Karol Miarka

SZWEDZI W LĘDZINACH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

WSTĘP DO POWIEŚCI.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI. 

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI. 

XVII.

XVIII. 

XIX.

XX.

XXIII.

SZWEDZI W LĘDZINACH

powieść górnoszlązka z 30-letniej wojny

Miarka Karol

PRZEDMOWA.

CO ZA KORZYŚĆ PRZYNOSI NAM CZYTANIE POWIEŚCI HISTORYCZNYCH, I CO MNIE DO ICH PISANIA POBUDZIŁO?

Co wam kochani czytelnicy dziś opowiadam, to już od więcej jak dwadzieścia lat tkwi w pamięci i zajmuje serce moje.

Nie myślałem jednak dawniej o tem, aby powieści moje oddać do druku, i być może żeby zemną, były poszły do grobu, gdyby nie różne powodowały mnie przyczyny do dalszych zbierań powieści na ojczystej niwie Górno-szlązkiej.

Pierwszą przyczyną jest to smutne doświadczenie, nad czem osobliwie nasze duchowieństwo ubolewa, iż oprócz modlitewnych, zgoła żadnych nie macie pożytecznych książek, w których byście w niedziele i święta zbawienną znaleść mogli zabawę.

Czytanie historyi oprócz zabawy przynosi wielką korzyść. Nie tylko, że się pouczamy i dowiemy, jak to dawniej bywało i że ojczyznę naszą tem mocniej pokochamy, gdy nam się jej świetna przeszłość niby na oczy stawia, ale i serce nasze niewątpliwie uszlachetniamy, bo nas wspaniałe czyny przodków pobudzają do naśladowania, tak jak z błędów praojców uczymy się unikać wykroczeń i tem .mocniej trzymać się cnoty.

Druga pobudka do wydania powieści jest to miłe przyjęcie, jakie dotychczasowe pracy moje "Górka Klemensowa," "Husyci w Górym-Szlązku" i t. d. u was kochanych ziomków znalazły. Zachęcają mnie do dalszych prac zacni mężowie, Przewielebny urząd biskupi a także "Wrocławska gazeta kościelna, zaszczycili mnie łaskawemi, choć jak sam uznaję niezasłużonemi, bo nader wielkiemi pochwałami i dla tego nie przestanę pracować, aby sobie na jaką zarobić zasługę około uszlachetnienia serc górno-szlązkich.

Trzecia a szczególniejsza pobudka do napisania niniejszej powieści jestto przywiązanie do Lędzin, gdzie w młodości miłe przepędziłem chwile. Dowiedziawszy się kochani Łędzinianie, że się gorliwie staracie o odnowienie i przyozdobienie sławnego kościoła św. Klemensa, chciałem się też przyczynić do pobożnego dzieła, i napisałem niniejszą powieść, ofiarując pewną, część grosza, który przez wydanie powieści oszczędzę na kościółek św. Klemensa, jak też i was chcę. takirq, zachęcić sposobem do większej miłości ku sławnemu domu Bożemu.

W dzień patrona mojego, świętego Karola Boromeusza.

Autor.

WSTĘP DO POWIEŚCI.

ZKĄD MAM POWIEŚĆ?

Byłem jeszcze młodym, gdy ostatni raz odwiedziłem Lędziny. Po serdecznem z przyjaciółmi pożegnaniu obróciłem się ku górce św. Klemensa, blisko Lędzin położonej, aby oko moje jeszcze raz czarującym nasycić widokiem, który się wędrownemu z szczytu górki pokazuje.

Celem podróży mojej był Kraków a więc z osobliwą" ciekawością! poglądałem ku wschodowi, daleko w polskie okolice, z kąd malownicze krajobrazy z białemi kościołami i powabnie rozrzuconemi wioskami mile mnie witały.

Oj miłoć tu człowiekowi na tej górce, której szczyt zdobi kościółek murowany św. Klemensa! Oko mile spoczywa na rozległym widokręgu a serce z rozczuleniem marzy o przeszłości drogiej ojczyzny naszej!— Tu na górce, już w pogaństwie Sławnej, przodkowie nasi kłaniali się bożkom i ofiary im przynosili. Tu Klemens kapłan chrześciański pierwsze ziarnko zasiał wiary św. w Górnym-Szlązku, bożki za pomocą, niebios, z ołtarzy ztrącił a za lud, w chrzcie św. oczyszczony, pierwszą ofiarę, najświętszą, odprawił.

Myśli moje bujały w przeszłości, zapomniałem na chwilę o podróży i o wszystkiem, nie chciało mi się odejść z miejsca św. Ale stary Wojak, który mój niósł tłumaczek przerwał miłe marzenia, upominając mnie, że jeszcze daleką mamy przed sobą podróż.

Upadłem u drzwi kościoła, aby na podróż opieki uprosić Najwyższego a potem spiesznym ku Gołowcu zstępowałem krokiem.

Słońce sierpniowe paliło nadzwyczajnie gorąco, dla tego wdzięcznie przywitaliśmy cień gaju zielonego i aby nieco ochłonąć, rzuciłem się na trawę chłodzącą.

Stary Wojak, chociaż mu pot zalewał oczy i nie mniej odemnie potrzebował odpoczynku, jednak się jakoś wąchał usiąść przy mnie na starej grobli a nawet bojaźliwie na wszystkie oglądał się strony.

Gdy zadziwienie moje wynurzyłem, odpowiedział nieśmiało: "Wieczornym czasem lub w nocy pewniebyśmy tu spokojnie nie odpoczywali."

"A to dla czego?" zapytałem się ciekawie.

Stary Wojak pokiwał głową i tak się tłomamaczył: "Mój paniczu, nie jestem tchórzem, bo oczy moje w francuzkiej wojnie nie raz śmierci zajrzały do paszczeki, ale na miejscu, gdzie spoczywamy, niegdyś straszne działy się rzeczy a nie jeden raz widzieli tu ludzie białego młynarza, który za mimo przechodzącemi ciskał kamieniami. Oto na tej grobli stał niegdyś młyn bogaty, który Szwedzi podczas trzydziestoletniej wojny spalili i młynarza zabili. Nie znalazł młynarz pokoju po śmierci i nocną porą, ludzi straszy. Teraźniejszy świat nie wierzy w strachy, ale dziadek mój, co to dożył lat sto i ośmnaście, często mi powiadał, co od dziatka swojego na własne słyszał uszy. Oj, wiedzielić to mój dziadek, Boże świeć ich duszy, różne kroniki o Lędzinach, o starym kościółku św. Klemensa, około którego niegdyś cała wieś stała, o Szwedach, jak wieś spalili ale za to pod mieczem wojska biskupiego polegli a tam za kościółkiem w tak zwanej szachcie są pogrzebani!"

Starzec przestał i chociaż go prosiłem, nie chciał na grobli stare o Lędzinach kroniki opowiadać. Lecz w dalszej ku Oświęcimu podróży rozwiązał język i prostemi słowy rozwodził się nad przypadkami, które się podczas trzydziestoletniej wojny w Lędzinach i pobliskich zdarzyły okolicach. Kończąc opowiadanie swoje, oznajmił mi, że na plebanii Lędzińskiej mógłbym się nieco więcej doczytać w książkach kościelnych. Opowiadanie starego Wojaka pamiętam do do dziś dnia zgoła dosłownie. Aby się lepiej informować, skoro do Lędzin powróciłem, prosiłem o bliższe wiadomości ś. p. ks. proboszcza Graleję, który się użalał, że księgi kościelne, chociaż do r. 1440 sięgają, jednak bardzo mało o dawnych wypadkach zawierają, wiadomości!

Doczytaliśmy się przynajmniej, że Lędziny od najdawniejszych czasów należały biskupom krakowskim, że później zamianą, przyszły na własność panien klasztornych w Staniątkach przy Krakowie, które je nareszcie przedały rodzime Promniców, panów na Pszczynie. Dzisiajszy kościół św. Klemensa, wymurowany r. 1770 na miejcu dawnego kościółka starożytnego, który niegdyś był matką kościołów w Chełmnie, w Bieruniu w Bojszowach i w Tychach. Od r 1642 aż do 30 Września r. 1644. był kościół Lędziński zamknięty W czasie, gdy Szwedzi w Lę-dzinach i całej okolicy sąsiedniej panowali. Odpędził ich biskup krakowski, Piotr Gembicki za pomocą Sygfryda Promnica, pana na Pszczynie i kościół św. Klemensa na nowo poświęcił.

Nie znaleźliśmy więcej w archiwie kościelnem, lecz ks. proboszcz Graleja ś. p. potwierdził wiarogodność opowiadania starego "Wojaka, twierdząc, że zgodnie i od innych ludzi podobne o dawnych losach Lędzin słyszał powieści.

Więc staremu Wojakowi i ks. proboszczowi Galejowi zawdzięczamy mniejszą powieść a ponieważ już obydwaj w grobie odpoczywają, pomódlmy się za ich dusze nabożne nr.

"Wieczny odpoczynek racz im dać Panie, .,A. światłość wieczna niechaj im świeci!" Mam pod ręką i stary kup (kontrakt kupna) z Lędzin z r. 1620 i ten mi nieco dopomógł do skreślenia dawnych stosunków Lędzińskich.

I.

LĘDZINY POD PANOWANIEM BISKUPÓW KRAKOWSKICH.

Lędziny wraz z przyległemi wioskami Chełm, Imielin i Kosztów należały od najdawniejszych czasów do biskupów Krakowskich, którzy je rzadko puszczali w dzierżawę, lecz zwykle postawili nad niemi starostów, którzy w imieniu biskupów wioskami rządzili, oraz płat i podatki od poddanych zbierali.

Lędziny między wszystkiemi wioskami oznaczały się pomyślną, zamożnością, bo liczne włościanom od biskupów nadane przywileje uwalniały ich od różnych podatków i ciężarów, które chłopów sąsiednich wiosek uciskały.Żebyście stosunki chłopów Lędzińskich z szesnastego i początku siedemnastego wieku lepiej ocenić mogli, podaję wam spis powinności kmieci. Oddawali siodłacy: (gospodarze zamożniejsi).

1. Poradlne po dwadzieścia dwa groszy srebrnych z łanu. Łan zaś był kawał ziemi, który dwoma końmi dał się obrobić; więc po dzisiajszemu około 80 ćwiertni wysiewu.

2. Osep, sypka, czyli danina dla dworu w ziarnie, z łanu korzec żyta i korzec owsa.

3. Odbywali Łowne, czyli powinność, rocznie dwa razy posłać jednego chłopa na polowanie wilków.

Ogrodnicy, którzy ćwierć łanu posiadali, oddawali rocznie sześć groszy poradlnego, odbywali pańszczyznę pieszą po jednym dniu w każdym tygodniu, i także do łownego byli obowiązani.

Chłopi byli właścicielami i dziedzicami gruntów swoich, sądzili się w sądach królewskich w Oświęcimie, nad któremi przełożony był Kasztelan, powiatowy zarządca królewski. Mielić biskupi od królów przywileje do własnych sądów, lecz szlachetny biskup Jakób Zadzik zrzekł się tego prawa na korzyść swoich poddanych, mówiąc: "Niech poddanym moim wymierzona będzie sprawiedliwość bezwzględna!" Zarządca lub starosta wsi był od r. 1622 Tadeusz Macki ubogi lecz bardzo uczciwy szlachcic. Za młodości walecznym był żołnierzem i nie jednemu Turkowi rozpłatał głowę. Osobliwie w bitwie pod Chocimem r. 1620, gdzie hetman Chodkiewicz wielkie nad Turkami odniósł zwycięztwo, sławnie się popisał Mącki, lecz strzał turecki tak mu skaleczył lewą, nogę, że ochromiał i z wojskowej ustąpić musiał służby. Powrócił do księcia biskupa Marcina Szyszkowskiego, który go był na wojnę wystroił, a biskup w nagrodę zasług około ojczyzny oddał mu zarząd lub starostwo nad Lędzinami.

Jak się odznaczał walecznością na wojnie, tak teraz roztropnością w zawiadowaniu wioski jemu poleconej.

Dla tego, choć już to trzeci biskup zasiadał na tronie książęcym, Macki dla swej poczciwości został na starostwie, poważany od biskupów, szanowany od szlachty sąsiedniej, a kochany od swoich poddanych.

Jednak do śmierci nie zaparł się swej natury żołnierskiej, bo nie tylko, że najchętniej rozprawiał o wyprawach wojennych, w których niegdyś czynny brał udział, ale też po żołniersku trzymał porządek, posłuszeństwo i każdemu bezwzględnie wymierzał karę lub nagrodę, jak kto zasłużył. Bali się go więc źli, lecz kochali go dobrzy, wiedząc, że potrzebującemu starosta Macki nigdy nie odmówił dobrej rady i w potrzebie ratunku.

Najukochańszym przyjacielem jego był proboszcz miejscowy, ksiądz Walenty Sadanus, dawniej towarzysz jego wojenny, który później służbę wojskową porzuciwszy, stan obrał duchowny.

Sam Macki sprowadził go do Lędzin a to takim sposobem: Gdy przed dziesięciu laty Macki ostatni raz był u księcia biskupa w Krakowie, niezmiernie się uradował, spotkawszy na dworze biskupim najlepszego przyjaciela swego, Walentego w duchownej szacie.

Prawie probostwo Lędzińskie było przez śmierć plebana swego osierociałe. Macki znalazłszy u księcia łaskawe względy a zapytany, co sobie za łaskę wyzwala, prosił za Walentem przyjacielem swoim, aby go książę biskup na probostwo Lędzińskie posunął, jak też prośba jego pożądany odniosła skutek.

Mieszkali więc starzy przyjaciele blisko siebie a miłość wzajemna osładzała im znoje życia codziennego. Ile razy dozwoliła służba, bywali jeden u drugiego a osobliwie wieczory z żołnierską akuratnością przepędzali na odmianę, raz u księdza, raz u starosty, i tylko najosobliwsze wypadki mogły tu przeszkadzać.

Zgadzali się jak najlepiej! Obaj jak najsumienniej wypełniali powinności służby, obaj największemi pijaństwa byli nieprzyjaciółmi, obaj byli najlepszemi wioski ojcami i starali się o poddanych jak o dzieci, od Boga i od biskupa im powierzone.

Obaj przyjaciele i w sposobie życia domowego byli sobie podobni, bo Macki samotne jak ksiądz prowadził życie a o małżeństwie nie chciał ani słówka słyszeć, ponieważ go pierwsza kochanka za młodszych lat dla chromej nogi porzuciła.

Przyjaźń wzajemna była ich największem szczęściem, jeden u drugiego szukał pociechy, której im było często bardzo potrzeba, gdyż prawie w najniespokojniejszych latach siedmnastego żyli wieku.

II.

OBEZYZNA NASIAŁA KĄKOLU MIĘDZY PSZENICĄ.

Rok 1641 oznaczał się nieurodzajnością po całym świecie, wielki nastąpił niedostatek i co raz bardziej się wzmagał, do czego się i okropna wojna przyczyniła, która już dwudziesty trzeci rok zgoła wszystkie Europy pustoszyła kraje.

I Lędzinom dokuczała, nędza, bo ludzie ledwie tyle żniwowali, ile dla jesiennego potrzebowali obsianku.

Nie znano jeszcze ziemniaków a szczupłe żyta i tatarki zapasy, ledwie dostarczały do nowego roku. Dla tego dwór i plebanią codziennie otaczały gromady ubóstwa, o ratunek żebrzące. Pomagalić starosta i proboszcz ile zdołali, gospodarzom pożyczowali, uboższym darowali, ale żebrzących co raz więcej przybywało a zboża co raz więcej ubywało.

Gdy z nowym rokiem zima się potężyła a głębokie śniegi aż do Marca leżały na polach, nędza największego dopięła się stopnia.

Na początku Marca zwilżało powietrze i do serc stroskanych zawitała nadzieja, obiecując nadejście wiosny i lepszych czasów, ale w wieczór 17 Marca obrócił się wiatr i powstała wielka śnieżna zawierucha, jakiej najstarsi nie pamiętali gospodarze.

Wieśniacy pokryli się do chatek swoich, ani nawet psy się nie odezwały, chociaż przez wieś wysoki mężczyzna kroczył ku plebanij i brodząc przez śnieżne zamęty, ciężko oddychał i często głośno krząkał.

Oczekiwał i słyszał przychodzącego ks. proboszcz, bo spieszył się drzwi otworzyć a potem serdecznym uściskiem przywitał starostę, który przykrą drogą tak był zadyszany, że dopiero za chwilę mógł zwyczajne wyrzec pozdrowienie: "Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!"

"Na wieki Amen!" witał ksiądz proboszcz Walenty, j,ale powiedz mi Panie starosto, też cię ani taka zawierucha od wieczornego nie odstraszyła odwiedzenia?"

Usiadł znużony starosta a odpocząwszy nieco, tak się odezwał: "Księże przyjacielu, stary żołnierz niczego się nie lęka, oj! byłyć, jak wiesz, na wojence nieraz i przykrzejsze pory a człowiek nie opuścił placu!— Wiesz że dziś na mnie do odwiedzin jest kolej i więc, choćby i inny nie był się przyczynił interes, byłbym przyszedł."

Ks. Walenty kazał służącemu przyłożyć drew na kominie, a potem odezwał się do starosty: "Panie bracie, okropne nadeszły czasy! Zima nie przestawa, głód i nędza w wsi się powiększa, spiżarnie i gumna moje i twoje są, puste. Na naszą, prośbę do księcia biskupa, nie nadchodzi pomoc, prosiłem także ks. dziekana w Oświęcimie o dwadzieścia korcy, aby naszych poratować gospodarzy, ale otrzymałem ledwie połowę żyta, gdyż i w Oświęcimie panuje niedostatek. Jutro, jak w każdy piątek przyjdą nieboracy, lecz mało znajdą poratunku i cóż poczniemy z ubogim ludem?"

"Księże przyjacielu!" odezwał się starosta z ostrym przycinkiem, "Wiesz że i mnie dotąd obchodziła nędza wioski, a że i moje gumna dla chłopów wypróżniłem. Ale po dzisiajszem doświadczeniu zakamieniało serce moje, nie podźwignę chłopa, choćby przed mojemi umierał oczami!"

"Ale dla Boga panie starosto" zawołał przelękniony ks. proboszcz, "i cóż takiego zaszło, że cię do tak niegodziwych popchnęło słów?"

"Słuchaj ks. Dobrodzieju, a potem sam osądź! Chłopi Lędzińscy wypowiedzieli mi dzisiaj posłuszeństwo i poddaństwo. Ogrodnicy oznajmili mi, że odtąd od dziesiątej nie będą młócić miarki. Daremne były moje przedstawienia, że u pobliższych panów chłopi za młockę odbierają szesnastą miarkę, a że nareszcie własną czeladź do młocki postawię. — Wiesz co mi powiedział Spyra: "Oho! i na to wiemy lekarstwo. W niemieckich stronach, gdzie są chłopi od nas mędrsi, dawno panuje wolność, tylko tu jeszcze musimy darmo na panów pracować. Cóż nam do biskupa krakowskiego ,czyśmy już dawno nie odrobili grunta nasze?— A cóż i księdzu, który, żyje bezdzietnie, po tak wielkich dziesięcinach? Jestem dwudziesty rok gospodarzem, każdorocznie musiałem dziesiąty oddać snop, a gdy księdza dziś w biedzie proszę o pomoc, daje mi po kilka miar zboża, a pewnie mi go później nie daruje!"

Słysząc od poddanego tak niegodziwe i buntownicze zarzuty, oto osłupiałem jak martwy. Oglądałem się w około, aby się przekonać, czy to prawdziwie na moje słyszę uszy, albo czy to mara? — Ale ocucili mnie przytomni chłopi" oświadczając, że Spyra słusznie mówi! Jeszcze Spyra nie skończył a oto drugi hufiec buntowników przychodzi do dworu. Młynarz Sobel przyprowadził ze sobą. zgoła wszystkich siodłaków i tak się od mnie odzywa. "Tak jest Aspanie, wolność nadeszła dla Chłopów i jesteśmy wolni od pańszczyzny, poradlnego, osepu i łownego. Nie damy się dłużej odzierać i gnębić jak niewolnicy. Gnębicie chłopstwo i ani nam uciechy nie pozwalacie! — Panowie pija, wino, ale chłopu zakazują dar Boży, Gdańską wódkę! Chłop ma żyć, jak bydło nierozumne i przestawać na wodzie lub na drogiem piwie, które nikogo nie rozweseli! Chłopi! Pójdziecie do mnie, ja was poczęstuję złotą Gdańską wódką, a utrzemy, kto nam to zakaże? Chłopi zawyli radośnie i poszli za młynarzem. Widzisz ks. przyjacielu, takiej dożyliśmy się niewdzięczności i takich buntowniczych zgrozów!— Dobrzy biskupi obsypali chłopów przywilejami i wspomagali ich w każdej doli niezliczonemi dobrodziejstwami, a za to takiej dożyliśmy się nadgrody! — Niewdzięcznikom rozdaliśmy, zboże z gumien, a że teraz już nic nie mamy i próżniactwo dalej spierać nie możemy; podnieśli jawny bunt przeciw zwierzchności. A osobliwie, cóż ty zawiniłeś dobroduszny księże? — "Ale poczekajcie" zawołał starosta w gniewie, "wszak książę biskup pośle wojsko swoje, a jak w Boga wierzę! będzie wam kara sowicie wymierzona! — Ale powiedz mi księże proboszczu, co dotąd tak dobry zatruło lud?" —

"Przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią!" odpowiedział ksiądz proboszcz a boleść serca zadrżała głosem jego. "Nieprzyjaciel przyszedł i nasiał kąkolu między pszenicę! Ostrzegałem cię często, abyś nie przyjmował tyle różnych przybyszów, a osobliwie strzegł się przybyszów niemieckich. Ci nam lud błędnemi zatruli naukami , które z Niemców do nas przynieśli! — Ostrzegałem cię, żebyś nie dowierzał młynarzowi, oto widzisz, że on jest najgłówniejszym ludu zwodzicielem! — Uniewiniam cię jednak, bo co uczyniłeś, uczyniłeś w dobrodusznej miłości, która się nad przybyszami zlitowała. — Lecz nie rozpaczaj! — Mam w Bogu nadzieję, że lud się upamięta i nawróci, skoro mu oczy stosowną otworzę nauką!"

"Bóg niech nam i obłąkanemu pomoże ludowi!" rzekł starosta. "Chciałem jutro posłać gońca do księcia biskupa, lecz nie poślę aż ujrzę, co się dalej dziać będzie!" Pożegnał się starosta z księdzem proboszczem i odszedł do dworu. Ksiądz Walenty jednak nie poszedł na odpoczynek, lecz długo a rzewnie modlił się za owieczki swoje i ze łzami prosił Boga, aby od ludu obłąkanego swojej nie odwracał łaski, lecz znowu na prawą nawrócił drogę.

III.

ZWODZICIEL.

Młynarz Sobel posiadał młyn wielki, żyzne łąki i pola obszerne. Młyn jego stał na pół drogi od Lędzin ku Goławcu, prosto wioski Górek. Nie znajdziesz dziś ani szczętu z niegdyś znacznego młyna, tylko grobel stara a pod nią głęgoki dół, nad którym dwa drągi na drugą przeprowadzają stronę, dawne oznaczają miejsce jego.

Młynarz Sobel powszechnie "Niemcem" albo "Bogaczem" zwany, nie był rodzonym Lędzinianem. Żaden nie wiedział, zkąd prawie pochodził ? — Domyślali, się ludzie, że zkądś z Niemiec, bo dobrze mówił po niemiecku. Starzy opowiadali dzieciom, że przed dwudziestu kilka latmi do młyna przywędrował młynarczyk Sobel, że się za parę lat po polsku mówić nauczył i z jedynaczką starego młynarza ożenił, że młoducha (oblubienica) przy ślubie omdlała, ponieważ ją do ślubu przymuszono. Za rok powiła Soblowi córkę i umarła a stary Długaj, jej ojciec, zgryzotą przyciśniony poszedł krótko za córką do grobu. Po pogrzebie starego Długaja zgorzał młyn, lecz ludzie posądzali Sobla, że go sam zapalił, aby od państwa na odbudowanie wyżebrać drzewa i pomocy. Udało mu się, wystawił przepyszny młyn po niemieckiej' modzie i odtąd nazywali go ludzie "Bogaczem," bo wielki posiadał majątek, o którym ludzie bardzo różnie sądzili. Jedni mówili, że był niegdyś żołnierzem i na wojnie wielkie zagarnął pieniądze, które przy Czarnej Studni miał zagrzebane. Inni twierdzili, że przy owej studni wielki znalazł skarb, ponieważ często tam do lasów chodził. Posądzali go także ludzie, że Sobel z rabusiami trzyma, którzy mu swoją sprzedawają zdobycz. Obchodzenie się Sobla z rabusiami miało też być przyczyną, że pobożna żona jego i rzetelny ojciec jej, nie mogąc się zbrodniom przypatrywać, od zgryzoty tak rychło Z Świata poszli.

Tak o nabyciu bogactwa, równo jak o przeszłości Sobla nic pewnego ludzie nie wiedzieli i dla tego różnie sądzili. W ogóle nie lubili ludzie Sobla, bo już przy pierwszem wejrzeniu niemiłe na człowieku sprawił wrażenie, do czego się rudy włos i zyzowaty przyczyniał wzrok. W dawniejszych czasach rzadko nawet odwiedzali ludzie Sobla, ale od dwóch lat jakoś się to przemieniło. Często gospodarze chodzili do młyna, a jeszcze częściej zakręcała się tam młodzież z całej okolicy.

Co do młodzieży łatwo przyczynę odgadniecie, gdy wam powiem, że Hanka, jedynaczka bogatego młynarza liczyła ośmnasty roczek, przytem ładną, była jak. dzionek majowy a skromną, jak fijałek. Hankę kochali wszyscy! Odznaczała się wielką pobożnością, która była dziedzictwem po matce i skutkiem dobrego wychowania przez Małgorzatę jej krewną, którą po śmierci żony Sobel wziął do młyna. Dla pobożności nazywał ją ksiądz Dobrodziej najukochańszą córką, dla dobroci serca kochały ją wszystkie dziewczęta, dla ładnej twarzyczki i czarnych oczy a niektórzy może dla bogactwa Soblowego kręcili i umizgali się około niej i około bogacza wszyscy pacholicy, ale na darmo, bo Hanka nie chciała ani słówka o wydaniu słyszeć, a ojciec, kochający córkę nadewszystko, do niczego jej nie przymuszał.

Ludzie zaś posądzali Sobla, że z skąpstwa nie chce córki wydać, aby się przez wyposażenie nie musiał rozłączyć z mamoną i aby obcej nie musiał gospodyni opłacać. Mówili też, że młynarz czeka na bogatego zięcia, a ponieważ Sobel przed nikim się nie zwierzył, więc trudno było odgadnąć, dla czego ładna Hanka nie idzie za mąż.

Wiemy więc, co młodzież do młyna wabiło, ale dla czegóż go i gospodarze, a osobliwie w ostatnim czasie tak często odwiedzali? —

Słyszeliśmy wyżej, jak Sobel gospodarzy do dworu prowadził i po wypowiedzeniu pańszczyzny do siebie zaprosił. Pójdźmy więc za nimi? aby się przypatrzeć i przysłuchać.

Sobel z całą gromadą, prosto z Lędzin udał się do swego młyna, kazał porozstawiać stoły i ławy, a na każdy stół postawił dzban i kubek a gości zachęcał do skosztowania złotej wódki. Nie dali się goście prosić, lecz popijali w okółke, a młynarza obsypali przychlebnemi przechwałami.

"Panie młynarzu!" odezwał się Ucher, największy wsi pijak: "Nie masz nic lepszego na świecie nad Gdańską złotą wódkę, ale powiedzcież mi, dla czego nam ją biskup zakazuje?" "Dla czego," odpowiedział młynarz, to wam zaraz powiem.

"Najpierw z łakomstwa, abyśmy tylko z jego browaru pijali piwo i aby takim sposobem nasz zarobek zaś wrócił do jego kieszeni. Po wtóre, aby nas gnębić i w ślepem utrzymać posłuszeństwie! Gdańska woda posiada nieoszacowane przymioty i dla tego ją też nazwano złotą wódką! Wypiliście jaj dzisiaj jeszcze niewiele, lecz czyli nie czujecie jej skutków? — Dodaje sercu odwagi, oświeca rozum i dla tego się jej biskup lęka i boi się, żeby przez nią przyszli chłopi do rozumu, otrząśli się z głupoty i o swoją domagali się wolność! Wierzajcie mi bracia, że już nie jeden przewędrowałem kraj i poznałem różne stosunki, ale takiego zdzierstwa jak tu, nigdzie nie widziałem. Wszędzie już panuje wolność, tylko tu jeszcze gnębi chłopa niewola, pańszczyzną i dziesięciny!"

"Ale szwagrze!" odezwał się Długąj, najstarszy siodłak wioski i pokrewny nieboszczki młynarki. "Przecież dziesięcinę już w starym testamencie oddawano kapłanom, a według starych praw i rozsądku mojego, to kapłanów, którzy każdodziennie przy św. ołtarzu za nas się modlą.

O błogosławieństwo, o urodzaj i o szczęśliwe żniwa, też lud żywić powinien! Przecież jeszcze nikt z głodu nie umarł ani nie zubożał, kiedy dał sprawiedliwą dziesięcinę? Co do pańszczyzny, to już tam nic nie mówię, chociaż ją w kupach naszych mamy zapisany. Ale co się tyczy księdza proboszcza i tego, co mu od pradziadów przynależy, to się lękam grzechu, bo to przecież pomazaniec Boży, na to pamiętajmy!"

Przy ostatnich słowach chłopi mimowolnie kapelusze zdjęli z głowy, twarze nieco pobladły i serca zadrżały na wspomnienie Boga i pomazańca jego. — . —

Nastąpiło powszechne milczenie, bo jakoś sumienie się odzywało ludu katolickiego.

Sobel był pomieszany, nie dla sumienia, bo go nie miał, lecz z obawy, aby goście od niego i od zamiarów jego się nie odwrócili. Aby milczenie szkodliwe przerwać i sumienie utopić, zawołał: "Ale proszę, dopijcie, aż świeżej każę przynieść wódki!"

Potem obróciwszy się do Długaja rzekł niby z politowaniem: "Widać sąsiedzie, żeście w świecie nie byli! Niemasz to jak ta nowa wiara, którą już wszędzie opowiadają! Wszędzie już lud pomądrzał, tylko tu między lasami to ludzie głupcy, jak nie przymierzając zwierzęta dzikie i 0! gdyby tu tylko wojska szwedzkie przyszły, skończyłać by się biskupowi i księdzu naszemu uciecha i zdzierstwa! Pijcie bracia!"

"Ale powiedzcież nam," zapytał się Klimża, "cóż to naucza nowa wiara?"

"Co naucza?" rozśmiał się Sobel, "naucza wierzyć w Pana Boga i być dobrym chrześcianinem, ale tego nie naucza, że biskupi mają, wsie posiadać i ludzi ubogich dręczyć. Wiara uczy, żeśmy są odkupieni i dla tego wolni od ucisków pańskich!"

"Ale sąsiedzie!" przerwał znowu Klimża, kiedy przecież biskupi naszą kupili wioskę, więc też mają, prawo jak inni dziedzicy! Czyliż pobliższe wioski lepiej się mają, pod panami świeckimi?"

"Wy mnie nie rozumiecie dobrze!" rzekł na to Sobel. "Biskupi, księża i panowie starej wiary, jeden jak drugi, są po jednych pieniądzach! Ale w nowej wierze, to zupełnie inny porządek! — Znam ja prawa chłopów niemieckich, które zupełną ogładzają wolność, ale też Niemcy już dawno przystali do nowej wiary a żyją sobie teraz jak u nas panowie!"

"Panie młynarzu!" zawołał Ucher, "wam to idzie mowa, jak z ambony, aż was miło słuchać i Powiedzcież nam jeszcze co więcej o wolności!'

"Słuchajcie!" mówił dalej Sobel, wydobywszy z podstołu papier. "Oto mam prawa chłopskie drukowane i wam je przeczytam!"

Chłopi z uszanowaniem spoglądali na drukowany papier a Sobel czytał:

"Paragraf pierwszy:

Syn Boży odkupił wszystkich ludzi, a więc też chłopów. Dla tego wszyscy ludzie równe mają. do wolności prawo. "To prawda oczywista (jasna)!" zawołał Ucher. "Cicho! — milczcie!" gromili go gospodarze. Sobel czytaj dalej:

§ 2. Wszyscy ludzie są, bracia, bo są dziećmi jednego ojca w niebie i wszyscy do jednego przyjdą nieba.

§ 3. Kto braci swoich pańszczyzną, lub podatkami uciska, grzeszy przeciw woli Bożej.

§ 4. Panowie powinni poddanym przyznać wolność i oddać im posiadłość ziemi za darmo, bo P. Bóg ziemię dla wszystkich stworzył.

§ 5. To jest wola Boża, a kto jej nie uczy, albo ją przekręca, nie jest dobrym pasterzem, lecz najemnikiem.

"To są, paragrafy! — To są, prawa! — To jest wolność! wrzeszczeli goście Sobla. Ciekawy, lecz nie łatwowierny Klimża przystąpił do młynarza i rzekł: "Pokażcie sąsiedzie, jeżeli te prawa są, drukowane?"

"A jakże, oto patrzcie, jeżeli was oszukuję?'' odpowiedział Sobel i podając papier Klimżowi i innym chłopom.

Oglądając papier, mówili między sobą,: "Prawdę mówi młynarz, to jest drukowane, a kiedy drukowane, więc to święta prawda!"

"Ale proszę was ludzie!" odezwał się znowu Długaj, pamiętajcież, że Pan Jezus powiedział: "Strzeżcie się fałszywych proroków!" a też znowu: .,Słuchajcie kościoła!" Znacie naszego Jego Mości ks. proboszcza, że jeszcze nigdy nie skłamał, że owieczki swoje miłuje nadewszystko, że nawet czem może, nas w biedzie wspierał! Onć nas pewnie najlepiej pouczy, co jest wola Boża. Weźmijmy ten papier z sobą, a spytajmy się go, jeżeli to prawda, czyli fałsz?

"Co?" krzyknął Sobel, "księdza się pytać?— Czyliż biskupi i księża z panami nie szyja, jeden but i nie nabijają, na jedno kopyto?" —

Powstał wielki chałas. Jedni przystali na radę Długaja, inni obstawali na zdaniu młynarza. — Pierwsi z Długajeni odeszli do domu, aby się poradzić duchownego, a reszta została u Sobla, który dalej truł Gdańską wódką, i fałszywemi naukami.

Gdańska wódka i słyszane nauki były dla Lędzinianów coś nowego i pochlebiającego!

Zapytacie się mnie może moi czytelnicy: "Jakto, wódka była coś nowego dla Lędzinianów? — Czyliż to wódki jeszcze nie znali?" —

Odpowiadam wam: "Tak jest, przed rokiem 1635 nie znano w Polsce "wódki" lub jak mówicie "gorzałki." Gorzałka pochodzi od poganów z Arabii, zkąd się około r. 1200 do Włoch dostała i aqua vitae t. j. wodą życia nazwaną była. Uznawano i potrzebowano ją przez młodszego. Ale na Szlązku nie spotkasz staropolskiego zwyczaju ślicznego. Nabyliśmy obcych obyczajów, ale nie na korzyść naszą,. Więc starajmy się, aby dziatki nasze w pokorze i uszanowaniu starszych wychować, aby staropolskie zaś zakwitły u nas cnoty.

Wacław jeszcze długo stał na grobli stawowej i spoglądał za odchodzącym staruszkiem, a serce rozczulone modliło się do Boga: "Boże dobrotliwy racz go błogosławić za wszystkie dobrodziejstwa, które wyświadczył mnie ubogiej sierocie. Kiedyś ojca i matkę moją powołał do siebie, byłbym zginął w nędzy, lecz Tyś mig wybawił od zebranego chleba i posłałeś ojca chrzestnego, który mnie przyjął do siebie i wychował jak własne dziecię. Ciężko mi przypada odejść z młyna, ale zgrzeszyłbym przeciw Twemu przykazaniu, gdybym opiekunowi mojemu był nie posłusznym!"

Modlitwa dodała mu odwagi, że gdy w młynie spotkał się z Soblem, zaraz go o uwolnienie od służby prosił.

"Idź do biesa a i zaraz! Ja ani o ciebie, ani o starego Długaja nie stoję!" krzyknął młynarz i powrócił do izby, gdzie chłopi upici biskupowi i księdzu odgrażali, że nazajutrz starostę i proboszcza ze wsi wypędzą!

Gdy późno w nocy z wrzaskiem i krzykiem młyn opuścili, młynarz szyderczem okiem i uśmiechem szatańskim poglądał za nimi i tak sobie mruczał pod nosem: "Głupia trzodo polskiego bydła! — Idziesz, gdzie cię pędzę, lecz po potrzebie nogą cię odtrącę od siebie. Sprawdziło się niemieckie przysłowie, że Polak głupi! Myślą, że z dobroduszności ich napawam wódką" dudek Gwoźdź zaczął nawet o Hankę dla syna swego swatować, myśli, że ponieważ jest największym siodłakiem, też ma największe prawo swatać o nię. Błazen! — Ja Niemiec, mam córkę dać polskiemu żebrakowi. Hanka pójdzie za mąż, ale nie z polską krwią! Nikt nie wie, ani ona sama, że już dla niej obrałem. Poznacie go głupcy Łędzinianie za krótki czas! — Nauczy on was po niemiecku tańcować, a jak was do szczętu wyssamy, porzucimy was jak łupinę orzechową, a z jądrem majątku waszego powrócimy do naszej ojczyzny! —

Po tych słowach położył się na pościel, lecz go mijał sen, bo się niespokojnie przewracał na wszystkie strony.

Czy go zdradzieckie plany dalej zajmowały? — Czy mu sumienie wyrzuty czyniło i pokój odpędzało? — Któż to może wiedzieć? —

IV.

"KTO OJCA I MATKĘ WIĘCEJ KOCHA JAK MNIE, NIE JEST MNIE GODZIEN!" MÓWI NASZ PAN I ZBAWICIEL.

Wacław zaraz tego samego wieczora zawiązał rzeczy swoje do tłomoczka i chciał odejść. Lecz gdy już miał wychodzić, coś mu serce ścisło i żal mu było, że się z wypowiedzeniem służby tak unaglił. Czy mu było służby żal? — O nie! Żal mu było odejść z młyna bez pożegnania się z Hanką, która już spała w komórce swojej na górze. "Ej doczekani do jutra!" rzekł sam do siebie i został.

Wczas rano wyszedł Sobel z młyna, uwiadomiwszy córkę, że przed wieczorem nie powróci do domu.

Hanka zaopatrzywszy bydło i gawiedź, usiadła przy piecu do kądzieli. Ale jakoś jej przędzenie nie szło od ręki, nici się targały, a wrzeciono co chwilę upadło na ziemię."

Jakieś smutne trapiły ją myśli, bo nareszcie porzuciła całkiem kądziel i wrzeciono, a z płaczem rzuciła się na ziemię przed obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej, drogą dla niej pamiątką . po matce niebogiej. W żalu i w modlitwie tak się zatopiła, że ani nadchodzącego do izby Wacława nie spostrzegła.

Wacław ujrzawszy dziewczynę modlitwą zajętą, cichutko został przy drzwiach i mimowolnie złożył nabożnie ręce. Stojąc na boku, patrzał na nią. z taką czcią i uszanowaniem, jakie się nadziemskim tylko istotom należy. Bo i rzeczywiście, pewnie już kto z moich czytelników doznał świętego uczucia, które widok modlącej się dziewczyny w sercu naszem wzbudza. Nigdy panna uczciwemu człowiekowi tak piękną się nie wydaje, jak w ów czas, kiedy się nabożnie modli. W jej upokorzonej postaci, złożonych rękach i uniesionej twarzy jest coś anielskiego!

Wacław tem bardziej był wzruszony, gdyż na pożegnanie się z dobrą Hanką przyszedł,

Powstawszy Hanka po skończonej modlitwie, zarumieniła się aż za uszy, gdy niespodziewanego ujrzała swej nabożności świadka.

"Tyś tu Wacławie?" rzekła zmieszana, nie wiedząc sama, co się pytała.

"Hanusio! Czyliż mam odejść od ciebie bez pożegnania?"

"Ty odchodzisz?" zawołała Hanka, a rumieniec ustąpił miejsca bladości, która twarz jej okryła,

"Muszę," rzekł smutnie młodzieniec, "bo tata rozkazali, a i ojciec twój mi oświadczyli, że się bezemnie obejdą. Więc Hanusio bądź z Bogiem...!

Chciał jeszcze coś więcej powiedzieć, ale nie mógł od żalu, tylko łzy roniące dalej a tem mocniej przemawiały do dziewczyny.

"I tak mię cały opuszcza świat?" wzdychła Hanka i więcej padła, niżeli siadła na ławę.

Przyskoczył "Wacław do niej i drżącym głosem jej przymawiał, aby się nie frasowała, że nie odchodzi w daleki świat, lecz tylko do ojca swego i że często odwiedzać ją, będzie. "Nie płacz Hanusio" zawołał boleśnie, "bo mi serce pęknie!"

"Czegóż nie mam płakać uboga sierota?" narzekała Hanka. "Matki nie poznałam, dobra ciocia, która ranie wychowała, poszła przed rokiem za matką do nieba. I do kogóż mam się uciec, gdzież szukać pomocy?"

"Hanusio!" rzekł na to "Wacław, życz matce i cioci odpoczynku wiecznego, pewnie się obie modlą teraz za ciebie u Boga!"

"Dobrzeć im tam!" mówiła Hanka z cicha jak do siebie samej, "bo są, wybawione z boleści, które mnie trapią i któreby i nieboszczki martwiły były, gdyby jeszcze na ziemi żyły! — Boże, cóż to za koniec weźmie? — Co raz częściej przychodzą, piją, złorzeczą i bluźnią, knują okropne zamiary, a co największe dla mnie nieszczęście, ojciec im towarzyszy i rady dodaje!"

"Ale powiedz mi Hanko!" zapytał się Wacław, "co ojca ponęciło, że takie wystraja pijatyki a najwięcej nocną porą?"

Hanka walczyła długo z sobą, nie wiedząc, czy co powiedzieć, czy nie? — Ciągle patrzała na obraz Najświętszej Panny, aby od niej oświecenia uprosić! Potem obróciła się do Wacława i rzekła uroczyście: "Wacławie przystąp bliżej!

Oto na medalik Matki Boskiej, który własna matka zawiesiła na szyję moją, połóż rękę i ślubuj mi, że nie wyjawisz nikomu, co ci teraz oznajmię?"

Wacław pocałowawszy nabożnie medalik, ślubował: "Biorę Najświętszą Boga-Rodzicę za świadka, że tajemnicy nie wyjawię!"

Hanka teraz oznajmiła Wacławowi: "Przysłuchałam się wczoraj, utajona za drzwiami, naradzie ojca z Lędzinianami. Namówili się do buntu i przyszłej nocy chcą nie tylko starostę, ale o zgrozo! — i dobrego księdza Dobrodzieja ze wsi wypędzić!"

"Dla Boga!" zawołał przelękniony młodzieniec, a ojciec czy na to przyzwolił?"

Pożal się Boże! mówiła dalej Hanka, "nie tylko przyzwolił, ale nawet sam zachęcał i dodawał rady! — Wacławie, wiem że się Boga boisz, poradź mi, co mam teraz czynić? — Okropna walka dręczy serce moje, ojca nie może dziecko oskarżać i wydać na stracenie, a zaś milcząc ku zbrodni, popełnię cudzy grzech, a przecież grzech, jak nas naucza ksiądz Dobrodziej, jest największem złem! — I cóż uczynić, jakoż niesłychanej zapobiedz zbrodni?"

Wacław namyślał się długo, a potem odpowiedział Hance: "Milczeć nie możemy. Zostań Hanusio w domu, a ja, jeżeli pozwolisz, pójdę do księdza Jego Mościa, aby go o niebezpieczeństwie uwiadomić, przyczem go jak najpokorniej prosić będę, aby ojcu przebaczył. A ponieważ tubie ratunek swój zawdzięcza, więc dla ciebie pewnie ojca od kary ocali szlachetny ksiądz Dobrodziej. Jakże zgadzasz się na to? — Pozwalasz?

"Idź z Bogiem!" odpowiedziała dziewczyna, "ale Wacławie proś gorąco za ojcem, boć przecież jest moim ojcem!"

Gdy Wacław odszedł i Hanka samutka w młynie została, opanował niepokój jej serce, a wątpliwość, jeżeli też to dobrze uczyniła, że Wacława posłała i ojca wydała. Wybiegła za odchodzącym i wołała za nim: "Wacławie pamiętaj, że samutka jestem a że z niecierpliwością oczekuję odpowiedzi, jak twoje wykonałeś poselstwo."

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII. 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej