Cecylia Niewiadomska

TRZECH WIESZCZÓW NASZYCH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DLACZEGO WIESZCZÓW?

ADAM MICKIEWICZ

I

II

III

IV

V.

JULJUSZ SŁOWACKI

I

II

III

IV

V

V

ZYGMUNT KRASIŃSKI

I

II

III

IV

V

VI

VII

TRZECH WIESZCZÓW NASZYCH

o życiu i dziełach Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego

Niewiadomska Cecylia

DLACZEGO WIESZCZÓW?

Dlaczego tych trzech tylko największych poetów nazywamy wieszczami? Co właściwie ten wyraz znaczy?

Wieszczem nazywano u nas tego, kto natchnioną myślą widział przyszłość narodu i wskazywał wiodące do niej drogi. Ten dar widzenia dawało mu wielkie uczucie, głęboka miłość kraju i całej ludzkości, a wreszcie mądrość, nie nabyta wiedzą, lecz płynąca z wielkiego ducha. On, jak gdyby w jasnowidzeniu, odgadywał niekiedy wielkie prawdy dziejom ludzkości nowe nadawał znaczenie, tłumaczył związek przeszłości z przyszłością, ostrzegał, groził, cieszył, potępiał, przebaczał i zapowiadał przyszłe wypadki.

A zatem wieszcz to prorok, przewodnik narodu na wielkiej drodze jego przeznaczenia.

Czy takimi wieszczami byli trzej nasi najwięksi poeci?

Zrozumieć to możemy naturalnie dopiero po zapoznaniu się bliższem z ich dziełami i życiem. Czytając ich utwory, zadawajmy sobie to pytanie, a sami na nie znajdziemy odpowiedź.

A jeśli zrozumiemy wskazywane przez nich drogi i zadania, to możemy śmiało powiedzieć sobie, że naprawdę zrozumieliśmy bardzo wiele, bo ducha wielkich ludzi i wielkiej poezji.

ADAM MICKIEWICZ

1798 — 1855

Nazywam się Miljon, bo za miljony

kochani i cierpię...

I

Adam Mickiewicz urodził się na Litwie, w powiatowem miasteczku, Nowogródku, w samą wigilję Bożego Narodzenia 1798 r.

Ojciec jego był urzędnikiem w sądownictwie i miał w rynku niewielki domek murowany, "najpiękniejszy w mieście. " Tutaj spędził poeta szczęśliwe lata dzieciństwa, które nazwał potem "sielskiem, anielskiem, " w lecie tylko albo na święta wyjeżdżając do poblizkiej wioseczki, Zaosia, należącej do jego ciotki.

Wesołe i szczęśliwe to było dzieciństwo w otoczeniu dość licznej i kochającej się rodziny, przywiązanych do państwa domowników, znajomych i przyjaciół.

W cichym domku cicho upływało życie, według starych zwyczajów, proste i serdeczne. W "piekarni" wieczorami zbierały się dziewczęta, aby prząść i śpiewać pieśni. Stary Błażej, służący, opowiadał dziwy o podróżach swoich w jakieś dalekie kraje, nadzwyczajnych przygodach, zbójach, czarownicach, — dzieciom serca biły, oczy wychodziły na wierzch, po głowie snuły się cuda.

Wtedy Gąsiewska, stara poczciwa służąca, zaczynała śpiewać. Ileż ona umiała pieśni! litewskie, ruskie, polskie, krakowiaki — zapas niewyczerpany. Dziewczęta podchwytywały melodję, chór płynął, ogień trzaskał na kominku, a w duszach dzieci grały tysiączne uczucia: smutku, radości, zachwytu.

Tam już poznał Mickiewicz podania ludowe, które nam później dał w swoich poezjach, tam się budziła jego wyobraźnia i serdeczne uczucia dla tych ludzi dobrych i prostych, którzy stali się cząstką jego najwcześniejszych wspomnień.

Patrzmy, z jakiem uczuciem pisze w wiele lat później o tym domu:

Niedawno odwiedzałem dom nieboszczki matki:

Ledwie go poznać mogłem! już ledwie ostatki!

Kędy spojrzysz — rudera, pustka i zniszczenie!

Z płotów koły, z posadzek wyjęto kamienie,

Dziedziniec mech zarasta, piołun, ostu zioła,

Jak na cmentarzu w północ, milczenie dokoła!

O, inny dawniej bywał przyjazd mój w te bramy,

Po krótkiem niewidzeniu gdym wracał do mamy!

Już mię dobre życzenia spotkały zdaleka,

Życzliwa domu czeladź aż za miastem czeka:

Na rynek siostry, bracia wybiegają mali,

"Gustaw! Gustaw! wołają, pojazd zatrzymali.

Lecą nazad, gościńca wziąwszy po pierogu.

Mama z błogosławieństwem czeka mnie na progu;

Wrzask współuczniów, przyjaciół ledwie nie zagłuszy!

Teraz pustka, noc, cichość, ani żywej duszy.

Słychać tylko psa hałas i coś nakształt stuku:

Ach! ty to, psie nasz wierny, nasz poczciwy Kruku!

Stróżu i niegdyś całej kochanku rodziny,

Z licznych sług i przyjaciół tyś został jedyny!

Choć głodem przemorzony i skurczony laty,

Pilnujesz wrót bez zamka i bez panów chaty.

Kruku mój! pójdź tu, Kruku! — Bieży, staje, słucha,

Skacze na piersi, wyje — i pada bez ducha!...

Ujrzałem światło w oknach: wchodzę — cóż się dzieje?

Z latarnią, z siekierami plądrują złodzieje,

Burząc do reszty świętej przeszłości ostatki!

W miejscu, gdzie stało niegdyś łoże mojej matki,

Złodziej rąbał podłogę i odrywał cegły.

Schwyciłem, zgniotłem, — oczy na łeb mu wybiegły!

Siadam na ziemi, płacząc. W przedporannym mroku

Ktoś posuwa się, kijem podpierając kroku.

Kobieta w reszcie stroju, schorzała, wybladła,

Bardziej do czyścowego podobna widziadła,

Gdy obaczy straszliwą marę w pustym gmachu,

Żegnając się i krzycząc, słania się z przestrachu.

— Nie bój się! Pan Bóg z nami! ktoś, moja kochana?

Czego po domu pustym błąkasz się tak z rana?

— Jestem biedna uboga — ze łzami odpowie —

W tym domu niegdyś moi mieszkali panowie;

Dobrzy panowie, niech im wieczny pokój świeci!

Ale Pan Bóg nie szczęścił dla nich i dla dzieci, —

Pomarli, dom ich pustką, upada i gnije,

O paniczu nie słychać — pewnie już nie żyje! —

Krwią mi serce nabiegło, wsparłem się u proga...

Ach? więc wszystko minęło?"

Z czterech żyjących braci Adam Mickiewicz według starszeństwa był drugim. W dziewiątym roku życia zaczął uczęszczać do szkoły ks. Dominikanów, istniejącej naówczas w Nowogródku.

W tym wieku — jak się zdaje — nie miał jeszcze wielkiego powołania do pracy i nauki. Wolał las, łąkę, ogród od zamkniętych murów, ciasnej klasy i książki. Starszy brat uczył się pilnie, lecz Adaś najczęściej dopiero wieczorem przypominał sobie o tym obowiązku i leżąc w łóżku, prosił:

— Przeczytaj mi, mój drogi, co tam na jutro zadano.

Naturalnie, że to zmieniło się z czasem, ale z owych lat pierwszych zostało dosyć anegdotek, świadczących, że młody uczeń wolał figle, — i świadectwa kwartalne bardzo skromnie wyrażają sięo jego pilności.

Do zabawnych anegdotek należy znany czterowiersz, który miał podpowiedzieć jakiemuś koledze:

Niedaleko Damaszku

Siedział djabeł na daszku,

W kapeluszu czerwonym,

Kwiateczkami upstrzonym.

Zmieszany chłopiec widocznie nie umiał lekcji i powtarzał głośno wyrazy, nie rozumiejąc, co mówi, aż cała klasa wraz z nauczycielem śmiać się musiała z psoty.

Do najulubieńszych zabaw starszych uczniów należały majówki, zabawa w wojsko i sądy studenckie.

Majówki były prawdziwą rozkoszą dla chłopców. Okolice Nowogródka są piękne, malownicze, na jednej z gór poblizkich widać ruiny zamku, dalej góra Mendoga i Żarnowa, lasem okryta, dokoła pełno gajów, zieloności i trakt bity, jak wstęga, wszystko to pozwalało urozmaicać wycieczki, dodawać im uroku zmianą miejscowości i charakteru zabawy.

Zabawa w wojsko zaczynała się jeszcze przed szkołą, ale szkolne ćwiczenia i coraz bogatsze wiadomości z historji doskonaliły ją i podniecały zapał wojowników. W jednym z najpiękniejszych poematów Mickiewicza znajdujemy urywek, malujący, jak bardzo zajmowała go ta rozrywka. Więc np. bawią się w Jana III-go pod Wiedniem:

Wnet zwoływam współuczniów, szykuję pod lasem:

Tu krwawe z chmur pohańskich świecą się księżyce,

Tam Niemców potrwożonych następują roty;

Każę wodze ukrócić, w toku złożyć groty;

Wpadam, a za mną szabel polskich błyskawice!

Przerzedzają się chmury, wrzask o gwiazdy bije,

Gradem lecą turbany i obcięte szyje,

Janczarów zgraja pierzchła, lub do piasku wbita;

Zrąbaną z koni jazdę rozniosły kopyta.

Aż pod wał trzebim drogę!... (ten wzgórek był wałem)...

Wspomnijmy, że na czasy dzieciństwa Mickiewicza przypadają legjony i zwycięstwa Napoleona, nic też dziwnego, że wojny i wojsko zajmowały przedewszystkiem młodzież szkolną.

W Nowogródku stal wtedy pułk konnicy i codziennie odbywał ćwiczenia. Uczniowie — jeśli tylko mieli godziny wolne — przypatrywali się mustrze z zajęciem, a następnie powtarzali w swoich zabawach to wszystko, co im się najbardziej podobało. Podczas rekreacji zbierali się gromadnie pod górą Mendoga i uzbrojeni w kije, urządzali szturmy, staczali uparte walki.

Z czasem utworzono niby rozmaite pułki, które po zabawie wieczorem wracały do klasztoru w wojskowym porządku.

Ksiądz prefekt szkoły, widząc, jaką ta zabawa sprawia przyjemność uczniom, postanowił — naradziwszy się z profesorami, dać studenckiemu wojsku lepsze uzbrojenie. Porobiono z papieru czapki i tornistry, stolarze przygotowali cały zapas lanc, pałaszy, szabel, karabinów z bagnetami, blacharze różnych ozdób do rynsztunków; matki i siostry szyły mundury i chorągiewki. Ponieważ klas było 6, więc wyszyto 6 sztandarów, a 3 maja 1810 roku był pierwszy przegląd tych świetnie wystrojonych już bataljonów;

Wszystko szło jak najlepiej. Arsenał był w szkole, sztandary składano w kościele; młodzież niezmiernie zajęta swoją wojskową służbą, spoważniała. Wtem zdarzył się wypadek, który zgubił armję studencką.

Pewnego razu pułki wymaszerowały do pobliskiej wioski, gdzie odbyła się mustra, a następnie był odpoczynek i zabawa. Wieczorem powracali w uroczystym marszu, z rozwiniętymi sztandarami, przy odgłosie bębna i śpiewu. W tych dniach właśnie do Nowogródka przybył nowy pułk dragonów. W chwili, kiedy uczniowie zbliżali się do ratusza, jeden z poruczników dla zmiany warty wychodził z odwachu.

Niewiadomo, jakim sposobem między uczniem Głowackim a tym porucznikiem przyszło do kłótni, która zmieniła się w bójkę. Dragoni pospieszyli na pomoc porucznikowi, obili Głowackiego i rozproszyli jego pluton.

Wieść o porażce lotem błyskawicy rozniosła się wśród innych pułków, drewniane karabiny i papierowe hełmy uczuły lwią odwagę i pragnienie walki. Mają ustąpić pokonani? Oni?

Przed ratuszem stoi warta, ani przypuszczając, że może ją ktoś atakować. Armja uczniowska uderza na wartę, wyrywa broń żołnierzom, niektórych jako jeńców ciągną do klasztoru i bramę zatrzaskują.

Zwycięstwo! tryumf! Ba, ale co dalej? Po jeńców przyjdzie wojsko. Co powie władza szkolna? I co począć?

Na szczęście w każdym klasztorze są furtki: wymknęli się furtkami i zwycięzcy i jeńcy, a rzeczywiste wojsko, wysadziwszy bramę, nie zastało już nikogo na dziedzińcu.

Ale przecie na tem skończyć się nie mogło. Ojciec Mickiewicza, ksiądz rektor i kilka innych osób bawili się w najlepsze, gdy jeden z chłopców przybiegł z wiadomością o tem, co zaszło w mieście. Zerwali się wszyscy zaniepokojeni. Na szczęście generał-major był człowiek uczciwy, osądził całą sprawę jako dziecinny wybryk i żądał odpowiedniej kary na winowajców.

Kilku uczniów szóstej klasy wydalono, inni odsiedzieli kozę. Dla żołnierzy, których skóry i mundury ucierpiały w walce, rodzice uczniów złożyli pieniężne wynagrodzenie. Jeden z profesorów wypalił chłopcom piorunującą perorę; generała z całym sztabem zaproszono na obiad, i jakoś wszystko się zatarło.

Ale uczniowskie wojsko rozwiązano, i odtąd zabaw wojennych nie było. (1)

Sądy studenckie odbywały się zupełnie na wzór prawdziwych sądów trybunalskich. Obierano prezesa, radców, pisarza i innych urzędników, byli obrońcy i oskarżyciele, pisano oskarżenia, obrony, zeznania, wyroki i sądzono zupełnie sprawiedliwie nietylko zatargi pomiędzy uczniami, ale uczniowskie sprawy z ludźmi z poza szkoły. "Do sali posiedzeń cisnęli się widzowie z ciekawości tej zabawy młodzieńców. "

Serdeczny stosunek z nauczycielami oddziaływał bardzo dodatnio na młodzież, a wpływ ich w późniejszem życiu przyniósł jej wiele dobrego.

Tak więc zarazem szkoła i dom rodzicielski, piękna natura i swoboda wiejska urabiały młodą duszę Mickiewicza, pozwalając jej rozwijać się zdrowo, w pogodnej atmosferze i wśród szlachetnych uczuć.

Niestety, jakże prędko upływają lata dzieciństwa, jeżeli są szczęśliwe!

W czternastym roku życia Mickiewicz stracił ojca. Możemy sobie łatwo wyobrazić, jak ten cios oddziałać musiał na wrażliwego chłopca, — pierwsza prawdziwa boleść.

Lecz stało się to w r. 1812, i już w parę miesięcy potem niezwykłe i wstrząsające wypadki zbudziły serca do nowego życia, opanowały dusze całego narodu i zostawiły w nich wielkie wspomnienia, głębokie i niezatarte.

W lipcu armja Napoleona wkroczyła do Nowogródka, a w dworku Mickiewiczów stanął król westfalski, Hieronim, brat Napoleona.

Na wojska, wodzów, króla i sztandary trzynastoletni chłopiec patrzał z uniesieniem, z uczuciem, które w 20 lat później odmalował nam żywo w "Panu Tadeuszu. "

O roku ów! kto ciebie widział w naszym kraju!...

Ciebie lud dotąd zowie rokiem urodzaju,

A żołnierz rokiem wojny; dotąd lubią starzy

O tobie bajać, dotąd pieśń o tobie marzy.

Zdawna byłeś niebieskim oznajmiony cudem

I poprzedzony głuchą wieścią między ludem;

Ogarnęło Litwinów serca z wiosny słońcem

Jakieś dziwne przeczucie, jak przed świata końcem,

Jakieś oczekiwanie tęskne i radosne.

Kiedy pierwszy raz bydło wygnano na wiosnę,

Uważano, że chociaż zgłodniałe i chude,

Nie biegło na ruń, co już umaiła grudę,

Lecz kładło się na rolę i schyliwszy głowy,

Ryczało, albo żuło swój pokarm zimowy.

I wieśniacy, ciągnący na jarzynę pługi,

Nie cieszą się, jak zwykle, z końca zimy długiej,

Nie śpiewają piosenek: pracują leniwo,

Jakby nie pamiętali na zasiew i żniwo.

Co krok wstrzymują woły i podjezdki w bronie

I poglądają z trwogą ku zachodniej stronie,

Jakby z tej strony miał się objawić cud jaki,

I uważają z trwogą wracające ptaki.

Bo już bocian przyleciał do rodzinnej sosny

I rozpiął skrzydła białe, wczesny sztandar wiosny;

A za nim, krzykliwymi nadciągnąwszy pułki,

Gromadziły się ponad wodami jaskółki

I z ziemi zmarzłej brały błoto na swe domki.

W wieczór słychać w zaroślach szept ciągnącej słomki,

I stada dzikich gęsi szumią ponad lasem,

I znużone, na popas spadają z hałasem,

A w głębi ciemnej nieba wciąż jęczą żórawie.

Słysząc to, nocni stróże pytają w obawie,

Skąd w królestwie skrzydlatem tyle zamieszania?

Jaka burza te ptaki tak wcześnie wygania?

Aż oto nowe stada: jakby gilów, siewek

I szpaków, stada jasnych kit i chorągiewek

Zajaśniały na wzgórkach, spadają na błonie:

Konnica! Dziwne stroje, niewidziane bronie!

Pułk za pułkiem; a środkiem, jak stopione śniegi,

Płyną drogami kute żelazem szeregi;

Z lasów czernią się czapki, rząd bagnetów błyska,

Roją się niezliczone piechoty mrowiska.

Wszyscy na północ! Rzekłbyś, że w on czas z wyraju

Za ptactwem i lud ruszył do naszego kraju,

Pędzony niepojętą, instynktową mocą.

Konie, ludzie, armaty, orły, dniem i nocą

Płyną; na niebie górą tu i owdzie łuny,

Ziemia drży, słychać, biją stronami pioruny...

Wojna! wojna!... Nie było w Litwie kąta ziemi,

Gdzieby jej huk nie doszedł. Pomiędzy ciemnemi

Puszczami chłop, którego dziady i rodzice

Pomarli, nie wyjrzawszy za lasu granice,

Który innych na niebie nie rozumiał krzyków

Prócz wichrów, a na ziemi prócz bestyi ryków,

Gości innych nie widział, oprócz spółleśników —

Teraz widzi: na niebie dziwna łuna pała,

W puszczy łoskot: to kula od jakiegoś działa,

Zbłądziwszy z pola bitwy, dróg w lesie szukała,

Rwąc pnie, siekąc gałęzie. Żubr, brodacz sędziwy,

Zadrżał we mchu, najeżył długie włosy grzywy,

Wstaje nawpół, na przednich nogach się opiera,

I potrząsając brodą, zdziwiony spoziera

Na błyskające nagle między łomem zgliszcze:

Był to zbłąkany granat: kręci się, wre, świszcze,

Pękł z hukiem, jakby piorun; żubr pierwszy raz

w życiu Zląkł się i uciekł, w głębszem schować się ukryciu.

O wiosno! Kto cię widział wtenczas w naszym kraju,

Pamiętna wiosno wojny, wiosno urodzaju! O wiosno, kto cię widział, jak byłaś kwitnąca Zbożami i trawami, a ludźmi błyszcząca,

Obfita we zdarzenia, nadzieją brzemienna!

Ja ciebie dotąd widzę, piękna maro senna!

Urodzony w niewoli, okuty w powiciu,

Ja tylko jedną taką wiosnę miałem w życiu!

Lecz oto następuje sroga, straszna zima, i świetna armja ginie wśród zasp śnieżnych, tysiącem trupów znaczy każdą milę drogi, kona z głodu i nędzy, złamana potęgą natury.

Po takiej wiośnie tak okropna zima. Nie świetne pułki teraz płyną "jak stopione śniegi, " ale wśród śniegów toną niedobitki, nędzarze bez odzieży, umierając z głodu.

Widzieć ich musiał Adam w Nowogródku, bo i tamtędy szły bezładne tłumy, uchodząc przed nieprzyjacielem i mrozem, ale tych wrażeń może nie chciał opisywać: nadto były bolesne. Krótkie obrazki tylko znajdujemy w "Konradzie Wallenrodzie, " jak gdyby z niechęcią, z przerażeniem oglądał je wciąż jeszcze w mrocznej dali:

Biegną bezładnie, w zaspach śniegu toną.

Ci jeszcze wloką odrętwiałe nogi,

Ci w biegu nagle przystygli do drogi, —

Lecz ręce wznoszą, i stojące trupy

Wskazują miasto, jak przydrożne słupy.

Nad ich oczyma mroźna śmierć wisiała.

Harpija głodu ich lica wyssała. "

Nic dziwnego, że pod takiemi wrażeniami wesoły chłopiec wcześnie spoważniał i dojrzał. Wkrótce potem skończył szkołę nowogródzką i zapragnął kształcić się dalej, marzył o Wilnie, uniwersytecie.

Lecz tylko marzył o tem, gdyż po śmierci ojca i klęskach ostatniej wojny skromne dochody tak się uszczupliły, że nie mogły wystarczyć na utrzymanie go w Wilnie i opłatę wyższej nauki. — Co począć? — Starszy brat już miał płatne miejsce w Nowogródku, zarabiał, pomagał matce wychowywać młodszych, czy nie najlepiej będzie dla Adama iść za jego przykładem?

Nie, nie! Młodzieniec pragnie się uczyć gorąco, — za ciasno mu w miasteczku, świat go woła, obiecuje odsłonić przed nim nowe prawdy, ukazać nowe drogi i wysokie cele, — on ten głos słyszy i rwie się do świata, do wiedzy.

Matka go zrozumiała i poparła. Znalazł się w Wilnie jakiś krewny czy imiennik, dziekan uniwersytetu, napisano do niego, prosząc o radę i pomoc, i otrzymano życzliwą odpowiedź. Ksiądz dziekan obiecywał swe poparcie do otrzymania stypendjum, o ile naturalnie egzamin wypadnie szczęśliwie.

Nie wahał się Mickiewicz — liczył na swoje zdolności i pracę, pragnął całą duszą nauki. W początkach września 1815 r. z błogosławieństwem matki i kilku dukatami w złocie, siedemnastoletni Adaś wyruszył do Wilna żydowską furmanką, uzbrojony w stary, śrutem nabity pistolet, który miał bronić jego majątku i życia.

(1) Wojsko studenckie ściśle podług Tretiaka, z małemi skróceniami.

II

Nie bez przygód, ale szczęśliwie stanął Mickiewicz w Wilnie, — przygody zresztą wytwarzała głównie jego bujna imaginacja, dzięki której posądzał o zbójeckie chęci najniewinniejszych ludzi, a nawet własnego furmana.

Przybył wreszcie do Wilna, poznał kawał świata, wyfrunął na zawsze z ojczystego gniazda: ta podróż zamyka okres dzieciństwa poety.

Egzamin wypadł świetnie, otrzymał stypendjum, t. j. mieszkanie i 15 rs. miesięcznie, a idąc za radą swego opiekuna i nie mając wyraźnie żadnych jeszcze upodobań ani świadomości swoiego talentu, zapisał się na wydział fizyko-matematyczny. Dopiero tutaj, w uniwersytecie, pod wpływem znakomitych profesorów, zainteresował się bardzo historją, zajął literaturą ojczystą, i rzuciwszy matematykę i przyrodę, zaczął z zamiłowaniem pracować w tym kierunku.

Były to właśnie najświetniejsze czasy uniwersytetu wileńskiego. Mianowany przez cesarza Aleksandra i kuratorem, książę Adam Czartoryski uczynił go prawdziwem ogniskiem oświaty, skupiając tutaj na profesorskich katedrach najlepsze siły, najuczeńszych mężów. Kierownikiem zakładu przez czas dłuższy był znakomity matematyk i astronom, Jan Śniadecki. Brat jego młodszy, Jędrzej, lekarz i przyrodnik, zajmuje też w nauce i literaturze bardzo poważne miejsce. Profesorowie Grodek i Borowski wykładali grecki, łacinę i polski, a Borowskiemu zwłaszcza wiele! zawdzięcza Mickiewicz. gdyż był surowym sędzią wypracowań, najsurowszym dla uczniów zdolnych, którym podkreślał najdrobniejsze błędy i, nie żałując czasu, u siebie w mieszkaniu miewał z nimi konferencje językowe.

Wielki też wpływ na młodzież wywierał znakomity historyk, Joachim Lelewel. Kiedy po dłuższej przerwie powrócił do Wilna, tylu słuchaczów tłoczyło się na pierwszy wykład, że ich żadna sala pomieścić nie mogła. Mickiewicz uczcił pamięć tego profesora długim wierszem, w którym wyraża uwielbienie dla jego "wiedzy.

Nic dziwnego, że pod kierunkiem i wpływem takich przewodników budził się zapał do pracy, szczere umiłowanie nauki. Odsłaniała ona coraz nowe światy, wskazywała wielkie i szlachetne cele, porywała młode serca i umysły. Naprzód! do światła! wyżej! nad poziomy! — rwało się w młodych duszach.

Wkrótce zrozumieli jednakże studenci, że do wielu wykładów słabo są przygotowani, że muszą poza szkołą sami nad sobą pracować. Tego zresztą pragnęli: chcą iść o własnych siłach.

Mickiewicz np. a z nim wielu innych, odczuli konieczność kształcenia się w językach nowożytnych, aby poznać w oryginale dzieła wielkich poetów niemieckich, francuskich, angielskich. Bez tego sądu o nich mieć nie można.

Wspólne cele łączyły młodzież w różne kółka.

Najwybitniejszym z pomiędzy studentów przyszło na myśl połączyć całą młodzież w jeden związek, pod hasłem: pracy, braterstwa i czystości obyczajów. Założycielami Towarzystwa byli: Tomasz Zan, Mickiewicz, Czeczot i paru innych. Z początku zawiązali małe kółko Filomatów ( miłośników nauki ), z którego powstało później o wiele liczniejsze stowarzyszenie "Przyjaciół cnoty, " Filaretów, Przyjmowano do niego tych wszystkich kolegów, którzy zobowiązali się pracować szczerze, stronić od kart, hulanek, mieli charakter czysty, uczucia szlachetne.

Jakby drogą, przygotowaniem do tego stowarzyszenia był jeszcze później założony związek "Promienistych, " który łączył młodzież przy zabawie i poddawał ją wpływom Filaretów.

Co to znaczy "Promienistych?" — zapytamy.

Nadano taką nazwę ostatniemu związkowi na zasadzie teorji Zana, że z człowieka promieniują szlachetne cechy jego ducha, i te promienie oddziaływają na siebie wzajemnie.

Przewodnicy obu związków rozumieli, że rozrywka jest koniecznością po pracy, więc obmyślali rozrywki szlachetne, pokrzepiające zdrowie, podnoszące ducha, rozjaśniające życie szczerą wesołością i radosnemi wrażeniami.

"Hej, użyjmy żywota!

Wszak żyjem tylko raz!"

mówi Mickiewicz w pieśni filareckiej, a to znaczy: bierzmy z życia wszystko, co dobre, piękne i szlachetne.

W lecie urządzano wesołe majówki, a śliczne okolice Wilna podnosiły urok tych wycieczek. Młodzież przed wschodem słońca, wychodziła z miasta, w porządku, każde kółko w swojej barwie, więc np. literaci to "błękitni, " bo takie noszą wstęgi, prawnicy "biali" i "liljowi, " medycy "granatowi, " matematycy tworzą aż trzy koła "różowych, " "zielonych" i "amarantowych". Na czele "Arcy", czyli Tomasz Zan, któremu nadano ten tytuł; grają flety, brzmią pieśni, często pieśni Adama, dla braterskiego związku ułożone:

Niech radością oczy błysną,

I wieniec czoło okrasi,

I wszyscy się mile ścisną,

Bo to wszystko bracia nasi!

Śpiewają, aż się echo rozlega, a pierś młoda płonie zapałem. Świat piękny, słońce świeci, poranek tak świeży, ruch rozkosz sprawia, wesele i radość ogarniają wszystkie serca.

Ale otóż i cel wycieczki: las, łąka, wzgórze; nadciągają wozy z prowiantem, apetyt po rannym marszu doskonały, szumią samowary, mleko, bułki, masło, wędliny znikają z nieprawdopodobną szybkością. — Pokrzepieni na ciele, wracają do zabaw: gonitwy, szermierka, śpiewy, tańce, marsze, czego tam niema? ile głów, tyle pomysłów, sypią się żarty, dowcipy, piosenki, możnaby przysiądz, że to są szczęśliwcy, którzy o troskach nigdy nie słyszeli.

A wieczorem powrót do domu, w porządku, jeśli można przy księżycu — i zdrowy sen po zdrowej i miłej zabawie.

Oprócz majówek, które miały czasem i poważniejsze cele: — zwiedzanie miejsc pamiętnych, odczyty, przemówienia okolicznościowe, — w zimie zwłaszcza zbierano się w mieszkaniach. Tu zwykle bywał odczyt, sprawozdanie z jakiejś przeczytanej książki, potem rozprawy, spory, aż zasychało w gardle, aż dym z fajek dusił w niewielkiej stancyjce, — więc pokrzepiano siły, a na odpoczynek były śpiewy i deklamacje.

Czytywano tutaj i własne utwory, a koledzy krytykowali. Przynoszono rzeczy nowe i nieznane, zachwycano się, krzyku było co niemiara.

A przed północą każdy powracał do siebie, upojony, szczęśliwy, z głową pełną myśli, z sercem bijącem gorąco i szczerze. Szczerość była obowiązkiem Filareta.

Uszlachetniający wpływ takiego życia odczuli wkrótce i profesorowie: nigdy przedtem młodzież nie pracowała tak gorliwie, nie była w obyczajach tak czysta, szlachetna, nie śpieszyła tak chętnie z braterską pomocą, jeżeli jej kto z kolegów potrzebował.

W tem otoczeniu talent Mickiewicza zbudził się i rozwinął bardzo szybko. Wiersze pisywał już i w Nowogródku, ale do tych utworów nikt znaczenia nie przywiązywał, nie zostało z nich prawie śladu. W Wilnie coraz częściej sił swoich próbował w drobnych wierszykach, pieśniach filareckich, w poważniejszych utworach bez tytułu ( "Już się z pogodnych niebios oćma zdarła smutna" ), w których wypowiada swoje uczucia, poglądy, ale stanowczą jakby chwilą w jego życiu było jedno takie zebranie studenckie.

Ktoś z kolegów zadeklamował po rosyjsku przekład niemieckiej ballady, p. t.: "Ludmiła". Zebrani oniemieli. Oczarowała ich muzykalność wiersza i treść fantastyczna, z ludowych podań wzięta. Mickiewiczowi jakby kto oczy otworzył: zobaczył nagle skarbiec własny, bogaty, znany, z którego nikt nie czerpał, nie wiedział o jego wartości: to pieśni i podania ludu, które znał od dzieciństwa, z których biło źródło poezji.

Teraz dopiero zrozumiał to jasno — zrozumieli i inni.

W końcu wieku XVIII i na początku XIX poezja polska była naśladowaniem francuskiej, a francuska naśladowaniem greckiej i łacińskiej, — słowem każdy pożyczał, nikt nie miał nic własnego. Poeci-naśladowcy nazywali się klasykami, ponieważ naśladowali ( choć u nas z drugiej ręki ) poezję tak zwaną klasyczną, t. j. wzorową, doskonałą. Dbali oni niezmiernie o czystość i piękno języka, o formę swych utworów, i mają pod tym względem prawdziwe i wielkie zasługi. Nie zdobyli się tylko na oryginalność, obawiali się prawdy i szczerości, rządzili się prawie wyłącznie rozumem i stosowali wiernie do prawideł, we Francji dla poetów ułożonych.

Ale w Niemczech i w Anglji już, jak pierwiosnek z pod śniegu, wychyliła główkę świeża poezja ludowa. Tam najpierwej znaleźli się poeci, którzy zrozumieli tę prawdę, że każdy naród ma swe własne źródła i z nich czerpać musi natchnienie. Co było dla Greków dobrem, to nas zachwyca dlatego, że było zgodne z prawdą, ze sposobem ich życia i myślenia, wyrażało prawdziwe ich uczucia. Ale jeżeli Francuz, Niemiec albo Polak naśladuje poezję grecką, to robi rzeczy sztuczne, nieprawdziwe, to nie jest jego poezja...

Każdy naród ma własne uczucia i myśli, ma własny sposób czucia i myślenia, więc musi stworzyć sobie własną formę i własną treść w niej śpiewać. Treść własną na początek daje nam poezja ludu, bo lud czerpie jedynie z własnej duszy, wzorów obcych nie znał, więc jest czysty i wolny od naśladownictwa. To nasze własne źródło, do niego musimy się zwrócić.

Tak sobie mniej więcej pomyślał Mickiewicz i większa część młodzieży. Zwrócili się z zapałem do baśni ludowych, podań, pieśni, wierzeń i pojęć, i treści stamtąd branej nadawali formę fantastyczną, swobodną, piękną, ale nie stosującą się wcale do francuskich przepisów..

Takim sposobem powstały ballady: "Ucieczka, " "Pani Twardowska, " "Świteź, " "Świtezianka, " "Lilje" i wiele innych. Młodzież się zachwycała i starała naśladować Mickiewicza, sypały się ballady i lepsze i gorsze, niektóre bardzo słabe, bo niekażdy przecież jest poetą, kto pisze wiersze.

Włosy stanęły dębem na głowach klasyków ( o ile je miał który ): Jowiszu! co się dzieje! co to jest? Koniec świata!

Nie koniec, tylko trzeba nauczyć tych młokosów!...

Wojna! wojna! Zawrzała obustronna walka zacięta i straszliwa, choć bez krwi rozlewu. Żółć zato rozlewała się obficie, mieszała z atramentem, goryczą i jadem zaprawiała pociski pióra.

Nie pamiętają dzieje takiego szału bojowego. Mickiewicz został nazwany półgłówkiem, szaleńcem, zarozumiałym głupcem, który pisze "paskudztwa", "dzikie pomysły baje", gorzej jeszcze... ( 1 ).

Byli, co prawda, tacy, którzy chcieli pogodzić starą i nową, czyli romantyczną szkołę. Pisali bardzo mądrze, przyznawali słuszność jednej i drugiej stronie, jednej i drugiej wytykali błędy — ale ktoby ich słuchał?

Mickiewicz tymczasem milczał. Skończył uniwersytet, został w Kownie nauczycielem, napisał jeszcze wiele pięknych rzeczy i ogłosił je drukiem, a wtedy dopiero na wszystkie zarzuty odpowiedział w artykule: "O krytykach warszawskich, " gdzie wprawdzie nie wywyślał, ale dał zasłużoną i złośliwą odprawę swoim prześladowcom.

Do najpiękniejszych utworów kowieńskich należy bezwątpienia "Oda do młodości, " w której poeta wypowiada śmiało nowe hasła, wzywając bratnie serca do pracy dla przyszłości.

( 1 ) List K. Koźmiana do Morawskiego.

ODA DO MŁODOŚCI.

Bez serc, bez ducha — to szkieletów ludy.

Młodości! podaj mi skrzydła!

Niech nad martwym wzlecę światem

W rajską dziedzinę ułudy,

Kędy zapał tworzy cudy,

Nowości potrząsa kwiatem

I obleka nadzieję w złote malowidła!...

Niechaj, kogo wiek zamroczy,

Chyląc ku ziemi poradlone czoło,

Takie widzi świata koło,

Jakie tępemi zakreśla oczy.

Młodości! ty nad poziomy

Wylatuj, a okiem słońca

Ludzkości całe ogromy

Przeniknij z końca do końca!

Patrz nadół! Kędy wieczna mgła zaciemnia

Obszar, gnuśności zalany odmętem:

To ziemia!...

Patrz, jak nad jej wody trupie

Wzbił się jakiś płaz w skorupie:

Sam sobie sterem, żeglarzem, okrętem;

Goniąc za żywiołkami drobniejszego płazu,..

To się wzbija, to w głąb wali;

Nie lgnie do niego fala, ani on do fali;

A wtem jak bańka prysnął o szmat głazu!...

Nikt nie znał jego życia, nie zna jego zguby...

To samoluby!...

Młodości! tobie nektar ( 1 ) żywota

Natenczas słodki, gdy z innymi dzielę;

Serca niebieskie poi wesele,

Kiedy je razem nić powiąże złota.

Razem, młodzi przyjaciele!

W szczęściu wszystkiego są wszystkich cele.

Jednością silni, rozumni szałem,

Razem, młodzi przyjaciele!...

I ten szczęśliwy, kto padł wśród zawodu,

Jeżeli poległem ciałem

Dał innym szczebel do sławy grodu.

Razem, młodzi przyjaciele!

Choć droga stroma i ślizka,

Gwałt i słabość bronią wchodu:

Gwałt niech się gwałtem odciska,

A ze słabością łamać uczmy się za młodu!

Dzieckiem w kolebce kto łeb urwał Hydrze (2),

Młodzieńcem zdusi Centaury (3),

Piekłu ofiarę wydrze,

Do nieba pójdzie po laury!...

Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga!

Łam, czego rozum nie złamie!

Młodości! orla twych lotów potęga,

A jako piorun twe ramię!

Hej! ramię do ramienia; wspólnymi łańcuchy

Opaszmy ziemskie kolisko!

Zestrzelmy myśli w jedno ognisko

I w jedno ognisko duchy!...

Dalej z posad, bryło świata!

Nowymi cię pchniemy tory,

Aż opleśniałej zbywszy się kory,

Zielone przypomnisz lata.

A jako w krajach zamętu i nocy,

Skłóconych żywiołów waśnią,

Jednem "Stań się" z Bożej mocy

Świat rzeczy stanął na zrębie:

Szumią wichry, cieką głębie,

A gwiazdy błękit rozjaśnią:

W krajach ludzkości jeszcze noc głucha,

Żywioły chęci jeszcze są w wojnie...

Oto miłość ogniem zionie,

Wyjdzie z zamętu świat ducha;

Młodość go pocznie na swojem łonie,

A przyjaźń w wieczne skojarzy spójnie.

Pryskają nieczułe lody

I przesądy, światło ćmiące, —

Witaj, jutrzenko swobody,

Za tobą zbawienia słońce!...

Starajmy się zrozumieć treść tego utworu.

Autor nazywa szkieletami, a więc trupami — ludy, których treścią życia nie jest miłość, ani celem duch i jego doskonalenie. Ponad takie trupie ludy pragnie wznieść się wyżej, w krainę marzeń, gdzie zapał cuda tworzy i daje im kształty.

Przeciwstawia młodości starość ducha, która już nie ma siły podnieść oczu wyżej i widzi tylko ziemię pod swemi stopami. — Młodości każe sięgać nad poziomy i jak słońce obejmować wzrokiem ludzkość całą.

Tam, w dole, ziemia gnuśna i ciemna, zgniłą zalana wodą, w której, jak żółw w swej ciasnej skorupie, żyje samolub dla nędznych, marnych celów: nasycenia żołądka i chciwości. — Nie lgnie do niego fala, t. j. ogól. ani on do fali. A kiedy pryśnie, rozbity o skałę, nikt straty nie odczuje.

A młodość inna: jej radość wtedy rozwesela serce, kiedy ją może podzielić z innymi, — szczęście jej w braterstwie uczuć.

I to braterstwo, ta łączność — to siła. "Jednością silni, rozumni szałem" — to znaczy: nie zimnym, obliczającym rozsądkiem, lecz świętym zapałem uczucia, któremu Mickiewicz zawsze dawał pierwszeństwo przed rozumem. Może niejeden padnie na drodze do celu, ale powinien umierać szczęśliwy, jeśli zgon jego braciom pożytek przyniesie. — Nie lękajmy się śmierci ani trudu: silę odpierajmy siłą, a słabość własną uczmy się łamać za młodu.

Za wzór stawia bajecznego Herkulesa, który w kolebce już dusił potwory, a potem spełniał prace bohaterskie.

W najwyższem uniesieniu wzywa słowami: "tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga, " t. j. każe dążyć do celów wyższych, ideałów, których wzrokiem oglądać nie możemy. "Łam, czego rozum nie złamie" — czyli wypowiada przekonanie, że rozumowi niezawsze wierzyć należy, a lepszym i pewniejszym przewodnikiem — serce. Orlim siłom młodości nic oprzeć się nie zdoła.

I po raz trzeci wzywa: "ramię do ramienia!" obiecując jedności tej wielkie zwycięstwo: poruszą z posad ziemię, t. j. nowe drogi otworzą dla ludzkości, wprowadzą ją na nowe tory, wiodące do szczęścia i sprawiedliwości....

A jaką mocą to uczynią?

Bóg stworzył świat słowem: "Stań się, " oni świat ducha z odmętu, z ciemności dźwigną — miłością.

Pod tchnieniem szczerej, gorącej miłości prysną lody samolubstwa, odwieczne przesądy, i zajaśnieje nowa jutrzenka na ziemi: świt szczęścia i swobody..

"Odę do młodości" napisał Mickiewicz już po skończeniu uniwersytetu, będąc w Kownie nauczycielem, lecz zawiera ona te wszystkie myśli i uczucia, które w jego duszy zbudziły się w Wilnie, a przetrwały przez całe życie, aż do śmierci, — dlatego trzeba ją dobrze zrozumieć.

(1) Napój bogów greckich na Olimpie.

(2) Hydra — potwór mitologiczny.

(3) Postać mitologiczna grecka — pół konia i pót człowieka. Cały ten ustęp odnosi się do Herkulesa, bohatera i półboga greckiego, który dziecięciem zdusił hydrę, nastaną na niego przez boginię Junonę, a w młodości pokonał złośliwego centaura.

III

Tak płynęła "górna i chmurna" młodość wielkiego poety. — W r. 1819 skończył uniwersytet i jako stypendysta był obowiązany pełnić teraz w wyznaczonej mu przez władzę szkole obowiązki nauczyciela. Wysłano go do Kowna.

Zajęcie nauczyciela nie było odpowiedniem dla poety, a przytem Mickiewicz pragnął się kształcić wyżej, wyjechać za granicę, poznać nowe gałęzie nauki, — miał przecież dopiero lat 21, umysł otwarty i jasne pojęcie, że nieskończonej wiedzy zdobył cząstkę małą.

Ale był stypendystą, musiał spłacić dług zaciągnięty.

Pobyt w Kownie należy do smutnych i bardzo ciężkich chwil w życiu Mickiewicza, — oderwany od przyjaciół, z którymi dzielił radości i troski, gnębiony samotnością i tęsknotą, szukał pociechy w pracy.

Ale i pracować niezawsze można, kiedy chcemy. Wypowiada to w wierszu: "Do przyjaciół, " opisując swoje samotne wieczory w pustem mieszkaniu w wielkim poklasztornym gmachu:

Bije raz, dwa, trzy.... już północna pora:

Głuche wokoło zacisze,

Wiatr tylko szumi po murach klasztora,

I psów szczekanie gdzieś słyszę.

Świeca w lichtarzu dopala się na dnie,

Raz w głębi tłumi ogniska,

Znowu się wzmoże i znowu opadnie,

Błyska, zagasa i błyska.

Straszno! — Nie była straszną ta godzina,

Gdy były nieba łaskawsze;

Ileż mi słodkich chwilek przypomina!

Przecz to iuż znikło na zawsze?

Teraz ja szczęścia szukam — ot w tej księdze.

Księga znudziła, porzucam;

Znowu ku lubym przedmiotom myśl pędzę,

To marzę, to się ocucam.

Czasem, gdy słodkie złudzi zachwycenie,

Kochankę widzę lub braci, —

Zrywam się, patrzę: aż tylko po ścianie

Biega cień własnej postaci.

Ot, lepiej pióro wezmę i śród ciszy,

Gdy się bez ładu myśl plącze,

Zacznę coś pisać dla mych towarzyszy,

Zacznę, bo nie wiem, czy skończę.

Pisał jednakże dosyć, bo myśli własne często były teraz jedynem jego towarzystwem, a ich wypowiedzenie konieczną potrzebą.

Chciał także wydać tom swoich utworów i przemówić do szerszego koła czytelników, niż dotąd w Wilnie.

Więc pisał. Tu powstała "Grażyna, " pierwszy utwór większy, poemat z czasów walki pogańskiej jeszcze Litwy z Krzyżakami. Bohaterką iest żona nowogródzkiego księcia Litawora, i w tem rodzinnem miasteczku poety rozgrywa się rzecz cala. Miło mu pisać o tych miejscach znanych, ożywiać je dziejami dawnych czasów. Więc znane mu ruiny — to gród Litawora: obronny zamek z mostem zwodzonym i strażą. Waleczny książę, pod wpływem urazy do Witolda i podrażnionej dumy, łączy się z Krzyżakami, aby postawić na swojem, upokorzyć wielkiego księcia. Daremnie stary sługa ze wstydem, bólem, oburzeniem stara się odwieść go od tych zamiarów, przedstawiając ohydę związku ze zdradzieckim Zakonem, — daremnie żona błaga na kolanach, aby z wrogiem nie występował przeciw bratu. — Litawor zaciął się w gniewie i zemście. Wówczas Grażyna odprawia krzyżackich posłów bez wiedzy męża. Ich dowódzca posądza Litawora o zdradę i uderza na zamek. Grażyna stawia mu czoło, przebrana w zbroję męża, i ginie na polu walki. Litawor błąd swój poznaje zapóźno i w rozpaczy rzuca się na stos płonący, bo dalej z poczuciem winy żyć nie może.

I kowieńska dolina, gdzie najczęściej używał samotnej przechadzki, została tu uwieczniona słowami Litawora:

"Widziałem piękną dolinę przy Kownie,

Kędy Rusałek dłoń wiosną i latem

Ściele murawę, kraśnym dzierzga kwiatem:

Jest to dolina najpiękniejsza w świecie. "

W Kownie napisał także "Odę do młodości, " "Pieśń Filaretów, " kilka najpiękniejszych ballad i dwie części dłuższego poematu "Dziady. "

W pierwszym tomiku, jeszcze przed właściwemi balladami, umieścił wiersz "Pierwiosnek, " niby rozmowa z kwiatkiem, chodzi mu jednak o wypowiedzenie własnego sądu o nowej poezji.

Pierwiosnek, "najrańczy kwiatek, " wychylił główkę z pod śniegu, więc poeta przemawia do niego:

"Zawcześnie, kwiatku, zawcześnie!

Jeszcze północ mrozem dmucha,

Z gór białe nie zeszły pleśnie,

Dąbrowa ieszcze nie sucha!"

Grozi mu smutnym losem: chłód go zwarzy, śnieg przysypie; lecz rozumiemy łatwo, że nie o kwiatku myśli, i słowa te stały się prawie przysłowiem: stosujemy je do wszelkich wczesnych i śmiałych porywów, nie liczących się z niebezpieczeństwem. Kładąc "Pierwiosnek" na czele tomiku, rozumie się, że Mickiewicz myślał o tem, czy jak mrozem nie zgłuszą młodych prądów poezji surowym sądem klasycy.

Lecz kwiatek w odpowiedzi swojej mówi:

"Lepsza w kwietniu jedna chwilka,

Niż w jesieni całe grudnie. "

czyli, że lepsza młodość, choćby krótka, ale śmiała, pełna nadziei, zapału i słonecznego blasku, niż długie lata w ciemności i chłodzie, kiedy uczucie i myśl już zamiera.

W innych balladach nieraz też wierzenia ludu maluje tylko po to, aby myśl własną jaśniej wypowiedzieć, np.: "Romantyczność. "

Dziewczyna obłąkana po stracie kochanka, widzi go koło siebie, przemawia do niego. Lud się żegna i wierzy, że duch zmarłego musi być obecny, że przyszedł do tej, którą za życia kochał.

Ale uczony klasyk, który ufa tylko zimnemu rozumowi, szydzi z tej wiary, nazywa ją głupstwem, mówi, że dziewczyna "bredzi, " a lud "bluźni rozumowi": umarli nie wracają!

"Ufajcie memu oku i szkiełku:

Nic tu nie widzę dokoła. "

Na to poeta odpowiada "skromnie": "Dziewczyna czuje, a lud wierzy,

"Czucie i wiara silniej mówi do mnie,

Niż mędrca szkiełko i oko. "

Ty znasz jedynie "martwe prawdy" i dlatego nie ujrzysz cudu! A kończy wiersz przestrogą i nauką:

"Miej serce i patrzaj w serce. "

wtedy dopiero pojmiesz prawdy żywe, niedostępne dla zimnych mędrców.

Jak w "Odzie do młodości, " tak i tutaj stanowczo daje pierwszeństwo uczuciu przed rozumem, i sercu wierzyć każe, nie łudzącym zmysłom.

W "Romantyczności" jest jakby porównanie zapatrywania na świat klasyków i romantyków.

Wyraził to śmiało i otwarcie, nie troszcząc się już teraz, co o nim powiedzą, bo takie było jego przekonanie i pozostało takiem aż do śmierci.

I w "Pieśni Filaretów" mówi:

"Cyrkla, wagi i miary

Do martwych użyj brył:

Mierz siłę na zamiary,

Nie zamiar podług sił!...

Bo gdzie się serca palą,

Cyrklem — uniesień duch,

Dobro powszechne — skalą,

Jedność — większa od dwóch. "

t. j. uczuć zwykłą miarą mierzyć niepodobna, bo tu jednostka nieraz za tysiące starczy.

Gdy czytamy utwory Mickiewicza, widzimy, iż treścią wszystkich bez wyjątku jest miłość: ludzi, Boga, ojczyzny, natury.

On sam wzrastał i dojrzał, rozszerzając zakres uczuć, któremi obejmował najpierw rodzinę i najbliższe kółko i najbliższe otaczające go miejsca, — potem kolegów, wszystkich zacnych ludzi, ojczyznę, ideały.

Lecz kto kocha, ten cierpieć musi. Podczas pobytu w Kownie Mickiewicz stracił ukochaną matkę, którą rzadko podczas wakacji odwiedział, gdyż w owe czasy 20 milowa odległość stanowiła kosztowną i daleką podróż.

Oprócz tego w ostatnim roku pobytu w uniwersytecie poznał siostrę kolegi, Marylę Wereszczakównę, i pokochał bardzo głęboką miłością. Lecz

Maryia była już wtedy narzeczoną hrabiego Putkamera, pochodziła z domu bardzo zamożnego, więc choć ubogi student zyskał jej życzliwość, o małżeństwie jednak nie mogło być mowy. Właśnie w tym czasie wyszła ona za mąż. Mickiewicz nie spodziewał się zupełnie, aby dla niego dawne zmieniono układy, a przecież ta wiadomość uczyniła go tak nieszczęśliwym, że wkońcu rozchorował się poważnie.

Było to podczas wakacji, — nie stawił się w Kownie na początek roku szkolnego, nie zawiadomił władzy i miał wiele nieprzyjemności. Wyczerpany, zgnębiony, słaby, zaczął się starać o urlop, gdyż gwałtownie potrzebował odpoczynku. Dostał go i rok cały spędził w Wilnie, wśród przyjaciół, zajęty wydawaniem swych poezji.

Rok przed nami to bardzo długi okres czasu, ale kiedy upłynie, to tak mało!

Mickiewicz nie miał chęci powrócić do Kowna, — starał się ciągle, aby mógł wyjechać na dłużej za granicę, — pragnął się kształcić jeszcze, poznać trochę świata, innych ludzi, inne stosunki. Potem napewno wróciłby do Wilna stęskniony, lecz zbogacony doświadczeniem. A jeśli musiał być nauczycielem, stosowniejsze dla niego miejsce było na katedrze uniwersyteckiej.

Słusznie tak myśleli wszyscy, którzy go bliżej znali, popierano też szczerze jego usiłowania, i po roku jeszcze kowieńskiej pokuty otrzymał wreszcie urlop na dwa lata, pozwolenie na wyjazd za granicę z pensją nauczycielską, która mu zapewniała utrzymanie.

Nareszcie!

Uszczęśliwiony przyjechał do Wilna, skąd zamierzał niebawem ruszyć w dalszą drogę, kiedy niespodziewanie w październiku 1823 r. został aresztowany wraz z innymi Filaretami i osadzony w klasztornem więzieniu.

Co się stało? — Nic nie miał na sumieniu, — nie poczuwał się do żadnej winy, więc cóż może mu grozić?

Okazało się jednak, że oskarżono wszystkich Filaretów o spisek przeciw rządowi i szkodliwą działalność. Przybył do Wilna wielki wróg Polaków, senator Nowosilcow, i on taki charakter przypisywał studenckim stowarzyszeniom.

Rok blizko trwało śledztwo, i choć Tomasz Zan, jako przewodnik młodzieży i twórca związków, które taką klęskę sprowadziły, starał się wszystkie winy wziąć na siebie, byle osłonić innych, większość oskarżonych skazaną została na zesłanie w głąb Rosji. — Ten los spotkał i Mickiewicza.

Ciężkie czasy więzienia na duszę poety wywarły wpływ głęboki: osobiste cierpienia wobec tylu nieszczęść wydały mu się błahe, miłość ojczyzny wzrosła, spotężniala, sam zrozumiał dopiero to uczucie, i odtąd w sercu jego zajęło ono pierwsze miejsce.

Sam później w "Dziadach" w następujący sposób określił to przeistoczenie wewnętrzne:

Bohater poematu, on sam, kładzie napis na murach więzienia:

"Tu umarł Gustaw",

t. j. młodzieniec, który cierpiał z powodów osobistych, np. straty ukochanej.

A obok:

"Tu narodził się Konrad, "

t. j. człowiek, który cierpi z powodu nieszczęść swej ojczyzny, ją kocha nadewszystko, dla niej pragnie poświęcić życie.

Myśli, uczucia, więzienie opisał Mickiewicz w III części "Dziadów" w kilka lat później, — teraz, po uwolnieniu, musiał jechać do Petersburga, następnie do Odesy, gdzie przebył rok czasu, wreszcie do Moskwy, znów do Petersburga.

Z Odesy w miłem polskiem towarzystwie zrobił wycieczkę na Krym i opisał ją w całym szeregu obrazków, p. t.: "Sonety Krymskie. " Każdy sonet to jeden obraz, stanowiący zupełną całość. W każdym łączy opis natury z opisem własnych uczuć, np. w pierwszym: "Stepy Akermańskie. " Opis podróży przez stepy, ciszy wieczornej, w której możnaby dosłyszeć ruch motyla, — w takiej ciszy usłyszałby, gdyby kto w Litwie zawołał na niego. Lecz nikt nie woła! Czuje się samotnym na szerokim i cichym stepie!

STEPY  AKERMANSKIE(1).

Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu;

Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi,

Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi

Omijam koralowe ostrowy (2) burzanu (3).

Już mrok zapada, nigdzie drogi ni kurhanu... (4)

Patrzę w niebo, gwiazd szukam, przewodniczekłodzi;

Tam z dala błyszczy obłok, tam jutrzenka wschodzi

To błyszczy Dniestr, to weszła lampa Akermanu.

Stójmy!... Jak cicho!... Słyszę ciągnące żórawie,

Którychby nie dościgły źrenice sokoła;

Słyszę, kędy się motyl kołysa na trawie,

Kędy wąż ślizką piersią dotyka się zioła...

W takiej ciszy tak ucho natężam ciekawie,

Że słyszałbym głos z Litwy. — Jedźmy! nikt nie woła.

Zachwyca się pięknością bogatej natury krymskiej, podziwia ją i wielbi, ale sercem ucieka do borów litewskich, do nich tęskni, miłością do nich przywiązany.

"U stóp moich kraina dostatków i krasy,

Nad głową niebo jasne, obok piękne lice:

Dlaczegóż stąd ucieka serce w okolice

Dalekie i, niestety! jeszcze dalsze czasy?

Litwo! Piały rai wdzięczniej twe szumiące lasy,

Niż słowiki Bajdaru, Salhiry dziewice

I weselszy deptałem twoje trzęsawice,

Niż rubinowe morwy, złote ananasy. "

Życie w Odesie było w gruncie rzeczy puste:zapraszano go jako poetę, otaczano nieraz pochlebstwem, czas upływał na niczem. To też bez żalu

pożegnał to miasto, a pobyt w niem uważa za "zniżenie lotu" do rzeczy ziemskich, błahych.

"Jedźmy i nigdy odtąd nie zniżajmy lotu".

mówi w wierszu pożegnalnym.

W Moskwie otoczyła go inna atmosfera. Choć zajmował bardzo skromne stanowisko, pracując w jakiemś biurze, wiedzieli wszyscy, że to jest wielki poeta, a wykształceni Rosjanie pragnęli okazać wygnańcowi życzliwość, jaka powinna łączyć wszystkich ludzi. Bywał więc w towarzystwach rosyjskich i polskich, często improwizował, wierszem lub prozą, po polsku albo po francusku, budził powszechny podziw i pozyskał szczerych przyjaciół.

W tym czasie wydał Mickiewicz może już wcześniej zaczęty poemat, p. t. "Konrad Wallenrod. " — Tak pięknym wierszem nie przemówił jeszcze w żadnym ze swych utworów, siłą uczucia porwał, zdumiał wszystkich.

Nikt przed nim tak nie pisał, — zrozumiano wreszcie, że nie miała Polska takiego poety.

Treścią Konrada jest miłość ojczyzny: Litwa napróżno walczy z potęgą Krzyżaków, nie sprosta jej. zginąć musi. Widzi to i rozumie mężny Litwin, dzieckiem niegdyś porwany z ojczystego domu i wychowany w stolicy krzyżackiej. On zna ich siłę, ocenia przewagę, a kiedy zguba zda się nieuchronną, rozpacz wskazuje zdradę, jako nieomylny i ostatni sposób ratunku.

Długo się waha i walczy z tą myślą: jest chrześcijaninem, — przytem jest zięciem Kiejstuta, mężem ukochanej i pięknej Aldony, — zdrajca musiałby porzucić to wszystko, wyrzec się szczęścia, spokoju sumienia, do końca życia kłamać, żyć w obłudzie.

Straszną jest droga zdrady, i Mickiewicz nie złoci jej bynajmniej. Lecz Alf kocha ojczyznę nadewszystko.

"Szczęścia nie znalazł w domu, bo go nie było w Ojczyźnie. "

On widzi przyszłość kraju — on się lęka:

"Cały ranek przed domem z założonemi rękami Patrzy na dymy płonących z dala miasteczek i wiosek,

Patrzy dzikiemi oczyma; w nocy porywa się ze snu I przez okno krwawą łunę pożarów uważa. — Mężu drogi, co tobie? — pyta ze łzami Aldona.

— Co mnie? — będęż spokojnie drzemał, aż Niemcy napadną

I sennego związawszy, w ręce katowskie oddadzą?

— Boże uchowaj, mężu, straże pilnują okopów.

— Prawda, straże pilnują, czuwam i szablę mam w ręku;

Ale kiedy wyginą straże, wyszczerbi się szabla...

Słuchaj, jeśli starości, nędznej starości dożyję-

— Bóg nam zdarzy pociechę z dziatek. --Wtem

Niemcy wpadną,

Żonę zabiją, dzieci wydrą, uwiozą daleko

I nauczą wypuszczać strzałę na ojca własnego!...

Ja sam możebym ojca, możebym braci mordował

Gdyby nie Wajdelota... — Drogi Walterze, ujedźmy

Dalej w Litwę, skryjmy się w lasy i góry od Niemców.

My odjedziem, a inne matki i dzieci zostawim.

Tak uciekali Prusacy: Niemiec ich w Litwie dogonił,

Jeśli nas w górach wyśledzi... — Znowu dalej ujedziem.

— Dalej? dalej, nieszczęsna! dalej ujedziem za Litwę,

W ręce Tatarów lub Rusi... Na tę odpowiedź Aldona

Pomieszana milczała: jej zdawało się dotądŻe ojczyzna jak świat jest długa, szeroka, bez końca

Pierwszy raz słyszy, że w Litwie całej nie było schronienia.

Załamawszy ręce, pyta Waltera, co począć?

— Jeden jest sposób, Aldono, jeden pozostał Litwinom

Skruszyć potęgę Zakonu: mnie ten sposób wiadomy.

Lecz nie pytaj, dla Boga! Stokroć przeklęta godzina, W której od wrogów zmuszony, chwycę się tego sposobu!"

Więc przeklina myśl zdrady: rozpacz jedynie do niej go popycha. Ale nadchodzi klęska, po której nie widzi ratunku. Spełnić trzeba, co postanowił. Ucieka z domu...

Spotykamy go w wiele lat potem: został mistrzem Zakonu, nazywa się Konrad. Osiągnął cel zabiegów: trzyma w ręku losy Krzyżaków. Czy jest szczęśliwy i tryumfujący? Męstwem się wsławił:

"W bitwach na czele, pierwszy był na murach.

Pierwszy zahaczał pohańców okręty;

I na turniejach, skoro wstąpił w szranki,

Jeżeli raczył przyłbicę odsłonić,

Nikt się nie ważył na ostre z nim gonić,

Pierwsze mu zgodnie ustępując wianki. "

Mówią także, iż...

"Zdobią go wielkie chrześcijańskie cnoty:

Ubóstwo, skromność i pogarda świata... "

Ale —

"choć jeszcze miody,

Już włos miał siwy i zwiędłe jagody,

Napiętnowane starością cierpienia. "

Ponury i milczący, nie zna, co wesołość, i nikt szczęśliwym nie nazwie go pewno. Przeciwnie, ciężar bólu musi być nieraz nad siły, jeżeli dumny Konrad "szukał pociechy w gorącym napoju. "

Takiem jest jego życie. Stanął nakoniec u celu: zdradziecko powiódł Krzyżaków do boju, złamał i zniszczył potęgę Zakonu. Czy teraz jest szczęśliwy?

"Widzisz te pożary?

Widzisz? To Litwa w kraju Niemców broi!...

Przez lat sto Zakon ran swych nie wygoi:

Trafiłem w serce stugłowej poczwary

Strawione skarby, źródła, ich potęgi,

Zgorzały miasta, morze krwi wyciekło...

Jam to uczynił; — dopełnił przysięgi —

Straszniejszej zemsty nie wymyśli piekło!

Ja więcej nie chcę — wszak jestem człowiekiem

Spędziłem młodość w bezecne] obłudzie,

W krwawych rozbojach... dziś schylony wiekiem...

Już dosyć zemsty — i Niemcy są ludzie!"

przemawia do Aldony, zamurowanej w wieży. W jego słowach brzmi radość, że ślub wypełniony, Litwa bezpieczna, Krzyżacy niegroźni, i dłużej zdradzać już nie potrzebuje! Sam nazywa bezecną swą obłudę, a skoro go już do niej nie zmusza konieczność, nie chce dłużej kłamać.

Chciałby zapomnieć o "krwawych rozbojach, " — chciałby odpocząć wśród swoich, na Litwie, — wróg pokonany nie budzi w nim pragnienia zemsty, mówi wyraźnie: "i Niemcy są ludzie. "

Tak, ale zdradzał. — Zdrada tryumfować nie może: Konrad śmiercią okupi winy swe względem Krzyżaków. Śmierć tylko zmyje z duszy plamę zdrady, chociaż pobudki jej były szlachetne, choć była jednocześnie poświęceniem.

Gdy zabójcy wołają:

"Zdrajco! twa głowa dzisiaj pod miecz padnie,

Żałuj za grzechy, gotuj się do zgonu!"

On zrywa z siebie znak wielkiego mistrza, i płaszcz krzyżacki rzuca im pod nogi, odpowiadając z dumą:

"Oto są grzechy mojego żywota!"

Nie okazuje żalu, — może po raz drugi postąpiłby tak samo, — ale Mickiewicz za wzór go nie stawia, pragnie powiedzieć tylko, do czego doprowadza rozpacz.

Odczuli to, zrozumieli czytelni, Wallenrod wszystkie niechęci zwyciężył, podbił, zniewolił twórcy wszystkie serca.

Wtedy cenzura zwróciła uwagę na ten nowy poemat. Z obawy przykrych następstw wpływowi przyjaciele wyrobili mu spiesznie paszport za granicę, namówiono go, by wyjechał.

Wyjechał morzem z Petersburga.

Tu — prawie w ostatniej chwili — napisał jeszcze "Farysa. " Maluje w nim uczucie śmiałego zwycięzcy, który nie uląkł się żadnej przeszkody, oparł pokusom i pokonawszy strach, zazdrość, złość, dumę, doznaje wreszcie uczucia radości, bo niema przed nim więcej przeszkód ani wrogów.

"Odetchnąłem! ku gwiazdom spoglądałem dumnie,

I wszystkie gwiazdy oczyma złotemi,

Wszystkie poglądały ku mnie,

Bo oprócz mnie, nie było nikogo na ziemi!

Jak tu mile oddychać piersiami całemi!

Oddycham pełno, szeroko:

Cale powietrze w Arabistanie

Ledwie mi na oddech stanie.

Jak tu mile poglądać oczyma całemi!

Wytężyło się me oko

Tak daleko, tak szeroko,Że więcej świata zasięga,

Niż iest w kole widnokręga.

Jak miło się wyciągnąć ramiony całemi!

Wyciągnąłem ku światu ramiona uprzejme,

Zda się, że go ze wschodu na zachód obejmę.

Myśl moja ostrzem leci w otchłanie błękitu,

Wyżej, wyżej i wyżej, aż do nieba szczytu,

Jak pszczoła, topiąc żądło i serce z niem grzebie,

Tak ja za myślą duszę utopiłem w niebie!...

To jakby obraz jego własnej drogi, uczuć, jakich doznawał w życiu, które obecnie w godzinie tryumfu wszystkie stanęły przed nim, niby szereg obrazów, malejących i znikających w oddali. Dlatego Farys i do nas przemawia w chwilach niebezpieczeństwa, walki i zwycięstwa.

(1) Akerman — miasto nad Dniestrem.

(2) Wyspy.

(3) Na Ukrainie i Pobereżu nazywaią "burzanami" wielkie krzaki ziela, które w czasie lata kwieciem' okryte, nadają przyjemną rozmaitość płaszczyznom. (P. A. ).

(4) Pagórek, mosrifa stepowa.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JULJUSZ SŁOWACKI

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZYGMUNT KRASIŃSKI

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej