Ferdynand Kuraś

TATARZY W SANDOMIERZU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Halina

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

TATARZY W SANDOMIERZU

dwie legendy wierszem opowiedziane

Kuraś Ferdynand

z przedmową Zygmunta Kolasińskiego

Bladzi nędzarze przy cudzym warsztacie,

Co zasypiają pod snów ciężką strażą,

I ci, co wloką dni w zapadłej chacie —

Czy oni marzą?

(Marya Konopnicka).

A jeśli marzą, to o czem? Czy się im kiedy śni ojczyzna? Czy miłość ku niej, wiara w nią, ofiara dla niej zawsze będą czemś obcem i obojętnem dla tych milionów?

To pytanie od lat stu — i więcej, bo od czasów Kościuszki — zadawały sobie wszystkie przewodnie duchy narodu:

Mickiewicz za te, śpiące naówczas, miliony "kochał i cierpiał katusze";

Słowacki zaklinał "niech żywi nie tracą nadziei i przed narodem niosą oświaty kaganiec";

Krasiński w duchu przeczuwał, że kiedyś przecie spełni się "cudów cud... "

A za tymi trzema poszła nie tylko myśl, nie tylko pragnienie — lecz praca wytrwała i płodna całych pokoleń, by śpiących rycerzy zbudzić i uczynić z nich świadome celu hufce prawdziwych Polaków.

I ziarno rzucone wzeszło, bo padło nie na opokę, lecz na szlachetne serce i zdrowy rozum naszego ludu — a dzisiaj widać już plon bogaty: poczucie obywatelskie najszerszych warstw, które stają się w oczach naszych tem, czem dawno być powinny, olbrzymim i niezłomnym fundamentem narodowej przyszłości.Że lud polski ocknął się z wiekowego letargu, że wchodzi na drogę wskazaną przez Kościuszkę i przez Trzech Poetów — tego dowodem jest nasze życie publiczne, w którem siermiężne tłumy pospołu z innymi stanami dzielnie podtrzymują sztandar narodowy.

I nigdzie, w żadnym z trzech zaborów, podszepty, wzywające do waśni społecznej, nie znajdują oddźwięku pod strzechą włościańską. Przeciwnie, właśnie z pod tej strzechy podnoszą się głosy, na które zadrgnąć musi radością i nadzieją każde serce polskie, głosy chłopskich poetów, którzy w prostych i gorących pieśniach dają wyraz nie tylko własnym swoim uczuciom, ale widno uczuciom całego włościaństwa:

Hej Wisło!. Iak nic w biegu twej wody nie wstrzyma,

Nie wstrzyma też nic ludu polskiego — olbrzyma!

A jako ty starego trzymać się chcesz łoża,

Tak i my Polski — wolnej od morza do morza!

Czyliż ręka, która te słowa pisała, nie jest godna racławickiej kosy i uścisku dłoni Naczelnika? A jakie w tej głębokiej duszy jasne zrozumienie, że tylko "jednością silni" możemy się dobić odrodzenia:

Hej! odżyje Polska młoda,

Gdy zakwitnie bratnia zgoda

Między nami

Polakami

W całym kraju het!...

Skądże to błogosławione ocknienie się ducha i ta pełnia świadomości narodowej? Skądże "cud cudów" marzony w Przedświcie za dni naszych wciela się żywcem w piosnkę nieuczoną wiejskiego śpiewaka?

Bo coraz częściej zagląda w chaty

Anioł, co nosi miano oświaty,

I wznosi ludzi w słoneczny świat,

A objaśniając z górnej wyżyny

Straszna, niewolę polskiej krainy,

Wskazuje w przyszłość niedługich lat...

Któż jest ów śpiewak wiejski, co takie uczucia, takie myśli dobywa z siebie i pomiędzy ludem głosi?

Ferdynand Kuraś, prosty samouk, twórca kilku zbiorków równie szczerych i rzewnych piosnek, zrodził się w zagrodzie chłopskiej, nad Wisłą, w Tarnobrzegu, tam, gdzie teraz twarzą ku Sandomierzowi zwrócony stoi

pomnik Bartosza,

Z wdowiego ludu wzniesiony grosza.

Tam, do dziś dnia — ubogi, bezrolny poeta ludowy pracą wyrobniczą musi krwawo zarabiać na powszedni chleb dla siebie i rodziny:

Jak tułacz, wiodąc życie wśród cierpień niedoli,

Bez piędzi użyźnionej potem dziadów roli...

Walka o byt pochłania najlepsze jego siły, gnębi w nim dar pieśni, on zaś, potomek rolników zrodzony do pługa, schnie z tęsknoty za własnym zagonem, o którym nawet marzyć nie może.

A ziemia, ziemia — taka urodzajna,

Taka pszeniczna — taka chlebodajna,

Że bez trudności jeden taki mały

Powiat, wyżywić zdołałby kraj cały!(1)

Na widok, jak w twardym znoju targa się i marnuje talent od Boga samego dany mu na pożytek społeczeństwa — powstała wśród szerokich kół włościaństwa powiatu tarnobrzeskiego myśl, by ze składek, zbieranych w całej Polsce, zakupić dla poety kilkumorgowa zagrodę włościańską.

Celem urzeczywistnienia myśli tej, zawiązał się w Tarnobrzegu, pod protektoratem prof. Stanisława hr. Tarnowskiego, prezesa Akademii Umiejętności w Krakowie, Komitet, który zajął się zbielaniem funduszów, a obecnie, celem przysporzenia tychże, wydaje nakładem swoim niniejszą książeczkę — dziełko poety. Cały dochód z wydawnictwa przeznacza Komitet na fundusz powyższy.

"Niechajże poeta, który głosi zgodę i miłość wszystkich stanów — od wszystkich stanów otrzyma zaszczytną nagrodę; niechaj spłacheć własnej ziemi orze ten śpiewak ludowy, który ukochał całą ziemię polską "od morza do morza" (2).

* * *

Nazwisko Ferdynanda Kurasia nie obcem jest dzisiaj ogółowi czytającemu w Polsce. Znają je czytelnicy pism ludowych, które do niedawna przeważnie jego żyły poezyą, znają je czytelnicy coraz więcej rozpowszechnianych kalendarzy polskich wydawców, nie obcem wreszcie nazwisko poety czytelnikom pism miejskich, które często, wyłowiwszy prawdziwe perły pośród powodzi wierszy jego, zamieszczają je na łamach swoich.

Przed czterema laty, zebrano staraniem przyjaciół poety rozrzucone po czasopismach utwory i wydano w pokaźnym zbiorku, zatytułowanym "Z pod chłopskiej strzechy". Zbiorek ten był pierwszym przeglądem dotychczasowego dorobku poety, który też po raz pierwszy stanął przed oceną publiczną.

Sąd o zbiorku wypadł jak najpomyślniej — jednogłośnie uznano autora jego za poetę z Bożej łaski, posiadającego niezwykłą, jak na wiejskiego samouka, kulturę literacką, wyposażonego w szczerość i podniosłość uczuć. Biły bowiem z tych strof, skreślonych twardą ręką wiejskiego pracownika, myśli podniosłe i promienne, jaśniała bezgraniczna miłość ziemi ojczystej, wielka, niczem niezachwiana wiara i wielka nadzieja.

To sympatyczne nad wyraz przyjęcie postawiło Kurasia na czele szeregu polskich poetów-włościan.

Odtąd minęło lat kilka — ciężkich i szarych dla chłopskiego lirnika, który upośledzony na słuchu, obarczony liczną rodziną, z zawistnym losem borykać się musi. Upłynęły lataa Kuraś, mimo rozpaczliwej walki z życiem lutni nie zarzuca, lecz przeciwnie, z myślą o lepszem jutrze, na coraz ją pełniejszy ton nadziei nastraja. Mówi o tem cały dorobek poety z tego czasu (3), świadczący dobitnie, że talent jego rozwija się i na coraz wyższe szczyty twórczości się wznosi.

Jak dawniej, tak i teraz korzysta poeta z każdej sposobności, z każdego obchodu, z każdej rocznicy, by zwrócić się do swej najbliższej braci i w porywających a szczerych słowach przypomnieć jej potęgę uśpioną w jej szeregach i obowiązki wobec ziemi ojczystej:

O Ludu polski! Aza ty wiesz o tem,

Jaka olbrzymia w Tobie drzemie siła?

O Ludu polski, zlany pracy potem,

Aza wiesz o tem, że Ojczyzna miła,

Odkąd niewoli brzemię pierś jej tłoczy,

Ku Tobie, Ludu, zwraca łzawe oczy... (4)

Żyjąc zaś na sandomierskiem Powiślu, o dziejach zamierzchłych, pełnych chwil smutnych i krwawych, to znowu jaśniejących chwałą i bohaterstwem, pragnie w rymowanej mowie opowiadać braciom o tej wielkiej przeszłości naszej, by rozpamiętując jej bieg, znajdowali w niej ukojenie i pociechę w obecnej niedoli.

Leży oto przed Tobą, Czytelniku, książeczka poety, zawierająca dwie legendy z czasów pierwszych napadów hord tatarskich na ziemię polską. Zanim pokrótce opowiemy dla wiejskiego Czytelnika bieg opisanych w niej wypadków, pragniemy — w myśl życzenia poety — odmalować wygląd, obyczaje i sposób prowadzenia walki przez Tatarów, ściśle według tego, co nam o nich jeden z historyków podaje.

* * *

Z głębi Azyi, aż hen! z nad granicy Chin, wyruszyły na Zachód, jeszcze za panowania Leszka Białego, koczownicze plemiona mongolskie (śmiałe) czyli tatarskie, których wódz Dżingis-chan (wielki władca) zdoławszy zjednoczyć mieczem wszystkie plemiona i podbiwszy wiele sąsiadujących z niemi ludów azyatyckich, zamarzył o zajęciu Europy.

W ten sposób zapoczątkowane zostały straszne zagony plemion tatarskich, które rozlewając się rok rocznie coraz to dalej i dalej, przez szereg wieków zagrażały cywilizacyi i kulturze wschodnio-europejskich krajów.

Nawałnicy tatarskiej ulegli najpierw powinowaci jej Połowcy, otwierając drogę zwycięskiej dziczy ku wycieńczonej bratobójczemi walkami Rusi. I kraj ten, mimo rozpaczliwej obrony, runął u stóp przemocy.

Droga do Polski stała otworem. Tatarzy jednak, dokonawszy tyle zniszczenia, cofnęli się do swoich siedzib i dopiero w kilkanaście lat później, pod wodzą chana Batu, ruszyli na Zachód.

W podzielonym i bezsilnym kraju naszym panował podówczas Bolesław Wstydliwy. Zniszczywszy do szczętu starożytną stolicę Rusi, Kijów, stanęli Tatarzy u granic Polski.

* * *

Tatarzy byli nie wielkiego wzrostu, ale barczyści i silni. Na szerokiej, śniadej i zgrubiałą skórą pokrytej twarzy posiadali spłaszczony nos, ukośne oczy i kości policzkowe silnie wystające. Zahartowani w życiu koczowniczem, żywili się lada czem, cierpliwie w potrzebie pościli, pili tylko wodę, za zbytek zaś uważali sztukę mięsa kobylego, uprażonego pod siodłem lub napój, zwany "kumysem", przyrządzany z mleka kobylego. Ubiorem była dla nich skóra barania, łożem ziemia a namiotem obłok niebieski. Rzeki największe wpław przebywali, a każdy manowiec był dla nich drogą.

Przy tych korzyściach odznaczali się tem jeszcze, że wszyscy od dzieciństwa, kobiet nie wyłączając, sposobieni byli do wojennego rzemiosła, jeździli konno, strzelali z łuku, a kilkadziesiąt lat ciągłych zwycięstw w głębi Azyi napoiły ich najwyższą pogardą dla innych ludów.

Prócz tego rabunek był dla nich żołdem, a karnością przechodzili wszystkie przykłady. Tak bowiem byli włożeni do nieograniczonego posłuszeństwa dla chana, który był im wodzem, prawodawcą i prorokiem, że jak wyrażał to chan przy obejmowaniu władzy "słowo jego było mieczem". Podzielone na dziesiątki, sta, tysiące, odpowiadały szyki jeden za drugiego — skoro w dziesiątku jeden nie dotrzymał pola, przepłacał to śmiercią dziesiątek cały, jeśli uciekł dziesiątek, tracono całą setnie, do której należał. Podobnie którykolwiek zawołał naprzód! — surun! — pociągał za sobą swój dziesiątek a za dziesiątkiem iść musiała setnia, tysiące za setniami — zawsze pod karą niechybnej śmierci. Tak też odpowiadali całemi szykami, za każdego pojmanego w niewolę.

Nie było więc trudnego dla Tatarów przedsięwzięcia. Jedna noc wystarczała im do opasania się wysokim okopem. Nie potrzeba im było wiele czasu do odwrócenia biegu rzeki, na osuszenie lub zalanie miejsc obronnych; podkopywali się pod ziemię, jeśli od bramy twierdza stawiała im nieprzełamany opór; szybkością napadu uprzedzali najskorsze o swoim ruchu doniesienia.

* * *

Na wojnę ruszali Tatarzy w olbrzymiej mnogości, na małych, chudych lecz szybkich i wytrwałych koniach, obronni od przodu skórzaną zbroją, uzbrojeni w piki, krzywe pałasze, które przeszywały europejską zbroję. Przed sobą pędzili szyki zawojowanych ludów, którymi się zasłaniali. Każdy Tatar wiódł za sobą drugiego konia, na którego przesiadał się w biegu; koniom, dla których wystarczała pasza rosnąca pod nogami, przecinali nozdrza, aby łatwiej w pędzie oddychały. Walczyli zaś nie tylko męstwem ale także zdradą i chytrością, truli, gdzie oręż ich nie przemógł.

Bitwę prowadzili w sposób następujący. Po zasypaniu nieprzyjaciela strzałami, uderzali na niego całą siłą i pędem pioruna. Jeśli od razu nie zwyciężyli, rozsypywali się z równą szybkością, aby wywieść go do pogoni i podzielenia sił, które szybkim zwrotem łatwiej pokonywali. Pokonanego nieprzyjaciela ścigali dniem i nocą, tak urządzając swoje szyki, aby jedne po drugich bez przerwy następowały.

Okropny był stan ziemi polskiej po pierwszym napadzie Tatarów. Miasta i włości zrównali z ziemią, wedle przysłowia nie została trawa gdzie przeszli. Padł pod ich mieczem, ktokolwiek zdolny do broni — a żywi, mówią kroniki — zazdrościli umarłym grobowego spokoju. Zdaniem bowiem Dżingis-chana, miłosierdzie było przymiotem słabych; surowość sama zapewniała posłuszeństwo pokonanego nieprzyjaciela, którego nienawiści ku zwycięzcy — jak mówił — łaskawość nigdy nie łagodzi.

* * *

W dwadzieścia lat po pierwszym napadzie, Tatarzy znowu powrócili, ale ten nowy najazd był jeszcze straszniejszy od pierwszego. Wypadki, jakie się podówczas w murach Sandomierza rozegrały, posłużyły poecie za temat do skreślenia pierwszego poematu, zatytułowanego "Zdrada tatarska".

Wpadli wówczas do Polski Tatarzy — opowiada pierwszy nasz historyk Długosz — zaraz po uroczystości św. Jędrzeja, a byli pod wodzami

Nogajem i Telebugiem. Podstąpili pod Sandomierz, spalili miasto i wnet ścisnęli oblężeniem zamek, do którego schronili się mieszkańcy całej okolicy z żonami, dziećmi i majątkami. Tatarzy — po trzech dniach oblężenia, wywabiwszy zdradziecko dowódcę zamku Piotra z Krepy, i jego brata Zbigniewa, zabili ich u siebie w obozie; potem gwałtownie rzucili się na zamek i zdobywszy go, sprawili w nim rzeź okrutną. Tyle wtedy — mówi dalej Długosz — pod mieczem barbarzyńców wylało się krwi chrześcijańskiej, że ze wzgórza, na którem zamek jest zbudowany, do Wisły, co podle zamku płynie, krew ciekła jakby potokiem i woda Wisły krwią się zabarwiła.

Piotr z Krępy, zanim opuścił mury zaniku, jakby śmierć swą przewidując, przywołał wiernego sługę swego, burgrabiego Boguchwała i powierzył mu opiekę nad swoją córeczką. Poszedł wojewoda Piotr, a Boguchwał wziąwszy małą Halinę na ręce i osłoniwszy ją płaszczem, uniósł skrytymi lochami do kościoła św. Jakóba i ukrył na jego wieży. Spełniły się smutne przewidywania — lud i kapłani zostali wymordowani, ale Halina ocalała.

W rzezi tej zginęło również 49 Dominikanów z bł. Sadokiem na czele. Według legendy, 2 lutego 1260 roku, w dzień Oczyszczenia N. M. P., modlili się bracia zakonni do swej osobliwej Opiekunki. Modły były tem żarliwsze, że nawała tatarska obiegła miasto, zdobyła gród i zamek, czyniąc tam straszliwą rzeź między obezwładnionym ludem. Poważny spokój pierwszych chrześcijan panował na chórze zakonnym. Może modły odwrócą klęskę, może dziki barbarzyńca cofnie się dotknięty szlachetną wolą Bożej Rodzicielki. Skończyła się jutrznia, a jeden z nowicyuszów, skromne ubogie zapewne chłopię, czyta martyrologium na ten dzień przypadające. Wyliczył już wszystkich, co w tym dniu za wiarę prawdziwą polegli, ponosząc śmierć męczeńską, gdy wtem przed oczyma jego złotemi literami rozwija się napis w księdze. Oczom nie wierzy, czyta po raz drugi, w księdze wyraźnie napis wymienia: W Sandomierzu męczeństwo czterdziestu dziewięciu męczenników. Wszyscy struchleli. Przeor Sadok kazał podać księgę. Patrzy... prawda! najwyraźniej złotemi literami wypisano. Popatrzył raz jeszcze chciał przeczytać, lecz wyrazy znikły. Zrozumiał odrazu świątobliwy mąż, że to przestroga Boska, że dziś jeszcze trzeba się braciom rozstać z tym światem — umrzeć śmiercią męczeńską. Nie zarządził tedy żadnej obrony klasztoru, lecz owszem w gorącem przemówieniu napomniał braci, aby posłuszni woli Bożej, z wszelką powolnością poddali swoje głowy pod miecze tatarskie. Po odbytej spowiedzi zaintonował hymn Salve. Regina, w czasie którego wpadli do kościoła Tatarzy i wymordowali zgromadzonych.

Zginęli — mówi o nich Jadwiga Łuszczewska (Deotyma) — jak rozśpiewana ptaszyna, którą wśrod pieśni przeszywa pocisk myśliwca.

W roku 1287 po raz trzeci zwaliły się na Polskę hordy tatarskie. Leszek Czarny umknął na Węgry, a Tatarzy spustoszyli jego dzielnice i zabrali w jasyr do trzydziestu tysięcy kobiet.

Tym razem jednak Sandomierzanie, nauczeni poprzedniemi klęskami, przygotowali się należycie do walki, wzmocnili miasto dokoła i pokopali pod niem lochy, w którychby się przed dziczą w razie przegranej schronić mogli, stąd trzeci napad wcale się najezdcom nie powiódł.

Tatarzy jednak, lubo przez wójta Witkona odparci, obozowali na poblizkiem wzgórzu i grozili miastu nowym napadem, który kto wie, jakby się mógł był zakończyć, gdyby nie znalazł się bohater, który okupując własnem życiem wolność miasta, uczynił wrogów nieszkodliwymi a nawet zdołał wyniszczyć ich zupełnie.

Tradycya przypisuje czyn ten bohaterowi-kobiecie, córce wspomnianego wyżej Piotra z Krępy, ocalonej przez Boguchwała od niechybnej śmierci, wdowie po wojewodzie Pilawicie. Dzielna ta niewiasta udać się miała, jak druga Judyta, nocą, gdy ognie w mieście pogaszono, do obozu tatarskiego i tam przedstawiwszy się dowódcy, jako kobieta pałająca zemstą ku Sandomierzanom, obiecała poprowadzić zastępy tatarskie do lochów, w których jak mówiła — pokryli się mieszkańcy miasta, wraz ze swymi skarbami i dziewczętami. Tatarzy dali się ułudzie — i wpadli w zasadzkę. Gdy bowiem weszli za nią do owych lochów z pochodniami, zaczajony w pobliżu wójt Witkon z przysposobionymi za jej rozkazem ludźmi, do otworu przybiegł i takowy kamieniami zarzucił i zamurował, tak, że wszyscy Tatarzy — niestety wraz z dzielną niewiastą — wyginęli.

* * *

Taką jest treść legend, opowiedzianych mową rymowaną w niniejszej książeczce.

Wzbudzić w nas wiarę w przyszłość przez cześć dla wielkich czynów przeszłości — oto czego pragnął poeta. Wskrzesił więc swem piórem postać rycerskiego wojewody, całego pogrążonego w trosce o losy ukochanego grodu i w tej trosce nie zważającego na grożące mu niebezpieczeństwo — wskrzesił postać bohaterskiej Haliny, która nie zawahała się życiem własnem okupić wolność rodzinnego miasta.

Wielkie to i piękne postacie, pouczające o nich wspomnienia, krzepiące dusze i odżywiające zgnębioną myśl naszą. Gdy wsłuchujemy się w te płynące z odległej przeszłości echa, nucące skowrończaną pieśń bezgranicznego poświęcenia się dla Ojczyzny, budzi się w nas jakaś wiara wielka, że przecież istotnie nie zamknęła się dziejów naszych karta — budzi się w nas cześć dla tej przeszłości, wzywająca, abyśmy ideały ojcow naszych w sercach przechowując teraz, gdy nastały inne czasy, ześrodkowali swe siły w pracy nad udoskonalaniem się na każdem polu i w innej walce — w walce z naszym największym wrogiem niezgodą i wzajemną nieufnością. Wtedy duchy Piotra z Krępy,

Haliny i całego zastępu naszych bohaterów powiedzą: "Posiew krwi naszej nie poszedł na marne, bo oto z krwi naszej wyrośli inni od nas, lecz nie mniej wielcy bojownicy o lepszą dole narodu".

W Tarnobrzegu, dnia 24 grudnia 1909 r.

Zygmunt Kolasiński.

Przygrywka

Blizko mej wioski, na szczycie góry,

Gdzie Wisła dołem zdrój toczy,

Grodu starego wznoszą się mury —

Tam zawsze zwracam swe oczy.

Nie wiem dlaczego, czy dla tych kości,

Których tam pełno się kryje,

Serce me, pełne świętej miłości,

Żywiej na widok ten bije?

A może, może... O, ziemio święta!

Mężnych rycerzy, sług Boga

Iżeś męczeńską krwią przesiąknięta,

Dlategoś sercu tak droga.

O Sandomierzu! Ty nam jak księga

Ręką Joela (5) pisana,

Mówisz, że zginąć musi potęga

Najezdcy, ludów tyrana.

I wstanie Polska — - świetlna jak zorza,

Jak ziem królowa, bogata

W swobodę ludów, w owoc i zboża,

Na podziw całego świata.

Komu w świetlaną przyszłość narodu

Zwątpienie kamieniem ciąży,

Niechaj do tego starego grodu —

Do Sandomierza — podąży.

Tu ci Katedra z przedziwną siłą

Opowie ściany wnętrznemi,

Jak to za czasów dawniejszych było

Nieraz na polskiej' tej ziemi.

Na wielkich płótnach malarz natchniony

Napad na miasto odtwarza

Dziczy mongolskiej i mord szalony

Mieszkańców i sług Ołtarza.

Gdy się w nie wpatrzysz, pomyślisz sobie:

Gdyśmy Tatarów przetrwali,

I głucho o nich w Polsce w tej dobie —

Przetrwamy także Moskali.

I wstanie Polska — świetlna jak zorza,

Iak ziem królowa, bogata

W swobodę ludów, w owoc i zboża —

 Na podziw całego świata!

Zdrada Tatarska

(1) Przytoczone tu urywki wierszy poety pochodzą ze zbiorku zat.: "Z pod chłopskiej strzechyw. Zbiorek poezyi chłopa z nad Wisły Ferdynanda Kurasia. Wydawnictwo imienia Tadeusza Kościuszki. Nr. 50. Kraków. Nakładem Księgarni Ludowej Kaspra Wojnara. 1905.

(2) Z odezwy Komitetu obywatelskiego dla sprawy Ferdynanda Kurasia. Skład Komitetu podany na końcu niniejszej książeczki.

(3) "Wiązanka z chłopskiej niwy". Poezyę chłopa znad Wisły Ferdynanda Kurasia. Biblioteka Macierzy Polskiej Nr. 51. Lwów. Nakładem Macierzy Polskiej. 1909. — Poeta posiada obecnie w tece materyał na kilka zbiorków.

(4) Urywek z wiersza p. t. "Do ludu polskiego", zamieszczonego w "Wiązance z chłopskiej niwy".

(5) Joel, syn Petuela, autor jednej r. najmłodszych ksiąg proroczych Starego Testamentu.

I.

Stary Sandomierz z wyniosłymi szczyty

Ginie przed okiem, w cień nocy spowity,

Tylko u jego stóp rozległe błonie

Mnogością ognisk w czarnych mrokach płonie.

A po spokojnej modrej Wisły toni,

Od gorejącej ogniskami błoni

Wrzaski, jak wycia cmentarnych straszydeł,

Z szumem, jak łopot nietoperzych skrzydeł,

Zmieszane z koni powiązanych rżeniem,

Płyną, nadbrzeżną gąszcz przejmując drżeniem.

Horda tatarska, łupów i krwi chciwa,

Z dalekich stepów do Polski przybywa

I przy płonących wsi i miast pożodze,

Mordując wszystko napotkane w drodze,

Tu — pod Sandomierz — przybliża się hurmem,

Aby za pierwszym gród ten zdobyć szturmem.

Jak gdy wzburzone oceanu łono

Hucząc i wyjąc z furyą szaloną

O brzegi lądu bałwanami ciska —

Z takim impetem Tatarstwo uderzy,

Gradem pocisków prosto w miasto mierzy

I krwi spragnione kindżałami błyska

I dzikiem "Allach!" powietrze rozdziera

I coraz wścieklej na mury napiera.

Lecz się zawiedli w rachubach pohańcy,

Gdyż nieulękli, odważni mieszkańcy,

Obywatele prastarego grodu,

Wprawni szablicą wywijać od młodu,

Niejednem chlubnem wsławieni zwycięstwem,

Pod Piotrem z Krępy, co głośny był męstwer

Jeden po drugim przez dzicz przypuszczony

Atak, mężnemi odparli ramiony.

I oto teraz, gdzie ognie się palą,

Dzicz nieprzejrzaną rozlała się falą

I przy ogniskach zziębła i zmoczona

Grzejąc się, z wodzów niezadowolona,

Że ją na wichrze trzymają i słocie

Bezczynnie, szemrząc myśli o odwrocie.

W namiocie wodzów tatarskich, Nogaja

I Teleboga, zebrała się zgraja

Starszyzny hordy na walną naradę.

By jak najrychlej przyspieszyć zagładę

Miastu, co szczupłą mając garstkę ludu

Ku swej obronie, dokazuje cudu.

Leniwo jednak narada się toczy.

Telebogowi krwią nabiegły oczy

I dziko niemi w stronę miasta błyska

I z ust spienionych stekiem przekleństw ciska.

Wściekły, że mimo mnogiej hordy siły;

Zamiary jego sromotnie chybiły;

Wściekły, że mimo bitnych w radzie osób,

Trudno o pewny do zwycięstwa sposób.

Nakoniec Nogaj głos zabrał z kolei:

"Skoro nikt pewnej nie żywi nadziei

Szturmem czy zdradą dostać się do miasta,

A wśród załogi duch buntu się szasta,

Że mimo tylu heroicznych czynów,

Zbieramy klęski, miast łupów, wawrzynów,

I od dni kilku bezczynnie w obozie

Przemokli, zziębli na słocie i mrozie

Czekamy, aż nas lodem przejmie zima...

Tego załoga dłużej nie wytrzyma;

Bo kto od młodu szczerbi szablę w boju,

Albo do końskiej przyczepiony grzywy,

Harcuje z wichrem przez stepy i niwy,

Nigdy nie zniesie gnuśnego. pokoju.

Na cóż więc jeszcze dłużej mamy czekać?

Wolej nam rychło w swe strony uciekać,

Zanim nam śniegi rzucą w drodze tamy...

Wszak i tak dosyć łupów z sobą mamy... "

Skoczył Telebog jak tygrys zraniony:

"Milczeć! Dość tego! — wrzasnął rozjuszony —

Ty nas zaniechaj uczyć taką radą,

Co przeniewierstwem przesiąkła i zdradą —

Bo jeszcze w prawie Dżingischana (1) karby!...

Czy może myślisz, że te mnogie skarby

Pomimo tylu zachodów porzucim,

W pokoju giaurów zostawim — i wrócim

Do siedzib naszych, jak bizuny goli?

O nie, Nogaju, nigdy nie zespoli

Się duch mój z duchem, co giaurów się stracha,

I jakem żywy, klnę się na Allacha,

Że stąd załogi pierwej nie odwiodę —

Choćbym miał stracić wolności swobodę,

Choćbym z rąk giaurów miał umierać w męce —

Póki Sandomierz nie wpadnie nam w ręce

Ze swymi skarby, póki kindżał srogi

Krwią, nie ocieknie, a łuna pożogi

Miasta pod stropy wysokie nie strzeli

I Temudżina (2) syny rozweseli...

Kto zatem dbały o całość swej głowy,

Niechże gotowym będzie na szturm nowy!"

I nabiegłemi krwią oczyma błyskał,

Tupał z wściekłością i pięści zaciskał.

Na gniew dowódcy starszyzna aż zbladła

I zatrwożona z namiotu wypadła,

By sprawić szyki.

Jeszcze Telebogiem

Furye złości bezsilnej miotały,

Palce nerwowo kłak brody targały,

Gdy za namiotu dał się słyszeć progiem

Głuchy nóg tupot; Telebog w tej chwili

Wypadł z namiotu, i kiedy się sili

Przebić oczyma przestrzeń w czarnym mroku,

Stanął ordyniec tuz przy jego boku;

Telebog szybkim przylapił go ruchem:

"Co tu porabiasz? Odpowiadaj duchem!"

Krzyknął nad samym pojmanego uchem.

Na to ordvniec jękliwemi słowy:

"O ulubieńcze wielki Allachowy!

Pozwól na chwilę płazowi nędznemu

Przyjrzeć się twemu obliczu jasnemu,

A potem pozwól, bym ci mógł wyjawić

Marny swój pomysł, w jaki sposób sprawić,

By się powiodły prędzej nasze próby.

A jeśli moję zawiodą rachuby —

Karz... " — "Mów więc, jakież radzisz środki [nowe? —

Przerwie Telebog — a bacz na swą glowę!"

"Niegdyś w niewoli Lechistanu byłem —

Ciągnął poganiec — tam się nauczyłem

Dosyć poprawnie lacką mową władać;

A więc, Effendi, jeśli pragniesz zadać

Cios taki miastu, by się nie podniosły

Więcej te mury — wypraw mnie tam w posły... "

"Dosyć! — Telebog raptownie przerywa —

Myśl mi nareszcie błysnęła szczęśliwa,

Snać anioł cię tu przywiódł Allacbowy, —

Lecz nie tu miejsce do dalszej rozmowy".

I w tejże chwili obydwa pogany

Między namiotu wcisnęli się ściany,

Gdzie przez czas długi wśród żywej narady

Snuli przeciwko miastu plany zdrady.

(1) Dżingischan czyli Chan chanów, władca Tatarów w wieku XIII. Panował nad całą prawie Azya środkową.Słynął jako okrutnik, siejący postrach i mordy. Synowie jego podbili Hu. ś, spustoszyli Polskę i Węgry.Przyp. autora.

(2) Temudżin — nazwisko Dżingischana.

II.

Ku Sandomierza gdy się zwrócim stronie

Z Nadbrzezia, kędy mkną wiślane tonie,

I rzucim wzrokiem naprzeciw na mury,

Ujrzym na lewo tuż na stoku góry

Sędziwy kościół Świętego Jakóba,

Z klasztorem (1), w którym ongiś nasza chluba

Apostoł święty Jacek był przebywał

I do zbożnego życia łudzi wzywał.

O, jakże srogi ból serce rozpiera,

Gdy na ten klasztor stary, się spoziera:

Dziki zaborca, co wszystko rabował,

Złupił go, obdarł, srodze sprofanował,

Rozpędził sługi Boże, potratował

Końmi — i zda się, że za dawną sławą

Płaczą te mury, płaczą, płaczą krwawo.

W tym to klasztorze u Ojca Sadoka,

Którego cnocie, jak Polska szeroka

Wonne kadzidło chwały ludność pali,

Wszyscy klasztorni Bracia się zebrali.

Lecz w celi cisza niejako grobowa;

Żadne głośniejsze nie zadźwięczą słowa,

Poważne twarze i spuszczone oczy

Każą przypuszczać, że się jakaś toczy

Walka w ich duszach; tylko lekko drżące

Wargi, do Pana ciche lecz gorące

Szeptały modły. Aż Przeor nareszcie

Przerywa ciszę słowami: "Cóżeście

Tacy strapieni, Braci moja droga?

Sługom Ołtarza nie przystoi trwoga!

Bóg jest ucieczką naszą i ostoją,

A ufność w Jego moc najlepszą zbroją.

Jeśli więc trwoga zdradziecka nas tłoczy,

Serca ku Niemu podnieśmy i oczy —

A On spokoju wleje w nas potęgę.

Otwórz no, Bracie Pawle, świętą księgę!"

Aliści ledwie Brat Paweł przerzucił

Karty wskazanej przez przeora księgi,

Gdy wtem z niej cudem nadziemskiej potęgi

Nieprzewidziany blask dziwny się rzucił,

Iż się zdawało, księga w ogniu płonie.

Zbiegli się Bracia naraz ku tej stronie,

Patrzą na kartę, na której znak Boski,

I odczytują z niej ogniste zgłoski,

Że już są kresu życia swego blizcy,

Wkrótce już bowiem mają oni wszyscy

Przez śmierć, zadaną im ręką pogańską,

Wznieść się wysoko — przed obliczność pańską.

Zaczem upadłszy razem na kolana,

Hymnem "Te Deum" wysławiali Pana.

Poczem odezwał się Przeor wzruszony:

"Otóż los blizki już nam naznaczony —

Wkrótce staniemy w wiekuistej chwale...

Lecz, Bracia moi, aza wy wytrwale

Zniesiecie losy, jakich dostąpimy?"

 — "O bądź spokojny Ojcze! nie zadrżymy

Przed żadną męką, najbardziej straszliwą;

Owszem pragniemy posiąść tę koronę,

Co odprowadzi nas w wieczność szczęśliwą".

 — "Niech Imię Pańskie będzie uwielbione!

Dokończył Przeor. — Teraz, bracia moi,

Nim u wieczystej staniemy ostoi,

Trza nam pomyśleć nad tem, jak świętości

Kościelne na czas od pożądliwości

Hordy uchronić. Ja najkrótszą drogą

Podążę teraz do zamku z przestrogą,

Poczem powinność naszą będziem robić —

Stanąć przed Panem godnie się sposobić".

(1) Poemat niniejszy pisał autor w roku 1905. W tym czasie stały jeszcze przypierające do kościoła mury cel klasztornych. Dziś jednak z murów tych pozostała tylko nieznaczna kupa gruzów. Sani zaś kościół św. Jakóba jest obecnie w restauracyi kosztem dobrowolhych składek polskiego społeczeństwa.

III.

Nim wschód oblała purpurowa zorza,

Piotr z Krępy zerwał się z twardego loża

I po żarliwem zmówieniu pacierza,

Szybko na barki przywdział strój rycerza

I popod zamek, gdzie na czele warty

Wierny burgrabia stal o mur oparty,

Wyszedł i spytał: "Cóż tam mój kochany -

Czy o odwrocie nie myślą pogany?"

Burgrabia na to: "O panie starosto!

Racz tylko spojrzeć ku wschodowi prosto:

Widzisz tę zorzę, jak wschodzi czerwono,

Jak w krąg obłoki krwawą luną płoną?

Nim słońce dwakroć drogę swą odbędzie,

Już tak czerwono w naszym grodzie będzie... "

— "Ciszej z obawą — starosta przerywa —

Zbyt głośno słowo z ust ci się wyrywa,

Czy jasnowidztwo w duszy twej się mieści?

Mniejsza, — słów twoich nie czas ważyć treści,

Lecz niechże jeszcze który z towarzyszy

Twej hiobowej wróżby nie posłyszy".

— "Panie starosto! Nasi towarzysze

Wiedzą też dobrze, co tam Bóg nam pisze

Na pergaminie obłoków u zorzy,

W żadnym jednakże dusza stę nie trwoży,

Bo będąc w męstwa zakuci pancerze,

Lęku nie znają; jak prawi rycerze

Swe powołania dobrze znają oni

I po rycersku poledz z mieczem w dłoni

Każden jest gotów — i każden polegnie...

Dzicz stąd tatarska łatwo nie odbiegnie,

Nie wykonawszy wpierw mordów, grabieży;

A nam tu ciągle ubywa rycerzy

W walce z pogaństwem... O, znam tę czarniawe,

I co nam dzisiaj wróży niebo krwawe —

Już nas to chyba nie może ominąć —

Zostaje jedno — z mieczem w dłoni zginąć".

— "Mój Boguchwale — starosta odrzecze —

Że krwawe znoje przed nami, nie przeczę,

I nim od miasta odstąpią Tatary,

Jeszcze czekają nas pewne ofiary;

Lecz poco mamy się przedwcześnie trwożyć?

Ot lepiej ufność w moc Bożą położyć.

Pan ten, w którego świat cały jest dłoni,

Mocen podźwignąć nas z najgłębszej toni"

Gdy tylko zechce... "

Nie skończył wszystkiego,

Bo wtem jak gdyby na poparcie tego

Co mówił — Zbigniew, Piotra brat rodzony,

Szybko z przeciwnej dąży ku nim strony

I już z daleka w te przemawia słowa:

"Piotrze — nowina! Nowina jest nowa:

Oto ku bramie od zachodnich szańców

Dwóch się przybliża tatarskich wysłańców,

Jeden z nich zdala białą chustką wiewa...

Snać dalszych szturmów hordzie się odchciewa

I swoję posły śle do nas w układy".

— "Lecz przedewszystkiem trzeba się strzedz zdrady!

Wtrącił Boguchwał.

— "Jakto... Czyż być może?

Piotr na wieść brata wykrzyknął. — O, Boże!

Wybacz grzesznemu, co się tak poniża,

Że się na widok nieprzyjaciół krzyża

Twego raduje". A odkrywszy skronie

I ułożywszy do modlitwy dłonie,

Pełne wdzięczności wzniósł ku niebu oczy,

Z których łza czysta po licach się toczy —

I miłosierdzia Wszechmocnego wzywa.

Poczem do brata prędko się odzywa:

"Spiesz mój Zbigniewie, niech otworzą bramy,

Natychmiast posłom posłuchanie damy".

Lecz tu Boguchwał, ważąc każde słowo

Starosty, znowuż wtrącił się na nowo

Swoją uwagą: "Któż z nas, czesny panie,

Zamiary wroga odgadnąć jest w stanie?

Może pogany podstęp wymyśliły,

By módz tem łatwiej przejrzeć nasze siły?

Niech wiec poselstwu hordy, nim tu wkroczy,

Będą zakryte przepaskami oczy".

"Słuszna uwaga — starosta przyznawa —

I aż się dziwię, że tak ważna sprawa

Pierw w mojej głowie nie powstała wcale.

Sam więc tą sprawą zajm się Boguchwale".

IV.

Mając przyjmować od Tatarów posły,

Zajął starosta swój stolec wyniosły,

Bycerstwa świtą otoczon dokoła —

A spokój dziwny odbijał mu z czoła.

Zali naprawdę miast obaw katuszy,

Takiż sam spokój osiadł w jego duszy,

Zali naprawdę był pewien tej wiary,

Że zniechęcone nareszcie Tatary

Po bezskutecznych szturmowań robocie,

Muszą od walki odstąpić w sromocie?

Czy też przymusem na spokój się silił,

By tym pozorem otoczenie mylił —

Któż to odgadnie! A chociaż udzielał

Nadziei drugim, jednak nie podzielał

Jej sam Boguchwał; chmurny był i blady —

On jeden jawnie obawiał się zdrady.

Weszli w pokłonach tatarscy posłowie,

Jeden z nich, dosyć biegły w polskiej mowie,

Tak się odezwał:

"Wodzu i rycerze!

To wam obwieszczam bez obłudy szczerze,

Że ci, co w wasze wysłali nas progi,

Dziś sprzymierzeńcy wasi — a nie wrogi!

Nie chlubne, prawda, mieliśmy zamiary

Względem was, ale to nasz zwyczaj stary,

Że skoro z głodu ginie nasze plemię,

My radzi w obce puszczamy się ziemie, —

Tak było teraz. — Lecz gdy na głos surmy

I raz i drugi ponawiamy szturmy,

Pragnąc się dostać przemocą do miasta,

Wśród was miast lęku duch odwagi wzrasta,

Jakiego dotąd nie znał świat orężny,

Że aż Telebog, hetman nasz potężny,

Co dla tchórzliwych bywa jak lew srogi,

Lecz ceni mężnych, choćby własne wrogi, —

Cześć wielką uczuł dla dzielnych rycerzy.

Więc pierwszych w radzie zwoławszy żołnierzy,

Powiedział do nich takie mądre słowa:

"Niechże tych mężnych bóg wielki zachował

Godni bo tego ci dzielni rycerze,

Co miast poddaniem zagładę ominąć,

Woleja w boju z bronią w dłoni zginąć,

By z nimi trwałe zadzierzgnąć przymierze I

Niech więc poselstwo rychło od nas bież}'

Do Piotra z Krępy, wodza cnych rycerzy,

I te intencye poniesie mu moje,

Że nim wyruszym stąd w pustynie swoje,

Pragnę z nim zawrzeć ugodę przymierza,

Spoić rycerską dłoń z dłonią rycerza,

Po wszystkie lata aby nasze plemię

Jego od dziś dnia oszczędzało ziemię

I w razie, gdyby został zagrożony,

Swej mu pospiesznie udzielić obrony —

Idźcież te moję słowa mu objawić

Z prośbą, by zechciał dziś u mnie się jawić.

Hetmana swego te niosąc wam wieści —

Kończył wysłannik — prosim Waszej części,

Jeśli pragniecie gród i siebie zbawić,

Z nami w obozie raczcie się dziś jawić".

Skończył Tatarzyn. Szmer przeleciał głuchy,

Rycerstwu nowej przybyło otuchy,

Której Boguchwał jawnie nie podzielał

I w wysłanników hordy groźnie strzelał

Błyskiem swych źrenic i skrycie się zżymał, —

Nareszcie dłużej milczeć nie wytrzymał

I rzekł wzburzony: "Jeśli wasz łaskawy

Wódz z naszym panem chce załatwiać sprawy,

Niech tu sam przyjdzie — droga jednakowa... "

— "Schowaj burgrabio nieprzystojne słowa!"

Starosta poryw Boguchwała gani.

A że Sandomierz od zguby otchłani

Uchronić pragnął z całej duszy szczerze,

Choćby swe życie miał złożyć w ofierze,

Więc odrzekł posłom: "Rad jestem z waszego

Wodza; wracajcie posłowie do niego

I oświadczenie nasze mu ponieście,

Że gdy dzień wtóry zaświta nareszcie,

Stawię się przed nim. Macie moje słowo

Rycerskie". — Poczem wysłańcom na nowo

Związawszy oczy, pod straży osłoną

Poza ostrokół wałów odprawiono.

V.

Aliści ledwie Piotr posły odprawił,

Gdy Ojciec Sadok, kapłan bogobojny,

Z licem zmiemonem lecz całkiem spokojny,

W jego się progach niespodzianie zjawił.

"Witajcie Ojcze! — starosta wzruszony

Wykrzyknął, biorąc go w swoje ramiony —

Zawsze ten moment sercu memu drogi,

Gdy nawiedzacie moje nizkie progi, —

Ale obecnie, w tak niezwykłej porze,

Widno zrządzenie zsyła was tu Boże —

Pomyślne wieści niesiecie mi pewnie".

"Nie z dobrą wieścią — kapłan odparł rzewnie

Przychodzę, czesny panie, lecz z przestrogą...

Iście tajemną Pan wiedzie nas drogą

Do swego celu... Oto niepojęta

Ta wola Jego, dla każdego święta,

Wkrótce nas z bracią w zaświaty powoła... "

"Co?... Ja was, Ojcze, nie rozumiem zgoła!

Wkrótce w zaświaty?... Ja sądzę inaczej,

Wierząc, iż Pan się ulitować raczy

Nad swoim ludem, że po tych dniach próby

Zbliża się chwila odwrócenia zguby.

Bo wiedźcie, Ojcze, że prawie tej chwili,

Gdyście szli tutaj, dom ten opuścili

Posłowie hordy. A taka jest sprawa:

Horda nakoniec za wygraną dawa,

Widząc daremne swych wysiłków skutki.

Lecz by nie odejść z próżnemi rękoma,

Horda — jak wiecie — na złoto łakoma,

Śle pod pozorem szlachetnej pobudki

Do nas swe posły, bym się sam chciał jawić

U Teleboga; ten ma mi postawić

Pewne warunki, poczem zawrzeć zgodę,

Na mocy której zupełną swobodę

Zapewnia miastu. Ja zaś się związałem

Słowem rycerskiemi — bo cóż począć miałem —

Że się nazajutrz stawię wśród czarniawy".

A na to Ojciec Sadok: "Mój łaskawy

Panie starosto — źle żeście zrobili,

Dając to słowo, — lecz już się nie godzi

Cofać. Gdy zatem jeszcze nie nadchodzi

Moment stanowczej dla was, bracia, chwili —

 Działajcież tedy. Może Pan zwycięski

Raczy odwrócić od was widmo klęski,

Lecz nam już raczył widomie objawić,

Że przed tron Jego wnet mamy się stawić.

A wiedząc dobrze o tem, że pogański

Huf godzi najpierw na przybytek Pański,

Nim odejdziemy w życie nieśmiertelne,

Tajemnie dobro skrywamy kościelne

W miejscu — wy, panie, wiecie, gdzie się mieści,

A prócz nas mało kto zna o niem wieści...

Gdy więc my pójdziem w światy zagrobowe,

Następcom naszym wskażcie miejsce owe.

I wam też radzę, póki dzika tłuszcza

Nowych do miasta szturmów nie przypuszcza,

Kryjcie swe mienie przed chciwością wroga —

Bo kto ostrożny, strzeżon jest od Boga.

Niewiasty z dziećmi i starce stateczne

Także niech chronią się w miejsca bezpieczne,

Młodzież niech czuwa przed domostw swych progiem.

Lecz czas mi w drogę — zostańcie mi z Bogiem!

Zegnam was, sercu memu bracia, mili.

A pamiętajcież, proszę, w danej chwili

Polecić nasze dusze Chrystusowi... "

Poczem przystąpił drżący ku Piotrowi,

A padłszy sobie w wzajemne uściski,

Ronią po licach łez rzęsistych błyski,

Że patrząc na nich obecni żołnierze,

Choć nerwy mieli silne jak ze stali —

 Rzewnie się na ten widok rozpłakali.

Tak się rozstali dwaj Boży rycerze.

VI.

Wolno się wlokły okropne godziny,

A Piotr z obozu hordy nie powracał;

Bawieniem małej starosty dzieciny

Boguchwał chwile strasznej trwogi skracał.

Krokiem nerwowym pokój wzdłuż, wszerz mierzył,

Tupot nóg echem grobowem rozbrzmiewał;

Zali Boguchwał w powrót Piotra wierzył?

Niech mówi piosnka, jaką dziecku śpiewał.

Pieśń Boguchwała.

Pochwycili go Tatary,

Nie wypuszczą z dzikich szpon,

Lecz przyjdzie dzień gniewu, kary,

Krwawy posiew — krwawy plon.

Słyszysz? wyją przeniewierca,

Swej ofiary chlipiąc krew...

Wytęż ducha, wytęż serce,

Niech w nie pada zemsty siew!

Zemstę hoduj w sercu na dnie,

W głębiach łona zemstę kryj,

Niechaj nikt jej nie odgadnie,

Pożądaniem zemsty żyj!

Zemsta kiedyś każe tobie

Wrażej dziczy łaknąć krwi,

Choćby nawet w zimnym grobie

Przyszło dla niej legnąć ci...

Nagle trzask, rumor i przeciągłe wycie

Wstrząsły powietrzem... To dzicz w bramy wchodzi.

Urwał Boguchwał pieśń swoją i skrycie

Z córeczką Piotra lochami uchodzi.

* * *

Nie było danem Piotrze z Krępy tobie

Z orężem w dłoni walcząc z hordą zginąć,

Nie było danem — czegoś życzył sobie,

By krwi twej kosztem mógł się gród wywinąć

Z obieży dzikiej, rozszalałej hordy.

Zwabion podstępnie, giniesz z wrażej ręki;

Dzicz w bramy wali, wnet rozpocznie mordy —

Lecz twej drużyny nie dojdą cię jęki.

Leć duchu czysty w niebiańską krainę,

W gronie serdecznych tam się znajdziesz braci.

Bóg twą w opiece będzie miał dziecinę,

Która zabójców twych kiedyś wytraci.

VII.

Brzmiały w kościele Świętego Jakóba

Na cześć Maryi melodyjne tony

Pieśni serdecznej, jak gdyby Ta luba

Z niebios zawitać raczyła w te strony.

"Salve Regina! Zawitaj królowa!"

Nuta anielska coraz wdzięczniej brzmiała,

Iż się zdawało, że Ta Chrystusowa

Matka niebiosa ludziom otwierała.

Stopniowo jednak nuta się przemienia

Z radosnej w rzewną, tęskno k' niebu płynie,

Jak gdyby w chwili ostatniej istnienia,

Jak gdyby w ciężkiej rozstania godzinie:

"O pełna łaski oraz miłosierna,

Słodka w wspomnieniu, w obietnicy wierna,

Gdy na nas przyjdzie śmierci godzina,

Daj się przywitać: "Salve Regina... "

Wtem dzikie "Allach!" nagle się rozlega,

Ziemia pod kopyt końskich jękła biciem

I czerń tatarska do świątyni wbiegła

Z ogłuszającem przeraźliwem wyciem.

Wśród wycia dziczy śpiew nabożny ginie,

Rzeź się okrutna sług Ołtarza wszczyna,

Którzy w tej jeszcze konania godzinie

Słali ku niebu jęk: "Salve Regina".

* * *

Stracili głowę mężni wojownicy,

Nie mając wieści o dowódcy losie,

Plądrują miasto dzicy najezdnicy,

Rzeź wre, a trupów stos rośnie po stosie.

Próżny ratunek. Krew płynie potokiem,

Ścieka ku Wiśle, barwi ją czerwono,

Krew i krew wszędzie kędy rzucić wzrokiem,

A gmachy grodu z trzaskiem w ogniu płoną.

VIII.

Zakończenie.

Kiedy w czas jakiś do świata stolicy

Przybyli z Polski pobożni pątnicy

I o relikwię prosili Papieża,

On im polecił, by mu z Sandomierza

Przynieśli ziemi. Co gdy uczynili,

W garść Ojciec święty nabrał ziemi onej

I rzekłszy: "Patrzcie, synowie mi mili!"

Ścisnął garść — a wtem krople krwi czerwonej

Spłynęły z ziemi wziętej przez pątników.

"Oto krew święta Waszych Męczenników!

Na cóż relikwij daleko szukacie —

Skoro ją w domu pod stopami macie".

Halina

"Błogosławiony, kto się trupem kładzie,

By dumnej nodze stanąć na zawadzie.

Kto z próżną i dłonią, poświęceniem silny,

Bez trwogi czeka na cios nieomylny".

(Kornel Ujejski).

I.

Noc głęboka, ponura swoim majestatem,

Rozpostarła swe skrzydła nad uśpionym światem,

I głucho i posępnie w okolicy sennej,

Otulonej w mrok czarny i płaszcz mgły jesiennej.

Zamilkło wszelkie życie; wietrzyk nie powiewa,

Trawka nie zaszeleści, nie zaszumią drzewa,

Nie ozwie się zwierz w kniei, puszczyk nie zahuczy,

Tylko sina Wisełka płynąc z cicha mruczy

I Sandomierz, wzniesiony nad jej modrym zdrojem,

Wre gorączkowem życiem i drży niepokojem.

Na wały sandomierskie z południowej strony,

Wybiegli z domostw wszyscy zdolni do obrony

Mężczyźni, starsza młodzież, nawet białogłowy,

I tu w blaskach łuczywa ruch wre gorączkowy,

Tupot głuchy rozbrzmiewa, rydel w ziemi dzwoni,

A czasem się rozlegnie brzęk trąconej broni.

A ktoby chciał odgadnąć tych ruchów przyczynę,

Wźrok niechaj wytężony zwróci na dolinę,

A pozna, że pozorne pod miastem pustkowie:

Dolinę het zaległo krymskiej hordy mrowie,

A pośród tego mrowia — jak rozległe błonie —

Mnogość ognisk mgłą bladą otulonych płonie,

Oblewając ponurym, migotliwym blaskiem

Rój pogaństwa, snujący się z tłumionym wrzaskiem.

Dwie doby tak obozem horda mordów chciwa

Po nieudałych na gród szturmach odpoczywa,

A teraz szturm ponowny przypuścić zamierza,

Szturm straszliwy — ostatni — do bram Sandomierza...

Na błoniu głuche wrzaski, ognisk mnogich tlenie,

A w Sandomierzu żywe ludu poruszenie,

Profanują majestat ciemności i głuszy,

A wkoło martwo, głucho, żadnej żywej duszy.

II.

W Sandomierzu bez przerwy ruch wre niebywały,

Szturmami uszkodzone lud umacnia wały,

By mogły jakim takim być jeszcze puklerzem

Przeciw atakom czerni. Z Dersławem rycerzem

Wójt Witkon szczupłej liczbie obrońców dowodzą;

Pod ich to doświadczoną garstka mieszczan wodzą

Kilka poprzednich szturmów tatarskich odbiła, —

A chociaż ich szeregi horda przetrzebiła,

Nie myślą składać broni, mimo groźby wroga —

Do zwycięstwa lub śmierci wytknięta im droga!

III.

Gdy wójt Witkon na wałach zlecenia wydaje,

Przystojna białogłowa jedna przed nim staje

I na chwilę rozmowy prosi go na stronę;

Witkon tylko nachmurzył czoło podniesione,

Lecz prośbie nie odmówił. — Wtedy białogłowa —

A zwała sie Haliną — w te ozwie się słowa:

"Gdym drugą życia wiosnę zaledwie liczyła,

Dzicz tatarska zdradliwie ojca mi zgładziła,

A dziś znów mąż mój zginął... Sierota ja biedna,

Źyć nie zdolna na świecie opuszczona jedna;

Żar jakowyś piekielny łono mi wyżera,

A cień grobu sie oczom mej duszy otwiera

I wabi chłodem wnętrza... " Lecz Witkon przerywa:

"Nie czas teraz na skargi, gdy horda krwi chciwa

Sposobi się ponowić na nasz gród szturm srogi,

By się spławić w krwi naszej przy łunach pożogi;

Złóż córko boleść twoją w Wszechmocnego dłonie

I wraz z nami pomyśleć zechciej o obronie".

— "Właśnie przyszłam w tym celu — odrzekła Halina —

Za śmierć ojca i męża z ręki poganina —

Szukam zemsty, chcę zadać pogaństwu cios srogi,

Zginę — mniejsza... niech zginą krwi łaknące wrogi!"

I jeszcze coś mówiła, ale w takiej ciszy,

Że prócz Witkona tylko Bóg jeden ją słyszy.

"Córko —wzruszony Witkon rzeki, kiedy skończyła —

Zaiste wielka w duszy twej waży się silą,

Wielką chcesz nieść ofiarę dla ogółu dobra —

Lecz nic zgodzę się na nią, białogłowo chrobra... "

" Jakto — mówi Halina -- nie chcecie się zgodzić,

By z obieży pogańskiej miasto wyswobodzić?

O nie!... Wy się zgodzicie, — inaczej w mem łonie

Zimne ostrze sztyletu niechybnie utonie;

Stokroć milej mi będzie zginąć z własnej ręki,

Niż widzieć gród zdobyty, płacz słyszeć i jęki...

A za tryumf pogaństwa, lud pomordowany

I zgliszcza tego grodu, przed Pana nad pany

Skargę na was poniosę... A choćby dłoń Boga

Ocaliła nas jeszcze od pogromu wroga

Ja i tak żyć nie mogę... Śmierć ojca i męża

Spłodziła w rozbolałe]' piersi mojej węża,

Co jad zabójczy sączy mi w serce i duszę,

Tak czy tak, z nędznem życiem rozłączyć się muszę—

Bo i cóż mi po życiu, gdy pełne boleści?...

Jedno zemsty pragnienie w mem sercu się mieści.

Któremu jeślibyście uczynili zadość,

Jakże błoga stąd dla mnie wynikłaby radość

W chwilę zgonu, — podwójna radość by to była:

Żem pomściła swe krzywdy i gród ocaliła".

"O córko, mężna córko — Witkon ze łzą w oku

Odrzekł na to Halinie — niech Ten z nad obłoku

Wynagrodzi cię miejscem śród ogrodów wonnych!

Słynąć będzie twe imię w pamięci potomnych

Za to twe poświęcenie dla dobra sióstr, braci...

O niech ci, córo dzielna, niebem Pan zapłaci!

Spełniaj swoje zamiary... Choć żal rani srogi,

Przyrzekam już nie stawać ci w poprzek twej drogi".

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej