Hepworth Dixon

SZWAJCARYA I SZWAJCAROWIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

ROZDZIAŁ I.

BOZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XVIII.

SZWAJCARYA I SZWAJCAROWIE

Hepworth Dixon

J. K. Kotarbiński

PRZEDMOWA.

— Wracasz pan z Vevey? — odezwał się Anglik w Neuchatel'u, gdzie na drodze do Paryża spotykają się pociągi z Vevey, Lausann'y i Bern'u.

— Tak jest; a pan z Bernu? — odpowiedział Amerykanin.

— Z Bern'u. Spędziłeś pan czas przyjemnie?

— Tak jest. Deszcz wprawdzie buchał olbrzymiemi kaskadami — ale za to jeziora były cudowne, góry zachwycające.

— Badałeś pan Szwajcarów?

— Jakto? Mówisz pan o ludziach, co prowadzą muły, gotują nam jeść, wiążą nas do skał linami? Nie — mało na nich zważałem. Dlaczego ? — spytasz pan. Oto dla tego, że oni tacy spokojni, że robią wybornie to, co do nich należy.

— Poznawszy ich bliżej przekonasz się pan, że tak samo zasługują na uwagę, jak ich jeziora i góry?

— Doprawdy?! Mówmy więc o nich.

Styczeń, 1872 r.

ROZDZIAŁ I.

GÓRALE.

— My, górale jesteśmy ludem ustronnym — rzekł do mnie Szwajcar, ale taki Szwajcar, co znał więcej świata, ogładzony w wędrówce po różnych krajach, gdzie widział wiele ludzi i rzeczy. Podziwialiśmy wtedy zachód słońca, które się kryło za oponą górskich wierzchołków. — Co mówicie o tem siostro Agnieszko? czy nie prawda, że jesteśmy ludem ustronnym?

Ta siostra Agnieszka, piękna dziewica o różowych jagodach, z oczyma migotającemi południowym blaskiem, jest zakonnicą z Sion'u w kantonie Wallis. Odprawia obecnie pielgrzymkę do sławnej na cały kanton Schwyz, kapliczki Matki Boskiej pustelniczej Ś-go Meindra. Dzisiaj została przypadkiem naszą, towarzyszką. Spotkaliśmy ją siedzącą pod krzyżem obok drogi i zabraliśmy do powozu. Biedaczka nie mogła iść dalej, była osłabioną niezmiernie, miała nogi krwią zbroczone. Gdyśmy obiadowali w oberży, poszła zwiedzać groty lodowe, zabłądziła i upadła bezsilna. Odszukaliśmy ją znowu i na pół omdlałą zabrali ze sobą.

Szwajcar jest inżynierem z Bern'u. Trzydziestoletni mężczyzna, zapuścił wielką brodę, ma szerokie czoło, oko niebieskie a chłodne. Spełnia na górach czynność naukową. Uzbrojony łańcuchem, liniałem, młotem i drągiem żelaznym, bada te szczyty, zgłębia wydrążenia skalne, mierzy każdy przesmyk, każdą pochyłość, zaznacza każdą krzywiznę, zastanawia się, czyby nie można za pomocą środków, które nauka wykrywa, ochronić ziemie i siedziby, ciągnące się pod naszemi stopy, od spustoszeń nawodnienia. Czyby nie można zapanować nad potokami góry Św. Gotarda, strzegąc je pilnie i regulując u samych źródeł.

Ci dwaj towarzysze podróży dziewczę z Sion'u i mężczyzna z Bern'u, przedstawiają nam dwa wyborne typy północy i południa, Szwajcaryi Celtyckiej i Szwajcaryi Teutońskiej. Dziewczę jest naturą uczuciową, czysto niewieścią. Pochyliła czoło; jej na dół opuszczone oczy, zdają się wyrażać jakieś święte błaganie o opiekę. Drugi silny i krzepki, ma wyniosłą głowę, oczy które zda się, mogą granit przewiercić. Pełen ufności w siłę i zasoby człowieka. Młode dziewczę z różańcem wiszącym u pasa, jest służebnicą Pana; mężczyzna dzierżący młot swój krzepko a wyniośle, to prawdziwy syn Thora.

Zakonnica zatopiona w myślach, nic mu nie odpowiada, oczy zwróciła ku wschodowi, spogląda na purpurowo-błękitne niebo, przesuwa ziarnka na swym różańcu — słowa których człowiek słyszeć nie może, ulatują z warg jej szmerem modlitwy.

— Zauważ pan — powiada znowu Szwajcar, z odcieniem politowania w głosie, jaki z nas szczególny naród. Tu nie ma ani królów, ani podwładnych [...] ani nędzarzy, ani stałej armii, ani kościoła urzędowego. Niemamy języka, któryby wyłącznie do nas należał. Niemamy wspólnego kodeksu, ani długu państwowego. Nikt u nas nie posiada na własność większej części kantonu, tak jak n. p. magnaci rosyjscy posiadają większą połowę powiatu, albo lordowie angielscy większą połowę hrabstwa. Na dziesięciu obywateli, dziewięciu z nas posiada własność gruntową.

— Jesteście rzeczywiście narodem ustronnym!

— Ziemia, którą uprawiamy, na której budujemy nasze domy, nie rozciąga się szeroko łanami zboża, ogrodami i winnicami, aż do samych morskich brzegów, tak, że ludzie nie tracą z niej ani piędzi. Żyjemy wśród skał i obłoków. Nasze równiny są po większej części bagnami, stoki naszych gór są skaliste. Wasze równiny kąpią się w słońcu, gdy u nas uragany szaleją po górach. Łożyskiem waszych rzek ziemia, łożyskiem naszych — skały. Wy, marzyciele możecie zostawić przyrodę samej sobie, my zaś niestrudzeni pracownicy, musimy czuwać bez wytchnienia i wydzierać jej, że tak powiem, wszystkie dary!

— Czyż wedle praw przyrodzonych, góry nie wytwarzają górali ?

— Nie może być inaczej. Natura działa na człowieka na swój sposób, człowiek ze swej strony także na nią oddziaływa. Wreszcie te dwie siły przyrody upodabniają się wzajemnie, jak mąż i żona, którym każdy nowy rok pożycia przynosi coraz większy pokój i zgodę. Wśród winnic, ogrodów i gajów oliwnych ziemi italskiej, spotykasz pan plemię słodkie, poetyczne, błyskotliwe, że tak powiem ogniste i zmienne. Wśród sosen i lodowców kantonu Wallis, ludzie są krzepcy, wytrwali, milczący; nie łatwo się unoszą lub zapalają, ale nie łatwo także ugną się, lub upokorzą.

— O tak — niełatwo się ugną lub upokorzą! szepnęła z westchnieniem siostra Agnieszka, która skończywszy różaniec, błądziła wzrokiem po przestrzeni.

— Podobnie jak ludzie równin stwarzają sobie cele życia i gorliwie dla nich pracują; tak samo i my, mieszkańcy górscy, działamy dla urzeczywistnienia swych celów. Musimy być czujni, gotowi, milczący. Gdy spać idziemy, u drzwi naszych czyha niebezpieczeństwo. Trzeba więc ciągle zachować baczność, aby można zawsze być czujnym, aby każdej chwili zerwać się na nogi i walczyć z niem, skoro się tylko ukaże. Widzisz wieczorem chatę na zrębie skały, lepiankę, w której pasterz robi masło, szmatek ziemi, który uprawia, maleńki trawnik, gdzie pasie swe krówki, krzyż wioskowy, pod którym modli się dziatwa jego. Tymczasem nocą wycie wiatru wstrząsa górami, zrąb skały obrywa się, jęk przeraźliwy, którego nikt nie słyszy, wznosi się ku niebu. Nad ranem sterczy tylko, u góry naga skała, a u dołu smutne ruiny wszystkich ludzkich nadziei.

— Zanadto pożądamy rzeczy ziemskich, zajmujemy się tylko niemi na nieszczęście, zamiast pamiętać tylko o tem, co nas do nieba Prowadzi — rzekła z westchnieniem siostra Agnieszka, którą zajmowała ta rozmowa. Co czynimy w tym roku Pielgrzymstwa? Przygotowujemy się do przewiercenia skały, aby można było koleją prosto jechać do Rzymu, gdzie tymczasem ojciec całego chrześcijaństwa, żyje zamknięty jak niewolnik we własnem siedlisku przez nieposłuszną dziatwę!

— Wy, mieszkańcy równin i dolin — odrzekł człowiek nauki, na którego ustach słowa zakonnicy dziwny uśmiech wywołały — budujecie miasta, możecie w nich rozkoszować się powabami sztuki, gdy tymczasem my, jak muszle do skał przyczepieni, tu i owdzie wznosimy liche chatki, dla ochrony trzód naszych i zasłony przed burzą. Macie drzewa figowe, cytrynowe, szczepy winne — u nas pustynia bezleśna, mech i długa, szorstka trawa, której nawet niechcą skubać dzikie kozy. Matka natura kieruje nami w różnych celach. Dla was geniusz wznoszący marmurowe świątynie, królewskie pałace, gwarne miasta, dla nas mała drewniana kapliczka, chata robotnika i skromna wioseczka.

— Trochę więcej pokory w sercu! — zawołała zakonnica, której oblicze złociły promienie zachodzącego słońca — ona pozwoli nam lepiej ocenić nasze położenie, nauczy niebu oddać to, co się niebu należy!

Uśmiech chwilowy zaigrał na wytwornych ustach inżeniera i zapalił jego niebieskie oczy. Jeżeli uśmiech może co wyrażać, ten z pewnością mówił: Chętniebym to głupstewko ucałował na twych ślicznych wargach. Poczem syn Thora dodał:

— We wszystkich krajach, o ile mogę sądzić, górale są ludem wolnym, pasterskim, wytrwałym. Mieszczanie uważają nas za nieokrzesanych, posępnych. Wszyscy górale kochają bardzo przeszłość, niedowierzają każdej nowości, czy to w słowach, czy w rzeczach, twardnieją jak wzgórza, na których schodzi im życie. Ich szczupłe prawa zasadnicze są wynikiem długiego wyrabiania się. Tem silniej je szanują, im wolniej i dłużej się wytwarzały. Górale zachowują pilnie starodawne zwyczaje.

— Bóg i aniołowie Jego nie zmieniają się nigdy — rzekła zakonnica.

— Zwróć pan uwagę na którekolwiek góry lub wyniosłości, od stoków Snowdon'u i Ben-Nevis'u, przejdź do Pirenejów, Czarnogórza i Alp Julijskich, wszędzie dostrzeżesz władzę tego prawa, wszędzie górale odtrącają każdą nowość i obczyznę, gdy tymczasem mieszkańcy równin i brzegów morskich, gotowi są rok za rokiem zmieniać wiarę i prawa. Górale Judei strzegli swej wiary wtenczas, gdy gminy nad Jordanem ją porzuciły. Medowie, co nigdy nie zmieniali prawodawstwa, zstąpili z gór kaukazkich, które są Alpami Nad-kaspijskiego kraju. Grecy, którzy codziennie biegli do jakiejś świeżej nowości, żyli nad brzegami morza Egejskiego.

— Więc pan żądzę zmienności w ludziach przypisujesz sąsiedztwu morza?

— Nieinaczej. Człowiek, który ciągle wpatruje się w morze, staje się zmiennym jak morze, człowiek, który ciągle wpatruje się w góry, staje się niewzruszonym jak góry.

— Przyznaj pan jednak, że wedle praw przyrodzonych, góry nie mogą wytwarzać wielkich, ludzi?

— Prawda, ale cóż to szkodzi? Żaden wielki prorok, myśliciel, poeta lub zdobywca nie zstąpił ze szczytów alpejskich. Dary słowa i myśli, talenta artystyczne i zdolności naukowe, są u nas mniej poszukiwane, jak na ulicach ruchliwego miasta, gdzie każdy stara się o nowość. A dla czego się stara? — dla własnej korzyści. Wiemy o tem dobrze — co mówię? — pragniemy, aby tak było, jak jest obecnie.

— Nie chcecie więc wielkich ludzi dla waszej rzeczypospolitej?

— Nie — potrzebujemy uczciwych tylko a nie wielkich. W naszym ustroju. społecznym nie znajdą dla siebie pola do -działania ci, których nazywacie wielkimi. Przeszkadzaliby nam tylko, byliby może przyczyną upadku. Rzeczpospolita jest zjednoczeniem równych, ale nie wojskiem złożonem z szeregowców i generałów. Wielki człowiek pożąda władzy. Gdyby nowy Cezar powstał wśród nas, musielibyśmy go zabić. U was każda jednostka, jakiekolwiek jej powołanie, wysila się na to, aby zostać pierwszą. Uwielbiacie jej usiłowania, chociażby spełzły na niczem. Chętnie widzicie księcia w człowieku. Zostać pierwszym wśrod swoich, oto wasza zasada. To nie nasze dążności, u nas nie ma żądzy zwierzchnictwa. Jesteśmy bracia — nie ma między nami pierworodnych. Wszyscy dla jednego, a jeden dla wszystkich — oto nasze hasło ! Przysięga w Grütli — oto nasze ustne prawo tradycyjne. Nasze wychowanie kształci ludzi głównie w jednym celu, aby nikt nie starał się zostać mężem stanu, nie mając tego poczucia, że dobro ogółu trzeba zawsze stawiać wyżej nad dobro osobiste.

— Przekładamy pokój ziemski nad łaski niebieskie — zauważyła zakonnica.

— Jakich że wy środków używacie dla wykształcenia młodzieży? — mówił dalej inżynier z Bern'u. — Przeciwieństwa i współzawodnictwa. My postępujemy inaczej, zachęcamy tylko do sympatyi i pomocy wzajemnej. Wy podżegacie każdego ucznia, aby prześcignął współtowarzyszy, my zabraniamy wszystkiego, co tylko wynosi naci poziom ogólny. Podoba wam się, gdy widzicie, że jeden malec rządzi całą klassą, lubicie przedewszystkiem książąt i naczelników. Gdy u nas coś podobnego się zdarzy, patrzymy na to ze smutkiem i staramy się o ile tylko można, aby dzieci w szkole uważały się wzajemnie tylko za zwykłych szeregowców. Metoda wasza polega na rozwijaniu siły osobistej; dla jednego olbrzyma tworzycie tysiące karłów. Co wam po słabych! uwielbiacie potężne wielkości, mało się troszczycie o waszych maluczkich braci. Wszyscy mniej lub więcej jesteście przejęci duchem zdobyczy. Dajecie się powodować opiniom przedstawiającym siłę i staracie się gorliwie odziewać je płaszczem majestatu prawa. My zaś lubimy słabych. Używamy grobli, tam i murów, aby wszędzie ujednostajnić siłę zbyt gwałtownego wichru; każdej gminie, udzielamy władzę zupełną i niezawisłą. Znaczenie każdego kantonu jednakowe, życie każdej gminy samodzielne. Widzisz więc pan dobrze, że jesteśmy ludem ustronnym!

BOZDZIAŁ II.

WYNIOSŁOŚĆ ŚW. GOTHARDA.

Gdy słońce zstępuje na mgliste wierzchołki, podążamy drogą, która, długo okrążając bok Sieen-alp'u, przechodzi przez tunel góry Furca, łączy dwie wielkie doliny: Reuss'u i Rodanu, wiąże przejście Simplon'u z przejściem Św. Gotharda.

Przed nami podnoszą się mgły z cyplów skalistych i lodowców, ze szczytów Grimmsel'u, ze śnieżnych pól Gelmer'u, i z wodospadu Handeck. Za ich obsłoną krąg słoneczny olbrzymieje, przybierając postać kuli ognistej. Światło długiemi smugami przedziera się przez mgliste tumany, a białe obłoki u góry, ponad temi potokami blasku, skupione w dziwnych kształtach, tworzą srebrzyste wieńce! Wkrótce wybitnieją wszystkie kolory, przybierając odcień ciemniejszy. Przez chwilę, na niebie widzimy tylko barwę bladoźółtą, błękitną, różową. W czasie naszej rozmowy, blado-żółta staje się złotą, różowa-karmazynową, niebieska-purpurową, brunatną i... czarną. W dali na Oberlandzie Berneńskim dwie piramidy ziemne: Schreck-horn i Finster-Aar-horn, rozdzielają świetlane fale, które płyną, ciągle wzbierając. Dwa te ponure i wspaniałe ostrokręgi, wznoszą swe czoła nad wszystkie wieńce obłoków.

Po prawej stronie mamy lodowiec Rodanu, straszliwą pochyłość lodową, najeżoną tu i owdzie różnemi odłamami, zaćmioną tu i owdzie kłębiącemi się tumanami pyłu. Stoimy tak blizko tego połyskującego lodowca, że możemy patrzeć w rozpadliny, dostrzegać grę zielonego i różowego światła w ich głębiach. XT dołu ciepło dzienne zrównało i zaokrągliło powierzchnię lodową, na poziomie naszym chłód nocy wyszczerbił ją i wyzębił. Na lewo ciągnie się wąwóz ponury, pnący się aż do wierzchołków, z których Muttbach bierze początek. Nad tą ciemną rozpadliną wznoszą się: Mutt-horn, Schal-berg, Tell-alp, Saas-horn. W dali po za temi szczytami, które poczęści skrywają się przed naszym wzrokiem, ciągną się ściany granitowe, zatrzymujące lato na włoskich jeziorach. Na dole obok tej massy głazów, przez kotlinę leżącą między Mutt-horn'em i Grimsel'em, płyną fale Rodanu, już to niknąc między skałami, już to rozlewając się wśród pól i gajów. Przepływają, mimo Oberwald'u i Obergestelen'u, później toczą się przez rozległe zielone łąki, uhaftowane domkami i dzwonnicami kościołków, które stanowią miłe oznaki życia i domowego spokoju, wśród ponurej pustyni alpejskiej pomroki. W stronie północnej i zachodniej, po za Grimsel'em, ciągną się szczyty i otchłanie, które nie znają wiosny ani jesieni. Tam kraina lodu albo ognia. Tam się piętrzą łańcuchy gór nad łańcuchami, wierzchołki nad wierzchołkami, tara pełno lodozwałów, pól śnieżystych, kłębów śnieżycy, szczytów skalnych tak śpiczastych, że ani lekkiej mgły obłoki, ani strumienie deszczu, przystać do nich nie mogą. Po za Grimsel'em ciągnie, się lodowiec Gauli, wielki i mały lodowiec Grindewald, lodowiec Kander, dwa lodowce Aar'u, lodowiec Lökschen, lodowiec Münster i lodowce Aletsch, zawieszone po obu stronach Alp drugorzędnych, kąpiące swe stopy w potokach ciekących nieustannie. TJ góry, po nad temi morzami lodu, roztaczają się wielkie obszary ziarnistego śniegu, położone tak wysoko, że słońce ich stopić nie może. Jeszcze wyżej, po nad temi białemi obszarami, sterczą garby i wyzębienia gór Jungfrau, Wetter-horn i Mönsch, razem z bliźniaczemi, zienmemi piramidami Schreck-horn i Finster-Aar-horn, które rozdzielają oślepiająca smugi światła, niby dwaj królowie uzbrojeni od stóp do głowy, dla obrony żon i niewolnic, przeciw wycieczkom zuchwałego napastnika: słońca.

Piękniejszą stokroć od tych mass lodowych, dla tego że daje więcej pożytku, jest grupa wyniosłości, na której obecnie jesteśmy. To wieniec Św. Grotharda, rdzenny łańcuch gór środkowej Europy, gdzie łączą, się wszystkie jej doliny, gdzie biorą źródło wszystkie jej rzeki, płynące ku zachodowi i wschodowi. Łańcuch ten przebywali Teutonowie i Frankowie, dążąc do Lombardyi, — wdzierali się nań Włosi, idąc do Francyi i Niemiec.

Ta rdzenna gruppa łańcucha Św. Gotharda, podobnie jak inne systemy gór, posiada swój zbiornik, płasko-wzgórze i szczytowy wierzchołek.

Zbiornikiem jej Urseren, dolina Uri, która niegdyś stanowiła jezioro alpejskie, podobne kształtem i objętością, do jeziora Wallenstadt, lecz hardziej wzniesione. Wioska położona najmniej wysoko na tej kotlinie, wznosi się na czterysta, sześćset stóp po nad poziom morza. Jest to zielony, bezleśny bassen, na którym śnieg pada razem z pierwszemi przymrozkami we wrześniu, a w szczelinach i skrętach trwa do ostatnich dni czerwca. Zbiornik ten zroszony wodami rzeki Reuss, która poczynając się blizko góry Furca, płynie krętym biegiem koło Realp'u, Haspenthal'u i Andermatfu, wypływając nareszcie ze zbiornika blizko Teufelstein'u. Kilka krzewów jedliny wdziera się pokornie na szczyt góry Świętej Anny, obok której wiją się ostatnie skręty drogi Św. Grotharda. Biedne drzewiny kurczą się i karłowacieją od dojmującego zimna. Pasterze, przewodnicy i właściciele mułów, żyjący z zarobków od podróżnych, pobudowali na Urseren wioski, w których można znaleźć posiłek i schronienie.

Przyroda nie odgraniczyła ściśle płaskowzgórza Św. Grotharda, albowiem łańcuchy gór krzyżują tu się wzajemnie. Głębokie rozpadliny tu i owdzie przerzynają ich krawędzie, jak n. p. przy górze Św. Gotharda, przy Six Madun, Moście Diabelskim i Langis Grat. Mniej więcej jednak brzegi tego plaskowzgórza tworzą owal niezupełnie regularny mający Realp w pośrodku. Poprowadźcie linię od Rhône Stock, przez Grersten-horn, wzdłuż doliny Rodanu ku Saas-horn i Lucendro, przez Lago Sella aż do Six Madun, ztamtąd do Toma, Aldez, Süisen, Teufelstein, potem przez Batzberg i Spitzberg wzdłuż lodowca Winter, aż do Rhone-Stock'u. W tym owalu szerokim na mil siedm, długim mil czternaście, znajduje się wielkie nagromadzenie szczytów, źródeł i przesmyków. Rodan wytryska z pod Galen Stock'u, Ren wypływa z jeziora Toma, Reuss szumiąc krąży u stóp Siedenalp'u, Toccia spada z wyżyny Saashorn'u, Tessino sączy się z jeziora Sella. To płaskowzgórze samo jedno zasila wodami wszystkie wielkie jeziora. Konstancyeńskie napełnia się ze źródeł Six Madun'u, Leman z Galen Stock'u, Lago Maggiore ze Stasso di Grotardo. Trzy krople deszczu, uronione przez jedną chmurę, mogą upaść jednocześnie do Rodanu, Tocci'i lub Renu, przepłynąć jezioro Leman, Lagomaggiore lub Konstancyeńskie i utonąć w morzu, spłukawszy wprzódy mury Awinionu, Cremony lub Kolonii.

Szczytem głównym łańcucha jest Galen Stock, wznoszący się od nas po prawej ręce. Jest on głównem źródłem światła i piękności w tem ponurem królestwie cieniów. Starożytni pasterze, którzy zwiedzali doliny Rodanu i Reuss'u, szukając szczęścia, — nazwali go Słupem Słonecznym. To Saul gruppy Św. Gotharda, najwyższy pomiędzy braćmi: Gesternhorn'em, Lucendro, Muthhorn'em, Spitzberg'em, Six Madun'em, chociaż oni wszyscy należą do rodu Anakowego. Trzy lodowce opasują jego białą szyję, łamiąc się wzdłuż swych potężnych boków; lodowiec Tiefen od północy, lodowiec Siedeln od południa, od wschodu lodowiec Rodanu, mający liczne odnogi. Te lodowce, topiąc się, ściekają przez wiele szczelin do mórz rozmaitych. Nad wierzchołkiem unosi się opona z obłoków, które naprzemiany zieją ogniem, wyją wichrem lub sypią gradem, wstrząsając ziemię walkami plutonicznemi i magnetycznemi, jakie zawodzą między sobą te wrogie demony powietrza. U stóp jego, wśród obszarów i odłamów lodowych, znajdują się jaskinie przecudnej piękności, które kryją olbrzymie bogactwa. Przed trzema laty przebiwszy lodowiec Tiefen, odkryto jedną taką pieczarę, w której znaleziono kryształy najwspanialsze na całym świecie. Skała była z topazu, którego opadłe odłamy, ważyły od stu do dwustu funtów. W ciągu roku wydobyto z tego tajnego skarbca natury około piętnastu tonnów topazu. Jakiż wieszcz może przeczuć cuda kryjące się jeszcze w tajnikach Słupa Słonecznego?

Kula ognista, która nas oświeca, znika nareszcie dobiegłszy swej mety. Z jej łożyska wznoszą się ciemne obłoki. Słaby odcień zieloności jeszcze upiększa niebo, na szczytach najwynioślejszych wierzchołków jaśnieją świetne punkta blaskiem srebrzystym — ale już wszystkie rozpadliny, które u stóp naszych się znajdują, pogrążone są w ciemności, wszystkie drugorzędne góry znikły nam z oczu. Można w tej chwili łatwo pojąć, dla czego poeci-pasterze, strzegąc swe kozy i jałowice rozpierzchnięte na wsze strony, dali nazwę Słupa Słonecznego miejscu, w którem się krzyżują wszystkie górskie ścieżki. Szczyt ten błyszczy jeszcze ognistym dyademem.

Daleko, bardzo daleko od nas, na dolinach okolicznych aż do Biel'u i Andermatt'u, pasterze w czasie wschodu lub zachodu słońca wznoszą oczy ku temu uwieńczonemu obłokami znakowi, na który padają pierwsze blaski wschodu, z którego znikają ostatnie promienie zasypiającego słońca. W Biel'u wieśniacy wychodzą z mieszkań dobrze już po zachodzie, aby uważać jak znikają powoli z tego błyszczącego punktu świetlane barwy i stosownie do silniejszego lub słabszego odbłysku złota, przepowiedzieć pogodę dnia następnego. W Andermatt wieśniacy zwracają ku niemu oczy w czasie świtania, gdy jeszcze ciemności pokrywają drogę, przerzynającą Ober-alp, wieżę wśród ruin Hospenthal'u i las Św. Anny. Po nad Realp'em, Bülen-Stock'iem, błyska światełko... gwiazda... kometa, która ciągle rośnie i rośnie, zamieniając się wreszcie na snop płomienisty. To Słup Słoneczny, główny wierzchołek wyniosłości Św. Grotharda.

ROZDZIAŁ III.

EXELCIOR

— Wstępujemy wyżej, jeszcze wyżej, coraz wyżej — rzekł inżynier z Bernu, gdy zdrętwiali od zimna wchodziliśmy do chaty, rozprawiając żywo o wielkiej kwestyi, jakimby sposobem zaludnić te góry i ułatwić po nich przejście? Co rok wznosimy się wyżej, niedługo dosięgniemy szczytów.

Excelsior!

Człowiek, co pierwszy odkrył przejście i pierwszy stąpił nogą na wierzchołek, już owładnął tem przejściem i wierzchołkiem. Za pierwszym idzie drugi: ślady stają się ścieżką. Następnie przewodnicy i tragarze pełnią tu swoje rzemiosło. Klecą szopę, stawiają krzyż; z czasem szopa zamienia się na oberżę, krzyż na dzwonnicę. Czyn raz spełniony powtarza się łatwo. Tylko pierwsze kroki trudne. Gdy Whymper wdarł się na Matherhorn, przyczem los zawistny, mszcząc się, odebrał, życie czterem ludziom, cała Europa drzała na wieśćo tym tragicznym wypadku. Sam zwycięzca góry, zstąpiwszy z jej szczytu, nie chciał powtórnie próbować podobnego przedsięwzięcia. Utorował jednak drogę. W trzy dni potem, gdy jeszcze nie odszukano zaginionych trupów, czterej przewodnicy probując szczęścia puścili się nowo ku górze, i dotarli szczytu straszliwego ostrokręgu. Po dwóch latach, powtórzyło się to trzy razy, w roku następnym dziewięć. Dzisiaj dziewczęta i chłopcy wstępują tam dla rozrywki. Przed ośmiu dniami dwie damy angielskie dotarły do wyniosłości, z której biedny Hudson runął w przepaść. Mówią właśnie o projektach nowych dróg. Obecnie jest ich dwie: jedna przeprowadzona od Zernatt'u po stoku niemieckim, druga od Breil'u po włoskim. W punkcie stanowiącym dwie trzecie długości drogi z Zermatt'u do wierzchołka Matterhorn'u przewodnicy wystawili chatę. Można tam znaleźć drwa i kołdry, rondle dla odegrzania pokarmów, schronienie przed niespodzianą burzą. Za lat kilka ta samotna chatka stanie się zapewne oberżą ludną i przyjemną.

Człowiek, szukając pożywienia i drzewa na opał, zajmuje pewną górską płaszczyznę, pokrywa ją budynkiem i otacza palisadą. Pali dokoła krzaki, które mu zawadzają, — osusza bagna. Natura, poznawszy swego pana, cofa się przed nim krok za krokiem. Lodowce topią, się powoli, pola śnieżne ulatniają się w tumany mgły, modrzewie uciekają bojaźliwie od uderzeń jego siekiery. Drzewa orzechowe i śliwkowe kwitną na miejscu gdzie tylko co rosły iglaste. Niedawno jeszcze znajdowano jodły i modrzewie w Sierre w kantonie Wallis — teraz można je spotkać dopiero koło Brieg'u. Winna latorośl krzewi się dzisiaj tam, gdzie przed kilku laty zaledwie rosły jodły W Chiamut i w Pontresin'ie uprawiają zboże, chociaż najniżej wzniesiona z tych wiosek alpejskich, znajduje się na takiej wysokości nad poziomem morza, jakiejby dosięgną! wierzchołek góry Cader Idris, postawionej na Skhidaw'ie.

Przed dwustu laty Rigi była nieznanem ustroniem. Pisarze starożytni nie wspominają wcale o tej górze, chociaż zapewnie dawniej była tak piękną jak i teraz. Od podnóża do szczytu praw dziwy to raj malowniczości i bogactwa roślinnego. U góry śnieżyste pola, zawieszone na pochyłych urwiskach, u dołu oleandry, drzewa figowe i balsaminy, rosnące nad brzegami potoków. We Vitznau, podczas pierwszych dni wrześniowych, gdy zima już ubieliła śniegiem Burgen-Stock i Ennet-horn, winne grona zwieszają się jeszcze z krzewów. Tyle balsamicznej woni kwiatów, takie mnóstwo smacznych owoców, jakby to było w Sycylii. Na wyniosłościach skalnych rośnie leszczyna; nad nią modrzewie i jodły. W Katbad'zie; znaleźć można paprocie; stok góry poniżej pokryty trawnikami, wyżej olbrzymie obszary śniegu ciągną się aż do Kulm'u, zkąd taki czarowny widok na góry, jeziora i równiny. Tymczasem wszystkie te piękności, któremi człowiek się zachwyca, odkryte wcale niedawno. O Rigi wspomina najczęściej botanik, poszukujący roślin rzadkich i pięknych. Dosyć mu tylko krążyć u podnóża góry, koło brzegów jej połyskujących jezior. Pomija Scheideck i Kulm, wyniosłości nadto małe, aby zasługiwały na jego wspomnienie. Kilku pasterzy, szukając swych błądzących jałówek, zaszło bardzo wysoko, zbudowało chatę dla własnego schronienia, a pewien obywatel z wioski Arth, położonej nad brzegiem jeziora Zug, wystawił dla tych biednych samotników kaplicę Matki Boskiej Śnieżnej. Ta kaplica wsławiła Rigi, albowiem na wsze strony rozeszła się wieść o cudownych uleczeniach, które miały tu miejsce. Pielgrzymi z Altdorf u i Luzern'y, przychodzili szukać zdrowia. Taras o trzynastu stopniach, jak na Karmelu, prowadził z Unteresdachli do kaplicy Maryi. Pielgrzym padał na kolana i modlił się na każdym stopniu, oddychał górskiem powietrzem i czuł się zdrowszym. Później na stokach Rigi pobudowano klasztory, gospodę i kaplicę Św. Malchusa, ale wiele lat upłynęło, zanim dla podróżników zbudowano chatkę blizko wierzchołka. Dopiero w 1848 r. pewien człowiek odważył się wystawić tam gospodę. Była ona z początku wcale małą, sąsiedzi uważali właściciela za waryata. Tym czasem on w r. 1856 powiększył ją znacznie. W pięć lat potem lokomotywy dojeżdżały prawie do wrót kaplicy Matki Boskiej Śnieżnej.

— Zauważ pan — dodaje inżynier — jak pniemy się wyżej. Zaledwie doprowadzono kolej do wierzchołka Rigi, już robimy projekt przedłużenia jej przez płaszczyznę i opuszczenia po innym stoku aż do Goldau, z gałęzią wiodącą ku Arth. Przed pięciu laty można było z Luzern'y dostać się do Meyringen'u tylko na mułach, drożyną wiodącą przez Brünig. Dzisiaj tam ciągnie się piękny gościniec, rojący się od powozów, ozdobiony po obu stronach ładnemi domami, które znikają dopiero wtedy, gdy droga wstępuje w lasy najwyżej położone. Ale i ta droga dzisiaj nas nie zadawalnia. Chcemy prowadzić kolej żelazną wzdłuż przejścia Brünig i skierować jedną gałęź aż do tego ponurego jeziora, w którem utopił się Piłat wedle podania ludowego. Plan już zrobiony, w ciągu roku robotnicy zaczną pracować; wkrótce rydwan ognisty, przesunie się sycząc obok Briens i Unterseen'u, w biegu do Thun'u. Znasz pan Schynige-Platte u dołu Faul-hornu, zkąd taki piękny widok otwiera się na Lauterbrunnen i Grindewald. Ta miejscowość jest wyżej wzniesioną od szczytu Bigi. Między papierami mam plan nowej linii drogi żelaznej, dążącej aż do wierzchołka istudya przygotowawcze do gałęzi, wiodącej aż do Faul-horn'u! Za trzy lata linia ta zostanie otwartą.

— Mój Boże, mój Boże — rzecze z westchnieniem siostra Agnieszka, odsuwając się od inżyniera, jakby go uważała, za opętanego od diabła. Nurzamy swe nogi w pyle, myśląc, że wstępujemy do nieba! Przystałoby nam raczej paść na kolana i wyznać grzechy nasze!

— Myślicie tylko ciągle, siostro, o waszej pielgrzymce — rzekłem do niej.

— Nie myśl pan — rzekła spuszczając oczy, że nędzna pycha tego życia, odbiera nam rozum. Znajdzie się jeszcze kilka dusz, które nie chcą sprzedać swego prawa do miejsca w raju za miskę soczewicy. Za parę dni będziemy obchodzić nasze święto Różańca; przyjedź pan do kantonu Schwyz, a zobaczysz pielgrzymów i kaplicę Matki Boskiej.

— Niezadługo — odrzecze inżynier, pałający tak silnie miłością nauki, jak siostra Agnieszka miłością wiary, niezadługo przebijemy główne łańcuchy, osuszymy nasze małe jeziora. W trzech głównych punktach środkowych świdrujemy mury granitowe: przy Splügen'ie, górze Św. Gotharda i Lukmanier. Po dwunastu latach pociągi idące z Hamburga i Wiednia, pobiegną przez te góry do Rzymu. Tędy droga z Londynu do Brindisi, Kairu i Oceanu Indyjskiego. Linia prosta, przeprowadzona z Londynu do Bolonii, przechodzi przez oberżę na górze Św. Gotharda, a wiadomo, że linia prosta jest istotną drogą dla lokomotywy. Teraz już zmuszamy jeziora, aby ustępowały miejsca polom urodzajnym. Zanim Holendrzy osuszyli Harlem, myśmy osuszyli jeziora Linth i Giswyl, zdobyliśmy pięćset akrów gruntu na jeziorze Lungern. Przygotowano już projekt zniżenia zbyt wyniosłego poziomu górskich jezior łańcucha Jura, aby zapobiedz wylewom Aar'u i uczynić szerokie bagniska Seeland, zdolnemi do uprawy. Związek przeznaczył pięć milionów franków na wykonanie projektu. Ale zawiści miejscowe przeszkadzają uskutecznieniu tej pracy. Każdy kanton, każda gmina ma jakiś powód do oporu, ale pewnej ponurej nocy straszliwa powadź topiąc ich, przyprowadzi do rozumu, przez co zyskamy sto tysięcy akrów ornego gruntu. Można także o trzecią część zniżyć poziom Leman'u, można osuszyć takie jeziora jak: Sarnen, Sempach, Lowertz i Greifen.

— Dajesz się pan unosić zapałowi i mówisz o dziełach, którym zaledwie wieki podołają.

— Przepraszam — tylko lata. Co pan chcesz, dziś przecie można spotkać ludzi pamiętających czasy, w których jeszcze na tych górach nie było żadnej drogi przejezdnej. Dzisiaj nawet nie łatwo utrzymywać drogę idącą przez tunel Furk'i, wzniesioną wyżej jak przejścia Gemmi i Św. Gotharda. Koło chaty, w której obecnie jesteśmy, grube warstwy śniegu leżą jeszcze w końcu czerwca. Niekiedy nawet trwa to daleko dłużej; w tym roku naprzykład około połowy lipca, warstwa śniegu miała dwadzieścia stóp grubości. Budowle, z których co tydzień zrzucać można pokłady śniegowe, istnieją nieledwie od wczoraj. Niedawno jeszcze dążąc z Oberland'u ku dolinie Rodami, z Realp'u ku dolinie Reuss'u, nie spotkałeś pan po drodze ani jednego schronienia przed burzą. Blizko lodowca była tylko maleńka, nędzna chata; dzisiaj tam stoi porządny hotel, Nie było jeszcze domu zajezdnego przy lodowcu Tiefen, teraz mamy piękne drogi z Brieg'u do Coire'u, idące przez Purk'ę i Ober-Alp, koło których hotele na każdym kroku.

— Stawiasz pan wyżej inżenierów jak mnichów — rzekła siostra Agnieszka. — Zdaje mi się tym czasem, że święci przybyli na te góry pierwej, niż uczeni się na nie zapędzili.

— Macie racyę, moja siostro — odparł inżynier, Grothard był świętym, Karol Boromeusz także.

Dawni zakonnicy byli inżynierami, pionierami, przewodnikami i właścicielami zajazdów. Strzelcy. którzy się zapędzili na te góry, budowali lepianki dla przytułku, w rodzaju tych, jakie znajdują się jeszcze około Zermatt'u. Te chatki z belek albo kamieni, - nie mające gospodarza, są zwykłem schronieniem przed nagłą burzą, śnieżną zawieją, ale niczem więcej. Nie znajdziesz tam ani ognia, ani pożywienia, ani spoczynku, ani opieki. Przybywa tu potem zakonnik uciekający od świata, unikający samego siebie. Zapala ogień, przygotowuje łoże, znosi zapas chleba. Schronienie staje się gospodą, której właścicielem jest święty. Co potem? Posługacz kuchenny buduje dla zysku szopę przy murze gospody, sprowadza nieco lepszą żywność, przygotowuje wygodniejsze mieszkanie, zapraszając podróżnych, aby spróbowali potraw z jego kuchni, zakosztowali spoczynku na jego łóżkach. Gospoda staje się oberżą. Znajdujemy te rozmaite przemiany na szczycie Św. Gotharda, gdzie schronienie, gospoda i hotel, stoją prawie obok siebie. Niektóre gospody zamieniają się nagle na oberże. U spodu lodowca Tiefen znajduje się schronienie, w którem można znaleźć wygody dla konia i napić się dobrego wina z Veltner'u. Zamieszkał tu człowiek, który nie ma pretensyi do świętości i niedługo zapewne będzie częstował podróżnych obiadem i pościelą. O kilka mil dalej na dole, znajdziesz pan gospodę w Realp'ie, w której mieszka papa Hugo z gromadką ładnych córek. Nazywają dom ten gospodą, ale dobre wino i miłe służące czynią go milszym od najwygodniejszej oberży.

— Ten ojciec Hugo — mówi Berneńczyk, śmiejąc się, to nasz braciszek Tuck. Zniknęli wasi starzy kapucyni, ich rzemiosło przeszło w inne ręce. Psy także się przeżyły. (1)

Siostra opuszcza głowę i przebiera ziarna w różańcu.

Z początku trudno się wdzierać na góry, ale ludzie przyzwyczajają się powoli do trudów, a przy dobrych chęciach praca ta staje się daleko łatwiejszą, jak wydawała się dawniej. Gdy Balmat poraz pierwszy wstępował na Mont-Blanc, o mało co nie umarł z wysilenia. Każde stąpnienie zdawało mu się niezwykłem; niewidzialne niebezpieczeństwa ścinały dreszczem krew w jego żyłach. Gdy zeszedł na ciul i pokrwawiony padł z wycieńczenia na łóżko, lekarz postawił go na nogi jednem słowem. Chciał z nim razem we drzeć się na górę. Balmat podniósł się natychmiast, wdział buty i ze swobodną, myślą zajrzał w oczy niebezpieczeństwu. W następnym roku odbył te drogę Saussure w towarzystwie ludności całej wioski. Później wstępowało na górę mnóstwo ludzi, którzy napełniali tłumnie dolinę aż do wąwozu Balme. Montanvert. Flegert i Morze Lodowe stały się sławnemi. Postawiono szopy, uorganizowano oddział przewodników, aby nieśli usługi turystom. Niedaleko Montanvert'u, niejaki szkot nazwiskiem Blair, wybudował chatkę, z której Goethe podziwiał Morze Lodowe, Nietylko Chamounix ale i Sallanches, Servaz, i Argentiere uczuły impuls nowego życia. Szkoły, kościoły, hotele, powstawały ze wszystkich stron, Każdy wąwóz, każdy lodowiec, ma osobną oberżę. Otoczono baryerami Tete Noire, otworzono hotel wodospadu, rzucono most przez wąwóz Trient. Prowadzą nowe drogi dla ułatwienia wstępu na Mont-Blanc, urządzają nowe zejście od strony włoskiej. Młode panienki wstępują na sam wierzchołek; Jestto dzisiaj igraszką, wesołą zabawką mody. Przed ośmnastu laty sprowadzono deski dla budowli aż do Grand Mulets. Podnoszono ten fakt niemal do znaczenia cudu; dzisiaj mnóstwo domów kamiennych stoi przy wszystkich drogach, jeden na Aiguille du Gouter, dwa na Grands-Mulets. Oberże znajdują się przy Pavillon, la Balme, w Chapin, Mottet, lepianki przy Ferret, Forelaz i Allee-Blanche.

— To walka życia — zawołał inżynier z Bernu; ludzie zwyciężali tutaj i zwyciężać będą do końca. Niezadługo staną oberże w Grands-Mulets, a po stu latach zbudujemy może miasto na szczycie Mont-Blanc.

ROZDZIAŁ IV.

WALKA ŻYCIA.

Walka życia tutaj przypłaca się czasem śmiercią. Człowiek wdziera się tak wysoko, że wściekła zemsta przyrody jest zawsze gotową zwalić na jego głowę: urwisty odłam skały, grad kamieni, brył lodowych i nawałę śniegu. Wyżej nieco, nad temi dzikiemi demonami ziemi, duchy powietrza srożą się jeszcze straszliwsze: piorun Burzący domy, wicher wyrywający drzewa z korzeniem, potoki ulewnego deszczu, które zatapiają grunta uprawne..

Człowiek powinien czuwać nad tymi posłannikami nieszczęścia: lawiną, błyskawicą i powodzią. Powinien umieć stawić śmiałe czoło każdemu niebezpieczeństwu, skoro tylko się ono ukaże, czy to wśród jasności dziennej, czy też osłonione ponuremi ciemnościami nocy.

— Gdyśmy wydarli naturze kawał ziemi — rzecze inżynier — ogradzamy go starannie, aby pilnie uchronić łup drogocenny, chociażby nawet zwyciężona ciskała nam na głowy lawiny.

— Czyż nauka podaje sposoby skutecznej walki z lawinami?

— Tak jest — prawie zawsze. Na nieszczęście mieszkańcy tych gór tacy zaślepieni! Żadna lawina nie powinna nigdy pochłonąć ani wioski, ani zasypać pola. Jeżeli podobne zdarzenia przytrafiają się kiedy, są one skutkiem naszych błędów. Ludzie, którzy nie wierzą w naukę, ale wierząw świętych, nie raczą nawet pomyśleć o własnej obronie w obec straszliwego niebezpieczeństwa. . Powierzają świętym czuwanie nad swym losem, tymczasem zima przytłacza ich śnieżnym całunem.

— Pozbawiają się obrony, nierozsądnie ścinając jodły.

— Człowiek, który łamie swe cepy, aby z nich miał ogień na kominie, jest jeszcze mędrcem w porównaniu z takimi ludźmi, jak mieszkańcy w Selva, Cumiasca i innych celtyckich wioskach alpejskich. Ci wieśniacy palą, rzec można, podpory własnych domów. Wycinając lasy jodłowe, sami zdają się błagać, aby lawiny ich druzgotały. Pomyśl pan tylko, że wieś Selva trzy razy z własnej winy została przywaloną śniegiem.

Ta włoska wieś, o czem świadczy jej nazwa, leży na połowie drogi z Oberalp'u do Sedrun'u, na wyższej płaszczyznie Renu. Składa się ona % gromadki trzydziestu domów, ma białą kapliczkę, ukrytą w zakącie skalnego urwiska. W około trawa puszcza swe listki między kamykami; wzdłuż strumyka ciągnie się pastwisko wązkim srnugiem, znacznie dalej u góry zielenieje rząd jodeł. Po nad wioską wznosi się Milez-alp na tysiąc stóp w powietrze. Milez łączy się z Crispaltem, olbrzymim śnieżnym obszarem, z którego potokami staczają się kłęby suchego, ziarnistego śniegu. Domy w tych wioskach, zbudowane z belek silnie spojonych, oprócz tego każdą stronę dachu przytrzymuje odłam skały.

Mieszkańcy w Selv'ie, odznaczają się rzeźkością i weselem. Są to wieśniacy typu włoskiego, z ciemną cerą, czarnemi włosami, ogorzałemi rękoma. Nie czytają wcale książek, nie widzą żadnego dziennika, nie trudnią się żadnem rzemiosłem. Karmią tylko krowy, wyrabiają sery, śpiewają wiejskie piosenki, tańcują w święta i uroczystości. Można znaleźć w Selv'ie szkoły i książki, jak w każdej innej gminie, ale one są tam przedmiotami egzotycznemi. Szkoły biedne, książki ograniczają się na żywotach świętych. Tylko pater ma brewiarz do modlitwy, a jaki taki patryota, mieszkający w chatce nieco okazalszej, prenumeruje egzemplarz dziennika, wydawanego przez profesora Condrau p. t.: "Gazetta Romonscha". Dziennik ten wychodzący w sąsiedniem mieście Disentis, jest drogim dla patryotów celtyckich, gdyż redaktor położył sobi. za główne zadanie dowodzić, że Szwajcar teutoński jest rodzajem "kindlifresser'a", (2) pożerają, cego dzieci swych celtyckich współziomków. Żadna inna książka, żaden inny dziennik nie mięsza, w Selv'ie spokoju życia. Tutejsi południowcy nic dręczą się wcale jego troskami. Lubią tyłku jeść, pić, zalecać się i żenić. Kochają żony i dzieci, słuchają mile księdza, upewniającego, iż Bóg czuwa nad nimi i zasypiają nareszcie snem wiecznym obok swych przodków. Nie opuszczają żadnego nabożeństwa. Ich sposób życia przypomina świat zaginiony. Mówią wiejskiem narzeczem łaciny, którą, można było słyszeć w Kampanii jeszcze za panowania Augusta. Domy ich czysto wiejskie, ulice brudne i plugawe, jak wszędzie na południu. Mężczyźni i kobiety z ogorzałem czołem, iskrzącein się okiem, z kolczykami w uszach, wywołują wspomnienie starożytnej italskiej siedziby, którą opuścili dla osiedlenia się w górach, gdy jeszcze byli panami całego świata. Mieszkańcy w Selv'ie, odznaczają się tkliwą i stałą miłością dla swej doliny. Smugi trawników u nich rzadkie, pstrągów mało, kłosy zboża nikłe. Dolina jest nadto wązką, aby mogła mieć wiele trawników, potok nadto bystrym, aby się w nim wiele pstrągów utrzymać mogło, grunt nadto wilgotny i wzniesiony, aby mógł rodzić wiele zboża.

Chociaż bowiem Selva może się wydać bardzo nisko położoną, gdy na nią. spojrzymy z Ober-alp'u, w istocie jednak jest ona wyżej wzniesioną od szczytu Ben-Newis'u postawionego na Snowdon'ie. Mimo to jednak ci wieśniacy Celtowie, dzięki swej starodawnej zdolności do rolnictwa, potrafią wyprodukować trochę kłosów złocistych na niewdzięcznej ziemi.

Wybierają w tym celu szmat gruntu zwrócony ku południowi; gromada dzieci usuwa kamienie, otaczają go potem ogrodzeniem z chrustu i belek. Gdy już ziarna rzucili w ziemię, wznoszą pewien rodzaj grobli kamiennej dla zabezpieczenia od powodzi, od mułu i kamieni przez nią naniesionych.Łodyga nie wyrasta nigdy zbyt wysoko, kłosy nie są nigdy pełne. Gdy chłodne powietrze czuć się daje, w południe zrzynają zboże i przywiązują do ramek drewnianych aby wyschło. Poczem bardzo prędko dojrzewa.

Ci wieśniacy, synowie starożytnego krzepkiego plemienia, popedliwi i gwałtowni ale zarazem ociężali jak wszyscy Celtowie, mogliby cieszyć się istotnem szczęściem na swej wyniosłej grzędzie, gdyby nad ich głowami nie groziły: Milez-alp i Crispalt obciążone polami śniegu i obszarami lodu. Żyją u stóp tych gór lodowych tak samo jak ich pobratymcy w okolicach Neapolu u stóp ognitego ostrokregu. Znaczniejsze spadnięcie śniegu stanowi o ich losie. Niech tylko wierzchni grzbiet góry nadto się obciąży, zaraz obsuwają się dolne warstwy, górne zajmują opróżnione miejsce, massą olbrzymia obrywa się i wielki całun śmiertelny przywala domy, kapliczkę, pola i trzody.

— "Dla czego nie opuszczacie wioski?" spytasz pan wieśniaka, który trzy razy z rzędu widział zburzenie swej chatki.

— "Niemożemy tego miejsca opuszczać" odrzeknie, "to nasz zakątek, ziemia do nas należy. Gdzież indziej moglibyśmy się osiedlić?"

— "Świat wielki — dolina Renu długa. I tam są pastwiska. "

— "Tak — ale to nie Selva. Tu żyjemy spokojnie. Zachowujemy nasze prawa i zwyczaje, mówimy językiem macierzystym, niepotrzebujemy się żadnych zmian obawiać. Pójdziemy do Trons — to spotkamy Niemców, pójdziemy do Hanz spotkamy heretyków. Zostaniemy w Selwa, dopóki Selva przy nas zostanie. "

— "Myśleliście jednak kilka razy o zmianie siedliska?"

— "Raz tylko i to nie wszyscy. Byłem wtedy młody. Mój chłopiec, który oto tam pasie stad" jeszcze wtedy był w kolebce. Starcy, co sięgali pamięcią daleko dawniej, utrzymywali, że to była najstraszniejszą lawina, jaką kiedykolwiek widziano w Selv'ie. Podruzgotała wszystkie chaty, zasypała śniegiem kościołek, strąciła do Renu wszystkie prawie nasze kozy i krowy. Nikt nie zginął, gdyż na czasie dostrzeżono grożące niebezpieczeństwo, ale całe nasze mienie uległ zniszczeniu. Zdobywszy się nareszcie na odwagę do powrotu, na miejscu wioski ujrzeliśmy pole śniegu. Kopano na oślep w tym nasypie, gdyż nikt nie wiedział gdzie się znajduje jego chata. Wszystkie odrębności zniknęły w tym wspólnym grobie. Nakoniec znaleziono kościołek, przeprowadziliśmy przejścia na prawo i na lewo. Była to straszliwa praca, gdyśmy bowiem przekopywali te drogi, obrywał się śnieg po bokach i zasypywał pracujących. Pomimo wysileń nie dokonaliśmy wszystkiego. Wiosną podczas dnia śnieg topniał z wierzchu a zamarzał w nocy. Powierzchnia zmieniła się w pokrowiec lodowy. Nasza wioska była lodowcem. Resztki naszych domów ocalałe od zniszczenia i zdruzgotania zbutwiały pod wpływem wilgoci. Gdy nareszcie mogliśmy obliczyć straty, kilka niespokojnych umysłów powzięło myśl opuszczenia Selv'y, wyszukania innej ojczyzny, zmiany naszych pól na pastwiska. Posłali potem do Coire'u i Bern'u prosząc aby im pozwolono opuścić te miejsca. Raz przecie, przypadkiem Berneńczycy dobrze się znaleźli i odpowiedzieli, że powinniśmy zostać w Selv'ie. Młodzież z zapałem ten rozkaz przyjęła."

— "Więc odbudowaliście wasze domy?"

— "Tak, z gruba, jak pan widzisz; lepiej nam nie potrzeba. Wiatr przedziera się przez szczeliny i szpary, ale co pan chcesz, wieśniacy nie mogą mieszkać w pałacach. Odbudowaliśmy kościołek.

Zasadziliśmy na górze las jodłowy modląc się do Matki Boskiej i wszystkich Świętych. Od tego czasu oszczędzały nas nieszczęścia."

Opowiadanie jego prawdziwe, z wyjątkiem tylko przyczyny, która niepozwalała im opuścić siedziby i sposobu zasadzenia jodeł na Milez-alp'ie. Skoro tylko wieść o lawinie doszła do Bernu, wysłano inżyniera, aby obejrzał ruiny i zdał raport o przyczynach wypadku. Były one nadto widoczne: wieśniacy tu i owdzie pościnali jodły, las więc był nadto słabym, aby mógł utrzymać ciężar śniegu. Rada związkova nie położyła swego veto w obec zamiaru przesiedlenia się, gdyż nie miała tego prawa, ale mieszkańcy Selv'y równie jak inne gminy w Alpach celtyckich, żądali wsparcia. Rada związkowa nie mogła zadosyć uczynić ich pożądliwości. Sprowadziwszy zniszczenie na swą ziemię, chcieli aby Rząd zamienił ich straty na zyski. Dla przesiedlenia się żądali pewnej summy, wcale okrągłej. Gmina oświadczyła, że jest nadto biedną, aby mogła się wyprowadzić własnym kosztem z dawnej siedziby, kanton oświadczył, że jest nadto biedirym, aby mógł wspierać gminę. Inżynier wysłany z Bern'u dla zbadania sprawy, projektował, aby rada związkowa wsparła ich pewną summą. Mieszkańcy Selv'y nie chcieli przyjąć tak szczupłego daru, odbudowali domy nieco słabsze, jak dawniej, następnie Rada Związkowa poleciła zasadzić nowy las na Milez-Alp'ie. Od tej chwili klęski oszczędzały wioskę, której mieszkańcy są najmocniej przekonanymi, że to bezpieczeństwo winni opiece świętych.

Pod nami, na dolinie Rodami, przy drodze z Oberwald'u do Ulrichen znajduje się wioska Obergestelen, która więcej jeszcze ucierpiała jak Selva, gdyż bardzo często niszczyły ją lawiny, nawałnice deszczowe i pioruny. Przed dwoma ' dniami jeden wieśniak pokazywał mi grób w którym pogrzebano 84 osób, mężczyzn i kobiet, zabitych przez jedną lawinę. Przed trzema laty cała wieś zgorzała. Było to w czasie gorącego popołudnia we wrześniu; mężczyźni znajdowali się na górach ze stadami. Tylko kilkoro kobiet i dzieci zostało w domu. Mgła, ziejąca żarem opadła na wioskę, nagle strzelił z niej do góry obłok dymu.. Pasterze natychmiast z gór przybiegli, ale wiatr gorący buchnął silnie i pędził płomienie na ulice. Po dwóch godzinach wszystko się skończyło. Z sześćdziesięciu ośmiu domów i stu dwunastu szop trzy tylko ocalały. Kościół zniszczony, rozsypał się w gruzy, z domów wioskowych został się tylko popiół, ulice i ogrody zamieniły się na pustynię. Zostało tylko jedno drzewo.

Część mieszkańców szalonych z rozpaczy, błądziła tu i owdzie. Jedna gromada udała się do Ulrichen, druga do Oberwald'u, trzecia szukała schronienia w Rekingen czwarta w Goschinen i Munster. Inni nareszcie nie chcieli opuścić zwalisk swego domostwa. Dwóch takich biedaków, znękanych boleścią, usiadłszy na zwaliskach, umarło.

Tymczasem odbudowano Obergestelen, ale daleko mocniej jak wprzódy, nie tak jak Selv'ę. Uczony inżynier, zwiedzając miejsce klęski, uznał na podstawash naukowych, że jedynym sposobem zachowania tej wioski od niebezpieczeństwa, jest odbudowanie jej z kamienia. Obergestelen posiadając dzisiaj domy tylko kamienne, nie ma potrzeby lękać się ognia."

— "Teutonowie" dodaje innzynier, "są mieszkańcami Obergestelen'u, Romańczycy Serv'y." Uśmiechnął się tylko po tych słowach, jakby niepotrzebował nic więcej dodać, gdyż one całą rzecz wyjaśniają.

— "Ave Maria" rzekła z westchnieniem zakonnica.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

JEZUICI.

"Nie mogą przecież zabronić nam mówić" odewał się do nas Jezuita, z wybladłem lecz słodkiem obliczem, które pałało wewnętrznym ogniem. Chodziliśmy wtedy po ulicach Freiburg'a, gdzie zwołano wszystkie siły katolicyzmu.

Chociaż prawo zabrania osiedlać się we wszystkich okolicach związku zakonowi jezuitów z kolegiami i kościołami, jednak członkowie tego zgromadzenia pojedynczo mają wolny przystęp, jak wszyscy inni cudzoziemcy, chociażby nawet Turcy i Żydzi. W obecnych czasach, tak krytycznych dla kościoła, roją się oni w Bazylei i Lugano. Czuwają nad staro-katolikami, walczą z dziennikami radykalnemi, obiegają kantony, namawiając do oporu przeciwko wprowadzeniu małżeństwa cywilnego, walczą za władzę świecką papieża, będąc sługami władzy duchownej, żądają zmian Ustawy Zasadniczej, starając się wzbudzić współczucie ogółu dla prześladowanego i nieomylnego papieża.

— "Ci ludzie" dalej mówi pater "zawładnąć mogą naszem mieniem, mogą nam wydrzeć prawo nauczania, mogą zamienić nasze klasztory na fabryki i koszary, mogą nas wygnać z ojczyzny. Oni dzisiaj górą! Cóż z tego? Pomimo całej swej władzy nie mogą zabronić, abyśmy się jednoczyli dla błagania świętych o opiekę."

— "Ależ w liczbie przeciwników waszych znajdują sie liczni katolicy?"

— "Nie ma ani jednego. To nie chrześcijanie. Co mówię? Oni złorzeczą tej świętej nazwie tak samo, jak szatani jej w głębi piekła złorzeczą. Przed pięcioma laty wykreślili wyraz "chrześcijanin" z dwóch artykułów Ustawy Zasadniczej. Zostawili go tylko w jednym, ale dzisiaj i z tego chcieliby usunąć. Gdyby tylko mogli spalić kościoły i pościnać księży — nie wahaliby się ani chwili. Przyjdzie kolej taka na wszystkie religie, ale największych cierpień doświadcza kościół zbudowany na żyjącej opoce."

Pretekstem do tego zgromadzenia kościelnego jest obchód rocznicy założenia Stowarzyszenia "Pio-Nono," ale prawdziwym jej celem zwrócenie opinii ogółu na Ustawę Zasadniczą. Stowarzyszenie "Pio-Nono" jest związkiem dusz pobożnych, który ma na celu zbierać składki na dary dla papieża, rozszerzać pamflety po wioskach i walczyć z prasą liberalną. Teodor von Scherrer jest prezesem tego Stowarzyszenia. Jezuici, którzy zwołali to zgromadzenie, mają jednak inne cele na widoku.

Jezuici lubią Freiburg, najprzód dla tego że był siedliskiem ich potęgi, a następnie dla tego, że jest jedynem miastem, w którem istnieje ludność przepełniona duchem wojen krzyżowych. Do Luzern'u, tej drugiej stolicy jezuityzmu, wtargnął już żywioł cudzoziemski. Miasto owo już nauczyło więcej się troszczyć o pieniądze, mosty, banki, ogrody publiczne jak o zakon dawniejszy i o kościół, któremu on służył. Krzyże znikły z jego ulic. Gwizdanie lokomotywy mięsza się z dźwiękiem dzwonów zwołujących do kościoła. Żaden żebrak nie przychodzi już do wrót klasztornych po lichą strawę. Nie wielu zdejmuje czapkę przed księdzem lub zakonnicą. Za księdzem, niosącym wiatyk, nie spieszą już tłumy kobiet ze spuszczonemi oczyma, z wargami drżącemi pokorną modlitwą. Wprawdzie na ratuszu rezyduje jeszcze rada katolicka, ale nie jest tak posłuszną jezuitom jakby tego pragnęli. Luzem stało się nadto bogatem, aby być miastem poddańczem. Pozbyło się łaski ubóstwa. Jego aleje z kasztanami, jego przystanie dla statków parowych i jego nowe hotele są dowodami świadczącemi przeciwko naukom imwej ewangelii, które jezuici z Rzymu przynoszą. Nauki te zresztą coraz częściej spotykają na swej drodze nieposłuszeństwo. Oto przykład: Eugeniusz, biskup Bazylejski, rozkazał Herzog'owi profesorowi Seminaryum w Luzern'ie ogłosić nieomylność papieża. Luzem należy do dyecezyi Eugeniusza, więc Herzog jest mu podległym pod względem hierarchicznym. Herr Segesser, chociaż katolik, zdaje raport Radzie Związkowej, żądając aby zabroniono wtrącać się prałatowi katolickiemu do obowiązków katolickiego księdza. We Freiburgu nie przytrafia się nic podobnego. Od chwili osiedlenia się przed trzema wiekami jezuitów w tem mieście, należy ono do tego zakonu. Freiburg dał im schronienie i obronę wtedy, gdy cały świat ich prześladował. Miasto owo było ostatniem, gdy przychodziło wygnać jezuitów, pierwszem gdy ich przywoływano.

Dzisiaj, gdy są na nowo wygnani, gdy prawo zabrania im osiedlać się w Szwajcaryi jako regularnemu zakonowi — Freiburg uważa ich jeszcze za męczenników. Klasztor ich został nietykalny, znajdując się na tak wysokiem stanowisku. Co za szczęście byłoby dla miasta, gdyby mogło na nowo ich przywołać i na nowo udzielić siedlisko! Ale cóż — grozi za to wojna domowa. Na to nie stanie Freiburgowi odwagi. Słucha ich tylko pilnie, głosuje za nimi, pali na cześć ich illuminacye i ognie bengalskie z prawdziwym entuzyazmem. Etienne Marilley, biskup Lausann'y, w której dyecezyi Freiburg się znajduje, jest człowiekiem przezornym, spokojnym, pełnym siły i humoru. Umie rządzić dyecezyą, utrzymać porządek w swej trzodzie. Można powiedzieć, że biskup ten rządzi Freiburgiem, gdyż nikt bez jego zgody nie może zostać merem ani członkiem rady. Rząd miasta, jest tedy ultramontańskini. Wszyscy urzędnicy kantonu są członkami Stowarzyszenia "Pio-Nono." Księża są przewodnikami szkół publicznych.

Zakon żeński urszulinek, spokrewniony z jezuitami, zostający pod kierunkiem ojca jezuity — rezyduje w mieście mimo zakazu Ustawy Zasadniczej. Żaden cudzoziemiec nie zamieszka we Freiburg'u. Podróżni, przejechawszy przez most, nasłuchawszy się głosu organów, zwiedziwszy nareszcie ratusz i klasztor jezuitów, spiesznie od, jeżdżają do Bern'u. Nie zabawią tam dłużej nad noc jedną. Tylko jeden, dobry hotel zaspokaja wszystkie ich potrzeby. Miasto nie stara się o dobre drogi, nie zakłada ulic, wysadzanych drzewami dla przynęty cudzoziemców, a nawet w wielu swych dzielnicach przedstawia widok starożytny i feodalny, jaki miało za owych czasów, gdy Ludwik Sabaudzki owładnął ratuszem, schwycił trzynastu patryotów niemieckich i kazał ściąć ich na placu Ś-go Jerzego. Około dwóch tysięcy deputowanych odpowiedziało na wezwanie jezuitów. Nie mogąc za broń pochwycić, zadowalniają się oni dobremi obiadami i słuchaniem kazań. Me kryją się wcale z tem, co czuja i myślą, gdyż Szwajcarowie niemnieją milczeć, gdy serca ich kipią. Chcą walki. Kanclerz kantonu Solothurn woła: "Nadszedł już czas ogłosić krucyaty!" Zatrzymuje się chwilę, czując, że to słowo w jego ustach jest zapowiedzią wojny domowej i dodaje, mówiąc zwolna: "nie krucyaty oręża, gdyż oręż nam nie przystoi, ale krucyaty krzyża."

Taka krucyata już się zaczęła. Pewien kapucyn, ojciec Hilary gra rolę nowego Piotra Pustelnika. Ten szalony asceta, wysoki, fanatyczny porywa wszystkich za sobą, obudza powszechną uwagę. Napadając na postęp nowożytny i partyę staro-katolicką, woła donośnie: "Najprzód swoboda, potem liberalizm — nakoniec swawola. Bywa liberalizm pogański, bywa heretycki, bywa nakoniec i katolicki. Ostatni najgorszy ze wszystkich. Ojciec Święty uznał go niebezpiecznym dla dusz ludzkich. Cóż on wyraża? Luter jest ojcem liberalizmu nowożytnego, ale także i ojcem bezbożności nowożytnej. Guizot, jeden z jego uczniów był do tyla szalonym, że śmiał twierdzić, jakoby kościoł powinien zwracać sie tylko do uczucia i przekonania, nie używając nigdy siły. Ale ja wam powiadam, że państwo — to ojciec, a każdy ojciec wie o tem, że rózga jest potrzebną. Te liberały mówią nam o dobroci i przekonywaniu, ale Pismo Święte naucza, że nietrzeba oszczędzać niczego. Świętego Franciszka oćwiczono okrutnie za pierwszy występek, ale ten pierwszy był zarazem i ostatnim. Państwo powinno rządzić nie argumentami — ale chłostą. Proszę was, bądźcie zawsze silnie przywiązani do kościoła — poznaliście prawdę, a prawda da wam swobodę."

Wielu mowców odmalowało ten obraz kościoła, wojującego na obiedzie danym na cześć biskupów szwajcarskich w gospodzie kupieckiej, niedaleko kościoła Ś-go Mikołaja.

Etienne Marilley odpowiadając na toast wzniesiony na cześć "Prałatów Szwajcarskich" odzywa się temi słowy:

"Nikt zapewne goręcej od waszych biskupów nie pragnie na waszem czele prowadzić walkę, która się zbliża obecnie. Chociażby nawet przyszło rzucić się do szturmu i przypłacić życiem obronę prawdy i sprawiedliwości, — biskup wasz pierwszy przykład pokaże." Jednomyślne krzyki zapału wznoszą, się na cześć tego wypowiedzenia wojny. Marilley zatrzymuje się, jakby nagle spostrzegł, że to chełpienie się gotowością do śmierci jest trochę śmiesznem w gospodzie. Obraca się tedy do swego wielebnego brata Graspara Merraillod'a i dodaje: "Niech on mówi dalej, wiecie dobrze jak jest wymownym, ma wprawniejszy język odemnie."

Mermillod przemawia tonem wojowniczym: "Wasi biskupi nie popierają półśrodkami sprawy, którą wzięli na swe barki. Możecie liczyć na ich czynność i odwagę w walce z nieprzyjaciołmi. Pomnijcie, kto nam przewodniczy w tej godzinie boju. Ojciec Święty jest naszym wodzem. W bitwie jednak każdy winien spełniać swą powinność. Prości żołnierze zyskają takąż chwałę jak i dowódzcy. Freiburg dawał zawsze dowody miłości ku prawdzie i dzisiaj idzie do boju w pierwszym szeregu. Natchnięty jego duchem Luzern przyłączy się do naszych zastępów a w krótce cala katolicku Szwajcarya zgromadzi się koło sztandaru kościoła!"

Opat Wicky powstaje, wznosząc toast: "Za wojnę, za świętą wojnę!" Z rozpaloną purpurową twarzą woła głosem silnym i zapalczywym:

"Pan nasz powiedział że na świat wojnę przyniosł. Święty Paweł szczycił sie, że walczył za dobrą sprawę. Obojętność na nic się nie przyda. Jeśli którykolwiek członek mej trzody zapomni przy głosowaniu o swych obowiązkach, odmówię mu odpuszczenia grzechów. Nie — nie ma już co mówić o pokoju. Wznoszę toast "Na wojnę, na świętą wojnę!"

W innem miejscu, które bardziej przystawało kapłanowi jak gospoda, niby grzmiąca trąba wołał Mermillod w tym samym duchu.

"Kiedy nas już nie będzie na świecie" rzekł z tak gorącym wybuchem wymowy, że zdawał się sąsiadowi grozić spaleniem — "bezstronna historya na tle naszych czasów odmaluje cztery postacie, cztery osoby piękne kształtem i światłem, które na nie pada, wśrod ponurych cieniów przeszłości: Kayzera, opartego na armacie w Wersalu, cesarza, oddającego swą szpadę w Sedanie, króla-żołnierza, co pokręcając wąsy, wkracza do Rzymu — a po nad niemi spokojną i majestatyczną postać Piusa IX, który błogosławiąc ich wyciągniętemi rękoma, oddaje swemu następcy Piusowi X, państwo kościoła odnowione i pomyślne."

Wieczorem miasto zapaliło illuminacyę. Most, plac Ś-go Jerzego, ulice i tarasy roiły się tłumami księży, którzy nie obiadowali w gospodzie kupieckiej. Na Schönberg'u gorzał krzyż świetlany z lamp kolorowych. Kaplica Loretańska była wielką girlandą, gwiaździstą, świecącą we środku imieniem Piusa IX, wypisanem ognistemi głoski. W Diesbach puszczano fajerwerki i palono ognie ciństwa. Nie znają swej wartości. Po sześciu miesiącach kampanii byliby zdolni zrobić co tylko zechcą."

— "Tak jest — odpowiada z ironią profesor szwajcarski — byliby zdolni do ocalenia kraju. Posiadają oni inne jeszcze zalety; złożywszy karabin umieją zapracować na chleb powszedni. Rozumie się, że nie osiągnęli doskonałości, że wielu rzeczy zapewne nigdy się nie nauczą. Niemóglbyś pan ich nauczyć zapomnienia swych praw obywatelskich, ubóstwiania dowódzców, przenoszenia pułkownika nad ojczyznę. W tych dwudziestu tysiącach ludzi nie wyszukasz pan ani jednego zarodka na. Cezara, ale za to znajdziesz sto zarodków na Wilhelma Tella."

KONIEC

(1) Mowa tu o znanych psach alpejskich, które ratowały podróżnych.

(2) Dzieciożercy.

(3) Autor pisał to w r. 1871

(4) Bakałarz (bachelier), najniższy stopień naukowy w uniwersytetach francuzkich odpowiadający u nas patentowi niższego nauczyciela.