Józef Kallenbach

TWÓRCZOŚĆ SIENKIEWICZA

Konwersja: Nexto Digital Services

TWÓRCZOŚĆ SIENKIEWICZA

rozwój duchowy : [odczyt wygłoszony na posiedzeniu publicznem Akad. Umiej. d. 30 maja 1917 r.]

Józef Kallenbach

Kiedy J. Januszowski, przyjaciel i wydawca pism Jana Kochanowskiego po jego śmierci rozejrzał się w puściźnie duchowej wielkiego poety, wyrzekł te pamiętne słowa: „Co kto weźmie, gdzie wejźrzy, najdzie się czemu podziwić i z czego się ukochać". Dosłownie możemy to samo powiedzieć o H. Sienkiewiczu. Rozczytując się w kilkudziesięciu tomach jego pism, co krok niemal jest się czemu podziwić; rozmyślając zaś nad ogromem jego duchowej puścizny, zaprawdę, jest się z czego ukochać.

Akademia nasza powołała Sienkiewicza przed 24 laty do grona członków czynnych; określiła zarazem rodzaj jego umiejętności, zaliczywszy go w poczet członków Wydziału filologicznego, jako mistrza języka polskiego. Zaiste, trzeba było niepospolitej umiejętności polskiego słowa, ażeby po takich mocarzach, jak Mickiewicz, Słowacki i Krasiński, przydać nowego jeszcze blasku i uroku mowie ojczystej, a przez dzieła swe stać się nie tylko jej najczynniejszym krzewicielem, ale także pomnożycielem w najściślejszym, bo pierwotnym tego wyrazu znaczeniu: auctorem polskiego języka. A potem, w obchodzie jubileuszowym przed 17 laty, uznał cały Naród, że Sienkiewicz stał mu się nie tylko pomnożycielem języka, ale, co więcej, pomnożycielem zbiorowego, społecznego ducha.

Dzisiaj, kiedy pierwszy raz po jego śmierci odbywa się publiczne posiedzenie Akademii Umiejętności, pragniemy, jeśli już nie z nim samym, to bodaj z duchową jego puścizną obcować raz jeszcze, pragniemy uczcić nieśmiertelną pamięć jego bodaj krótkiem przypomnieniem rozmiarów i rozległości jego duchowych podbojów. Nie będziemy tu mogli oczywiście, dla ograniczonego czasu, zastanawiać się nad wszystkimi jego utworami; wystarczy jednak wznieść się na szczyty tej rozległej twórczości, aby dostrzedz pewnych jej znamion zasadniczych.

Kto bowiem głębiej wniknie w rozwój duchowy Sienkiewicza, poczynając od młodzieńczej Teki Worszyłły aż po końcowe Legiony — ten z podziwem przekona się, że ta półwiekowa twórczość snuje się jakby z nieprzebranego, ale jednolitego wątku kilku głównych przewodnich myśli, które w ciągu lat kilkudziesięciu rozwiną się, rozgałęzią, zaszumią coraz to bujniejszym liściem, ale pójdą wszystkie z jednego pnia, zrazu wiotkiego, po latach zaś wrastającego coraz to głębiej mnóstwem korzeni w glebę macierzystą.

Sienkiewicz, podobnie jak Mickiewicz, wyszedł z cichej, małej wioski; od dziecka urabia go wpływ przyrody polskiej, wsi polskiej, ten mały światek dworu i strzech niskich, który po dziś dzień jest naszą ostoją, naszą troską i umiłowaniem. Myśl jego od dziecka lgnie ku swojszczyznie i przejdzie nią na wskroś. Z czasem wpływ Szkoły Głównej Warszawskiej rozszerzy mu horyzonty tej myśli swojskiej, nauczy go wiele, ale jak igła magnesowa na północ, tak serce jego, a za sercem i myśl zwrócą się zawsze i zewsząd ku wsi polskiej. I dlatego-to w początkowych próbach z Teki Worszyłły mamy już bardzo znamienną i dla dalszej twórczości tak charakterystyczną troskę o wieś polską; już tam będzie typ zubożałego szlachcica, z senatorskiego niegdyś rodu, Wilka Grarbowieckiego, który jako wychowanek epoki „postępowej" mało dbać będzie o „urodzenie", ale skoro „gra w nim dobra krew", to ciągnie go do roli i na wsi chce być żywym przykładem pracy społecznej, pragnie tam szerzyć oświatę, założyć czytelnię, iść przebojem wbrew zaśniedziałemu obskurantyzmowi swego otoczenia, aż pada ofiarą tego właśnie otoczenia, zabity w pojedynku przez zwykłego szlachetkę-opoja. Młodociany autor już w tej próbie nowelkowej wykazał jednę, stałą potem cechę swej twórczości: umiar artystyczny, zrównoważenie, które nie pozwala mu na przesadne wychwalanie Garbowieckiego; owszem zarzuci bohaterowi swemu autor, że „nie umiał obcować z ludźmi, że nie dość miał umiarkowania i miłości", że nawet „przedstawiał szowinizm postępu". A obok końcowego morału powiastki, pełno już w niej powietrza łąk wiejskich i żywiołowego przywiązania do ziemi żywicielki. To przywiązanie jest też na dnie drugiej powiastki z teki Worszyłły p. t.: Dwie drogi.

Tendencya epoki pozytywnej wycisnęła i na niej swe piętno; mamy tu już znamię charakterystyczne dla sposobów artystycznego postępowania: zamiłowanie w kontrastach. Marnotrawca wsi, Jan Złotopolski, przeciwstawiony Iwaszkiewiczowi, człowiekowi miasta, inżynierowi, pionierowi przemysłu fabrycznego w Polsce. Miłość tych obu młodzieńców dla pięknej panny, to tylko zwykłe, we wszystkich powieściach prawie nieodzowne, zadzierzgnięcie węzła i zaostrzenie ciekawości czytelników; ale w istocie i teraz i potem chodzi młodemu autorowi o coś więcej, niż o konkury, bo o ratowanie wsi polskiej, którą mają koloniści niemcy rozparcelować. Zrujnowany panicz ratuje się bowiem kolonizacyą, wprowadzając niemców na grunty mazowieckie; uboży przez to ogół polski. Iwaszkiewicz natomiast, jako dyrektor fabryki, uboży siebie, bo zmniejsza własne dochody, ale wydala obcych z fabryki i wprowadza do niej robotnika polskiego — a więc przymnaża dobytku narodowi. To drugi kontrast, silnie podkreślony. Ale mamy tu i trzeci, co targa już naszem uczuciem: bo oto koloniści niemcy stają na wiejskim okopie, gdzie prapradziad Złotopolskiego zwalczał inwazyę Karola XII. Ten okop pełen czaszek polskich, to cmentarzysko chwały rycerskiej, przechodzi w ręce wrogie: oto świeży nabywca, niemiec kolonista „kopnął silnie czaszkę sodalisa, która jęknąwszy echem potoczyła się na dół" wśród śmiechu przybyszów — Złotopolskiemu uderzyła wprawdzie krew do głowy i zaświeciły oczy, ale pohamował się taką refleksyą: „kiedy ratują żywych, niech sobie kopią umarłych !" Ex ungue leonem: z tego przeciwstawienia żywych umarłym, bezmyślnych młokosów przodkom, co własnemi piersiami bronili wrogom dostępu do ziemi rodzinnej, poznać nie tylko umiejętność wydobywania efektów uczuciowych, ale widać już myśl obywatelską i troskę o nasze jutro; już tu patrzeć musimy, jak na podwórzu szlacheckiem zamiast strasznych niegdyś towarzyszy pancernych, kręcą się obcy przybysze. Ale nie tu koniec kontrastom: bo oto chłopi polscy przybywają do p. Złotopolskiego i wiedząc o jego ruinie, chcą od jaśnie dziedzica kupić „krzynę lasu, żeby tylko tych poganów tu nie bywało"; chłop zatem przeciwstawiony panu w instynktowej obronie ziemi polskiej przed jej uszczupleniem.

Szkice z teki Worszyłły, ironicznie przezwane przez autora Humoreskami, miały zatem spełnić rolę ostrzegawczą; czyniły to bez ceremonii, powiedzmy wprost, bez artystycznych zabiegów. Prosto z mostu idą tu dyalogi o gospodarstwie rolnem i przemysłowem, a społeczne dobro przeważa nad starannością w opisie wsi polskiej, która jawi się tu jeszcze bez doboru barw malarskich, ale już z zawodzeniem pastuszej piosenki. Postacie główne, lekko ołówkiem, nie pędzlem kreślone, są przecież jakby zarodkiem figur, co po latach wyrosną na typy charakterystyczne.

Złotopolski, pomimo swej lekkomyślności, potrafił w końcu odczuć doniosłość trudów społecznych Iwaszkiewicza i ustąpił mu z drogi, gdyż były w nim zadatki szlachetności; z czasem urośnie on na Płoszowskiego, o tęższej stokroć głowie, ale bodaj-że z takim samym zanikiem silnej woli. Obok Złotopolskiego mamy już w tece Worszyłły Maszkę, nieodrodnego protoplastę typu z powieści o Połanieckim. Maszko już tutaj spogląda na portrety stare Złotopolskich jak „lis na winogrona". Już autor umie narysować w lot typowe znamiona ludzi, na których od dziecka patrzył, już ich moralną wartość lub nicość przenika, już je niże na nić swej fenomenalnej pamięci.

Studencka powieść „Na marne" nie dałaby się pomieścić w tece Worszyłły. Nie tylko dlatego, że społecznego tętna nie można w niej wyczuć tak wyraźnie jak tam, ale przede wszystkiem dla tego, że artyzm Sienkiewicza przeniósł się w tej pierwszej większej powieści świadomie i celowo na inne pole, nowe dla siebie, a nęcące go właśnie świeżością ugoru: pole problemu psychologicznego, problemu miłości, jako siły demonicznej, żywiołowej w rozwoju duszy ludzkiej. Taki problem umieścił Sienkiewicz na tle studenckiego polskiego życia; mamy tu echa wrażeń ze Szkoły Głównej warszawskiej, przeniesione na kresy wschodnie, do Kijowa.

Po raz pierwszy próbował autor sił swoich w narysowaniu nie kilku ludzi, ale całej grupy; obok charakterystyk osób, mamy tu charakterystyki zbiorowe, a skoro rzecz dzieje się nad Dnieprem, więc i kwestya ruska pojawia się już tak wcześnie, chociaż przelotnie tylko, we wzmiance o naszych ówczesnych chłopomanach kijowskich.

Z gwarnej rzeszy akademików umie autor wydzielić osobliwsze typy: filologowi Tetwinowi przeciwstawiony Żmudzin Wasilkiewicz z gwarowym odcieniem wymowy; są tu wreszcie pierwsze przebłyski złotego humoru w ustach Augustynowicza. Zamiłowanie w kontrastach rośnie: bohater utworu, syn kowala, kocha się oczywiście w hrabiance, nawzajem kochany; ale poświęca swą miłość dla niebacznie przedtem powziętego obowiązku, nakazującego mu żenić się z „opętaną przez miłość półwaryatką". Analiza duchowa jest tu jeszcze bardzo wiotka*), daleka od późniejszego zapuszczania się na dno duszy, żyjącej bez dogmatu; ale pilne obserwowanie społecznych objawów prowadzi autora już do wniosków ogólnych np.: „Życia nie warto wydawać na jedno uczucie..., nad nami i obok nas szeroki świat, huczą tam fale, wzdymane przez ludzkość całą; czyż nie lepiej odciąć kotwicę, odepchnąć okręt od brzegu, uciszyć rozpłakane serce i płynąć w przyszłość bez szczęścia, ale z pracą; bez wiary, ale z myślą?" **). Albo takie obserwacye, co się dzieje z człowiekiem zakochanym : „Otwierają się wówczas wszystkie pieczary twej duszy. Aniś się domyślał, co w nich mieszka... przestajesz ufać sobie... tracisz rząd nad sobą... Namiętności, niby płomienie, powstają z głębi twej istoty... Noc ducha rozdzierana ich światłem ukazuje ci twe własne wnętrze. Pełnisz rolę aktora i widza. Jesteś niby łódź bez wiosła na falach z płomieni".... Jakież prawdziwe słowa, podyktowane własnem cierpieniem, którego wartość określona prześlicznie w tem jednem zdaniu, że „muszla ziarnko piasku, a dusza ból swój zamienia w perłę".

Ale konkluzyą całej powieści, brzemienną dla dalszej twórczości, staje się spostrzeżenie, że „nadto, nadto sił kładziemy w gonitwie za miłością kobiety — potem miłość gdzieś jak ptak odleci, a siły idą na marne".

Ku takiej-to konkluzyi zmierzał, nieznacznie dla czytelnika, cały plan powieści o bohaterze, zrazu pełnym nadziei i sił, aż w nim uczucia spopielały doszczętnie, a pozostał w końcu wprawdzie żywy, lecz zobojętniały na radość życia, człowiek automat.

Koniec wersji demonstracyjnej.