słowacki.

Shakespeare powiedział, iż są rzeczy na tej ziemi, o których nie śniło się. naszym filozofom. Sentencji tej wielkości dramaturga, któż w życiu nie miał sposobności sprawdzimy kto jej nie doświadczył na sobie, na swoich, ba na ludziach i na narodach nawet? — Są rzeczy na tej Hożej ziemi, które tak jakoś pojawiają się naraz — niespodzianie, tak biorą się nie wiedzieć zkąd, tak są bez owej przyczyny Leibnica, iż dalibóg; nie wiedzieć, czy spadły z nieba z deszczom jak grzyby, czy wyrodziła je noc ciemna, jak owych prometeuszów w grocie Adelsbergskiej.

Zkąd się wzięły naraz., i tak zawładnęły człowiekiem? iż stoją w przeciwieństwie z całą przeszłością jego, iż rujnują spokój duszy, spokój myśli i serca, i każą opuścić wygodną dotąd i ubitą drogę życia, i wstąpić na stepy nieznane pełne skwarów, kolców, cierni, pełne pragnień i nieskończonych zawodów. A przecież przemiany takie nagłe, o których nie śniło się naszym filozofom, napotkać można było bardzo często w poczciwej prowincji naszej, w sławetnem królestwie Galicyi i Lodomeryi i w W. ks. krakowskiem w roku pańskim 1801. Przemiany owe w pamiętnym roku. przemiany raptowne, gwałtowne, zrujnowały na całe życie błogosławiony spokój nie jednej cichej duszy, zraniły śmiertelnem żądłem ambicji nie jedno ciche serce, nie jednej myśli kazały się zagryzać w nędzy — i zazdrości.. bo trzeba nie zapominać, że w roku tym po raz pierwszy od wieku pono nastąpiły wybory na sejm prowincjonalny do Lwowa... Sejm — a więc poselstwo!... Stanowczo nie śmiem przesądzać — lecz zda mi się, iż niewielce minę się z prawdą — twierdząc, ił. w prowincji naszej było bardzo, bardzo nie wiele dusz tak skromnych, serc tak niewinnych, iż było bardzo niewiele łudzi tak dalece bez miłości własnej, którzy przeszedłszy owe nieubłagane lat 30, i płacąc z łaski fortuny ów nielitościwy podatek, nie marzyły o krześle poselskiem, lewicy i prawicy, o większości i mniejszości, o czarnych i białych gałkach, a w głębi tego wszystkiego — o stugębnej sławie, wieńczącej wybrańców nieśmiertelną sławą...... Krzesło poselskie — obiecywało to wszystko i tyle innych jeszcze przyjemności — o którychby księgi napisać można. W chwili, w której szkic nasz zaczynamy, zaledwie rozpoczynały się gonitwy — był to pierwszy sygnał dzwonka, publiczność nieproszona i ciekawa usuwać się zarzynała z areny, i na rozmaitych rumakach ukazywać się zaczęli rozmaitego koloru protendenci.

Ktoby mi był powiedział przed pół rokiem, iż, pan Antoni będzie pretendował o krzesło poselskie, to byłbym mu się w glos roześmiał, lub byłbym mu radził odpocząć chwilkę u czubków, Pan Antoni, mój dobry znajomy, poczciwy, łacny, dobry myśliwy, wyborny jeździec, lubiący przedewszystkiem ciepły kącik, fajeczkę na długim cybuchu i co dnia partyjkę preferansa luli tarroka, a od biedy kontentujący się i marjaszem z księdzem proboszczem — miałby zamarzyć o parlamentarni życiu!.. Pan Antoni, który rano nic mógł się obejść bez kieliszka żytniówki, a przy obiedzie bez buteleczki węgrzyna, który jak Rej z Nagłowic za młodu, a "Panie kochanku" aż do. śmierci miał nieudaną odrazę do książki i gazety i wszelkiej drukowanej rzeczy, w którego bibliotece był tylko kalendarz "Czecha" i herbarz nieposzlakowanej uczciwości Bobrowicza, pan Antoni miałby — to niepodobna. On, który gardził "Przeglądem Powszechnym" a w "Czasie" nie czytywał tylko sławną z świeżości nowin "kronikę krajową i zagraniczną" i ceny targowe, miałby zapragnąć usiąść na krześle, tak pięknem i wygodnem na pozór, a tak nielitościwą twardem w rzeczywistości. Powtarzam — iż nigdybym był wieści tej nie uwierzył, bo to było niepodobieństwem!... bo znajem wybornie indywiduum, a chociaż dzieliła nas wielka różnica wieku, ileż to dni nic przepolowaliśmy razem, ileż nocy "mea culpa" nie przesiedzieliśmy przy zielonym stoliku, ileż to razem wypróżniliśmy butelek i burgunda i szampana, ileż nauczyłem się od niego facecyj, które do dziś dnia z wielkim powtarzam sukcessem, ileż to wieczorów spędziliśmy na pogadankach!... W wieczorach tych spędzonych przy strzelistym ogniu kominka, grzejąc zziębnięte z polowania nogi, mówiliśmy wprawdzie o wielu o bardzo wielu przedmiotach: mówiliśmy o koniach, o psach, wyżłach, hartach, buldogach mówiliśmy - rozumie się bardzo często, o czarownej drugiej połowie rodzaju ludzkiego, o oczach siwych i niebieskich a o czarnych najczęściej, bo pan Antoni był ich specialnym amatorem, jak i czarnych włosów, w którymto punkcie, nic zgadzaliśmy się nigdy gdy ja.. marzyłem wtedy niebieskie oczy jak u madonny Rafaelu, i włosy takie. blond, jak na obrazie w galerji Drezdeńskiej! Mawialiśmy rozmaitych turach coś zakrawających na powiastki Boccaca i Rabelego a przypominający wiersze Węgierskiego; mawialiśmy o przygodach myśliwskich, o kopenich, luksach (terminologje myśliwskie bardzo w ubywaniu- w Galicyi); mówiliśmy o sarnach i dzikach, a czasem nawet i o lwach, które wtedy mordowni Gerard w Afryce, kłamaliśmy sobie nawzajem "a qui mieux, mieux", lecz jak Bóg żywy nigdyśmy nie mówili o polityce, nigdy ani słowem nic wkradaliśmy się w państwo Machowvela., Meternicha. Talleyranda i tylu innych. A jeźli kiedy przypadkiem zabłądziliśmy na ścieżki, prowadzane do tej tajemniczej a nieubłaganej świątyni, jeżelim z dziecinną ciekawością uchylał zasłonę. tego groźnego sanktuarjum to pan Antoni wypuszczał z rąk fajkę, wyciągał się na karle jak lazaron włoski na procach kościoła, i zasypiał snem błogosławionych... Nie idzie zatem, aby pan Antoni był złym Polakiem, daleko od tego, kochał on szalenie wiele rzeczy, a wiele zawzięcie nienawidził. Bardzo kochał przeszłość, składał tego dowody — pogardzał teraźniejszościa., a na dowód tej pogardy miał zawsze, harap przy sobie — coś majaczył o przyszłości, szczególniej jak polował raz na rok na dziki. Pan Antoni przy tem lubiony byt powszechnie w okolicy, bywał na każdym jarmarku, na każdym odpuście, nie obeszła się bez niego żadna uroczystość w cyrkule, był ojcem chrzestnym polowy benjaminów na okolicy, podpijal sobie na każdem weselu, i ciął wtedy arcypocieszue komplementa, a że duch czasu wpływał i na niego mimowoli, mieszał się też czasem aż do chrzcin i wesel ekonomów, na które przybywał, jak Ludwik XV do parlamentu w długich butach i z szpicrutem. tak on w kurtce myśliwskiej i tam łaskawie spoglądał na potulna, gawiedź, i rozmową swoją zaszczycał zazwyczaj najładniejsze mężatki i panienki. Takim znałem pana Antoniego w zewnętrznem pożyciu... Co do tajemnic domowych rozmaite chodziły plotki!.. lecz kogoż złe języki ominą na tem padole płaczu!.. Nikt od obmowy nie wolny, ani król na złotym tronie, ani kupiec za ladą, ani pisarz za stołom, ani szlachcic na roli; miłość Bliźniego tak głęboko wkorzeniona w serce ludzkie, że zawsze o bliźnich mawiać lubimy... jeżeli nie prawdę to fałsz przynajmniej. Nieraz też szeptano mi po cichu, iż pan Antoni pod pantoflem jejmości... iż pan Antoni niema głosu w domu... iż pan Antoni przez zemstę naśladaje Lovelaca itp. itp.; lecz nie wierzyłem temu wszystkiemu ongi i nic wierzy dziś jeszcze. tyle bowiem nasłuchałem się od niego sentencyj, znamionujących absolutne pojęcie pana i męża w domu, iż jestem przekonany. iż je nie składał u progu domu jak Turek sandały, lecz wchodził z niemi aż. do buduara jejmości. Co do ogólnego położenia pan Antoni nie był bogatym, lecz nie był ubogim, miał piękne trzy folwarki, trochę indemnizacyi, które jak sam mi wyznał były pod kluczem pani. Miał troje dzieci, dwóch synów na pensji we Lwowie, i 11-letniego podlotka, do którego trzymał guwernantkę francuzką. Pan Antoni gospodarował sam to jest miał rządcę, ekonoma i dwóch karbowych, wstawał bardzo rano i gderał regularnie półtorej godziny, dla utrzmania powagi władzy i na dowód silnego przejęcia się swym zawodem; długie godziny przesiadywał również w stajni, bo lubił namiętnie konie a szczególniej arabskie

Miał doskonały apetyt, nigdy nie chorował, czasem tylko miewał bole głowy, a to po sutych gdzie imieninach, i czasem dokuczać mu zaczynaią podagra, lecz się nie przyznawał do tego, wierzył w Morysona, doktorów nazywał chirurgami, do kościoła jeździł w niedzielę — nie bawił się w pany, chociaż był czystej krwi szlachcicem i miał kasztelanów w swym rodzie. Herbarzem nie gardził, na stare portrety ojców spoziera! z rozkoszą, znał wybornie kronikę familijną, znał koligacje nawet w najodleglejszym stopniu, jednakże jak równy z równym nie giął karku ani przed mitrą ani przed koroną. Lecz na tem kończyła się jego buta, bo gdy polowanie otrąbiono u którego z arystokratów, jak ich demagogi nazywają, to pan Antoni z przyjemnością zaprosiny odbiera! i nigdy się niezdnrzyło, aby niestanął na wskazaną godzinę i minutę; był bowiem zdania Ludwika Wielkiego, iż punktualność jest grzecznością królów, a zatem i polskiej szlachty. Z tego wszystkiego osądzić możecie Szanowni Czytelnicy, iż pan Antoni pędził życie spokojne szczęśliwe i swobodne, tem więcej, iż nie miał długów wekslowych, a że byt arcygościnny, więc nudy codziennego żywota przeplatały liczne odwiedziny!... Oczów sobie nic psuł, bo książki nie czytywał, mało się czem martwił, bo jak wiecie gardzi! gazetami i polityka go nie zajmowała... mógł więc żyć długo spokojnie... przeżyć nawet Matuzala, ba nawet i wiele despotyzmów, które choć dłuższem obdarzone żywotem od Matuzala, dziś kończą na suchoty, jak romansowa panna. Wiedząc to wszystko, nie wątpię, iż obecnie pojmiecie zadziwienie moje, gdym usłyszał po raz pierwszy w poufnej rozmowie, iż pan Antoni pretenduje o poselstwo, iż cichą ustroń domową pragnie zamienić na gwary poselskiej izby, rozrywki myśliwskie na strzeliste dyskusje parlamentarne. kule na dziki — na białe i czarne gałki wotowe, wieczorne pogadanki i dykteryjki przy ogniu na łokciowe mowy o zasadach państw, o ekonomji, prawodawstwie, w jednem słowie, iż pan Antoni, mój kochany, jedyny, nieporównany pan Antoni, zamarzył o laurach Demostcnesa, o sławie Mirabe'go o wpływie Sheridana, o znaczenia Palmerstona. więc strach mnie porwał, bom go kochał i cenił wielce, a przelękłem się, czy nie zachorował przypadkiem. Odtąd z zmorą tą w myśli — nie miałem już chwili spokojnej, obraz przyjaciela stał mi dniem i nocą przed oczyma; — pragnąc więc ukrócić mękę, postanowiłem wyruszyć do niego i chorego obejrzeć własnemi oczyma, tem ci więcej, iż w tamtą stronę miałem pewne zamiary i planiki... również co do poselstwa, lecz z góry zapowiadam, iż nie dla siebie, gdyż w owych szczęśliwych czasach miałem zaledwie lat 22. Pretekst odwiedzin łatwo mi było wyszukać: pan Antoni miał w lasach swoich znakomity ciąg słomek, a że wiosna zbliżała się galopem, zabrawszy więc dubeltówkę z sobą, wsiadłem na błogosławioną kolej, wten wymysł nieporównany dla kochanków i bankrutów (gdyby telegrafów nie było) i podążyłem owiany chmurą pary i dymu, jak nowożytny Jowisz, ku założonemu celowi. Pan Antoni mieszkał o kilku mil w głębi kraju, od stacji: długie minęły kwadranse, zanim pozyskałem furmankę, zaprzężoną trojgiem rumaków jak w owej romansowej piosence... z tą różnicą, że rumaki nie były dziarskie, ale to nie ich wina... trudno być dziarskim mając na trzy głowy jedno tylko oko!... a na trzy żołądki dostając raz na dzień tylko trochę owsianej sieczki — na takim pokarmie nawet poeta zapałby stracił, moję więc rosynanty nie były dziarskie, lecz wkrótce dopatrzyłem w nich inną zaletę.. Oto jeden z nich nie nawidził kłusa na równej drodze drugi upiora mu się z całej siły, gdyśmy zgóry zjeżdżali — a pod górę zgodnie, jak przynależy istotom noszącym wspólne jarzmo, kroczyły zwolna — jakby wiedziały ie wieczność nie mu końca. Jazda więc nasza nie była zupełnie podobną do jazdy rycerza w balladzie, tylko błoto monotonnie klapało odrywając się od koi.. tylko skowronek na awangardę wysiany smutne nad swoją dola. nucił trele — tylko woźnica mój batem przypominał koniom wyższość człowieka nad zwierzem... tylko sen mroczył po wieki moje, gdym zbyt zmęczony filozofowaniem nad ulepszeniom dróg w Galicyi i nad zaprowadzeniem towarzystwa opieki zwierząt, poddawał się z abnegacją — zewnętrznym wrażeniom, które jak morfina działały na nerwy moję!... Czasem wywrót... przerwał monotonję podróży, lecz wywroty te nie były niebezpieczne, gdyż troskliwie utrzymywane błoto przeszkadzało zbytnie silnemu uderzeniu dwóch ciał, z których i droga twardą być powinna, jak nią jest we wszystkich cywilizowanych krajach. Lecz. na tej łez dolinie i to przeminie" i tym żółwim krokiem dowlokłem się w końcu przed dwór pana Antoniego, któren był aglomeratem trzech stylów, dotąd nieznanych jeszcze architektom ani opisanych przez Winkelmana, to jest, galicyjskiego, szlacheckiego i nijakiego, wszystkie trzy razem wzięte stanowiły niby to pałac, niby dwór, a niby fabrykę, w której mieszkał mój przyjaciel pan Antoni. Znając dokładnie lokalnosć kazałem ominąć główny portyk i zajechać wprost przed kancelarię pana Antoniego, gdyż muszę dodać, iż w stroju i stanie, w jakim się znajdowałem, nie było podobieństwa przedstawić mi się gospodyni, o której wiedziałem, że nie gardziła etykietą... a byłem wskutek jednego wywrotu jak to mówią "imprezentable". Zajechawszy więc cicho, wysiadłem; a chcąc zrobić siurpryzę panu Antoniemu, wszedłem wprost do jego kancelarji, wszedłem, stanąłem!... i osłupiałem.

Pan Antoni siedział przed biórkiem swojem w safjanowym karle, w szlafrok u i o zgrozo!... w pantoflach; przed nim, nad nim i koło niego porozstawiane były księgi, na stole leżały listy... papier, koperty, atrament i ogromne, kolosalne gęsie pióro. Zobaczywszy to wszystko osłupiałem... powtarzani... a osłupiałem jeszcze więcej, gdym zoczył poczciwe, zacne oblicze mego przyjaciela — i myśl mi przebiegła szybko przez głowę, żem się w przeczuciach złowrogich nie pomylił!.. Pan Antoni wyglądał okropnie — wyraźnie powiadam — okropnie, postarzał się, zżółkł jak stary pargamin, lub jak kość słoniowa trzymana na słońcu, przy: było mu pół wieku, a przecież zaledwie pół roku upłynęło, jakeśmy wspólnie tłukli sarny i zające w lesie i grali noc całą w preferansa po I cencie.

Czoło pomarszczyło się w jakieś nieopisane zygzaki i hieroglify, oczy zapadły się gdzieś w głąb czaszki i straciły blask i żywość, naturalną, na białkach wystąpiły czerwone, żyłki i żółte plamy, nos wyciągnął się i zostrzał, wąsy tak dawniej hardo zakręcone do góry, jak je za młodu zakręcał pan Jacek Soplica, zwisły, przerzedły, posmutniały — ale najwięcej ucierpiało podgarde, dawniej takie pełne, okrągłe, imponujące, mówiące jawnie, iż jest własnością człowieka, któremu się dobrze dzieje i który nie zna żadnych trosk i zawodów życia... dziś znikło zupełnie, znikło jak kamfora, policzki pochudły — postradawszy szlachecki rumieniec, któren daje koń — strzelba — i dobry obiad... słowem pan Antoni wyglądał jak kancelista lub konceptspraktykant, co każden przyzna, iż nie jest zaszczytnem porównaniem dla szlachcica.

Na mój widok powstał szybko pan Antoni z karła i spłynęliśmy się w objęciach, zmieniając serdeczny uścisk.

— A to zkąd Bóg prowadzi? — zpytał po chwili.

— Przyjechałem umyślnie do ciebie (byliśmy bowiem per "ty" z panem Antonim, chociaż nas przeszło ćwierć wieku dzieliło), nie widzieliśmy się tak dawno, zatęskniłem za tobą.

— A to ślicznie prześlicznie, no rozgość się; a gdzież twoje rzeczy? — i dopiero spojrzał na mnie pan Antoni i parsknął homerycznym śmiechem, spojrzałem i ja do lustra, co wisiało ponad sekretarzykiem i zawtórowałem mu z całego serca, bo tez wyglądałem pociesznie, błoto na czapce, błoto na włosach, na kołnierzu, na paltocie, na butach, słowem wyglądałem jak Don Quixchotte po przebranej bitwie z wiatrakami... — A co ci się stało? — powstrzymawszy śmiech spytał pan Antoni.

Czekałem na to zapytanie, aby z całą krasomówczą wymową opisać i drogę moją i wywroty moje, dobywałem więc porównań, zaostrzałem ciekawość jego rozmaitemi frazesami; — dalibóg dałbym wiele, abym dziś wam, szanowni czytelnicy, był w stanie równie zabawnie powtórzyć te prozaiczne dzieje — komponowałem zajadle, aby go zabawić i rozśmieszyś — bo wiedziałem, że pan Antoni lubił tego rodzaju awanturki, lecz kontenans mój zaczął słabnieć, bo zazwyczaj pan Antoni dogadywał i podsuwał koncepta, tą razą tylko marszczył czoło, usta szyderczo ściskał, i stał niemy, poważny, jak żona Lotha przed Sodomą. Gdym skończył, trącił mnie znacząco po ramieniu i dodał:

— Sejm wszystko to odmieni... jak będę posłem, to pomyślę o tem...

Struchlałem i spojrzałem mu zyzem w oczy, mówił na seryo.. mróz przeszedł po mnie.

— No ale się przebierz, o tem potem.. a możeś głodny?

— Przekąsiłbym nieco, bo wierzaj mi, iż wasze błoto wcale nie posila.

Tymczasem wniesiono mój skromny pakunek, którego główną ozdobą była strzelba. Pan Antoni na widok morderczego narzędzia nie mógł się od uśmiechu powstrzymać, mimowolnie wyciągnęła mu się ręka... cofnął ją — lecz tentacja była za wielka.

— A jaką masz strzelbeczkę?... spytał po cichu od niechcenia — słyszałem, tek sprowadził od Nowotnego.

— Nie nadeszła jeszcze, lecz mam nowy egzemplarz Devisma, któren mi L. zostawił, tej jeszcze nic próbowałem; jeszcze ma być wyborna!

— Od Devisma! — To było za wiele dla pana Antoniego, otworzył szybko futerał, złożył się raz, drugi, spojrzał do lufy, pociągnął za kurki, znów się złożył, a twarz zaczęła mu promienie, a oczy coraz więcej nabierały blasku — nie zła, nie zła!... tylko przykład angielski...

— A co, może ją spróbójemy temi dniami? — spytałem nie śmiało...

— Hę'?!... a na co!...?

— Słomki!... Jakto zapomniałeś? słoniki gwizdają po lesie... i przepuścimy im to tak na sucho?

Zwinął się pan Antoni, — lecz uśmiechnął się z widocznem zadowoleniem, zanucił coś pod nosem: jedną z tych aryjek faworytalnych, które wróżyły dobry humor, jednym zamachem ręki strącił wszystkie książki i kolosalne pióro na ziemię, zapalił fajkę... i chwycił powtórnie za strzelbę... i stanął, bo w tuj chwili w progu pokoju coś zaszeleściło, i ukazała się w wielkim negliżu... w niedbałym stroju, jak Helena, pani Antoniowa.

Muszę się przyznać pod sekretem szanownym moim czytelnikom, iż nigdy w życiu nie sympatyzowałem arcy z panią Antoniowa — Dla czego?... nie wiem — nie wiem do dziś dnia. chociaż zapytywałem się o to nieraz sam siebie. Czy dlatego, że była żoną przyjaciela? Jak Róg żywnie było zazdrości w mem sercu: wiedziałem, iż pan Antoni w piersi swej posiada tak niewyczerpany skarb uczuć, iż zdolen jest obdzielić niemi i żonę i mnie i wiele jeszcze innych istot obydwóch rodzajów. Czy dlatego, iż była arcy sucha?... Nie — gdyż raz w młodości kochałem się szalenie w osobie niezwykle jasnokościstej, iż mogła zbudzić zazdrość wszystkich Angielek, podróżujących po kontynencie.

— Czy dlatego, że była matką jedynastoletniego podlotka? I to nie, bo podlotek był wcale nadobny i wielce obiecujący.

— Czy dlatego w końcu, iż paliła cygara? I to nie, bo jestem sam amatorem tytoniu pod wszelką formą i marzę całe życie o podróży do Hiszpanji... marzę o Kastylji, o kraju, gdzie jak powiada poeta kobiety paluszkami z różowego marmuru — zwijają złote włosy latakie! Mimo tego wszystkiego jednakże nie było stanowczo między nami sympatji, tej harmonji dusz — tego tajemniczego magnetycznego pociągu, jak powiada Byron. Że pani Antoniowa odpłacała mi wzajemnością, miałem wielorakie tego dowody, i tą razą na widok mój skrzywiła się niesmacznie... lecz zbladła i ścisnęła wąziutkie usta jak groty, gdy spostrzegła pana Antoniego ze strzelbą pośrodku pokoju.

Wszystko to jednakże trwało małą chwileczkę, pani Antoniowa była pierwszorzędną dyplomatką, była wyzwoloną w tej sztuce, którą zuzurpowali mężczyźni i tak ją nieudolnie kompromitują we wszystkich gabinetach; skrzywienie — złowrogi wyraz — przeminęło to wszystko prędzej, niż zaćmienie słońca — a pani Antoniowa podała mi najczulej kościstą rękę — i rzekła słodziutko:

— A! pan Juliusz, witam! tak dawno nie byt już u nas! —

— Pani dobrodziejko! zajęcia, praca, obowiązki...

— O! wiemy, wiemy, zatrudnienia pańskie, polowania, konie, bale, tańce! —

Uszczypnąłem się w język, przymówka była ostra, lecz jak wielu z nas młodych takie na on czas pędziło życie?... Byle użyć!... powtarzaliśmy sobie idąc w ślad za starszymi, którzy nam wyprzedzać się nie dawali.

— Jak widzę — dodała pani Antoniowa siadając w karle i zapalając cygaro — przyjechałeś tu pan z jakiemiś morderczymi zamiarami, Antoś już bawi się dubeltówką. — Pan Antoni od chwili pojawienia się swej połowicy posmutniał widocznie, i cichaczem starał się wcisnąć strzelbę moją w najciaśniejszy róg pokoju — we mnie jednakże odwaga wstąpiła, odrzekłem więc śmiało:

— Tak jest, pani dobrodziejko, przyjechałem do Antoniego na polowanie na ciąg słomek, będąc jeszcze zaproszonym przeszłego roku.. —

Pani Antoniowa popatrzyła surowo na męża, otrzęsła popiół z cygara i odparła:

— Nie wiem, czy Antoś będzie miał czas na polowanie i zabawy, teraz ważniejsze przyszły na niego zajęcia... —

Jesteśmy ! pomyślałem w duchu, a głośno spytałem:

— Jakie ? łaskawa pani, wszakże wiem, iż w każdą porę roku Antoś miał dwa główne zadania: skarbie względy pani - i przy wolnej chwili polowanie.

— O teraz inne czasy, wszak pan wiesz, iż ma być wkrótce sejm otwarty, i będą posłów wybierać!.

— Jeszcze do tego daleko, a zresztą Antoś ma wyborne konie, pojedzie do miasta, da glos i wróci!... a kandydata podejmuję się mu już sam nastręczyć...

Pani Antoniowa rzuciła na mnie wzrok piorunujący i rzuciła się w głąb karla, przygryzając powtórnie wąziutkie jak ostre brzytwy usteczka, rzucił się i pan Antoni ku mnie żywo mówiąc:

— Ale ty chyba nic nie wiesz!

— Co takiegoż — spytałem zmięszany natarczywością i głosem.

— Ja chcę być posłem — rzekł dumnie pan Antoni podnosząc głowę, jak dumnie rzec musiał Sykstus V. owe sławne "Jo sono papa!"

— Ty!?... — spytałem mimowolnie...

— Tak jest, Antoni powinien być posłem — przerwała sucho pani Antoniowa puszczając z niecierpliwością wielki kłęb dymu ku sufitowi — ma do tego wszelkie kwalifikacje, i jest dość majętnym, aby sobie czegoś podobnego pozwolić, zresztą jeżeli baron Fiecowicz pragnie być posłem, to nie widzę przyczyny, dlaczego nie miałby nim być Antoni, nie widzę zupełnie przyczyny; baron, który mieszka dopiero od paru lat w tej okolicy, i którego żona we Lwowie Bóg wie co wyrabiała. Sam pan przyznasz, iż słusznie jest, aby z tej okolicy wysłano Antoniego, którego przodkowie już od dwóch wieków sprawowali wszelkie urzęda... Zresztą wszyscy sobie Antoniego tyczą, i bardzo szczęśliwie trafiłeś pan, gdyż właśnie dziś wieczorem będzie wielki zjazd u nas, większa polowa szlachty przybędzie do nas... — Pani Antoniowa wszystko to mówiła głosem słodziutkim, ale tak szybko, iż nie byłem w stanie ocenić jej argumenta popierające kandydaturę męża. — Jakież pańskie zdanie? — trzepotała dalej. — O ja wiem, pan jesteś jego przyjacielem i popierać go będziesz... nawet przyjechałeś po to umyślnie; słomki tylko pretekstem, to też ja ciągle mówię Antoniemu, iż za nim są wszyscy, tak mi mówił i arendarz, że słyszał od pachciarza ze Słomnik, iż tam szlachta zebrana radziła ciągle o Antonim; tak samo mówi mi i żona ekonoma z Wielkiej Woli; nie ma wątpliwości, Antoni ma większość głosów za sobą i zostanie z pewnością posłem. Należy mu tylko, i wypada koniecznie, postarać się o to co nieco, jak to ma miejsce wszędzie za granicą, to też dziś umyślnie sprosiliśmy trochę łaskawych sąsiadów. Antoni będzie mieć mowę do nich i przekonaną jestem, że ostateczne odniesie zwycięztwo... a baronowa dostanie żółtaczki z zazdrości. —

Zacząłem przychodzić do siebie; pani Antoniowa mimo woli odsłoniła mi swoje karty — i zobaczyłem, jaki święci się u niej kolor, popatrzyłem z współczuciem na Antoniego, który przez ten czas stal z dość smutną miną, obracając jakiś papier w ręku, któren przed chwilą wziął był ze stołu. Antoni widocznie unikał mego wzroku, westchnąłem... i spytałem po chwili:

— Dużo posłów ma wybierać obwód tutejszy?

— Dwóch...

— A któż jest drugim kandydatem?...

— Niech nim będzie kto chce, byle nie baron... —

Westchnąłem powtórnie.

— A o wyborach gminnych nic państwo nie słyszeliście? — spytałem nieśmiało.

— A to nie nasza rzecz — odparła pani Antoniowa — zresztą to za wiele zachodów, chłopa nie łatwo przekonać.

— A przecież byłoby to bardzo ładnie — przerwałem — gdyby Antoni został wybrany przez gminy wiejskie; jest to najwyższe uznanie, jakie obywatel w teraźniejszych czasach osięgnąć może. —

— Nie ma o czem myśleć, gdyż mamy proces o pastwiska z gminą, podług mnie zresztą dla Antoniego odpowiedniejszem jest być reprezentantem większych właścicieli, lecz my czas tracimy a tu wieczór się zbliża, powiedz mi Antoni czyi napisał już mowę i czy ją umiesz na pamięć?

— Zacząłem pisać w chwili, kiedy nadjechał Juljusz... mam dopiero początek.

— No, to przeczytaj — odrzekła pani Antoniowa - przeczyta], a pan Juljusz, który jak to słyszymy pisuje do gazet, dopomoże ci.

— Zaszczytu tego przyjąć nie mogę — odparłem — pani Dobrodziejka żartuje ze mnie.

— Ba, my wiemy dobrze, iż pisujesz! A nawet i wiersze. No ale odczytaj nam Antosiu twoją mowę, słuchamy. — Pan Antoni niby to niechętnie rozłożył trzymany w rękach papier, odkrząknął raz i drugi, poprawił wąsy, poruszył kilka razy ręką po brzuchu, jakby szukał pasa, spojrzał na mnie. spojrzał na żonę, i pompatyczne zaczął:

"Wielmożni panowie bracia dobr. ! Szanowni obywatele i kochani sąsiedzi..." urwał pan Antoni, spojrzał znów po nas i zapytał: — Zdaje mi się, że zaczęcie wcale dobre obiecujące!...

— Tak — odparła pani Antoniowa — lecz zdaje mi się, że możnaby opuścić: Szanowni Obywatele, to zanadto po miejsku wygląda. żeby się kto tem nie obraził. — Ale przeciwnie — żywo odparł pan Antoni — trzeba coś zrobić dla duchu czasu, nic można w tyle pozostać, trzeba być postępowym!... a jakie twe zdanie Juljuszu — wszak prawda, że tak zawsze mówi we Francji ten co chce massy pozyskać — I pan Antoni zwrócił się ku mnie.

— Nie bytem we Francji, lecz zdaje mi się, że nazwa obywatela nie może obrazić żadnego szlachcica.

Pani Antoniowa przygryzła wargi, Antoni uśmiechnął się z zadowoleniem i dodał:

— A wyrażenie to "Panowie Bracia Dobrodzieje", jak tchnie przeszłością i dawnemi dobremi drogami! Przypomina sejmiki i złotą wolność: wyrażenie podobne musi wpływ wywrzeć i pozyskać serca.

— Więc niech tak zostanie — odparła pani Antoniowa — czytaj dalej.

"Wielmożni panowie bracia dobr. Szanowni Obywatele i kochani sąsiedzi! Z wielkiem rozrzewnieniem widzę Was tu zebranych, rozrzewnienie moje jest ogromne, i rozrzewnienie to mówić mi przeszkadza! Wybaczcie więc, jeżeli z rozrzewnienia tego...

— Ależ Antoni! Zdaje mi się — przerwała pani Antoniowa — czy nie za wiele rozrzewnienia.

— Nie — widzisz to dodaje uczucia mowie i usposabia łaskawie słuchaczów — ja już to umyślnie pisałem.

— To czytaj dalej.

— Wybaczcie więc, jeżeli z rozrzewnienia tego trudno mi zebrać przyto... nie, nie myś...., czekajcie doczytać nie mogę, — tak — myśli!... Wybaczcie więc, jeżeli z rozrzewnienia tego trudno mi zebrać myśli! aby odezwać się do was, Wielmożni panowie bracia, szanowni obywatele i kochani sąsiedzi — lecz nastaje ogromna chwila, chwila, którą z rozrzewnieniem oczekujemy wszyscy; jest ona podobną,. Szanowni panowie bracia, do tej chwili, jaką każden z nas w życiu doświadczał kiedy się spodziewał wielkiego jakiegoś zdarzenia. Panowie! mamy z grona naszego wybrać dwóch posłów. Myśl ta rozrzewnia mnie, panowie bracia!... Bo czyż jest większe, zaszczytniejsze stanowisko na świecie, jak stanowisko posła? I to jest to stanowisko ogromne! Ojcowie nasi, panowie bracia, w świętej przeszłości naszej urząd ten cenili bardzo wysoko, i my nieodrodne ich wnuki, kość ich kości, krew ich krwi, równie wielką miłością przejęci dla dobra kraju, równie gorąco miłujący sprawy publiczne, chwile te uważamy za bardzo ważne, czego dowody składamy wszyscy, tem oto tak wielkiem zebraniem dla dobra powszechnego, tym zjazdem naszym mimo zlej pogody, i dróg złych...

Urwał pan Antoni i z dumą spojrzał na żonę i na mnie.

— A co zdaje mi się że wcale nie źle ?...

Pani Antoniowa medytowała jeszcze chwilkę, kiwała niedowierzająco głową i rzekła w końcu:

— Wcale nie źle, tylko nie wiem jak z tegoprzejdziesz do siebie... zdaje mi się żeś coś powinien wspomnieć równie o Baronie i o tem, że jogo nie powinni wybierać.

— Właśnie przemyśliwałem nad tem, kiedy zajechał Juljusz; szukałem w Cyceronie, czy niema tam czego podobnego, lecz przyznam wam się szczerze, że to blisko pól kopy lat jak siedziałem na ławkach ojców Jezuitów, łacina też wywietrzała mi z głowy, z trudnością mi więc wielką przychodzi...

— A to ci pan Juljusz pomoże — żywo dodała pani Antoniowa — pan nie musiałeś jeszcze zapomnić łaciny.

— Nigdy jej łaskawa pani nie umiałem, nic miałem najmniejszego talentu do języków.

— A więc co tu robić?!... — spytała zakłopotana pani Antoniowa.

— Mnie się zdaje — dodałem- że Antoniemu wcale Cycero tu niepotrzebny, najprzód, iż nie znajdzie w nim podobnych sytuacyi, a powtóre, iż zdaje mi się. iż najlepsza wymowa płynie wprost z serca i myśli; niech się Antoni do nich odwoła a zwycięży z pewnością.

— Myślałem już o tem — dobrodusznie dodał mój przyjaciel — lecz w życiu mojem nie mówiłem nigdy publicznie tylko raz do chłopów, i przypominam sobie, iż mi to nie szło arcy składnie, nie mam się zezem taić, ale brakuje, mi słów, mieszam się zaraz, ciemnieje mi w oczach, i chociaż nie jestem nieśmiały, nie wiem sam co począć z sobą, jak piętnastoletnia panienka. Wiem, że to. wszystko przejdzie z czasem i że przyzwyczaję się w końcu do publicznej trybuny, lecz na początek i to w tak ważnej chwili, wolałbym mieć coś dobrze napisanego w kieszeni.

— Nie uwierzysz jak zły jestem na siebie — dodałem — żem ci przerwał tak ważne zajęcie, tem więcej, iż byłeś w niepospolitej wenie; zostawiam cię więc przy pracy i nie chcę dłużej przeszkadzać, pójdę na górę przebrać się i odpocząć, wszak pani Dobrodz. pozwoli, iż...

— Możeby lepiej było, żebyś pan Antosiowi dopomógł... We dwóch to prędzej i lepiej pójdzie.

— Mimo najlepszej chęci niepodołam podobnej pracy; mamy styl zupełnie różny i zresztą mowy tem są podobne do dzwonów, iż powinny być od jednego razu wylane; pozostawiam cię więc kochany Antosiu. a samoznając drogę pójdę na górę do owego pokoiku gościnnego, któren tak lubię.

Pożegnawszy małżenstwo, wyniosłem się co prędzej na pierwsze piętro. Pokoik gościnny, w którym przemieszkiwałem już kilka razy, był arcyschludny i miły, tą razą tem był milszy, iż suty ogień na kominie rozkoszne rzucał Światło i ciepło na okół. Przysunąłem wygodne karło do ognia i zapaliwszy cygaro... zacząłem powoli dumać i marzyć... jak to się marzy i duma. w 22 roku życia... puszczając niebieskie kłęby dymu i patrząc w dziwaczne języki płomienia. Wy marzenia, wy młodociane, któż was w życiu nie miał!... Kto duszy swojej nie kołysał wami, jak się kołyszą motyle po kwiatach, a rusałki po fali!... Hej, wy czarownice zbiegacie do serca i światy cudne przesuwacie przed oczy — światy zaczarowane, żeć: trudno rozpoznać czy one przeszły czy przyjdą czy żyto się już w nich kiedyś, czy źyć będzie dopiero... Któż z nas nie lubił dumać i marzyć - kiedy młodość gra całą siłą w piersi. kiedy za nami kilka tylko łez bez przyczyny wylanych, kilka cierpień powstałych bez bolu, kilka zawodów przeszłych bez cierpienia — a do koła łąki pełne kwiatów — a w duszy pełno nadziei - a w sercu pełno wiary a nad głową bezchmurne niebo i jasne słońce.. któż z nas nie lubił marzyć!... I któż nie marzył... I tak przed oczyma mojemi przesuwał się świat jeden za drugim, jeden obraz przeganiał drugi... i stawali mi przed oczyma jacyś nieznani ludzie... jacyś Indzie surowi, jakieś poważne postacie... w kontuszach i żupanach. i z karabelą przy boku, a w oczach ich był jakiś dziwny młodzieńczy wyraz, a na czole głęboka powaga... i surowi i łagodni zarazem., i poważni i serdeczni!... tak że serce moje rwało się ku nimjakby ku ojcom! Widziałem jakąś izbę wielki ), ogromną, o strzelistych oknach gotyckich przez które jasne wpadało słońce, złocąc po ścianach porozwieszane tarcze i herby... Do izby tej kroczyli mężowie ci kroczyli tłumnie, a grobowe było pośród nich milczenie, każden z nich trzymał ręki na sercu — jakby pytał serca o radę... I stanął pośród nich jeden... i mówić zaczął, ale jak mówił, słowa jego jakby słowa cwangelji wpadały do serca mego, żem korzył się przed niemi... Mówił o Ojczyznie, o wielkiem posłannictwie szlachty, o poświęceniu, o miłości, o zgodzie... i potakiwali mu wszyscy wspaniałem głów przechyleniem... i po nim powstał drugi - tego głos był ostry i szorstki jak głos trąby wojennej — słowa jego krótkie jak komenda wojenna... mówił o wrogach, o obronie ojczyzny.. I jeden krzyk wyrwał się z piersi wszystkich: na koń! na wroga!...

I znikł mi ten obraz!

Przesunął się drugi... Znów mężowie jacyś, znów takie same tłumy — tak samo ubrane, lecz twarze krwią nabrzękłe, oczy obwisłe, bezmyślne — i tłumy te szły do tej samej sali — oświeconej jakiemś krwawem zachodzącem słońcem, rzucającem ogromne cienie na zwisło po ścianach tarcze i herby — Lecz tłumy te nie szły razem, nie szły społem, dzieliły się na jakieś grupy mniejsze i większe, które groźnie patrzały na siebie, a ręce ich nie spoczywały im sercu, lecz na rękojeściach karabel... Tłumy te złowrogo krążyły koło siebie — a jeżeli któren z mężów wysunął się naprzód i mówić co raczył, to złowrogie Veto zachuczało w powietrzu - to krzyk i gwar wstrzęsał oknami izby!.. A na podniesionych ku niebu karabelami... czerwone słońce krwawe rysowało plamy!...

I to minęło!..

I nic wiem zkąd naraz stanął mi znów pan Antoni przed oczyma, przypomniałem mowę jego.. i mimowoli jakiś mnie śmiech gorzki porwał... Widziałem pana Antoniego z papierem w ręku przed żoną palącą cygaro... i Antoni w nowych rozpłyną! się obrazach, słyszałem jakieś groźne glosy, w powietrzu szum i zamęt jakiś jakby przed wielką burzą lub trzęsieniem ziemi — zobaczyłem tłumy blade, smutne, czekające niecierpliwie, patrzące bacznie ku jakiejś świątyni zamkniętej szczelnie!... Tłumy te zaczęły szemrać niecierpliwie i dopominać się kapłanów - lecz nikt się nie zjawił... a tłum zachuczał iż go oszukano... i przeklął!...

Zacząłem coraz dziwaczniej, coraz niewyraźniej marzyć. Wszystkie powyższe obrazy zaczęły się mięszać ze sobą i głowa opadła na piersi, a cygaro wypadło z ręki... gdy na raz drzwi się pokoiku niego otwarły z łoskotem i wszedł pan Antoni z miną wielce zakłopotaną, trzymając w jednej ręce kilka arkuszy papieru, a w drugiej nieodstępną antypkę.

— Drzymałeś, obudziłem cię?! — spytał.

— Drzymałem: zapatrzywszy się w ogień jakoś sklejały się powieki — i Morfeusz objął mnie w swe ramiona — ale siadaj.

Pan Antoni przysunął drugie karło do ognia. usiadł na nim, oparł ręce na kolanach, i puszczając zwolna niebieski dymek z fajki, milczał, Nie widziałem go nigdy w takiem usposobieniu, milczałem również chwilkę, ale chcąc rozbudzić rozmowę spytałem.

— No powiedz ze mi jaki stan twej stadniny — "Perełkę" musisz już ujeżdżać, a "Piorun" czy zawsze jeszcze chory na oczy?...

Pan Antoni strząsł popiół z fajki, kiwnął głową, lecz nic nie odrzekł.

— Jaką masz teraz czwórkę? — ciągnąłem dalej — bo słyszałem żeś jedną parę gniadych sprzedał dobrze Hilaremu!

Pan Antoni znów ruszył głową, i papiery rozłożył na kolanie, lecz milczał...

— A czy wiesz, że. stadnina hr. Jana podupadła znacznie, a wiesz ie pan Michał kupił "Reinembra" na stadnika?

Antoni spojrzał litościwie na mnie i niedbale wymówił "wiem".

Rozmowa zerwała się powtórnie: zapaliłem nowe cygaro, i nowego szukałem wątka do konwersacyi.

— Czyś ty byt tego roku na polowaniu u Zygmunta na dziki?..

Antoni zacięcie milczał jak sfinks egipski, i tylko w odpowiedzi machał ręką jak derwisz turecki.

— Miało być śliczne polowanie, zabito w dwóch dniach siedm dzików!...

— Siedm!.. — zawołał gwałtownie pan Antoni — rzucił się na karle, a oczy zaiskrzyły mu się jak żbikowi — a kto ci mówił?!..

— Opowiadał mi Oleś, co był na tem polowaniu i zabił ogromnego odyńca; polowanie było prześliczne i bawiono się wybornie.

Lecz Antoni już ochłódł, twarz powróciła do nieruchomego wyrazu, a owe tajemnicze papiery, które trzymał w ręce miął i składał w najrozmaitszy sposób.

— Czyś polował już tego roku na słomki? — spytałem znów po chwili...

Pan Antoni tą razą rzucił się niecierpliwie — odepchnął fajkę i stanowczo odpowiedział "Nie!..."

Umilkłem — rozmowa z tak źle usposobionym towarzyszem była niepodobną, zacząłem więc takt nogą wybijać w podłogę, i zająłem się puszczaniem prześlicznych niebieskich kółek — z dymu wybornego cygara. Tego rodzaju scena trwała dobrą chwilę, jam ją znosił cierpliwie, pan Antoni jednakże widocznie siedział jak na szpilkach, kręci! się, kaszlał, to zwijał to rozkładał papiery, tarł czoło, zaciera! ręce, a w końcu odezwał się nieśmiało.

— Czy ty zawsze pisujesz jeszcze do dzienników?

— Czasem — bardzo rzadko: czasem człowiek chwyci za pióro, jeżeli myśl jaka za natrętnie kołacze po głowie.

— Ale korespondencje musisz pisywać? spytał bardzo cicho.

— Lubię bardzo tę formę, lecz siedząc na wsi nie ma tak bardzo o czem pisać.

— Tak, ale jeżeli naprzykład zdarzy się zjazd jaki, jaka ważna narada, jakieś zebranie dla dobra powszechnego w domu jakim, któren bierze inicjatywę w dobrej myśli, czy to opisujesz?

— O chętnie, bo to się tak rzadko u nas zdarza, że warto opisać per oriyinalita del fato, jak mówią Włosi.

— Więc byś może skorzystał ze sposobności, i napisał co o zjeździe dzisiejszym.... Wszak zjazd ten bardzo ważny dla dobra powszechnego; może byś wspomniał, że zjazd ten odbył się w naszej wsi i w naszym domu; mojej żonie zrobiłoby to wielką przyjemność.

Spojrzałem na pana Antoniego i uśmiechnąłem się w duszy i przypominał mi się wiersz Hrodzińskiego. Gorąca miłość itd.

— Znajwiększą chęcią, bo przytem nastręczy mi się sposobność wspomnieć coś o posłannictwie szlachty, o obowiązkach obywatelskich, o poświęceniu, o abnegacyi dla pożytku powszechnego: to nigdy nie zaszkodzi przypomnic krajowi... tem ci więcej, jeżeli teorye można świetnym poprzeć dowodem.

Pan Antoni rozrzewniony podał mi w milczenia rękę i uścisnął serdecznie, a oczy jego zabłysły radością.

— A nie zapomnij napisać do dzienników lwowskich i krakowskich a szczególniej do "Czasu", bo to bardzo poważne pismo!

Lecz po tym epizodzie rozmowa utonęła między nami jak kamień w wodzie; jednakże z twarzy mego przyjaciela wyczytać mogłem, iż jest tam jeszcze coś za górą — i ze to nie kończy się na korespondencyi. Założyłem więc z rezygnacyą nogę na nogę i czekałem nowego ataku. Pan Antoni odchrząknął raz i drugi — i spytał po długim namyśle.

— Powiedz mi szczerze, jak ci się podoba poczatek mej mowy?...

Zanim odpowiedziałem na tak stanowcze zapytanie, zakryłem się dymem cygara jak wyrocznie i spytałem nawzajem.

— Powiedz mi Antosiu kochany, czy ty na serjo starasz się o krzesło poselskie?

— A naturalnie, wszak nie widzę w tem nic nadzwyczajnego, jest to zupełnie dla mnie odpowiednie.

— Nie przeczę; ale czy zdałeś ty sobie samemu rachunek z obowiązków, z kłopotów, z zachodów, z odpowiedzialności, jakich stanowisko podobne; wymacać będzie od ciebie? Czy wiesz, iż będziesz musiał zerwać stanowczo z całym dotyczasowym trybem twego życia, i zejść na nową drogę, która zda się być ponętną na pozór, lecz jest arcy twardą i kamienistą w rzeczywistości...

Mój przyjaciel mato dawał posłuchu całej mowie mojej widocznie był arcyniecierpliwy — w końcu wyjął zegarek I kieszeni, spojrzał na godzinę i zerwał się z siedzenia.

— Uwagi twoje bardzo słuszne, lecz już późno, niezadługo zaczną się zjeżdżać sąsiedzi.. Więc nie obwijając w bawełnę muszę ci się szczerze przyznać, iż mam do ciebie wielką proźbę; znając cię — wiem, że mi nie odmówisz przyjacielskiej usługi.

— Co takiego? — spytałem niecierpliwie —

— Oto proszę cię i zaklinam, dokończ mi zaczętą mowę, gdyż czas upływa, a mimo najlepszych chęci, nie mogłem sam poradzić tej pracy. Za dwie godziny najdalej muszę mowę powiedzieć, a tu trzeba przyjmować gości i ubrać się jeszcze.

— Dokończyć twą mowę! Ależ to niepodobna, nigdy nic nie pisałem w tym rodzaju w mem życiu, i nie moge się, tej pracy podjąć.

— Ba, to nie tak trudno, i gdybym miał wolniejszą chwilę, tobym sam dokończył: lecz uważaj sam, czas się zbliża, jut po piątej!... Zresztą tobie pójdzie łatwo, młody umysł to prędzej skomponuje coś co będzie gorące — zapalne, porywające, zresztą trudnisz się piórem.

— Nie, Antosiu kochany, tego zrobić nie mogę bo nie podołam, nie wiem nawet o czem pisać...

— Podołasz, tylko przyłóż dobrej woli. napisz to coś chciał przed chwilą powiedzieć, mów wiele o powołaniu posła, wspomniej coś o nieprzedawnionych naszych prawach, o złotej wolności, o tradycyi, wspomnij o męczeństwie, o golgocie naszej, ty wiesz o czem myślę, napisz długo o autonomij, a gorąco — a płynnie, a zrobisz mi prawdziwą przyjacielską usługę.

— Tak, możebym na tym temacie i skleił co jeszcze, lecz to nie będzie mieć nic wspólnego z kandydaturą twoją i z kandydaturą Barona, na którą tak powstaje pani Antoniowa.

— O Baronie nic nie wspominaj; to są zazdrości kobiece, my się do tego nie powinni mieszać... Możesz tam mimochodem dodać, iż Baron chorągiewka, iż zwraca się stronę, w którą wiatr wieje, możesz przypomnić z lekka jaki raz bal dawał we Lwowie i kto był na tym balu, lecz o mnie nie wspominaj tylko z wielką oględnoscią, żeby to nie trąciło samochwalstwem.

— Dobrze, Antosiu kochany, lecz daj mi choć w kilku słowach curiculum twego życia politycznego, żebym o tem mógł wspomnieć.

Pan Antoni spojrzał niedowierzająco na mnie i zamyślil się, spojrzał powtórnie, czoło potarł, oczy spuścił i cicho odparł:

— Chwalić się nie lubię, lecz byłem kapitanem w Gwardyi Narodowej w 48 r i jeździłem raz w deputacji do Lwowa!...

— Tak, to są oficialne zdarzenia, lecz radbym wiedzieć jakieś czyny świadczące o twej pracy ustawicznej około dobra publicznego, wykazujące twą ustawiczną pieczołowitość i miłość dla kraju.

— Wszak ci mówię, iż jeździłem w deputacyi do Lwowa i że byłem kapitanem gwardyi narodowej, nie mówiąc o tem, iż jeden z pierwszych darowałem pańszczyznę i jeden z pierwszych nosiłem trójkolorową kokardę.

— Ale zdaje mi się, iż byłeś w kampanji 31 roku.

— Nie dojechałem; w domu stawiano mi przeszkody, byłem jak wiesz jedynakiem, matka strzegła umie jak oka: w głowie, stanąłem im granicy właśnie w chwili gdy wkraczał Dembiński.

— A w 46 roku? — spytałem znów.

— Wyjechałem przed katastrofą, bo żona moja była przy nadziei z drugim chłopcem. Choć do spisku nie należałem, jednak wiedziałem o wszystkiem, i siedziałem dwa miesiące w kozie.

— I to wszystko?!...

— Wszystko — odparł pan Antoni, jeno trochę mniej dumnie jak Walenrod kapturom "Oto są grzechy mojego żywota."

Nastała chwila milczenia między nami...

— Więc napiszesz, prawda Julku kochany?...

— Jeżeli rzeczywiście mogę ci się przysłużyć, to spróbuję, lecz za nic ręczyć nie mogę.

— A więc zostawiam cię w spokoju, masz tu cygara, pióro, papier, atrament, pisz, a jak skończysz to przyjdź na dół. — I ucałował mnie uradowany i rozrzewniony pan Antoni, i wyszedł z pokoju pozostawiając mnie z papierem w ręku i dalibóg z niemałem do spełnienia zadaniem.

Zapaliłem świece, przysunąłem stół do kominka, rozłożyłem papier, umoczyłem pióro i podparłem ręką głowę chcąc z niej co nieco myśli wydobyć. Lecz cisza i ogień kominka działają na mnie zawsze, magnetycznie - nie mogę się nigdy oprzeć tym dwom żywiołom: jak zaczną obejmować umysł mój, to jak nałogowy pijak do kieliszka tak ja powracam do marzeń, i ta. razą w żaden sposób nie mogłem się im oprzeć... pióro i wypadło mi z ręki — oczyma zacząłem słodzić ogniste języki płomienia... i po głowie roić się zaczęto jako w ula... Jak na zaklęcie powróciły znów tłumy kontuszowe, i twarze groźne i poważne, i izby bezmierne... to hetmani, kanclerze, to biskupi i wojewodowie, stawali przed oczyma, i patrzali na mnie z jakiemś dziwnego rodzaju politowaniem — żem cały płonął od wstydu i żalu!... Przesunąłem ręką po czole, chcąc zgonić te mary... oparte stały przed oczyma ciągle, to zbliżając to oddalając się tylko!... to patrząc na mnie to zwracając się ku wysokiej trybunie, która jak złota kazalnica, otoczona aureolą promieni stała jak ołtarz w świątyni!... Trybunę tę spostrzegłem po raz pierwszy, i oślepiła mnie, tak była jasną i błyszczącą, wzniesiona po nad wszystkie głowy, sparta na nieociosanych z dębu narodowego filarach, na których dwa wznosiły się jeszcze anioły — jeden był anioł miłości — drugi trzymał w rękach błękitną wagę sprawiedliwości - poręcze trybuny uwite były ze zbóż i z kłosów, z kwiatów i liści dębowych. W głębi trybuny trzy jakieś świetlane alegoryczne postacie podawały sobie bratnią dłoń poważnie - po nad trybuną postać niewiasty, z gwiazdami na czole, trzymała w rękach rozwieszoną wstęgę, na której jasnemi jak z słońca głoskami były wyryte słowa...

Porwany widokiem tym, przetarłem czołu, i przyszła mi na myśl obietnica dana Antoniemu.. i chwyciłem pióro do ręki — niesposób — ani litery jednej nakreślić nie mogłem. Wstałem z krzesła  — niechcąc dłużej dać zapanować nad sobą marzeniom — zacząłem żywo chodzić po pokoju, jak zawsze chodził Rousseaux pisząc swój kontrakt socialny, lecz imitacia ta na nic się nie przydała, myśl uparta nie chciała przyjść do głowy, a tu co chwila trzask z bicza i turkot zajeżdżających bryczek przypominał mi fatalną chwilę. Byłem jak dusze zazdrosnych w czyscu Danta — czas czwórką pędził, jak pędzi zawsze gdy chcemy, żeby się wlókł żółwim krokiem, minuta wyprzedzała minutę, kwadranse składały się jakoś niespodzianie — a tu ani słowa...

Niepodobna mi było wytrzymać dłużej; chwyciłem gwałtownie za pióro i postanowiłem pisać zawzięcie co Bóg da byle wyraźnie...

Byłem już na drugiej kartce, gdy na raz drzwi pokoiku mego się roztwarły, i stanęła w półcieniu postur, która chwilkę przyglądała mi się bacznie.

— Julku, to ty?!...

— Grześ!..

I rzuciliśmy się w objęcia!...

— A co ty tu robisz? — zawołałem z radością ściskając kolegę szkolnego, przyjaciela od ławek i piłki, którego nie widziałem już lat kilka.

— Mieszkam w tej okolicy od nowego roku.. Jak wiesz, a raczej jak nie wiesz zapewne, stryjaszek zapisał mi małą wioskę — i gospodaruję, sieję, orzę, jak ongi Cyncynatus!...

Zanim powtórzę czytelnikom moim dalszą rozmowę z Grzesiem, muszę chociaż kilku słowami przedstawić go pokornie.

Grześ była to dziwna i niezwykła postać. Fizyczna, na pierwszy rzut oka był niepospolicie brzydki, twarz cała nieproporcjonalna przypominała mimowolnie Quilpa Dickensa, czoło niskie lecz szerokie, jak luk naprężone, najeżone było gęstemi brwiami, które się schodziły bratersko pod tym lasem świeciły bystre oczy maleńkie, żywe, ruchliwe, przenikające, wiecznie szyderskie; nos ogromny, rozdarty, jak komin lokomotywy, usta grube, sensualne, lecz za to prześlicznej świeżości i koloru; policzki miał chude i zapadłe jak skórka starej cytryny — nie nosił tylko ogromne faworyty, którym dla oryginalności pozwalał układać się dowolnie budowa ciała była niezwykle wątła, pierś zapadła, nogi i ręce jak u szkieletu, w jednem słowie mój przyjaciel nie przypominał wcale Antonijusza, a tem mniej Adonisa. Lecz niech no w twarzy Grzesia zagrało uczucie jakie, niech no Grzesia zapaliła myśl jaka - to z tych bezkształtnych rysów, z tej nieforemnej figury, powstawał inny człowiek zupełnie — jak feniks z popiołów, tak Grześ odradzał się. przemieniał w jednej chwili, czoło, nos, usta, wszystko układało się jakoś do proporcji — ożywiało się jakiemś tchnieniem, ie Grześ nie stawał się wprawdzie pięknym lecz twarz jego uderzała każdego i budzik sympatję, pociągała mimowoli Moralnie Grześ był równie dziwnym amalgamatem: złośliwy, uszczypliwy jak Heine, którego był wielkim zwolennikiem i którego czytywał po całych dniach, w szkole pod ławką (a szczególniej na lekcjach religji), miał przytem serce dobre i czułe jak dziecko, namiętny, ognisty jak bohaterowie Byrona — umiał jednakże panować nad sobą jak Bajard, zawzięty, nieubłagany w zemście jak Gerwazy w Panu Tadeuszu — lecz boleść — łza prawdziwa — rozbrajała go jak Achillesa.

Grześ był więc oryginałem w swoim rodzaju!.. Kaustyczne usposobienie robiło mu wielu nieprzyjaciół, chłostał niemiłosiernie biczem ironji i szyderstwa wszelką małoduszność, małostkowość, próżność, głupotę, a na podłość i nikczemność stawał się zajadłym, nie przebaczał jej nikomu i nigdzie — i przy każdej sposobności piętnował pogardą. Miał wprawdzie Grześ wielką wadę, iż był zarozumiałym, lecz wyższość prawdziwą oceniał zawsze i schylał się przed nią, lecz wyższość rzeczywistą — powagi wszelkie, które się nie opierały na prawdziwej zasłudze, deptał nielitościwie; słowo powaga, znaczyło u niego zasługa, a zasług nie udzielał z łatwością, pierwej je długo oceniał rozumem, zanim z poddaniem się przyznał.

Przytem Grześ byt wielkim sceptykiem, był zwolennikiem filozofji Sextusa... bardzo niewielu rzeczom wierzył na słowo... a stale nie wierzył ludziom — to tez trudnym był w pożyciu — zanim pokochał kogo, długo go badał i śledził, długo podejrzywał myśli i czyny jego, zanim otwarcie i szczerze podał mu rękę — lecz jak raz rękę podał, to na wieki można było liczyć na jego pomoc i na przyjaźń, molna było rachować na niego jak na Zawiszę. Grześ był jeszcze i materjalistą, nie nawidził poezji. Grześ jest jedynym człowiekiem, którego znam. a któren w młodości "nie popełniał" wierszy, nie popełniał ich nawet będąc studentem i kochając się raz pierwszy, co jest niesłychanie rzadkiem zjawiskiem na ziemi. — Poetów — i poetków spółczesnych nielitościwie chłostał ironją — nazywając ich spożnionemi pracownikami, którzy na przekor ewangelji — nigdy i nigdzie nie otrzymają zapłaty. Mawiał zawsze, iż po Mickiewiczu, Krasińskim i Słowackim, nie ma już co śpiewać — iż lepiej założyć fabrykę papieru dla kraju, jak czernić go rymami wszystkich rodzajów i pisać wiersze jakiejkolwiek stopy.

W politycznym kierunku Grześ również nie miał przyjaciół ani zwolenników, demokraci mieli go za arystokratę, a arystokraci za demagoga!... jednym i drugim śmiało prawdę mówił, jednym i drugim wytykał trafnie błędy — to też i jedni i drudzy bali się go i stronili od niego — Grześ się jednak tym nie zrażał i szedł śmiało, wypowiadając zdanie swoje przy każdej sposobności. Nieszczęśliwy był ten co się na język jego dostał, w kim dopatrzył śmieszności i próżności a wielkie pretensje; był bezlitosnym dla prowincjonalnych i koteryjnych powag, obrabiał je dowcipnie, misternie jak Wit Stwosz dłutem swoje niezrównane figury w ołtarzach i stalach, niczemu nie przebaczył, przed niczem się nie cofnął, lecz chociaż miał wrodzone złośliwe usposobienie, jednakie broni tej używał tylko w ostateczności jak nie mój; ! trafić do rozsądku — jeżeli nie chciano kruszyć z nim kopji dowodów i argumentów, to wtedy jak Włoch chwycił za sztylet dowcipu i ranił nim przeciwnika niemiłosiernie, gdzie mógł, w każdej chwili. Uparty był jak Rusin, jak sobie rzecz jaką postanowi!, to szedł do niej wytrwale, oględnie — niezrażony powracał tysiąc razy, dopokąd celu nie dopiął, a w środkach niezwykł byt wybierać jak 00. Jezuici — miał ten środek za dobry, który do celu prowadził... jednakże złote miał Grześ serce! Mam na to tyle dowodów bośmy od lat szkolnych pokochali się serdecznie! — I widziałem Grzesia nie w jednem zdarzeniu i nie w jednej okoliczności, gdy przyszlij poratować biednego, pomódz nędznemu, wesprzeć słabego, bronić prawdę, wykryć taisz, Grześ na to zawsze był gotów... a przytem w piersi Grzesia by 1 ten piękny ogień, co to tleje tylko w wybranych duszach i... — Takim był Grześ, który staną! przedemną; a żem się spotkaniem tem cieszył, o tem nikt nie będzie wątpił.

—Ale co ty tu porabiasz? — spytał po chwili Grześ.

— Przyjechałem odwidzić Antoniego i zapolować na słomki...

— A to wybornie, to wstąpisz i do mnie i przepędzimy kilka dni z sobą, jak to dawniej!., ale... przeszkodziłem ci widocznie — pisałeś coś... czy może sonet do niebieskich oczów, jak w szkole pod ławką...

— Nic zgadłeś i nie zgadniesz kochany Grzesiu, nad czem pracowała moja Muza...

— No, cóż takiego? możeś pisał proklamację jaką lub odezwę do narodu?...

— Nie zgadłeś...

— Pamiętniki niepospolitego twego żywota..

— Nie zgadłeś powiadam ci i nie zgadniesz...

— Notowałeś wydatki prozaicznego życia — luli spisywałeś bieliznę do prania.

— Ale człowieku... szukaj w wyższej sferze!

— Dalipan nie wiem.. a zaciekawiłeś mnie niepospolicie... powiedz więc na koniec!

— Pisałem mowę!...

— Jak to i ty!.. i ty!... — i parsknął śmiechem Grześ i popatrzył na mnie, lecz wnet się uspokoił — ale prawda dzięki Bogu nie masz lat 30 — mogę być o ciebie spokojnym.

— Pisałem mowę!;., lecz przekonałem się, że to nie tak łatwo jak się na pozór zdaje. Jak się zaciąłem przed chwilą na wykrzykniku — tak ani rusz - zgryzłem pół pióra, postawiłem tuzin wykrzykników i nie postąpiłem z miejsca.

— Ale dla kogoż u djabla ta mowa'? — spytał Grześ.

— To tajemnica!..

— Ha, między przyjaciółmi i to szkolnymi, to tajemnic nie ma; mów dla kogo!..

— Dla Antoniego, ni mniej ni wiecej.

— Dla Antoniego a!... — powtórzy! dobitnie Grześ i uderzył się ręką po czole... — a to niedomyślna ze mnie głowa, to Antoni także kandydat... tego brakowało, widocznie kara boża!...

— Antoni pretenduje i to zajadle... a zdaje mi się, że mu ognia dodaje jejmość dobrodziejka.

Grześ wstał z krzesła i milcząc przeszedł się kilka razy po pokoju, rzucił cygaro i stanął przedemną, a kładąc ręce na ramionach moich i wpatrując się bystro w oczy rzekł:

— I ty popierasz Antoniego?

— Ale wcale nie, najprzód nie należę do waszego obwodu.

— A po co piszesz mu mowę, która nie wątpić, iż w każdym razie będzie lepszą, od płodu pisarskiego talentu Antoniego!...

— Grzeczność i przysługa przyjacielska! nie mogłem mu odmówić, tak nalegał przed chwilą.

Grześ uśmiechnął się ironicznie, i dodał wpatrując się ciągle bystro we mnie:

— Czy jesteś togo zdania, że Antoni odpowie godnie obowiązkom posła?

— Ba! mój drogi, nigdy mi to przez myśl nawet nie przeszło! piszę mu mowę, bo jestem przekonany, iż wyborcy znają go równie dobrze jak ja, i że go cenią i kochają tak jak ja, lecz mu dlatego głosu nie dadzą!...

— Oj!... młodyś jeszcze! nie znasz szlachty naszej!.. ironicznie odpowiedział Grześ — lecz dajmy temu pokój, powiedz mi, jak się ty na ten ruch cały zapatrujesz?

— Wiesz Grzesiu, iż nie jestem politykiem, a przynajmniej nie większym jak każden hreczkosiej; lecz zdaje mi się, że dla Galicji bardzo ważna nastała chwila i jak bądź, Galicya powinna umiejętnie z okoliczności skorzystać.

— Mówisz jak z książki — przerwał Grześ — lecz aby z zmiany tej skorzystać, zdaje mi się, że trzeba przedewszystkiem wysiać! na sejm łudzi zdolnych, znających się na czemś więcej, jak na dubeltówkach i koniach, nie trzeba podobnych Antonich wysyłać — czy podzielasz zdanie moje?..

— Najzupełniej i przekonany jestem, iż wszyscy tak myślą, jak ty we wszystkich jest jasnem poczucie podobne, przekonany jestem, iż w ogólności wybory padną na ludzi światłych i zdolnych.

— A ja tak nie sądzę! niani jakieś złe przeczucia, ba! przekład Antoniego natręt mnie w przeczuciach moich utwierdza, bo wyobraź sobie, dostałem przed kilku dniami list od niego, w którym mnie zaprasza na zjazd dzisiejszy; lecz list ten był tak dobrodusznie napisany, iż anim przypuszczał, że tu o nim mowa będzie. Przekonany byłem, iż Antoni chce nam tylko ułatwić porozumienie., lecz żeby siebie brylował... — ba! widocznie miałem za dobre o nim wyobrażenie!... wściekły jestem na siebie, iż dałem się tak złapać!... przecież tu niepodobna występować naprzeciw niemu.

— Nie masz się czego tak niecierpliwić, może z tego wszystkiego jeszcze nic nie będzie, może przepadnie.

— Nie Julku, ja znam sąsiadów moich, i wiem, kogo Antoni pospraszał; z przyjęcia widzę, iż jejmość umaczała w toni palec i zagięła parol, a jejmość ma sprycik nie lada — Jejmość nadskakuje i podchlebia wszystkim, grzeczna i słodka i ponętna jak cukierki Rotlendera! — kolacyjka rzecz popchnie — winko resztę dorobi i Antoni posłem!... piękna historją!.. — Trzeba temu zapobiedz, nie można tak ręce jak Nioba zakładać, tom bardziej, iż mam kandydata, którego niezbędnie przeprowadzić trzeba.

— Zapalasz mnie Grzesiu kochany!

— Tak jest mam jednego kandydata, który jest niezbędnym na sejmie; jest to człowiek cichy, spokojny, leci pełen wiadomości i niewzruszonych zasad, polon zdrowego sądu i głębokiej nauki, jest to człowiek, który chorągwi nie odstąpi i będzie godnie przedstawiał nasz obwód, lecz człowieka tego trzeba popierali i walczyć za niego, jest tak dumny i tak zna wartość swoją, iż sam o poselstwo starać się nic będzie, nie zniży się do obiadu i butelki, aby zyskać glosy.

— O kimże mówisz? spytałem.

— O Ksawerym, który ztąd mieszka o kilka mil.

— Prawdę mówisz! Ksawery jest niezbędny w sejmie, wprawdzie go nie znam, lecz słyszałem tyle dobrego o nim! — ba! lecz dla szlachty ma wadę kardynalną!... podobno nosi przydomek demagoga i radykała — to panie zabójczem już dla kandydata szlacheckiego.

— Jeżeli kto na świecie nie jest radykałem, to pewnie Ksawery!.. Lecz u nas zostać demagogiem, to bardzo łatwo; bądź tylko konsekwentnym i wytrwałym w zdaniach swoich, mów tylko, że to jest czarne co czarne, ie to żółte co żółte, a że to białe co białe, mów to tylko przez dłuższy czas, a mów niezważając czy wiatr z góry czy z dołu wieje, a zostaniesz okrzyczanym za demagoga! Bądź tylko ruchliwym trocha — kochaj trochę goręcej — to co inni kochają na zimno!... a panie!... jesteś patentowany demagog!.. Lecz wierzaj mi inaczej by było w kraju, gdybyśmy więcej takich Ksawerych mieli! ja go znam dobrze, przegadałem z nim nie jedną godzinę i noc nie jedną, i wiem, jakiego to gatunku człowiek. Na posła ma wszelkie; przymioty, a przytem jest niepospolitym mowcą. Tak więc Julka trzeba go koniecznie przeprowadzić!...

— Ale jakim sposobom ? — spytatem ciekawie.

— Mniejsza o sposób! byle przeszedł!... zjazd dzisiejszy jest bardzo ważny i Ksawery musi dzisiaj już być przyjętym przez wszystkich. Trzeba koniecznie tak rzeczy pokierować i nie ma co czasu tracić. Czy nie wiesz, jak Antoni usposobiony dla niego?!

— Antoni zawsze uszczypliwie wyrażał się o nim, nie może mu najprzód darować, iż nie jest myśliwym, a następnie była pono przed laty między nimi jakaś sprzeczka, z której niezbyt zwycięzko wyszedł Antoni.

— Tem ci lepiej!... mam projekt!... lecz., czyś dużo napisał mowy Antoniemu?...

— Albo co?!... spytałem.

— Tak sobie! — bo ci czas zabiegam.

— Napisałem ćwiartkę zaledwie, bo jak ci wspomniałem wykrzyknik mnie zatrzymał;... lecz mówmy, jakby przeprowadzić Ksawerego!

— Myślę ja o tem, a gdybyś mi chciał dopomódz!... lecz nie, dajmy spokój!... powiedz mi co ci Antoni o projektach swoich mówił?...

— Antoniemu ile mi się zdaje żona poselstwo nabiła w głowę, tak, iż on dziś jest przekonany, że się do tego urodził. Jejmość ambitna i próżna radaby, aby maż co znaczył, przytem ile mi się zdaje, ma jakiś żal do Barona i Baronowej, i intryguje zawzięcie, aby Baron nie był obrany. — Zjazd dzisiejszy, mowa Antoniego, wszystko zmierza ku temu; poczciwy Antoś widii w tem wszystkiem z jednej strony rozrywkę a z drugiej próżność łechce go trochę.

— I tacy to ludzie maja. decydować o losie kraju!.. Oj! upadliśmy nisko! niżej niż sądzimy, zgnilizna nas toczy, zdegenorowaliśmy kompletnie! gdzie nam mówić o rozwoju, o postępie, gdzie nam marzyć o lepszej przyszłości, kiedy na każdym kroku życia naszego próżność i prywata; patrząc na to wszystko co się dzieje od kilku tygodni, śmiech by szalony porywa!, gdyby rzecz nie była tak ważna i poważna. Gdzie się obrócisz egoizm... kogo się dotkniesz to dzwon, ledwie gdzie z rzadka dopatrzysz trochę serca i szczyptę uczucia! ale przysłuchaj się, jakie wielkie słowa we wszystkich ustach.

— Grzesiu, wpadasz w zwykły ci sceptycyzm, niceś się nie poprawił od tych lat kilku.

— Nie tylko żem się nie poprawi!, lecz zwątpienie coraz większe we mnie; zaczynam nie wierzyć abyśmy gdzie zaszli drogą, którą idziemy — może zajedziemy, lecz do wielkich nieszczęść i do strasznych kataklizmów, do lepszej przyszłości nie tym gościńcem iść nam wypadnie. Dotąd oglądamy się zawsze na pewną warstwę ludzi — na pewne kółko! — w tem wielkie dla nas nieszczęście, bo tam może przewaga, może większa rutyna, może wiele innych jeszcze rzeczy, lecz zato brak najważniejszych. Ty mnie rozumiesz...

— Że cię rozumiem, to dlatego protestuję przeciwko twemu zdaniu; tak źle nie jest.

— Bóg by dał! lecz popatrz na intrygi jakie się knują do kota, i odpowiedz mi czy w tem wszystkiem jest trochę miłości powszechnego dobra?

Wejście w tej chwili służącego przerwało mowę; Grzesia. Służący podał mi małą kartkę, na której były te tylko słowa:

— Czyś napisał, bo niezadługo zaczniemy!....

Podałem kartkę Grzesiowi, który przeczytawszy, przeszedł się raz po pokoju, machnął ręką jakby coś przecinał w myśli i rzekł do służącego.

— Powiedz panu, że wszystko będzie na czas.

— Dobry jesteś Grzesiu! tak stanowczo zaręczać za mnie — a mój wykrzyknik?!

— Chcesz, to ci dopomogę — i skończę mowę za ciebie, wiesz, że mnie to niewiele pracy kosztuje — wszak w szkołach byłem patentowanym liwerantem wszystkich mów na imieniny profesorów i dyrektora!...

— Wybawisz mnie z niemałego kłopotu! lecz!...

— Lecz co ?..

— Nie zapominaj tylko iż to Antoni ma mówić i że występuje jako kandydat!... mający prawa ku temu, bo raz, jeździł w deputacji do Wiednia i byt kapitanem gwardji narodowej.

— Złośliwy jesteś Julku, lecz zostaw mnie rzecz tę, całą a będzie dobrze! bądź spokojnym — i uśmiechnął się ironicznie; uśmiech ten jakoś mnie zaniepokoił.

Widzisz, bo by mi Antoni nie przebaczył nigdy gdybyś..

— Biorę wszystko na siebie; a nie przeszkadzaj, bo czuję jak natchnienie wstępuje we mnie!. i chwycił Grześ za pióro i zaczął pisać.

Usiadłem na boku, zapaliłem cygaro, i patrzałem z przyjemnością na inteligentna, twarz Grzesia, która w tej chwili rozpromieniona myślami była niezwykle wyrazistą i porywającą. Czasem przez usta Grzesia przebiegł jakiś uśmiech szyderczy, który jednakże corychło konał; ten uśmiech, niemało mnie niepokoił, bo znałem Grzesia... i zacząłem medytować nad tem co mi mówił. Ta nagła chęć pisania mowy Antoniemu, dziwnie zaczęła mi się wydawać podejrzaną!... Grześ widocznie knuł coś złego... lecz co począć, czas ubiegał szybko, już coraz rzadziej słychać było turkot przyjeżdżających gości, chwila stanowcza przybliżała się nieubłaganie, nić było możności się cofnąć!. Próbowałem więc kilkakroć zapytać i wybadać Grzesia, lecz Grześ macha! tylko ręką i pisał zajadle. — Poddałem się więc losowi i kończyłem cygaro!...

Grześ pisał jeszcze, gdy wpadł powtórnie służący z oznajmieniem, iż Antoni bardzo prosi, abym zeszedł jak najprędzej.

Grześ uśmiechnął się i odrzekł za mnie.

— Powiedz panu, iż pan Juljusz będzie za chwilkę gotów — a zwracając się do mnie, dodał: — ubieraj się, a ja tymczasem dokończę.

Rozpocząłem więc toaletę moją, która nie trwała zbyt długo, Grześ jednak pisał jeszcze..

— Usiądź, już kończę.

W parę minut powstał — zasypał manuskrypt piaskiem i składając go w kilkoro, podał mi go mówiąc:

— Masz, wręcz Antoniemu!

— Ale przeczytaj mi przynajmniej coś napisał!

— Nie ma czasu, przysłuchasz się deklamacji Antoniego, dwa razy znudził byś się spuść się na mnie.

— Ale pozwól chociaż popatrzeć.

— Nie ma czasu!... Antoni tam jak na szpilkach, schodźmy... — i zdmuchnął Grześ świeco i pociągnął mnie na schody.

— Grzesiu, tyś coś uknuł... dodałem trochę cierpkim głosem — a to skrupi się na mnie.

— Nie zrobiłem nic złego!... — bądź spokojnym — a zresztą, już Gerwazy dowiódł w panu Tadeuszu, iż "pro publico bono" wolno wiele.

Odpowiedź ta nie trafiła całkowicie do mego przekonania; lecz nie było już rady; weszliśmy do pierwszego pokoja, w którym tłum był wielki gości. Antoni czyhał na ranie we drzwiach.

— A co, napisałeś? — szepnął z cicha.

— Mam!... odparłem jeszcze ciszej, a papier palii mnie w rękach.

— Daj! dziękuje ci z całego serca!

— Ale może odczytamy razem — dodałem potulnie chcąc nieco ulżyć serca, które mi jakiś ciężki przygniatał kamień.

— Nie mam czasu, gości odejść nie mogę, a zresztą wkrótce posiedzenie się rozpocznie.

Odszedł Antoni uszczęśliwiony, ściskając rękę moją jeszcze raz z wdzięcznością, a uścisk ten palił mnie jak rozrzażone węgle. W tej chwili chciałem mu już wydrzeć papier, lub powiedzieć wszystko com podejrzywał; lecz Antoni znikł w tłumie, chowając pismo.

Odetchnąłem swobodniej i popatrzyłem do koła; pokój był zapełniony znajomemi i nieznajomemi twarzami, gwar rozmów, dym cygar, ruchy żywe deklamujących, dobitne gestykulacje, nadawały zebraniu temu oryginalną cechę, godną malowniczego i charakterystycznego penzla Matejki. Przywitawszy się ze znajomymi, przeszedłem do bawialnego pokoju, również zadymionego, w pośrodku którego tronowała pani Antoniowa, otoczona gronem sąsiadów. Hani Antoniowa trzymała cygaro w jednej ręce, w drugiej guzik od surduta podeszłego i dobrej tuszy obywatela, któremu coś z wielkim ferworem dowodziła; lecz mowa jej nie tyczyła się tylko ofiary, której męczyła guzik, lecz zwracała się do wszystkich przytomnych dalekich i blizkich. Przysunąłem się do grupy tej, chcąc wtajemniczyć się w dyskusję i dopiero spostrzegłem, iż owym obywatelem, trzymanym nielitościwie za guzik przez panię Antoniowę, nie był kto inny jak powaga okoliczna, pan Bonawentura. Napisałem powyżej słowo "powaga", czytelnicy mnie zapewne zrozumie, bo wiedzą, co znaczy a nas to słowo magiczne... Dla czego pan Bonawentura był powagą, dalibóg iż nie wie tego ani kalendarz katolicki, ani historja lat ostatnich.... Stało się to jakoś samo!... Przyszło z niczego, a żyje polityką tego wieku "par le fait acompli"; a jednakże choć nikt nie wiedział z kąd ? jak? i za co? pan Bonawentura stał się powagą. Ale dość że nią był i to od lat wielu!... iż nią jest... i to nie od wczoraj... i będzie! daj mu Panie najdłuższe życic! Pan Bonawentura wprawdzie nic lub bardzo niewiele umiał, lecz to nie przeszkadzało, iż był powagą w rzeczach naukowych i był nawet członkiem Towarzystwa naukowego krakowskiego za to, iż posiadał u siebie w wielkim respekcie dwie nadtłuczone urny wątpliwego pochodzenia, które wie Bóg i pan Bonawentura tylko, kto wypalał: czy Jadźwing lub Jarmuła jaki czy... garncarz okoliczny. Pan Bonawentura był powagą w rzeczach ekonomji, choć mogę zaręczyć, iż nie czytał ani Smita, ani Blanckiego, ani naszego Wołowskiego, lecz był wyrocznią, bo żył wygodnie a długów nie miał, z tąd wynik prosty, iż znać musiał ekonomję nielada. Pan Bonawentura był powagą w materji honoru i pojedynków... to mu się z prawa należy, bo przed laty 30 raz podpiwszy, wyzwał oficera i obciął mu pól palca i ćwierć ucha. Od tego czasu wprawdzie jak bóg pokoju schował miecz do pochwy i odpoczywał na laurach, lecz zato na dziesięć mil w około nie obeszedł się żaden pojedynek bez pana Bonawentury; nikt nikomu nawet nie obciął paznokcia, żeby nie był przy operacji tej pan Bonawentura!... On obecnością swoją nadawał pewien lustr każdej sprawie, czy spływała krwią czy winem. Pan Bonawentura był powagą nieodbicie, nieodzownie potrzebną przy wszystkich sądach polubownych — jak sądził... o ryczywole zamilczeć wolę; pewna jednak, że podług sumienia, lecz na sumienności tej nigdy sprawiedliwość dobrze nie wychodziła; biedna bogini ta, nikt jej pewnie w życiu dobrowolnie nie zadał krzywd więcej jak pan Bonawentura!... Pan Bonawentura żenił i chrzcił wszystkich w okolicy, a co najważniejsza, tworzył opinję... nieszczęśliwy ten na którego rzucił kamień potępienia — przepadł i on i pokolenie jego.... Bo pan Bonawentura był wyrocznią straszną, nieubłaganą, i jak wszystkie wyrocznio bardzo małomowną. Pan Bonawentura nigdy w życiu swojem jednym cięgiem nie wymówił więcej nad słów trzydzieści, przy trzydziestym pierwszym ucinał zawsze, nigdy niebacząc na to, czy sens był skończony, czy w zaczęciu dopiero — resztę myśli zanurzał w skargach na wiek podeszły, na nadwątlone zdrowie, chociaż nawiasem mówiąc zdrowie miał nieporównane, jadał jak biskup Gamrat, pijał jak ksiądz na odpuście, była to więc wymówka, czcza tylko wymówka i ja w te nadwątlone zdrowie nigdym nie wierzył i czytelnikom moim wierzyć nie radzę. Ale bo też pan Bonawentura nie wyglądał na suchotnika ani też na romantycznego poetę: korpulentności herkulesowej, w pasie istna beczka, a korpus ten ledwie utrzymać mogły olbrzymie jak Guliwera nogi, twarz świeża rumiana, okrągła jak omlet, znosem Bardolfa Szekspirowskiego, i z wąsami niesłychanej powagi, które wspólnie z falistem podgarlem stanowiły całość imponującą, godną zazdrości!... Nie ma co mówić, taka postać nie mogła być czem innem tylko albo wiejską powagą albo przeorem w klasztorze.. O kraju szczęśliwy! jakże licznie na gruncie swoim wypasasz tego rodzaju powagi!.. wspomniał, pani Antoniowa perorowała trzymając pana Bonawenturę za guzik, perora jej była politycznej treści i naturalnie tyczyła się wyborów. Zaledwie połapałem słów kilka, gdy naraz z rogu pokoju odezwał się głos donośny.

— Szanowni panowie, proszę o głos!... Proszę o głos szanowni panowie, proszę o głos!...

Spojrzałem w tamtą stronę i w wołającym tak zapamiętało poznałem pana Tadeusza, którego nazwać moge śmiało gadułą obywatelskim.

Nie ma człowieka na ziemi bez małostek i śmieszności, mają je i wielcy ludzie, ale nie wiele, i dlatego są wielcy; ale w tem mrowisku nieskończonem powszechnych ludzi każden dźwiga na sobie jak wielbłąd przez pustynię, pakunek słabostek, do którego tak z czasem się przyzwyczaja, iż ciężaru nie czuje, ani go widzi, i śmiało kroczy naprzód z pakami na grzbiecie. Śmiesznostki te i małości można podzielić na dwojakiego rodzaju: na szkodliwe i nieszkodliwe społeczeństwu.

Pan Tadeusz miał śmiesznostki drugiego rodzaju, bo tylko szkodliwe uszom ludzkim, bo pan Tadeusz był istnie młynem wietrznym, był kaskadą w górach — słów — był perpetuum mobile frazesów, był gadatywusem jakich rzadko. Pan Tadeusz nienawidził ciszy jak sowa słońca, jak słońce nocy, jak demokrata arystokratę, jak klerykał filozofa, jak się nienawidzili za ongi czasów Monteki z Capuletami!... Pan Tadeusz był politycznym panem Jowialskim, który zawsze miał sentencje polityczne na końcu języka, zawsze miał o czemś mówić choćby o rzeczy tak starej i powszedniej, jak papierek reńskowy. Pan Tadeusz przepadał za publicznemi zebraniami, nie opuścił żadnego, ba nawet w codziennem życiu, jak tylko gdzie trzech ludzi zebrało się razem, to bezzwłocznie pan Tadeusz rozpoczynał dysputę, tworzył prezesa, podawał niezbędny dzwonek lub laskę i prosił o glos!... a jak glos dostał, to niech się już Bóg ulituje nad słuchaczami, bo nic litował się nad nimi pan Tadeusz. Wszystko zaczynał ab ovo, od stworzenia świata, jak Bielski kronikę swoją, lub jak scholastycy filozofię.. Ileż w jego mowie było przysłówków, gdyż... albowiem... a ztąd... i tak to wracał w tył, to wylatywał naprzód jak szermierz, to postępował, to się cofał, to rzecz zamącał, to ją znów odsłaniał, a to bez końca i początku.. i to w każdym przedmiocie. Równie długo mówił o wpływie Karola Wielkiego lub Napoleona na losy świata, jak o wpływie Kochanowskiego i Reja na literaturę polską, tak się szeroko rozwodził nad świecką władzą papieża, jak i nad irrigacją łąk, wszystko mu jedno było, czy mówić o konstytucji, czy o nawozie, czy o armatach Armstronga, lub baterjach pływających, czy o żniwiarce księdza Podlaszeckiego... a nam się zdaje, że się nielepiej znał na jednych rzeczach jak na drugich... Tak pracą gardła przez cale życie zyskał sobie pan Tadeusz między bracią szlachtą pewne uznanie, nic był jednakże powagą (był za chudy i za szczupły na to), lecz był pewną niezbędną osobistością, rozbudzającą wszędzie życie, konsolidującą zebranio każde w pewnej wagi ciało, był w każdem zebraniu witanym z radością — przez tych szczególniej, co nie lubią myśleć, a słuchanie ich nie nuży.

— Proszę o glos!... coraz donośniej wolał pan Tadeusz. Panowie sąsiedzi, proszę o glos.

I wrzawa do koła przycichać zaczynała i wiele głów zwróciło się w stronę pana Tadeusza.

Na krzesło! na krzesło!. krzyknął ktoś z boku, i wkrótce po nad tłumem wychyliło się chude zarośnięte oblicze pana Tadeusza.

— Proszę o głos — panowie bracia z drugiego pokoju raczcie posłuchać!!... mam mały wniosek!... małą propozycję.

Na to głośno wezwanie zaczęli się ściągali marudery.

— Szanowni panowie! — zaczął pan Tadeusz widząc, że tłum ścisnął się koło niego i bacznie słucha — Panowie szanowni.... Oto prowadzeni wszyscy wielką miłością sprawy publicznej i gorącem zamiłowaniem dobra powszechnego, czyniąc zadość wezwaniu zacnego! szanownego! zasłużonego! kochanego! obywatela pana Antoniego, który taką samą miłością kraju przejęty jak my tu wszyscy, pełen wielkiego poświęcenia otworzył dom swój gościnny znany z staropolskiego i serdecznego przyjęcia wspólnie z nieoszacowaną małżonką swoją! matroną cnót i zalet — otworzył progi gościnne swoje, aby ułatwić nam porozumienie się w ważnych chwilach, jakie na kraj nasz przyszły. Najprzód więc w imieniu was wszystkich panowie, składam mu podziękowanie, dodając, iż szanowny pan Antoni tym czynem złożył jeszcze jeden dowód poświęcenia i wielkiej miłości kraju. Lecz panowie, aby zjazd nasz dzisiejszy przyniósł zbawienne owoce dla dobra powszechnego, należy nam pójść wzorem wszystkich zjazdów, należy nam naśladować inne ludy, należy nam brać przykład z przeszłości naszej. Panowie! jak myślą zwrócę się do stawnych dziejów naszych, to widzę wszędzie wielkie cnoty i świetne instytucje! Panowie ! w samym zmroku dziejów naszych za czasów już dwunastu wojewodów, na wiecach lud zebrany obierał sobie zawsze głowę przewodniczącą — przejdźmy do innych historyj, aby się nie wydać parcialnymi — u Greków — u Rzymian, widzimy tenże sam zwyczaj, widzimy prezesów w Atenach i w Rzymie, widzimy zawsze, iż w chwilach zebrań publicznych, lud obierał z łona swego człowieka największego szacunku i największej zasługi i w jego ręce składał ster kierunku obrad. Idąc więc za tym przykładem wnoszę panowie, aby i dzisiejsze tak liczne zebranie nasze, idąc za praktycznym rozumem ojców, z gwarnych dysput, z rozmów poufnych, w których tyle wielkich myśli, tyle prawd cennych przypada, przemieniło się w izbę obradującą, — aby wybrało z pośród siebie męża zasługi i temuż powierzając przewodnictwo, przystąpiło z całą powagą, z jaką do aktu chwili tak ważnej przystąpić należy (z wielu stron powstał szmer aprobacji i kilka gruchnęło oklasków.) Ależ panowie! nie dość rzucić wniosek, nie dość myśl podsunąć, trzeba przedewszystkiem w praktykę je obrócić, u nas albowiem nieszczęściem teorji zawsze wiele, ale praktyki brak zabójczy!... To nas zgubiło, iż myśli i teorji naszych nie umieliśmy oblec ciałem rzeczywistości... Myśmy dziś, szanowni panowie, innym powinni iść torem; powinniśmy nową erą rozpocząć od siebie i dać wielki przykład zgodą, łącznością i solidarnością!... dlatego proponuję wam szanowni panowie wybór prezesa!...

Lecz urząd ten tak zaszczytny i tak ważny, w czyjeż ręce dostać się powinien?... czyjaż ręka godnie dyskusjami naszemi prowadzić będzie, czyjeż słowo prędzej uśmierzy zapał myśli naszych i w dobrą skieruje drogę!... Czyje?!... znacie panowie męża o którym myślę w tej chwili, z pierwszych słów moich odgadliście zapewne o kim mówie!... Tak jest, Szanowni Panowie! On jest tym mężem zasługi, pracy, szacunku i uwielbienia ogólnego. On jest wzorem i przykładem cnót obywatelskich na okolicę. On! wskazuje młodzieży jaką to drogą idzie się do sławy! On! mąż poświęcenia! miłości ojczyzny! nasz patryjarcha! On, którego nie potrzebuję wam wymieniać, a którego w imieniu was wszystkich zapraszam do zajęcia zaszczytnego krzesła prezydialnego. Panowie! pan Bonawentura niech nam przewodniczy.

Sypnęły się oklaski, wszystkie serca zapał i wzruszenie opanowało, pokój się zatrząsł, a pan Bonawentura ocierając łzy, które mu się ciurkiem potoczyły po tłustem obliczu, stał niemy z wzruszenia i zadowolnienia.

— Pan Bonawentura niech prezyduje!... Wiwat pan Bonawentura! — krzyczano ze wszech stron.

— Miejsce dla prezesa! krzyczał dalej pan Tadeusz — tu na kanapie — usuńcie się panowie, panie prezesie proszę w tę stronę, ale dzwonka! dzwonka brakuje!

Rumor powstał w pokoju, usuwali się wszyscy, aby na kanapie usadowić pana prezesa, postawiono stół przed nim, lecz dzwonka trudno było znaleść i cisza nastała do koła.

— Dzwonka! koniecznie dzwonka, inaczej niesposób obradować;...

Za dzwonkiem rozbiegnięto się na wszystkie strony, lecz jak na fatalizm, żaden się nie zjawił pod ręką; chwila więc była niecierpliwego oczekiwania.

— Urwać z sieni! — odezwał się naraz głos, w którym poznałem ironicznego Grzesia.

— Wyborna myśl! urwać dzwonek z sieni! — i wybiegł pan Tadeusz z pokoju i za chwilę powrócił, trzymając w ręku zapylony instrument, niezbędny w kościele, przy kibitce moskiewskiej i w izbie poselskiej.

Pan Bonawentura wziąwszy w rękę insygnium swej władzy, powstał, otarł spocone czoło, i z urzędu swojego rozpoczął mowę.

Szanowni panowie! Zaszczycony od was tak wielkiem zaufaniem, nie wiem, czy podołam tak wielkiej godności, która przechodzi siły moje! lecz nie mogę odmówić wymownym głosom, które mnie rozczulają! i tylko dla dobra powszechnego przyjmuję ten zaszczytny urząd, chociaż sterane zdrowie, chociaż podeszłe lata, odmawiają sił.. i przeszkadzają!... lecz zawsze miłość ojczyzny! poświęcenie! jest i będzie!... darujcie panowie, że starzec — nad grobem!... iż zwątlone siły... więcej mówić nie mogę! lecz wzruszenie w tak ważnej chwili... słowa nie mogę!...

Wiwat!... brawo!... niech żyje prezes!... niech żyje pan Bonawentura! — powtórnie zahuczało ze wszech stron. Oklaski znów się sypały, a pośród tego jak trąba jerychońska, piorunował głos pana Tadeusza, wołający: — Proszę o głos! proszę o głos!...

Prezes zadzwonił, usiadł i ucichło do koła. Każden jak mógł tak usadowił się w pokoju, ten na krześle, ten na stole, małe kółko zebrało się pod oknem, a Grześ przystąpił do mnie i rzekł:

— Prawda, iż nieporównane zaczęcie! a czy oddałeś mowę Antoniemu?...

— Oddalem.

— I czytał ją?

— Nie wiem.

— Ba, zobaczymy!. A teraz chodź ze mną, to cię zapoznam z Ksawerym.

Po cichu przeszliśmy pokój, bo pan Tadeusz rozpoczął już przed chwilą mowę, a rozpoczął swoim zwyczajem od drugiego dnia potopu, perjod do Noego tą razą darował słuchaczom byliśmy dopiero w chwili wyborów deputacji synów Jakuba po zboże do Egiptu. Słysząc to Grześ, wziął Ksawerego za rękę i pociągnął nas obu do drugiego pokoju. Dopiero jesteśmy w biblji, możem śmiało odpocząć tutaj i pogawędzić trochę... — Zapoznał mnie Grześ z Ksawerym i usiedliśmy na sofie.

— A co prawda, że znakomita komedja, rozpoczął Grześ. — Oj!... życie parlamentarne zaginęło u nas, mróz mnie przechodzi na samo wspomnienie, co to będzie w sejmie.

— Przesadzasz twe obawy mój Grzesiu — dodał Ksawery — po naszej okolicy nie można kraju całego sądzić, ale i tym samym ludziom daj trochę wolności, niech tylko przez jakiś czas będą przymuszeni sami myśleć o sobie, a zobaczysz, że niejeden z nich wyrobi się na pożytecznego dla kraju obywatela...

— Podzielałbym twe zdanie, gdybym w ludziach tych mógł się dopatrzeć troche rdzenia, treści — lecz ta owcowatość powszechna przestrasza mnie, po tym sądzić można, iż w głowach tych nie ma ani wyrobionego zdania, ani ustalonej opinji!...

— Mój drogi, tego nie znajdziesz nawet w najcywilzowańszych krajach.

— Tak, lecz w krajach tych masz przynajmniej ludzi pewnych zasad, pewnych stronnictw, którzy stojąc wytrwale przy chorągwi, idą tylko pod jej cieniem!... U nas nie ma stronnictw, są koterje tylko; nie ma walki o zasady, jest tylko walka o osoby!... Kto u nas sformował kiedy jasno jakiejkolwiek zasady, pod które zgarnąćby się mogli ludzie i zwinąć w potężny obóz?... Nie ma u nas ani obozu demokratycznego, ani arystokratycznego, są tylko kółka rozłamowane, nieograniczone, jak krople wody na bibule; — ludzie w kotkach tych szamocą się nie wiedząc sami na czem stoją czego się trzymają i do czego dążą... Ztąd ów chaos, jak przed stworzeniem świata, światło i noc, prawda i fałsz gmatwają się z sobą, tworząc ów półcień, zmrok powszechny, w którym ludzie błądzą, macają, szukają, obracając się ciągle w jednem kółku jak muły w kieracie!... A nie mówcie wy mnie, że ten lub ów to demokrata, a ten lub ów arystokrata; badałem ja tych ludzi i ani w jednym nie dopatrzyłem demokracji, bo ani jeden ani drugi nie miał ani zasad niewzruszonych w sobie, ani umiał logicznie z zasad tych wyciągnąć konkluzje i następstwa.

— Jak ci mówię Grzesiu — wolność ludzi tych przerobi wkrótce, a opinja!...

— Opinja — przerwał Grześ — ciężkie to i wielkie dziś słowo: to dźwignia Archimedesa, co podważa trony, trzęsie rządami, stawia ołtarze, zabija łudzi, lub ich zdobi laurem sławy! lecz czyście się zastanawiali kiedy, czem opinja u nas?... Wierzajcie mnie, niema zakątka ziemi chyba kończyny bieguna lub pas równikowy, gdzieby zarazem mniej opinji było jak u nas, a gdzieby jej wyroki były tak straszne i nieodwołalne jak u nas. Zdawać wam się to może będzie sprzecznością, lecz to sprzeczność tylko pozorna, opinja jest produktem tysiąca rozumów, tysiąca sądów; jest to wyrok wydany przez miljony, i wykonywany przez miljony, wyrok ten może być mylny, bo dziś nawet i nieomylność papieża już jest wątpliwą, lecz wyrok ten przez ile więcej filtruje się rozumów, ilu więcej ulega sądom, ile więcej patrzy i krytykuje go oczów, o tyle jest bliższym prawdy i rzeczywistości, u nas przewrócone to ostre słowo rzucono zarozumiałemu Wolterowi... U nas Wolter ma więcej rozumu jak wszyscy. Z tej odmiennej procedury sądu, opinja wypadu z głowy jednego, zbrojna cala jak Minerwa i przechodzi okolice, powiat, obwód, kraj cały, przyjęta przez wszystkich z całym rynsztunkiem, ryczałtowa, "en bloc" — lecz sądzić, prostować, kierować opinje, nikt sobie pracy tej nie zadaje, bo nikomu myśleć się niechce; opinja więc u nas nie jest produkcją ogółu, jest tylko wyrobem pojedynczej firmy... Lecz tu dopiero objawia się w całej pełni słabość ludzka. Boć jeżeli zwykle silnie i zawzięcie bronim zdania własnego, zdania, które wyrobiliśmy pracą i rozumowaniem, to stokroć namiętniej i uparciej, bronić będziem zdania przywłaszczonego, z próżniactwa i lekkomyślności, bo wtedy mięszamy do tego i miłość własną i zarozumienie ! A w tych rzeczach zacząwszy od katolickiego "Czasu", jesteśmy wszyscy niesłychanie drażliwi i skrupulatni.

— Po części masz słuszność — odparłem po chwili — lecz zdaje mi się, że obecnie pod tym względem można w kraju dopatrzyć postęp wielki i nawet korzystny!...

— Ja się tego dopatrzyć nie mogę i widzę, że większość u nas idzie zawsze za "osobą" nie za "zasadą" — u nas nikt nie baczy co kto mówi, lecz kto mówi!... Przypatrzcie się na zjazdach rolniczych, a owcowatość ta uderzy was tam niechybnie. Nieraz myśli zdrowe, projekta praktyczne odrzucano dlatego, że je podał pan X. Y. Z., a potakiwano, przyjmowano nonsensa i brednie dlatego, że je mówił pan A. B. C. Ba, bo panów tych opinja otrąbiła za ludzi poważnych i rozważnych... Ileż razy widziałem, że brać szlachecka głosowała patrząc się na pierwszy rząd krzeseł, na których usadowione były matadory nasze!... stawała gdy oni stawali, siedziała gdy jegomościom tym ruszyć się nie chciało... A te wszystkie objawy razem wzięte są smutno, są bardzo smutne i każą się słusznie lękać o przyszłość...

W tej chwili z bawialnego pokoju odezwały się buczne oklaski i głośna wrzawa. Grześ pobiegł do drzwi i posłuchał chwilę, a powróciwszy do nas rzekł:

— Kochany Tadeusz nasz jest dopiero przy poselstwie Skarbka, w chwili kiedy tenże rzuca pierścień do skrzyni cesarza; mamy więc jeszcze trochę czasu, zanim dojdzie do dnia dzisiejszego. — Powiedz mi — dodał Grześ zwracając się ku mnie — jak w twoim obwodzie stoi kwestja wyborów?

— U nas daleko mniej zabiegów, bo z łaski Boga mamy kilka indywidualności, które z poddaniem się losowi wybrać musimy, opozycja na nic by się nie przydała. To też w przeszłym tygodniu zjechali się pono mężowie zaufania i wszystko skończone, nam nie pozostaje w imię solidarności, tylko potwierdzić ich oficjalnie.

— Jakto, i ty jesteś zwolennikiem solidarności takiej? i ty kierujesz się na owcę?... przepraszam za wyrażenie.

— Cóż mam robić!... próbowałem oponować, lecz glos mój był głosem wołającego na puszczy!...

— Podobny kierunek wyborów, jak i u nas przeprowadza się obecnie, nieznajdziesz nigdzie na ziemi. Wszędzie kandydaci przedstawiać muszą poglądy swoje i zdania, u nas niepotrzebne to zupełnie; solidarność zaprowadziła nas do klasztornego posłuszeństwa i tureckiego fatalizmu... Pojmuję, że kierunek wyborami jest niezbędnie potrzebny, lecz kierunek ten nie powinien być arbitralny, nie powinien być władzą konduktora nad maszyna., nie powinien wykluczać ani dyskusję, ani ocierania się zdań i sądów. Dla tego, ie wszystko odbywa się milczkiem, tajemnic!, pod plaszczem solidarności, tyle powstaje śmiesznych, tylu karłowatych pretensji, tyle liliputowych wielkości — w cieniu, w mętnej wodzie, łatwiej każdemu ryby łapać. We wszystkich podłechtana próżność, fałszywe apetyta ambicji opanowały wszystkich, każden myśli, że dorósł do poselskiego krzesła i wysuwa nogę naprzód, aby usiąść na błogosławionym karle!... Lecz spytaj się ludzi tych czy zdali sobie sumienną sprawę z obowiązków, jakie godność ta wkłada na nich? czy wiedzą, jaką wielką odpowiedzialność zaciągają przed narodem i historją? Spytaj się tych ludzi, jaką myśl przeprowadzić pragną, z jakim programem przystępują do pracy. Spytaj, czemu się poświęcą wyłącznie, czego bronić będą, a co kruszyć zamierzają — a — prawie żaden nie zdoła ci na pytanie odpowiedzić, bo do zabiegów tych nie miłość kraju go wiedzie, lecz próżność. A temu główna przyczyna, iż wszystko odbywa się w cieniu: w świetle słonecznem, w jasnym dniu bożym, przy drzwiach otwartych, pośród wolnej dyskusji, wszystkie te ambicyjki małe przepadłyby bez śladu!.. A tak, posiadają one na krzesłach poselskich, jak owe figurki alabastrowo na zegarach, pod niemi czas płynąć będzie, ideje krzyżować się będą, wielkie chwile będą przepływać nieubłaganie dla narodu, skazówka dziejów przesuwać się będzie zwolna, krwią, łzami, rozpaczą całego pokolenia — a oni pozostaną nieruchomi, alabastrowi, przykuci do siedzeń swoich. To też nie będzie dla nich ani świtu nadziei ani ranka pracy, i nie będzie wieczoru zasługi... Popatrzcie tylko na okolicę naszą — ciągnął dalej Grześ — ilu mamy kandydatów i jaką każden z nich idzie drogą, aby dojść do celu: ten używa stosunków familijnych, ten polowania, ton kuchni lub piwnicy, ten intryguje zręcznie, ten niezręcznie, ale każden idzie zacięcie i zajadle... Patrzajcie, baron, człowiek próżny, bez żadnych zdolności, gibki w krzyżach jak trzcina, potulny przed władzą, dumny z niskimi, arogant z równymi — patrzajcie, jak od dwóch miesięcy składa się jak scyzoryk, patryjota, wolnomyślny, objeżdża sąsiadów, podchlebia im aby tylko głosy zyskać, Dalej Bułkiewicz, którego znacie wszyscy, który całe życie był ową igłą przyskakującą do potężnych magnesów chwili, który nikomu się nigdy nie narazi, nikomu nigdy nie stanie w drodze, jeżeli tego nie wymaga jego interes, istny kameleon polityczny, będzie białym z białymi, czerwonym z czerwonymi, żółtym z żółtymi, a nawet będzie czarnym z czarnymi — będzie przeklinał demagogów z arystokratami, będzie czernił arystokratów pośród demagogów, przyzwyczajony chodzić krętym sztychem. Jak pająk na muchę, tak on roztacza swe sieci na krzesło, każdemu co innego obiecując!... Pośród gorących, prawi jakby był kąpany w ukropie, pośród zimnych mrozi jak wiatr sybirski! szepce na ucho i jednym i drugim, ołgiwa jednych i drugich. aby tylko dochrapać się poselstwa. Dalej patrzajcie pan Maurycy, wielki pan, dyplomata, ten nie raczy prawie starać się o głosy, bo jest najmocniej przekonanym, iż jak był jeszcze w żywocie matki, to już dla niego stolarz składał krzesło poselskie. Tyle zna kraj, co ja Chiny, zajęty więcej giełdą paryzką jak losami kraju, raczy mieć to przekonanie, iż sejm bez niego obejść się nie może!... iż jest niezbędnym w kole ojców narodu! Dalej pan Anastazy, dobry nasz znajomy, nieporównany znawca polędwic hamburskich. Gdybym był królem mianowałbym go zaraz krajczym, lub stolnikiem, bo prócz gastronomicznych talentów ma jeszcze złote serce i bardzo małe pretensje — może to jedyny człowiek, który politykę uważa za ważne zajęcie, do której potrzeba zdolności i nauki i do której dotąd nie mięszał się nigdy. Lecz Bóg na nieszczęście jogo dał mu ładną fortunę a nie dał sukcessorów, dał mu niepospolite zdrowie i godną zazdrości tuszę, na nieszczęście więc swoje znalazł adherentów, którzy zważywszy go, uznali go za godnego do dźwigania godności powagi krajowej, a bacząc na to, iż Anastazy może sobie wiele przyjemności w życiu pozwalać, iż spory majątek nie krępuje mu rąk, zauważyli w jednem słowie, iż Anastazy nie trudniąc się niczem specjalnie, może w braku innych zajęć oddać się sprawom publicznym — i stanęli przy nim, podbechtali próżność drażniącą nawet w duszach tak niewinnych jak dusza Anastazego i pchają, forytują go. Anastazy z rozkoszy poddaje się tym prądom fali, będąc przekonany w głębi duszy, iż spełnia wielki obowiązek dla kraju — chociaż przekonany jestem również, iż dobre jego serce mówi mu zawsze, że to poświęcenie na nic się nie przyda!... Dalej pan Jan, bo potomek kasztelanów — pan Walery, bo napisał ongi przed laty jakąś broszurę o gniciu ziemniaków — dalej pan Antoni!...

W tej chwili powtórne szydercze uwagi Grzesia, przerwały huczne z sąsiedniego pokoju oklaski. Tą razą powstaliśmy wszyscy trzej, stanąwszy we drzwiach. Spojrzałem do pokoju i zobaczyłem pana Tadeusza, który obcierał czoło zlane potem, z twarzą dziwnie rozpłomienioną i niezwykle zadowolnioną... kilku przyjaciół stało koło niego, zapał ogólny byt niepowszedni!...

— Do głosu zapisany jest pan Walery — odezwał się w tej chwili prezes.

Stanął pan Walery, autor broszury u gniciu ziemniaków, kaszlnął raz i drugi, popatrzył do koła, pokręcił czuprynę, bo wąsów nic nosił jako człowiek wielkiej nauki i badacz przyrody, i nuż rozpoczął głosem monotonnym, bezdusznym, miarowym jak kapanie kropli wody z rynny, jak stąpanie żołnierza na warcie w więzieniu.

— Panowie, patrząc na przedmiot zajmujący uwagę naszą, ze stanowiska nauki, bo ze stanowiska tego należy nam zapatrywać się na wszystkie objawy tak życia fizycznego jak i duchowego, patrząc ze stanowiska przyrody... ze stanowiska... ze stanowiska — itp. itp. i tak kapały słowa za słowami, przez kwandrans cały — opuszczam je — ah! boby nad siły moje było, powtórzyć to żabie myśli, któreśmy słyszeli... Lecz oklaski sypnęły się szczodrze! bo to chleb oddany. Wzajemne stowarzyszenie uwielbienia tak rozgałęzione u nas, do którego wszyscy należymy, w 10 paragrafie nakazuje nam najsolenniej chwalić brata w kongregacji, choćby tenże bredził nieprzymierzając tak jak bredzili p. p. Tadeusz, Walery i tylu innych.

— Ma głos pan Hilary — odezwał się znów prezes, spełniając swój trudny i mozolny urząd.

Pan Hilary był to młodzieniec wielce obiecujący. Hilcio, bo go tak nazywano powszechnie, był kandydatom na powagę, aspirantem jawnym na podporę kraju, pretendentom do wysokiej dyplomacji... przytem był celem zabiegów wielu matek okolicznych mających panienki dorosłe, bo Hilcia natura we wszystko szczodrze obdarzyła!... Hilcio miał wszystko, miał piękne imię, piękny majątek, miał indemnizację, miał piękne wąsy, piękne oczy, piękną wymowę!... i wiele jeszcze innych pięknych rzeczy, które do szkicu naszego nie należą. Hilcio przytem był wielką polityczną postacią... Czytelnicy moi, powiem wam pod wielkim sekretem, iż Hilcio za bytnością w Paryżu... wszedł w stosunki... o zgrozo nie z nim — tego Hilcio nienawidził — wy mnie rozumiecie... i odtąd Hilcio stał się arcy-mistycznym, arcy-tajemniczym, jak wszyscy ludzie co wszystko wiedzą, jak n. p. wróżbity i augorowio za rzymskich czasów. Odtąd Hilcio dawał do zrozumienia i pozwalał się domyślać gminowi, iż wszystko co się stało ważnego w kraju i za granicą, na stałych lądach i na wyspach, wyszło z jego współdziałania Żaden król nie umarł, żaden się infant nie urodził, żeby o tem Hilcio nie wiedział już pierwej, nie mówiąc już o rzeczach niniejszej wagi, jak np. o wylądowaniu Garibaldego na Sycylję, lub o planach Napoleona — o tem wszystkiem wiedział najdokładniej; lecz z wielkich i przeważnych politycznych względów ukrywał to przed ciekawym tłumem... Hilcio był więc ważną postacią, starał się zatem z godnością dźwigać na ramionach swoich przyszłość narodu, tem więcej, iż młodość mogła mu nieraz psoty wycinać — nadął się więc chłodem, obojętnością i tak przystrojony kroczył między tłumem, jak nowy cud świata!... Nie mniejsze Hilcio miał o sobie wyobrażenia... chociaż był niższego wzrostu od kolosu rodyjskiego, a nie takiej trwałości jak piramidy, jednak uważał siebie za pełne arcydzieło natury. Ililcio miał nic mało adherentów, którzy uwielbiali jego przedwczesnej dojrzałości rozum, jak poziomki w marcu. Trzeźwym sądem porywał wiciu, a zimnym rozumem i brakiem wszelkiego zapału, składał dowody, iż nie jest pospolitym człowiekiem i że nie straci nigdy ani majątku ani zdrowia.

Mowę więc Hilcia słuchano z wielką uwagą i z niejakiem namaszczeniem... Hilcio odciął wszystkie sentymenta i za nowego Boga ogłosił utylitaryzm, a rąbiąc na jedną i drugą stronę, obrywając wszystkie mrzonki i złudzenia, doszedł do tego, iż źle jest, źle było i źle będzie, dopóki on nie będzie posłem... a nim to nastąpi, radził, aby tym czasem posłuchano jego głosu i togo namaszczono na posła, na którego czole on palce położy... w przeciwnym razie groził wszystkim Strasznemi zawiejami i klęskami... jak groził Mojżesz Faraonowi!... Trzeba było widzieć Grzesia, jak się zwijał na mowę Hilcia. którego był zaciętym antagonistą. Grześ tem więcej się niecierpliwił, iż mowa Hilcia, powiedziana płynnie i zgrabnie, coraz silniejszy wpływ wywierała — można było łatwo poznać, iż pogląd jego znajdywał zwolenników i niejeden by z przyjemnością rozstał się z sentymentami, kiedy tak piękną Hilcio w utylitaryzmie obiecywał przyszłość.

— Muszę wystąpić naprzeciw niemu — szepnął do mnie — bo Hilcio gotów na swoim postawić... — I wysunął się Grześ ku prezesowi, który po skończonej mowie Hilcia, całował z rozrzewnieniem przyszłą powagę.. wróżył jej wielka przyszłość i nieśmiertelne imię.. Hilcio z skromnością przyjmował wszystkie te kadzidła jak przystało na człowieka, który zna tajemnico dydlomatyczne całego świata.

— Czy jest kto do głosu zapisany? — spytał Grześ prezesa.

— Pan Antoni ma głos!... — odrzekł prezes. Ścierpnąłem na tę odpowiedź, Grześ powrócił do mnie i uśmiechnął się demonicznie. Nie wiedząc co począć z sobą, wsunąłem się w framugę drzwi, a wystawiłem tylko głowę, aby lepiej słyszeć. Pan Antoni przystąpił poważnie do stołu, a był blady jak panna młoda przy ślubie, ręce i nogi trzęsły mu się jak listki osiki na wietrze, odkrzyknąwszy raz i drugi, pokręciwszy dla kontenansu wąsy, tak zaczął głosem cichym i drżącym:

— Szacowni panowie!... — uciął, popatrzył do kula i musiało mu się ciemno zrobić w oczach, bo się aż o stół oparł. — Szanowni panowie, wzruszony ogromnie i rozrzewniony, darujecie panowie. szanowni!... iż po tak znakomitym mowcu!... — urwał powtórnie i otarł czoło — śmiem głos zabierać, lecz myśli trudno mi zebrać z wzruszenia, dla tego pozwolicie, iż przeczytani wam kilka uwag, które mi przyszły po wielkiem i głębokiem nad przyszłością kraju naszego zastanowieniu.

Oklaski sypnęły nię jak zawsze, a pan Antoni wydobył z za piersi manuskrypt Grzesia.

Nastała głęboka cisza, dwa tylko serca biły gwałtownie, moje i Antoniego. Antoni przysunął świece, jeszcze raz odchrząknął i zaczął czytać...

Słuchałem pocąc się, jakbym był w tureckiej łaźni. Antoni z początku bardzo chropowato i niewyraźnie czytał, lecz prędko przyzwyczaił się do płynnego i obrazowego stylu Grzesia, i z każdym frazesem głos jego stawał się donośniejszym i wyraźniejszym... zajęcie ogólne było wielkie, bo też było co słuchać. I ja z framugi wysunąłem się cały.

Grześ, rzutkim a dosadnim i treściwym poglądem przeniósł się w przeszłość, wytknął trafnie i bystro błędy i wady nasze, odsłonił źródło klęsk i niedoli, ta część pracy jego była przyjęta z rzeczywistym zapałem — Antoś zadowolniony, rzucił na mnie kilkakroć: okiem pełnem wdzięczności i radości. W dalszem piśmie Grześ rozbierał podstawy parlamentarnego życia, warunki konstytucjonalizmu, rozbierał stosunki Galicji do Austryi, i z niepospolitą znajomością i poglądem wytykał drogę, jaką kraj pójść powinien. Oklaski sypały się bez końca, każde słowo przyjmowane było z coraz większym zapałem, Antoś rósł juk na drożdżach i czytał wybornie, cały pogrążony w przedmiocie...

Grześ dalej rozbierał przyszłe stanowisko sejmu i przeszedł do obowiązków, jakieciężą na posłach i do odpowiedzialności, jaką przed narodem zaciągają. Tu się pan Antoni już zaczął od czasu do czasu jąkać, a ja napowrót wsunątem się milczkiem w framugo drzwi. Czytał Antoni dalej, rzecz się stula coraz drażliwszą. Grześ objawiał bez ogródki i dobitnie warunki niezbędne do pozyskania poselstwa i był w tej części bezlitosny, mówił prawdę nagą jak miecz sprawiedliwości, nie obwijał nic w bawełnę, tak, iż nie jedną musiał zadrasnąć osobistość — lecz tak to robił zręcznie i dowcipnie, iż kto otrzymał ranę wolał ją pokryć uśmiechem, jak drugim odsłonić — a przechodząc dalej na warunki i względy jakie mieć należy przy wyborach, mówił:

— Tak jest, panowie! powinniśmy wszyscy na szali sumienia ważyć głosy nasze, bo każden z nas przód narodem odpowie za wrzucone do urny imię! Powinniśmy na bok odsunąć wszelkie uczucia nasze, na bok stosunki przyjaźni, na bok węzły familijne, na bok stosunki sąsiedzkie — powinniśmy zapanować nad skłonnościami serca, zapomnieć na sympatje lub nienawiść chwilową i tylko oparłszy się na zdrowym sądzie nieuprzedzonego rozumu, słuchając tylko głosu sumienia, dać wotum nasze człowiekowi, którego rozum nasz uzna za godnego a sumienie poprze!... Wtedy niebaczmy kto ten człowiek, czy to brat, czy wróg osobisty, czy to pan miljonów, czy zagrodnik kilkumorgowy, czy szlachcic starej daty, czy człowiek bez imienia — lecz baczmy czy zdolny, czy zacny, czy prawy... czy przeszłość jego daje rękojmię, a czy pracą swoją będzie użyteczny przyszłości. Takich ludzi szukamy tylko, bo tylko tacy ludzie pokierować mogą odpowiednio losy kraju i zapewnili mu lepszą przyszłość!... Tu pan Antoni poci} się już niepospolicie, i jąkał i mylił co słów kilka, choć oklaski częste dodawały mu jeszcze trochę zapału.

— Panowie, nam wypada dać wielki pizykład bezstronności i dojrzałości sądu!... Myśmy powinni krajowi pokazać, iż pojmujemy stanowisko nasze, i żeśmy się pozbyli w długich dniach niewoli, wrodzonych przywar i wkorzenionych uprzedzeń!...

Urwał pan Antoni i odetchnął ciężko, patrząc w moją stronę już mniej przyjaźnem okiem, lecz nie mogąc mnie znaleść, zwrócił się ku prezesowi, który strudzony wiekiem pół drzemiąc spuścił głowę na piersi — trzymając jednakże ręką dzwonek, przypominał owych rycerzy na pobojowisku opisanych fantastycznie przez poetę, którzy po śmierci nie wypuszczali z rąk mieczy.

— Nie dość — czytał dalej Antoni — być dobrym sąsiadem, być dobrym mężem... być gościnnym człowiekiem... aby pretendować do poselskiego krzesła — i znów Grześ powracał na te twardo warunki, które więzły w gardłe Antosia; bo wspominał znów o nauce, o zdolnościach, o przeszłości jako gwarancji, o energji, o poświęceniu, słowem o wszystkich tych rzeczach, które mało kto z zgromadzonych posiadał. Antoś szukał mnie okiem bazyliszka, i popijał wodę z cukrem i kaszlał niemiłosiernie.

— Mając wszystkie te względy na uwadze, sprosiłem was wszystkich szanowni panowie, aby się porozumieć w tej ważnej chwili, aby ścieraniem się zdań opinji i poglądów, dojść do trzeźwych konkluzji!... — Lecz choć głównie powyższa myśl kierowała postępkiem moim, przyznam wam się również otwarcie, iż miałem i drugą, to jest pragnąłem, aby żebranin dzisiejsze nasze wydało jaż bezzwłocznie owoce; pragnąłem, aby wszystkie zabiegi nasze wydały już pewien rezaltat... Dlatego postanowiłem Wam panowie z Mojej strony przedstawić kandydata, którego w oczach moich uważani za najgodniejszego i najodpowiedniejszego do zajęcia w imieniu nas poselskiego krzesła.

Tu uwaga i ciekawość wszystkich rozbudziły się niepowszednio, nawet i prezes otworzył jedno oko i głowę przechylił.

— Panowie! ośmielam wam przedstawić na posła!...

— Kogo? kogo?... zawołało kilka głosów ze wszech stron pokoju!...

Antoni blady otarł czoło i rzekł cicho:

— Pana Ksawerego!...

I pobladł jeszcze więcej i zaiskrzyły mu się oczy, usta wykrzywiły dziwacznie, i rzucił wściekło rękopism na stół i zaczął gryźć wąsy!...

— Wiwat!... Słusznie.... Pan Ksawery!., wyborna myśl! Niech nam posłuje!... Oklaski zatrzęsły salą, ze wszech stron zwrócono się ku Ksaweremu, który stał nieruchomy, zdziwiony tym niespodziewanym zwrotem. Grześ jak Mefistofeles Gołego zacierał ręce i uśmiechał się tylko; co do mnie będąc w położeniu podobnem jak djabla w baladzie Twardowskiego w Mickiewiczu, medytowałem, jakimby sposobem czmychnąć co prędzej.

— Proszę o głos!... proszę o glos!... — zaintonował w tej chwili pan Tadeusz — proszę o głos!... Lecz wzruszenie było tak wielkie, iż nikt go nie słuchał a wszyszy się unosili nad mową Antoniego: ten chwalił bystry pogląd, ton cenne prawdy, ten myśli niepowszednio, a wszyscy zgadzali się na konkluzją i pochwalali wybór Ksawerege Grześ śmiał się i widocznie umykał przedemną... W rogu pokoju pod oknem zebrało się małe kółko niezadowolnionych, pomiędzy nimi U upatrzyłem pana Walerego, Bułkiewicza i imponującego Hilcia, który z głową do góry perorował dobitnie, a machając ręką dowodził nieutylitaryzm słów Antoniego. TŁum jednakże był w entuzjazmie, rozmowy stały się ożywione, gorące, jak bywają zwykle w obozie po zwycięztwie.

W jednej chwili Ksawery stał się bohaterem otoczony do koła, ściskany przez wszystkich ten chwali! jego rozum, ten wytrwałość':, ten poświęcenie, ten stałość charakteru!... Słowem zwycięztwo jego było tak stanowcze, jak zwycięztwo Cezara na polach Pharsalskich.

O!... bo jest w łonie szlachty naszej... zacności, prawości, poczciwości skarb nieprzebrany, wzniosłych popędów jest moc niespożyta, byle się dobrać do nich, byle zapanować nad niemi i w dobrą skierować stronę... inaczej jak drogie kruszce w ziemi leżeć będą bezpożyteczne i nie widziane.

— Proszę o głos!... huczał ciągle pan Tadeusz, lecz bezskutecznie.

Tymczasem w krytycznem położeniu w jakiem się znajdowałem, z po za framugi śledziłem Antoniego, który nie mogąc mnie znaleść, pochwycony został przez szacowną połowicę swoją, która dziwnie pożółkła i z wykrzywionem od złości obliczem chwyciwszy go, zaczęła mu coś dobitnie na ucho szeptać. Pan Antoni potulnie się tłumaczył, pani Antoniowa niepopuszczająe męża, wyciągnęła rękę do guzika prezesa i przyciągnęła go ku sobie, i nastała narada jakaś. Wskazywano widocznie na Grzesia i Ksawerego... knuto spisek jakiś i trójca cała wysunęła się cichaczem do drugiego pokoju.

Hilcio perorował ciągle. Walery potakiwał mu ze stanowiska nauki, a Bulkiewicz milczkiem pojedyńcze ciągną ofiary pod okno i w ucho im coś wkładał. Jeden pan Tadeusz niezrażony wyskoczył na krzesło i wołał ciągle: — Proszę o glos! Proszę o głos!... — lecz widząc, iż próżna praca, pochwycił za pozostawiony przez prezesa dzwonek — i — zaczął dzwonili na alarm... Wybieg ten udał mu się wybornie — przycichli wszyscy, a Tadeusz tak zaczął mówić:

— Panowie! po tak wymownym poprzedniku z nieśmiałością głos zabieram, lecz czuję to w obowiązku moim, podziękować mówcy w imieniu was wszystkich, za tak nieporównane, i niezwykłe zdania, któremi nas obdarzył i pokrzepił. — Panowie! Szanowny pan Antoni wyrównał Domostenesowi w dobitności, Cyceronowi w porównaniach, Katonowi w trzeźwości i!... lecz nie skończyłbym panowie! Pan Antoni okazał się niepospolitym mowcą. Pochwalam najzupełniej propozycją jego, aby nam posłował pan Ksawery... Przypatrzcie się tylko jak on nas zręcznie przysposobił do tej myśli, i jak trafnie wyszukał prawdziwą ozdobę obwodu naszego... Panowie! pan Ksawery, którego znacie wszyscy, i którego cnoty i zasługi wielbicie wszyscy zarówno ze mną!., jest tym mężem!... niezrównanym!... jest tym filarem ojczyzny!... on wytrwale stać będzie pod krzyżem Golgoty naszej!... On z odsłoniętą piersią bronić będzie autonomji naszej i praw nieprzedawnionych !... On jest tym mężem, którego szukamy wszyscy!... Niech nam więc żyje i posłuje!...

— Niech żyje i posłuje — gruchnęło ze wszech stron, cisza była tylko w kółku Hilcia.

— Tak jest, lecz nic zapominajmy panowie, iż obwód nasz ma dwóch wysiać posłów, któż więc drugi w tej ciernistej drodze towarzyszyć będzie panu Ksaweremu, któż mu będzie Poluxem w tej nowej Argonautów wyprawie po zloty skarb autonomji... Kto?.. Przed chwilą słyszeliście z ust wymownych obowiązki, jakie ciężą na pośle - słyszeliście wielkie myśli o stanowisku kraju! Mowa cala dowodziła wielki postrzegawczy umysł i wielkie krasomowcze zdolności, pytam się więc panowie; jeżeli kto posiada te wszystkie przymioty, a przytem jest prawym, kochanym i szanowanym powszechnie obywatelem, jeżeli jest wzorowym gospodarzem, nieporównanym sąsiadem, przykładnym mężem, troskliwym ojcem, miłosiernym panem, słowem wzorem cnót i zalet, czy nie ten posłować nam powinien?... Panowie ja wnoszę, aby na sejm wybrać pana Antoniego!..

Znów zapal nie do opisania porwał wszystkich!. bo to u nas już tak!... jak powiada Słowacki:

— Zapałem u nas kierować łatwiej niż maszyną!... Z krzykiem więc, z wrzaskiem, z oklaskami przyjęto i kandydaturę drugą. — Niech żyje Antoni! — Wrzawa ta snać dobiegła i do drugiego pokoju, w którym spiskował Antoni wspólnie z połowicą swoją i z zmęczonym trudem stanowiska swego prezesem, stanął więc we drzwiach, zdziwiony i niepewny. Na jego widok rzucono się ku niemu, kilku gorętszych porwało go na barki, wołając coraz zapamiętałej:

Niech żyje nasz poseł!...

Pan Antoni poczciwy z natury, zmięszany niespodziewanym tym zwrotem, zczerwienił się i stracił formalnie kontenans.

— Panowie!... — krzyczał — zaszczyt niespodziewany... szczęście!... rozrzewnienie!.. niezasłużone!... zaufanie rozczula mnie!... — Napróżno się z objęć wyrywał, poniesiono go ku kanapie i postawiono na stoią, a jakby za dotknięciem rószczki magicznej, cisza nastała więzienna. Domagano się widocznie mowy. Pan Antoni zmięszany tem jeszcze więcej ocierał czoło, krząkał, spozierał miłosiernie do koła, lecz nieubłagana ciszę nikt nie przerywał. Tłum oczekiwał chciwie przemowy. Pan Antoni przeskakiwał z nogi na nogę i rzekł w końcu:

— Panowie! zaszczycony i rozrzewniony zaufaniem waszem, trudno mi słów zebrać... rozrzewnienie to jest tak wielkie!... uciął — jak zawsze — lecz panowie! ja... gdyby... poświęcenie!... miłość ojczyzny, cało życie, do grobu!... na śmierć lecz — nie szło ani rusz dalej — lecz.... lecz!... pan Ksawery nic nam jeszcze nie powiedział... kończył Antoni zeskakując ze stołu z radością i biegnąc do Ksawerego, który stał przy nas, porwał go za rękę i pociągnął na środek pokoju.

— Niech nam co powie pan Ksawery!...

I jeszcze raz gruchnęły oklaski.

Ksawery uolens volens, musiał spech powiedzieć a tymczasem Antoni przyszedł do mnie i rzekł cicho:

— Ładnegoś mi figla wypłatał!

— To wszystko ułożono było... polityka, aby baron nie przeszedł, odparłem śmiało.

— Tak! a to niech cię uściskam, łepak z ciebie nie lada — i rzucił się w moje objęcia.

— A pojedziemy jutro na słomki? spytałem.

— Teraz moge napowrót popolować trochę.

— Kolacja na stole — krzyknął służący w tej chwili, stojąc we drzwiach od jadalnego pokoju.

Wszyscy ruszyli się z miejsc, nie czekając prawie końca mowy Ksawerego. Zapach befsztyku magnetycznie podziałał na wszystkich.

Podążyłem z innymi, a przechodząc koło Hilcia, usłyszałem jak mówił pompatyczne:

— Utylitaryzm, zabrania nam taką wybierać posłów procedurą... oprzeć się musimy takiemu kierunkowi, którego następstwa!... lecz już nic miał słuchaczów... kolacja widocznie była najbardziej przyciągającym w tej chwili argumentem.

Hilcio wzruszył z litością i pogardą ramionami.

A ja pożegnam szanownych czytelników!.. zanim zasiędę do kolacji, zastrzegając sobie ich względy do przyszłego szkicu... Powiem tylko, jak w bajkach dziecinnych, iż wszyscy byli szczęśliwi i że wino lało się potokiem.

(Koniec I. Szkicu)

Koniec wersji demonstracyjnej.

SZKIC DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZKIC TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej