Ignacy Maciejowski

W CIENIU I W SŁOŃCU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

NAD BRZEGIEM RUDAWY.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

JEDNA NOC W LONDYNIE.

POZYTYWIZM W PRAKTYCE.

I.

II.

III.

IV.

V.

PAN PIOTR.

I

II.

III.

IV.

KONKURS.

W CIENIU I W SŁOŃCU

Obrazki

Ignacy Maciejowski (Sewer)

NAD BRZEGIEM RUDAWY.

Nowela.

I.

— Wałowa, ho, ho!... mądra to żydówka dziesięcioma palicami i jedną głową a tyle dokazuje — mówiła kobieta przysiężnego.

— A ino, a ino — przyświadczyły kumy. — Wyżywić bez te jedne palice siebie i czworo dzieci.

— Na zagonie jej nie uświadczy...

— Zwyczajnie cygani żydówka.

— Oj, trzeba jej się strzedz jak ognia — zaklinały gospodynie z Pęcisk.

— Pilnować się i już. Mnie ta jeszcze ani razu nie zcyganiła — chwaliła się kowalka.

Słyszała rozmowę kumoszek rumiana od wiatru, rosła, dobrze zbudowana Sara Wałowa. Cieszyły ją sądy ludzkie w kwestyi dziesięciu palców i dlatego uśmiechała się, pokazując duże, białe zęby. Radaby wpaść do izby, ująć się za sobą i wykłócić z temi, które radziły strzedz się jej jak ognia, — lecz czasu nie miała. Niosła do domu pięć kóp jaj na czwartkowy jarmark szczurowski. Pięć kóp — jest co dźwigać, a do tego wielki kosz, pełen sieczki. Umyślnie dużo jej zabierała do każdej pary kupionych jaj. Gospodynie się śmiały, ale nie broniły.

— Zdaje się wam, Wałowa, że jaja szklane albo złote, co je tak obkładacie sieczką.

Wtedy Wałowa, ująwszy się pod boki, zaczęła rozpowiadać o wielkim swym strachu, aby się nie potłukły. Cały majątek w nie włożyła. I jakżeby wtedy, biedna sierota, dała sobie radę, sama z czworgiem dzieci, bez jednego zagona ziemi!

Gospodynie, podparłszy brody na rękach, słuchały skarg żydówki.

W taki to sposób przy kupnie pięciu kóp jaj zdobyła Sara pełen kosz sieczki i plew.

Niedługo bawiła przed chatą kowalki; podłożyła pod sznury na ramionach świeże garstki znalezionego na drodze siana i poszła, śpiesząc się, aby jak najprędzej dobić do swej chaty.

— Żebyście wiedziały, że mam głowę na karku — mówiła do siebie. — Jaja kupiłam po dwa centy sztuka, a sprzedam cztery za dziewięć. Dziewięćdziesiąt centów zarobku, sieczka warta dziesięć... to już gulden.. a pierze z podskubanych gęsi?...

A może co dla dworu kupię, albo sprzedam na jarmarku, to także zarobię.

Słońce piekło, — pot spływał po wypukłem jej czole; ciemno-zielone błonie, mówiące kolorem swym o glinie pod spodem, roiło się stadami bydła, spętanemi końmi i białemi gromadami gęsi. Zadumane krowy poważnie spoglądały na skaczące obok nich cielęta, konie szukały cienia u wierzb, rosnących nad wodami o wysokich brzegach, zapadniętej głęboko, krętej a płytkiej Rudawy.

Sara umyślnie wkroczyła wgłąb ożywionego pastwiska. Zobaczyły ją zdaleka gęsi, — zagęgały radośnie, rozpięły białe skrzydła, podobne wachlarzom, i wyciągnąwszy szyje, biegły po gładkiej powierzchni, jak wojsko do ataku z nastawionemi lancami, pełne wrzawy i okrzyków zwycięztwa.

Pani ich stanęła przed frontem, lustrując bacznem okiem doświadczonego wodza szeregi. Liczyła po raz już setny i doliczyła się okrągłej liczby trzydzieści. Miała przy błoniu własną chatę, a więc wolno jej było na gromadzkiem trzymać gęsi nawet sztuk trzydzieści. A choć ludzie gadali, miała prawo za sobą — i trzymała.

Gęsi poszły naprzód — Sara za niemi, pełna dumy i wewnętrznego zadowolenia. Marzyła — raczej rachowała. Marzenia jej pod wpływem rachunku zdobywały podstawę rzeczywistości; i dlatego Sara Watowa uśmiechała się do swych marzeń, pokazując duże, białe zęby. Uśmiechając się, oblizywała się szybko, nerwowo, — nie z wielkiego łakomstwa, lecz z radości, że dzieci jej w zimie nie będą cierpiały głodu i zimna.

— Czworo... — szeptała — dziesięć palców i jedna głowa.

Tętent kopyt, bijących o murawę błonia, i wołania młodych głosów ocuciły ją; obejrzała się szybko.

W krymce na głowie szedł Zyzma, dotrzymując kroku wielkiej, czarnej z białemi łatami krowie, śpieszącej do domu. Oparł rękę na jej karku, nie zważając na krzyki trojga dzieci, które, biegnąc przed nim, przywoływały matkę.

Sara zaczekała na dzieci i czarną z białemi łatami krowę, dużą i długą. Nikt takiej nie miał w całej wsi, ale też Wałowa umiała wywiedzieć się, wybrać i kupić. Wałowa miała głowę, a nóg i języka nie żałowała.

Dzieci ja, obskoczyły — dwóch synów i córka. Zyzma został na swem stanowisku. Zgrzana i objedzona krowa sapała, robiąc bokami.

— Gdzieżeście ja to paśli? — pytała rozradowana matka.

— Na wale, na wale! — wołały dzieci wesoło, chwaląc się.

— Ej, bo krowę zajmą.

— Paśliśmy od strony rzeki — chwalił się Josek. — Zyzma pilnował, stojąc na warcie.

— A jaka ci obuchana! Na wale trawa jak w ogrodzie — opowiadała Ryfka.

— Dużo jaj? — spytał Zyzma.

— Trzy kopy po dwa centy.

— Nie dołożyli do dwustu?

— Sieczki — odpowiedziała matka.

Zyzma uśmiechnął się ironicznie i wzruszył ramionami.

— Mnieby dołożyli — szepnął

Sara usłyszała szept pasierba. Zabolało ją pod sercem, odwróciła się i poszła, trzymając najmłodszego, Mojżeszka, za rękę. Starsze biegły naprzód. Zyzma zwrócił krowę na mostek Rudawy, gdy Sara z dziećmi przeszła wprost przez kładkę.

Naprzeciw krowy i Zyzmy wybiegła z sąsiędniej chaty trzynastoletnia dziewczyna.

— Już to swoję Łaciatą pędzicie, a nasza Wtorucha pewno się jeszcze nie nażarła; bo jak się ino naźre, to sama wraca.

Na ważkich, zaciśniętych ustach Zyzmy ukazał się uśmiech, w czarnych oczach zaświecił tajemniczy blask, przysłonięty długiemi rzęsami. Widocznie Zyzma lubiał Kasię, — bo też Kasia była biała i rumiana, miała duże, siwe oczy, koralowe usta, a buzię pociągłą. Nożyny zgrabne, choć chude i czerwone, a włosy złotawe, przepalone od słońca, wydobywające się obficie z pod białej chusteczki.

— Kasia Zawrzykrajka była dawniej w dobrym bycie, to i nie dziw, że biała — mówili ludzie.

— Już to ze szkoły wróciłaś? — pytał dziewczynki Zyzma.

— Ależ dziś nie chodziłam — odparła. — Matsia poszli do miasta, wele tego prawa o grunt, i musiałam doma zostać. A któż im klusek uwarzy? kto wydoi Wtoruchę? — chwaliła się, wstrząsając głowiną, a swą młodziutką buzię strojąc zafrasowaniem starych gospodyń.

— Kasiu, ja chcę, żebyś ty chodziła do szkoły — rzekł stanowczo Zyzma. — Bo i ja, choć żyd, skończyłem ją z dobrej woli.

— A dyć chodzę. Nie chodziłam to bez całą zimę, coście matsi skredytowali na buty dla mnie? Przecież bez butów anibym wyjrzała z izby.

Usprawiedliwienia dziewczyny przyjął Zyzma łaskawie, przez wzgląd na pamięć jej o kredycie na buty.

— Chcę, żebyś chodziła całe lato — mówił rozkazującym tonem. — A jak ci trzeba na papier, albo na grysik, to znowu skredytuję, - tylko żebyś ani pisnęła przed macochą i jej dziećmi.

— Cobym miała pisnąć, nie lubię się chwalić. Zyzma wprowadził krowę, do obórki, uwiązał ją i wszedł do izby. Kasia wsunęła się za nim.

— Czego tu ona chce? — odezwała się po żydowsku Sara, pokazując oczami Kasię.

— Niech zostanie, kiedy się jej podoba — rzekł Zyzma z godnością.

— Żeby rozgadywała po wsi, co do gęby kładziemy?... a mało to nam ludzie zazdroszczą?

Kasia, nierozumiejąca mowy żydowskiej, zaczęła się bawić z Ryfką i Joskiem.

— Wyprowadzę ją — odparł młody żyd, odwrócony do okna.

Sara pochwyciła szkopek i konewkę, zawołała na dzieci, wzięła na rękę czteroletniego Mojżeszka i wybiegła.

Zyzma został w izbie z Kasią. Wyjął z koszyka zasypane sieczką jedno jajko.

— Weź se to, schowaj, nie pokazuj nikomu, ugotuj i zjedz.

— Będzie do klusek — szepnęła dziewczyna, wsuwając jajko za gorsecik.

— Wtorucha wraca — rzekł, wyglądając oknem.

Dziewczyna wybiegła do Wtoruchy, szczęśliwa, że mąkę na kluski zagniecie ze świeżem jajem.

— Zyzma, choć tam żyd — myślała przez drogę, — to go przecie lubię. O, lubię, go! — zawołała. — A co go nie mam lubić? Dobry, choć żyd, i nieskąpy, choć żyd.

Wtorucha wkroczyła na most; Kasia przystanęła, czekając na nią.

— Nie jest ci ona taka, co żydowska — mówiła, kiwając frasobliwie głową, jak to czyniły stateczne gospodynie. — Ale bo też my nie żydy. Żyd potrafi ci zawsze coś wyśpekulować, i lepiej mu. Ale my tam przecie nie żydy.

Wtorucha zaledwo raczyła spojrzeć na Kasię i, opędzając się bąkom, poszła dalej — ani się zbliżyła, ani przywitała. Dopadła do obórki i rogami póty pracowała, póki nie otworzyła drzwi i nie wbiegła.

Kasia się dziwiła rozumowi Wtoruchy i, dumna z zajętego stanowiska gospodyni, poszła do chaty po szkopek, aby krowę wydoić.

Tymczasem Zyzma wyjął z kieszeni starą, podszarzaną portmonetkę i, wyciągając z niej szóstkę po szóstce, liczył, chodził po izbie i plany układał. Na bladej jego twarzy odbijały się wrażenia z płynących myśli i namiętności, nurtujących mu serce; w oczach świeciły ognie, powieki drgały, okolone długiemi rzęsami. Czarne, koloru hebanu włosy łamały się w fantastyczne zagięcia, świecąc jak stal w promieniach słońca.

Wróciła Sara, niosąc pół konewki żółtawego, gęstego mleka — dzieci biegły za nią. Zyzma usiadł na ławie i, pisząc kredą po stole, dodawał, odejmował, dzielił — lecz szybko zmazywał to, co napisał, rzucając podejrzliwe na macochę spojrzenia, choć macocha piśmienną nie była.

Sara zgotowała kluski na mleku, rozdzieliła je: dla siebie i dzieci w jednej misce, w drugiej podała Zyzmie.

— Mało — rzekł.

— Płacisz? — wrzasnęła żydówka zirytowana. — To ja i na ciebie będę pracować? Niedość mi trojga moich?

— A część mego ojca gdzie się podziała? — spytał z zimną krwią.

— Tyś się wściekł! — krzyknęła jeszcze głośniej. — Zostały długi, to je płać.

— Kiedy były długi, to musiały być pożyczki. Gdzie się podziała gotówka z pożyczek? — mówił z wyszukanym spokojem, przeszywającym serca namiętne i wrażliwe.

Sara nic nie odpowiedziała. Wargi jej drżały, ręce się trzęsły. Posadziła Mojżesza na stole, karmiąc go sama.

— Gdybyś był do niego podobny, lepiej umrzyj dziś — szeptała.

Josek i Ryfka stali przy stole — podparli głowy na rękach i łowili kluski, spoglądając na Zyzmę z pogardą, jaka się tylko w ciemnych oczach Wschodu malować może. Josek pociągnął matkę za spódnicę, pocieszając ją cicho:

— Jak urosnę, to go wypędzę — i pogroził małą swą pięścią.

Zyzma nie słyszał i nie widział gróźb. Odwrócony, jadł swoję porcyę. Za chwilę powstał, zbliżył się do półki, wziął bochenek chleba, ukrajał grubą kromkę kozikiem i wrócił do mleka, aby je skończyć.

Ruchy Zyzmy śledziła matka i dzieci, lecz Sara nie miała już tchu w piersiach na protestacyę. Oburzenie tamowało jej oddech, zatykało gardło. I temu to zawdzięczał Zyzma, że mógł dokończyć spokojnie obiadu, otworzyć własną szafkę, zamkniętą na kłódkę, od której klucz nosił przy sobie, wyjąć z niej worek i koszyk niewielki, napełniony paczkami zapałek. Na spodzie leżały w zgodzie obok siebie szpilki ze szklanemi główkami, igły, nici szare i białe, bawełna, guziki cynowe, taśmy kolorowe... czego tam nie było!

Cały ten towar nie przenosił wartości trzech guldenów, lecz właściciel jego umiał tym kapitałem świetnie obracać, zarabiać sto za sto, lub zamieniać na szmaty daleko większej jeszcze wartości. W worku znajdowało się: pół baraniej skórki, odpowiedniej grubości igła, nici i naparstek. Zyzma miał w ręku rzemiosło. Wybornie naprawiał i łatał kożuchy, a że był pilny, zręczny i niedrogi, z łatwością znajdował zarobek. Widocznie wybierał się na dalszą wycieczkę, bo chałat i buty nałożył na kij, opierając go o ramię, a koszyk z towarem i worek nasunął na rękę. Nie mówiąc ani słowa, wyszedł poważny i zimny.

— A nie wracaj, jeżeli masz przyjść z próżnemi rękami — zawołała za odchodzącym Sara; lecz Zyzma nie raczył się odwrócić i odpowiedzieć.

— Co on nas ma obiadać... nie może mama drzwi na kłódkę przed nim zamknąć? — radził mały Josek.

— Wlezie oknem — szepnęła żydówka.

— To do wójta z nim.

— Przed gojem będę stawała na sąd, aby się dać na pośmiewisko całej wsi? Goje nie powinni wiedzieć, co się u nas w chacie dzieje, a sprawa przed rabinem dużo kosztuje. Zyzma może dać więcej... i wygrałby.

Sara westchnęła i, ułożywszy Mojżeszka do snu, wyjmowała z sieczki i plew jaja, w czem jej pomagali Josek i Ryfka. Josek, bardzo mądry, chociaż zaledwie dwanaście lat skończył; Ryfka, ośmioletnia dziewczyna, dużo okazywała sprytu do handlu. Mówiła to sama Wałowa, wymagająca w tym kierunku bardzo wiele.

— Obejdziemy się bez Zyzmy — rzekł do matki Josek. Nasadził na głowę jarmułkę, przykrył ją kapeluszem słomianym, poprawił czarne, kręcące się pejsiki, ujął bat — i z wielką powagą wyszedł. Ryfka pobiegła naprzód. Matka wyjrzała z chaty za synem, a patrząc kiwała głową, mlaskała ustami i uśmiechała się do nadziei swych, powtarzając zcicha:

— Rabin! rabin! Będzie z niego rabin, jak Pana Boga kocham!

Różowe jej myśli wzburzone zostały wspomnieniami Zyzmy.

— Wysysa moję pracę, okrada moje dzieci, objada je, rujnuje nas! Nie mogę ani centa uskładać, ani jednego centa dać na procent! Pracuję ciężko, a głowy na starość nie będzie gdzie położyć. Ta jedna krowa, te parę gęsi... i nic. i nic...

Chwyciła się za włosy i padła na ławkę, łkając.

Rozpacz matki zbudziła zakopanego w pierzyny Mojżeszka. Rozwarł szeroko oczy. Sara skoczyła do łóżka i tuliła dziecko, aż póki rozmarzone gorącem powtórnie nie zasnęło. I znowu siadła przy stole, podparła głowę ręką i zamyśliła się.

— Powiem! — zawołała — powiem wszystko... Zamknęła drzwi na kłódkę, klucz schowała pod przycieś i wybiegła w szeroki świat.

— Poskarżę się i muszę do wieczora zarobić choć ze dwie szóstki.

Słońce paliło, wiatr południowy zapierał w piersiach oddech i drażnił nerwy. Sara biegła, rozpostarłszy nad głową białą chustkę. — Dziesięć palców, jedna tylko głowa, a czworo dzieci!

Ciemne chmury zwolna wysuwały się z poza granatowych gór. Burza góry nawet przed sobą pędziła; zbliżyły się tak, że tylko rękę wyciągnąć, aby je dostać. Sara nie bała się burz. Co ją mogły obchodzić burze wobec skargi na Zyzmę i nadziei zarobku!...

Widział ją z wału Josek.

— Mama! — zawołała Ryfka, wysuwając się naprzód.

— Ty rób swoje! — krzyknął, zatrzymując siostrę. — Matka nie ma czasu bawić się z tobą.

Ryfka usłuchała Joska — szanowała jego powagę i ceniła rozum.

— Josek to tylko do rozkazywania — powtarzała często Sara. Ryfka wierzyła matce na słowo.

Błyskawice zygzakami przecinały czarne chmury; — daleko, ledwie dosłyszane grzmoty zbliżały się. Sara pomyślała o Mojżeszku i serce jej zabiło ze strachu, lecz w tej chwili przyszedł jej na myśl Josek.

— Każe on Ryfce krowę zapędzić, klucz znajdzie i izbę otworzy.

Pocieszona, szła dalej, a myśli jej mknęły od dzieci do zarobku. Układając skargę, szukała nowych dróg handlowych i nowych produktów zamiany.

W Szczurowej nie było bóżnicy, zaledwie szkoła; — nie było i rabina; stary, sześćdziesięcioletni Aron, powtórny wdowiec, przewodniczył w modlitwach i dawał za zezwoleniem rabina śluby.

Do niego biegła Sara, mimo że wiatr huczał, roznosił tumany kurzu i stare liście z dębów obrywał. Deszcz zaczął padać. Zdyszana wpadła do domu piekarza, ozdobionego dwoma szyldami — pasterki i pasterza w wieńcach zbóż na głowach.

Piekarz chodził po izbie chmurny. Czapkę nasadził na tył głowy, ręce włożył w kieszenie, gwiżdżąc fałszywie.

Zaciekawił Sarę zły humor piekarza — jakaś niewyraźna myśl błądziła po jej głowie.

— Co to panu jest, panie Pietraszkiewicz? — odezwała się, stojąc we drzwiach. — Taki pan i jeszcze się trapi.

Pietraszek lubiał być tytułowany Pietraszkiewiczem, o czem Sara wiedziała.

— Ciągnęli mnie do tej dziury, namawiali... usłuchałem, głupiec... i wyjdę na dziada! — zawołał.

Myśli Sary zaczęły się powoli krystalizować.

— Mały zarobek? — spytała obojętnie.

— Co ty mówisz o zarobku!... dziesięć bochenków chleba i dwadzieścia bułek sprzedaję jak dzień długi. Wczoraj zmarnowałem pięć bochenków, dziś pięć, a bułki sam zjadam. Bo cóż tu za dwory, to dziady, nie panowie. Zapakuję sakumpak manatki i wrócę do Tarnowa.

Myśli Sary sformowały się w projekt dobrego interesu.

— Ależ dwory będą kupować. Pani Dołęzka, pani Zaborowska, pani z Woli... coby nie brały, tylko im trzeba zanieść. I proboszcze, i organisty i profesory kupią.

— Będę ia im nosił, zobaczą mnie! Jaśnie państwo, a kupują po szóstce. Pokażę ja tym ajstokratom!... — Piekarz lubił się odgrażać.

— Po co nosić, można przecie posłać.

— A kogo?... parobka będę umyślnie do noszenia trzymał?

— Może jabym spróbowała — rzekła nieśmiało, a wargi jej drżały.

— A to se noś... tylko ja nie borguję, rozumiesz?

— O borgowanie nie idzie, a jaki będzie procent?... wiele dla mnie?

— Co sobie utargujesz, to twoje.

— Dziękuję — rzekła z uśmiechem szyderstwa — za to pozwolenie. Pan piekarz mądry, ale i ja, choć biedna żydówka, niegłupia. Więc dla mnie nic za moję pracę, za to, że będę pański chleb i bułki dźwigać i latać z niemi od dworu do dworu?

— Za jaką pracę? — wołał Pietraszek. — Próżniaki, oszusty, darmozjady, pijący krew katolicką! Komu tu gadać o pracy!

— Dźwigaj pan sam, panie Pietraszkiewicz — odparła Sara z dumą; a będąc pewną zwycięztwa, czuła się obrażoną i wyszła...

Deszcz ustawał, słońce złociło nizko płynące po niebie chmury, a w kroplach wody, rozsianych na zielonych łodygach zbóż, rozwieszało tęcze barw. Sara biegła przez błonie, układając plany. Barwy tęcz, rozsiane na kroplach deszczu, nie rozweselały jej, choć się uśmiechała, pokazując słońcu swe białe, duże zęby. Sara rachowała, inaczej marzyła i uśmiechała się do marzeń swych, ułożonych z samych cyfr.

— Jak to te szelmy zhardziały! — mówił pan Pietraszkiewicz do siebie, kładąc ręce w kieszenie. — Plugastwo, nie da do siebie słowa powiedzieć. Wytępić! — zawołał, uderzając pięścią w stół. Zamyślił się... — Abo to w kraju jest jaki porządek, ład?... żydy rozbijają na publicznych drogach!... człek musi stulić gębę i poddać się. A trzaśnij którego w pysk, to kryminał! — Pietraszkiewicz podniósł ręce do góry. — I jakże tu żydzi nie mają nad nami przewodzić?!...

Tymczasem Sara dotarła do Szczurowy; zdyszana, zatrzymała się przed korzennym sklepikiem, wyjęła z woreczka dwie szóstki i nieśmiało, z bijącem sercem, przestąpiła próg małej, pokrzywionej, z wypaczonemi bokami chaty. Przebiegła szybko sklep, otwierając drzwi do niewielkiej, zapadłej w ziemię izdebki.

Przy oknie siedział w okularach Aron, zagłębiony w talmudzie; spojrzał na Sarę szklanemi oczami powagi i dalej w spokoju czytał.

Sara stała chwil parę w milczeniu przy drzwiach, ściskając w ręku dwie szóstki. Aron, przewodniczący w modlitwach całej gminie szczurowskiej i rozrzuconym na kilku wioskach żydom, czytał dalej. Wezbrane żalem serce Sary nie mogło dłużej wytrzymać.

— Sprawiedliwości! — zawołała.

Aron położył rękę na księdze i odwrócił głowę. Wtedy Sara wyrzuciła z przepełnionego żalem serca lawinę gorących słów, a Aron patrzył i milczał. Czarne, duże oczy, rzucające pełne blasku płomienie, grube, świeże usta, zęby białe, policzki zarumienione gniewem, musiały zrobić na nim wrażenie. Głową kiwał i palcami zlekka przebierał.

Skończyła, ciężko wzdychając. Piersi jej wznosiły się w takt przyśpieszonego oddechu, — a Aron patrzył przymrużonemi oczami, głową kiwał, palcami przebierał i milczał. Nieśmiało zbliżyła się, kładąc dwie szóstki na świętej księdze.

— Dam więcej — szepnęła, — jak tylko oczy moje przestaną patrzeć na niego. Dam więcej, odbiorę od ludzi, przyniosę.

— Weź to — rzekł Aron z powagą. — Dużo masz u ludzi?

Sara z chciwością pochwyciła srebrne pieniążki.

— Ze dwa sta — rzekła z dumą.

— A co więcej?

— Chata, krowa, trzydzieści gęsi, troje dzieci, pięć guldenów w towarze i dwadzieścia do roboty.

Aron kiwnął głową.

— Do Szczurowy się nie przeniesiesz?

— Ach, nie! Błonie w Dołędze to mój majątek.

Aron uśmiechnął się łaskawie.

— Niech on tu przyjdzie, syn tego wyklętego apokorsy. — To "on" oznaczało Zyzmę.

— Nie, on nie przyjdzie — rzekła stanowczo Sara. — On się nie zlęknie i samego rabina.

Aron się zachmurzył. Sara umyślnie drażniła jego ambicyę.

— Nie wejdzie więcej do twego domu — rzekł z wielką powagą.

Sara odetchnęła — otworzyła szeroko oczy i uśmiechnęła się. Aron kiwnął na nią palcem — podeszła bliżej. Dygnitarz ujął rumianą jej twarz w dwa palce i rzekł łaskawie:

— Może ty będziesz żoną Arona, gdy tego Bóg i Aron zechcą...

— Nie, nie będę żoną Arona! — zawołała, biegnąc drogą z powrotem. — Nie będę pracować na starego grzyba. Ja mam swoje dzieci i dla nich chcę mieć dużo, dużo... Kiedy ja się doczekam, żebym pierwszego guldena na procent dała? Ach! Zyzma, żebyś ty sądnego dnia nie zobaczył.

Biegnąc, wstrząsała rozpaczliwie rękami.

— Stary łakomi się na dwa sta i na moję młodość.

Uśmiechnęła się troszkę z radości nad swą urodą.

We drzwiach piekarni stał pan Pietraszkiewicz, trzymając z fantazyą ręce w kieszeniach, a czapkę na tyle głowy. Sara udała, że go nie widzi.

— No, cóż? — zawołał.

— Żydy szachry; noś pan, panie Pietraszkiewicz, sam.

— A wiele chcesz?

— Dwadzieścia zarobkowego od guldena... płacę za towar z góry.

— Cha, cha! — Pietraszkiewicz zaczął się śmiać. — Ze skóry radzibyśćie obedrzeć człowieka!

— Dźwigać tyle chleba po takim upale!

— Żydowska praca... a to mi praca! cha, cha!

— Noś sam, panie Pietraszkiewicz. Niechno jegomość nie będzie taki wielki pan! — dodała z grymasem lekceważenia i, odwróciwszy się, szła śpiesznie.

— Dziesiątka od papierka... i więcej nie dam, żebyś skonała! — zawołał za nią.

Pietraszek wszedł do izby, trzaskając drzwiami z oburzenia. Sara postała chwilę i, strojąc frasobliwą minę, zbliżyła się do okna.

— Bóg mi świadkiem, co ja się muszę za tą szóstką nalatać — rzekła smutnie.

Pietraszkiewicz się nadął, postawił marsa i milczał.

— Jutro przyjdę po chleb. Na początek wezmę za dwa papierki.

— Tylko rano! — krzyknął.

— No, no, to moja rzecz, a jegomość nie bądź taki wielki pan.

— A ty taka harda, żydówko!

Sara wyszła — Pietraszek został sam.

— Podniosę chleb o graj cara, żydówkę zapłacę i na tem zarobię jeszcze trzydzieści centów dziennie... Trza było brać, kiedy taniej dawałem — zawołał zwracając się w stronę dworów. — A to pijawki żydowskie! Tak się do mnie przypięła, że rady sobie dać nie mogłem.

Pietraszkiewicz lubił się skarżyć, chwalić i grozić.

Sara zamyślona wracała przez Włoszyn do domu.

— Przecież we dworach dadzą, mi za drogę. Dziennie utarguję ze trzy papierki... trzydzieści centów dla mnie. Ciężko dźwigać tyle chleba, ale ja się nie boję pracy, gdy idzie o zarobek i dzieci moje.

Stanęła na moście, rzucając wzrokiem ciekawie na wał. I zobaczyła Joska, poważnie stojącego na warcie, i małą Ryfkę, pasącą krowę. Syn przywołał do siebie matkę.

— Nie uciekaliście przed burzą? — pytała.

— Nie — odparł Josek z powagą rabina. — Ryfka poszła pod most, a ja do chaty po płachtę na chwast.

— Mojżesz! — zawołała wystraszona.

— Bawi się; dałem mu grochu do rachowania. Niech się uczy.

Sara kiwała głową z podziwu nad wielkością syna.

Słońce, zstępując do snu, rozrzuciło dokoła świetlaną purpurę. W złocistych barwach kąpały się drzewa, malowany most i zielone błonie — za niem białe chmury i lasek olszyny.

Sara rozpostarła do światła płachtę, rachując na niej dziury. Josek z dumą trącił matkę, pokazując na wypasioną krowę, jako na swe dzieło. Nie widziała tego Ryfka, Wyszukując z pilnością kępek najlepszych traw dla Łaciatej. A gdyby i widziała, nie dziwiłaby się, gdyż nauczono ją korzyć się przed mądrością brata. Josek panował nad sercem matki i umysłem Ryfki.

Wracali — Ryfka z Łaciatą naprzód, za nią, matka z Joskiem.

— Mamo, polowy w Zaborowiu — odezwał się cicho syn.

— Widziałeś?

— Ja na wszystko patrzę, ja nie próżnuje! To mówiąc, wydobył z za chałata sierp i podał go matce.

Dzieci pomknęły do chaty, pędząc przed sobą krowę. Sara skręciła na dworskie pola rwać chwast. Uwiązawszy u szyi płachtę, przykucnęła, oglądając się ciekawie dokoła.

Bydło wracało z pola — za niem, śmiejąc się i skacząc, biegły dzieci. Na gościńcu skrzypiały pługi, ciągnione przez poważne woły; fornalki, wyprzęgnięte z bron, truchtem, uderzając w takt o twardą drogę gościńca, śpieszyły do stajni.

Sara czekała na ciszę — w ciszy czuła się bezpieczniejszą, wtedy mogła z łatwością łowić każdy szelest, ostrzegający ją o blizkości nieprzyjaciela.

Słońce zaszło i oprócz muzyki wiosennego wieczoru nic nie było słychać. Sara pochwyciła ostry, świecący sierp, a czając się przy samej ziemi, dopadła do rosnącej wyki. Uklękła, pochyliła się i z gorączkowym pośpiechem zaczęła żąć. Co chwila przestawała, co chwila oglądała się, nasłuchując z wyciągniętą szyją. Płachta rosła, zajdy robiły się wielkie jak góra. I jakże się tu pokazać światu z taką górą na grzbiecie? Poradziła jednak sobie — dobiegła do Rudawy, zsunęła się do głębokiego jej koryta i, brnąc po płytkiej wodzie, wydobyła się na brzeg przed własną chatą.

— Mamo, a jak jutro przyjdzie rewizya? — spytał filuternie Josek, chcąc się zabezpieczyć.

— Cicho, cicho!... na świtaniu znaku nie będzie. A któż nam biednym da? Bóg manny nie ześle... Żydzi szachry, złodzieje! Biednego żyda psami się szczuje, bogatego sadzają na kanapie. Gojom nie zabraknie.

— Tak, mamo, im nie zabraknie — poświadczył Josek.

— A my musimy mieć... słyszysz, Josełe?...

— Słyszę — rzekł Josek.

— Ja się zapracuję, ale ty musisz mieć dużo, rozumiesz?

— Muszę — szepnął Josek. — Dużo — powtórzył.

— Bo inaczej w twarz będą ci pluć i kopać cię jak psa.

— Nie będą mi w twarz pluć — zawyrokował.

Matka doiła Łaciatą, a dzieci usiadły na progu obórki.

Ryfka posadziła Mojżeszka na kolanach, Josek oparł głowę na łokciach i śledził ruchy matki, ucząc się uważać ją za niewolnicę, której jedyną racyą bytu było zrobienie dla niego majątku. Przyzwyczajał się doglądać i rozkazywać jej. Josełe był mądry, bardzo mądry! — on pracował za wszystkich głową! Pracował, bo myślał.

II.

Z workiem na plecach, chałatem i butami na kiju, a koszykiem w ręku, stanął Zyzma przed chatą Zawrzykrajki i dopiero tu uczuł potrzebę obejrzeć się. Zaledwie było po południu — słońce paliło, żywej duszy na drodze i dlatego wszedł do izby niebieskookiej, uśmiechniętej dziewczynki.

— Wiesz, Zyzma — szczebiotała, — miałam ci odrobinę mąki i z tem jajem, coś mi je dał, zagniotłam zacierków. Schowałam je dla matusi, ale ty może będziesz jadł? Pojedz se, bo pewno daleko idziesz. O! i jabym ochotnie leciała! Ale cóż? muszę pilnować chaty i krowiny; jednę tylko mamy.

Kasia postawiła przed Zyzmą miskę, do połowy napełnioną zacierkami, pogłaskała go ręką po twarzy i podała mu łyżkę.

Zyzma się uśmiechnął, palce kurczył i prostował, nogi wyciągał, układając się wygodnie naławie.

Podaną przez Kasię łyżkę położył na stole. Dobrze mu tu było — głaskano go, śmiano się do niego, radzi mu byli.

— Zacierki schowaj dla matki — rzekł protekcyonalnie.

Kasia wstawiła je do pieca.

— To tybyś ze mną poleciała? — zapytał, wyciągając się na ławie.

— A cobym nie miała lecieć? A cóż to nam dziś za rozkosz? bieda, żeby i siekierą nie uciął.

— A matusia?

— Wyglądaliby mnie i wróciłabym, a wtedy może byłoby u nas i lepiej! Mój Boże, taki majątek, i wszystko poszło na marne! — I Kasia zwyczajem starszych gospodyń zaczęła smutnie wstrząsać głową, podparłszy ją ręką.

Żyd się uśmiechnął z tej udanej frasobliwości dziewczynki.

— A gdybyśmy nie wrócili? — spytał.

— Dlaczego nie mielibyśmy wrócić? Jak matusia grunt odbiorą, to przecie będzie nam lepiej.

— Musicie skończyć z tym gruntem. Czy to prawda, że był przepisany dla ciebie?

— A dla kogóż? Toć ja jedna, jedyna u ojcow.

— Kiedy tak, to ja te sprawę wezmę w swe ręce.

— O! weźcież, weźcie, mój Zyzma, bo matusia mówią, że, jak żyd co uchwyci w pazury, to zaraz idzie raźniej. Weźcie, weźcie, mój Zyzma, w te swoje żydowskie pazury, to nas pewno z biedy wyciągniecie.

Zyzma się uśmiechnął z wiary dziewczynki co do siły żydowskich pazurów. Patrzył na nią oczyma rozespanego kota, czatującego na świergocące ptaszki.

— Wrócę migiem, ino Wtoruchę wygnam na pole — zawołała Kasia i wybiegła.

Zyzma podłożył pod głowę chałat, zamrużył oczy i marzył rozkosznie o wielkim majątku, który musi zrobić, o żyznym gruncie i o pięknej Kasi. Wyobrażał ją sobie, jaką będzie za lat trzy, cztery, pięć. Wtedy sprzeda jej grunt, a w mieście sklep założy. Będzie pan, ludzie go muszą szanować, musi mieć dużo pieniędzy i pewnie będzie szczęśliwy.

Kasia zajrzała do izby i cicho się z niej wysunęła.

— A niech się biedny żydzina zdrzemnie — myślała, biegnąc naprzeciwko matki. — Z matką się swoją kłóci, ale mnie lubi. Bo i ja go lubię. To się zaśmieje, to zagada, to co przyniesie, podaruje. I, choć żyd, zawsze dobry.

Burza obudziła Zyzmę — zerwał się i wyglądał oknem, układając projekta wyprawy. Jakaś szczęśliwa myśl zaświeciła mu na twarzy — rozpogodził ją oczy promieniły nadzieją, gdy we drzwiach ukazała się frasobliwa twarz Zawrzykrajki, a za nią uśmiechnięta buzia Kasi.

— O, mój Zyzmusiu, ratujże mnie, ratuj! — mówiła, lamentując, kobieta; i zmęczona, obcierając chustką pot z bladej twarzy, osunęła się na ławę.

Zyzma się wyprostował, wydął nieco policzki, marsa postawił i rzekł z powagą:

— Mówcie, matko, jak to było.

— A cóż ja ci powiem? A czyż to nie wiesz, że mnie Szmul Miechowicki z Biesiem tak ciężko skrzywdzili? Mój od tego zmartwienia pomarł i zostawił nas z dziewuchą, sieroty, że nie mamy kęsa chleba do ust włożyć.

— Mówcie dokumentnie, po kolei, od samego początku — powtórzył poważnie Zyzma.

— A cóż ja ci powiem? tyło to, że, jak nam ludzie zaczęli raić, tak i naraili do kupna w Miechowiczkach grunt. Galanty kawałek ziemi, do tego dwie morgi łąk i dwa sta wierzb do obcinania na płoty! No, któż przeczuł, że żyd z chłopem spiknęli się na nasze zatracenie!? Szmul mówił, że to jego grunt, a Bieś, że Szmulowi sprzedał. Tak i zapłaciliśmy Szmulowi, a tu ci zaraz potem Bieś zabiera grunt, nie chce go oddać i jeszcze nas skarży, jako my ze Szmulem na jego zgubę się zmówili. Wtedy to mój zachorował i pomarł, a Szmul Miechowicki za jakieś ta weksle siedzi w cieniu od roku.

— A któż wygrał?

— Ludzie mówią że za mną jest prawo, ale Sobek Bieś siedzi na gruncie, bo któż go wypędzi?...

— Gdzieżeście teraz byli?

— A dyć w Tarnowie, u adwokata.

— I cóż?

— No i adwokat mówił, że dobrze, tylko chce, aby mu położyć na stole dwadzieścia papierków. A zkąd ja je wezmę?... jednę krowinę ino mam i z niej te kapkę mleka dla dziewuchy.

Łzy nowym strumieniem wytrysły z oczu kobiety.

— Adwokat nie chce zborgować?

— Dobry człowiek, choć do rany przyłóż; ale cóż? kiej sam nie ma. Jak go zaczęłam prosić i molestować, to mi opuścił dziesiątkę, ale drugą kazał przynieść na stemple.

— Będziecie na jarmarku w Szczurowy?

— Mam tam odrobinę masła, to je poniosę.

— Szukajcie mnie po jarmarku. Co ja się muszę napracować, zanim zarobię parę centów! Ja się głodzę, ja sobie żałuję na koszulę!.. Jestem biedny, biedniejszy od was! — zawołał z pewnym rodzajem wyrzutu — ale... — popatrzał na Kasie i pogłaskał ją ręką po twarzy. — No, no, szukajcie mnie po jarmarku... bedzie, jak Bóg da!

Nasunął na kij chałat i worek, wziął koszyk, uśmiechnął się do Kasi i wyszedł, idąc szeroką ulicą wioski, wysadzonej wierzbami, w kierunku dworu. Nie wstępował po drodze nigdzie — tu było wykupione wszystko, co było do kupienia, i zabrane wszystko, co było do zabrania.

Obszedł ogród i wśród zabudowań dworskich szczęśliwie dobił do starej kuchni — wywołał z niej kredensowego chłopca i posłał go po lokaja.

— Powiedz, że Zyzma przyszedł po gazety — wołał za biegnącym.

Za chwilę ukazał się pan Marcin, powaga w starej i nowej kuchni jako też i kredensie. Za nim chłopiec niósł plikę zadrukowanego papieru. We drzwiach stanęła gospodyni z podpartemi pod bok rękami, z poza jej pleców wyglądała kucharka, a od strony studni zbliżał się fornal od cugowych koni. Wszystko to łakome na politykę i wiadomości z gazet.

— No, mój źydku, jak taki sztuk papieru przeczytasz, to ci chyba głowa spuchnie — mówił łaskawie pan Marcin.

— Co nie mam przeczytać! — odparł Zyzma z duma.

— Ja, co przecie jestem biegłym w mowie i arakterze — tu pan Marcin spojrzał na otoczenie, mrugając szczególnie oczami, — a mogłoby mi się przewrócić we łbie.

— Bo pewno, papierzysków moc — świadczyła gospodyni. — Jak to tam ludzie mogą tyle wydrukować!

— Ha, maszynami, i to parowemi — zdecydował pan Marcin, jako biegły w mowie i arakterze. A że to, co powiedział, było uważane w starej kuchni w połowie za wyrocznię, nie protestowano.

— Macie ostatnią gazetę? — spytał Zyzma.

— I to niemiecka! — zawołał pan Marcin — niema trzech dni, jak przyszła.

Zyzma odebrał papiery, wyjął z zanadrza trzy dwucentowe cygara i podał je panu Marcinowi.

— Przeczytałbyś co, żydku, i opowiedział — odezwała się gospodyni.

— Nie ma pani tam troszkę kości? — zagadnął Zyzma.

— O, jak się to zaraz żydowska natura odzywa! U niego nic darmo. Hanka, wynieś mu tam te pół koszyka kości.

— Żyd, na ten przykład, musi być zawsze żydem — zawyrokował pan Marcin.

Hanka wyniosła kości, sypiąc je do żydowskiego worka. Zyzma siadł na wywróconych taczkach. Obok niego umieścił się pan Marcin; gospodyni sparła się na konewce i rozpoczęły się debaty polityczne na temat tłumaczonych przez Zyzmę telegramów z "Nowej Pressy" wiedeńskiej.

— Pani idzie! — zawołała Hanka.

— Doczytasz wieczór — szepnął Marcin.

Gospodyni zniknęła w starej kuchni, pan Marcin wrócił do kredensu, a Zyzma, wrzuciwszy do worka papiery, ścieżkami wśród błonia, kładkami przez strumyki, olszowemi gajami, a dobrze znaną sobie drogą, szedł do Miechowiczek.

Idąc, czytał, a raczej pochłaniał łakomie druk, siadał, odpoczywał i znów szedł, a czytał wciąż. Gdy skończył jednę gazetę, wyjmował drugą — i znów czytał.

Namiętność do czytania wyrobili w nim nauczyciel — pan Marcin, a poprzednio jeszcze ojciec.

Aron nazwał ojca Zyzmy przeklętym "apokarsą" i nie omylił się. Zbankrutowany kupiec lwowski, po śmierci żony i dziecka, zmarłych na cholerę, znalazł się niespodzianie w okolicach Szczurowy z małym Zyzmą. Za resztę pozostałej mu po bankructwie gotówki kupił w Dołędze porządną chatę, zaczął handlować zbożem, a ożenił się z panną Sara Jurną, córką Pojawskiego rzeźnika. I dobrzeby mu się powodziło, gdyby nie sceptycyzm i wolnomyślność', gdyby nie duch opozycyi i namiętność do walki za swe przekonania.

Żydzi, rozproszeni po wioskach Galicyi, prawie bez wyjątku zostają pod panowaniem husytów. Ojciec Zyzmy wiedział, że się znajduje w gnieździe husytyzmu, a mimo to palił w szabas cygaro, a w powszedni dzień jadał chleb z solonem masłem, kupionem od gojów.

Zadenunoyowano go Aronowi, Aron zaniósł skargę do rabina — powstał krzyk, na który ojciec Zyzmy odpowiedział wzruszeniem ramion. Husyci go omijali — uśmiechał się na to. W bóżnicy przyjęto go szmerem oburzenia — od tego czasu modlił się w domu. Lecz gdy Lejzor Jurna zabrał do siebie Sarę, aby z przeklętym więcej nie siedziała, — wpadł w gniew i grozić zaczął. Sara się przelękła i wróciła do męża — tem więcej, że zbliżał się czas, w którym zostać miała matką.

Od tej chwili opozycya zmieniła się w cichą nienawiść. Małego Zyzmę wypędzono z hajderu; ojciec skarżył przed rabinem i musiano go przyjąć, lecz belfer przy pierwszej sposobności tak go oćwiczył, że chłopiec w gorączce leżał tydzień cały. Nie było rady — Zyzma przestał chodzić do hajderu; uczył go w domu po hebrajsku ojciec, wpajając w chłopca nienawiść do husytyzmu. Gdy Zyzma zaczął rok siódmy, poszedł do ludowej szkoły, w której pięć lat przesiedział.

Walka z pola religijnego przeniosła się na ekonomiczne. Ojciec Zyzmy odbierał od swych współwyznawców cios po ciosie, — po raz drugi zbankrutował — i padł... Lejzor Jurna wydobył Zyzmę ze szkoły, ogolił mu głowę, nasadził krymkę i pejsy rozkazał zapuścić. Lecz — fatalizm — i on stracił na wołach, kupionych za pożyczone pieniądze. Chcąc się ratować, nabył pokryjomu zdechłą krowę na mięso, za co odebrano mu konsens, — zgryzł się i w sześć miesięcy po śmierci ojca Zyzmy poszedł za nim. Została Sara z trojgiem dzieci i z pasierbem w chałacie, a krymką na głowie.

Na parę godzin przed zachodem słońca Zyzma dobił się do Miechowiczek. Rozmarzony wyczytanemi, a dziwnie posplatanemi idejami, walkami opinij, szedł zamyślony, zamknięty w sobie, pełen pragnień nieokreślonej wolności, człowieczeństwa, cywilizacyi i nareszcie nieugaszonej ciekawości.

We dworze kucharka sprzedała mu ćwierć kości i zajęczą skórkę. Za ćwierć kości dał dziesięć centów, a weźmie za nią pięćdziesiąt; za zajęczą skórkę zapłacił dwanaście, a w Tarnowie dadzą mu trzydzieści. Przytem załatwiał mniejsze operacye, zamieniając szpilki ze szklanemi łebkami i paczki zapałek na szmaty.

Jędrek Jurek miał ochotę ściągnąć deskę z nad brzegu Dunajca, za co psy poszarpały mu kożuch. Pocichu zawołał Zyzmę do chaty i kazał mu go połatać, aby uniknąć despektu w niedzielę, — gdyż zwyczajem jest w Miechowiczkach, że gospodarze przez cały maj chodzą w kożuchach do kościoła. Zabrał się Zyzma żywo do pracy, a przy pogwarze z Jurkiem dowiedział się, że Szmul Miechowicki, chociaż siedzi w kryminale, ma pieniądze po ludziach i należy do spółki handlu drzewem na Dunajcu, — że córce w posagu dał pięć stówek, złoty zegarek i salopę, podbitą lisami, — a dzieci ma sześcioro.

Wszystko to Zyzma zanotował sobie w pamięci. Za połatanie kożucha własną skórą dostał trzydzieści pięć centów, a że miał ćwierć kości, huk papieru i parć funtów gałganów, wyruszył wprost do Tarnowa.

Szedł lewym brzegiem Dunajca, odwiedzając po drodze wioski dla zakupu szmat i kości. Wielką miał ochotę przeprawić się na drugą stronę rzeki, lecz się bał. Prawy brzeg aż po sarnę Wisłę opanowany był przez mieszkańców Żabna i Dąbrowy mojżeszowego wyznania. Tam byli oni wszechwładni; a chociaż Zyzma niewiele robił sobie z rabina, lękał się współzawodników, którzy go mogli wybić i zmusić do odwrotu.

W Radłowie zjadł za dwa centy bułkę. W Łęce poszczęściło mu się: kupił skórkę cielęcą i dwie skórki owcze zabezcen. Miał więc z czem iść do Tarnowa i szedł śmiało, dźwigając oprócz chałatu, worka kości i skór, pełną głowę projektów, opromienionych nadziejami.

Przenocował w drodze u chłopa, zakupiwszy sobie za trzy centy miejsce w chacie, między piecem a drzwiami. Nie miał zwyczaju rano się modlić — wstydzi! się chrześcian, zresztą duch sceptycyzmu mieszkał w nim.

Białawo - złociste słońce obrzucało swem światłem dolinę Dunajca. Upał był przeraźliwy, trawy i kwiaty mdlały, ludzie i bydło uciekali z pola, tylko Zyzma obładowany towarem szedł śmiało, nie zważając na palące promienie. Nie miał czasu na to — obliczał zarobek na wysokość trzech guldenów, a pieniądze miały mu dać wolność, szacunek, przyszłość pełną uśmiechów szczęścia... Czyż możemy się dziwić, że pragnął je mieć i pracował na nie ciężko?

Nie zawiódł się co do zarobku. Utargował więcej o sześć centów i te postanowił przejeść i przepić, przeznaczając trzy guldeny na kapitał, z którego procent zaledwie mógł zużytkować dla siebie.

Zadowolony, uśmiechnięty, kupił bułkę, cebulę i piwa, rozkoszując się obiadem i odpoczynkiem. Lubił odpoczywać.

Szukając Zyzmy, wpadł do szynku żyd chudy, wysoki, o śpiczastym nosie, długiej, bladej twarzy i długich pejsach. Oczy miał niebieskie, duże, wyraziste, latające. Zyzma skinął na niego, Mordek siadł przy nim. Muskuły na jego twarzy drgały, ręce były w ciągłym ruchu, nie mógł usiedzieć na miejscu.

— Mam interes, ale to mój interes — rzekł z dumą Zyzma; — zarobisz przy nim.

— Kup piwa — szepnął Mordek.

— To ty kup; i jeżeli nie kupisz, nie powiem, znajdę sobie drugiego.

— Szukaj — zawołał obrażony Mordek i rzucił się ku drzwiom.

Zyzma go nie wołał. Mordek postał chwilę w bramie, nareszcie wrócił... Kazał dać piwa za cztery centy i siadł z zaciśniętemi ustami, patrząc pogardliwie na towarzysza. Zbierał po stole resztki chały z obiadu Zyzmy i gwałtownie je zjadał.

— Jeszcze nic w ustach nie miałem — szepnął, pijąc chciwie piwo.

— Ty, taki bogacz, mnie biedaka objadasz? Mordek się uśmiechnął nerwowo.

— Słyszysz, ja powiem "dosyć," kiedy będę miał sto tysięcy, a brakuje mi dziewięćdziesiąt dziewięć. Jutro mogę mieć dwa, albo będę taki łapserdak jak ty.

— Ty grasz, a ja ciężko pracuję — rzekł z godnością Zyzma.

— Tyś głupi, a ja mam rozum — odparł Mordek. — Ty będziesz zawsze łapserdak, a ja pan.

Teraz kolej uśmiechu przyszła na Zyzmę — rozśmiał się ironicznie, bębniąc palcami po stole.

— Dostałem posagu — mówił Mordek — sto papierków; dziesięć razy ryzykowałem i mam tysiąc! Jeszcze sto razy zaryzykuję, będę miał sto tysięcy; jeszcze dziesięć, i zrobi się milion.

Mordek się oblizał łakomie, a głośno wciągał w płuca powietrze, mrugając oczami.

— A jeżeli jutro przegrasz wszystko? Mordek drgnął i rozśmiał się dziko.

— Nie wszystko — rzekł. — Gadaj o interesie — zwrócił rozmowę, aby Zyzma nie przepowiadał mu nieszczęścia.

— Zarobisz dwadzieścia guldenów. Mordek się skrzywił.

— To mój interes, ty przy mnie zarobisz dwadzieścia guldenów — powtórzył Zyzma.

Mordek z niedowierzaniem potrząsł głową.

— Mów — szepnął.

Zyzma opowiedział sprawę Zawrzykrajki z Miechowickim Szmulem.

— A ty dla nich chcesz wydobywać?

— Dla siebie — rzekł Zyzma.

— To idź ze Szmulem do spółki.

— Ja chcę mieć wszystko.

— I dlatego chcesz Szmulowi wydrzeć z gardła?

— Chcę.

— Zyzrma, tyś się wściekł, jeżeli ze Szmulem rozpoczynasz wojnę..

— Chcę i wygram — powtórzył Zyzma. Mordek potarł ręką po czole.

— Dwadzieścia guldenów to nie za taki interes; gadaj inaczej.

— Trzydzieści i ani centa. Przystajesz?

— Zobaczę — odpowiedział Mordek z tajemniczym uśmiechem. — Słuchaj — dodał, — ty służysz gojom, ty trefne jesz.

— To i cóż?

— To, żeś łajdak, bo goje są dla nas.

— Mordek, tyś głupi — przerwał Zyzma.

— Głupi." a za co my mrzemy głód i marzniemy od zimna? Harujemy dzień cały jak woły, latamy jak psy po błocie od świtu do nocy. Oni nic nie robią, jedzą, piją i leżą, oni panowie, a my lapserdaki, łachmanami trzęsiemy, ale zbieramy to, co oni rozrzucą. Im zawsze potrzeba, a my mamy, co im potrzeba. My nie marnujemy... żyd rozpoczyna z dziesięcioma guldenami i dochodzi do kroci; oni mają krocie i dochodzą do dziesięciu guldenów. Ty głupi jesteś, jeżeli służysz gojom i dla nich pracujesz! Dasz pięćdziesiąt?

— Nie — odparł stanowczo Zyzma.

— No, to Szmul będzie o tem wiedział, że taki łapserdak, jak ty, staje mu w drodze. Ty zagłupi jesteś do takiego interesu i dlatego wolę ja ze Szraulem trzymać. I to piwo, coś mi wypił, i te cztery centy niech cię udławią!

Wyszedł, trzaskając drzwiami. Zyzma z obojętnością i spokojem przyjął przekleństwo Mordka, zamyślił się jednakże, szukając drogi wyjścia.

Postanowił żydów nie brać do spółki, a samemu wystąpić do walki z potężnym Szmulem Miechowickim. Koszyk swój napełnił towarem, potrzebnym do zamiany produktów, i wyruszył w stronę Bochni, aby brzegiem Raby na Ujście Solne dobić nazajutrz do Szczurowy na jarmark.

III.

— Nie przyszedł — odezwała się świtaniem tego samego dnia Sara, wyskakując z łóżka.

— Nie przyszedł, bo się bał — odpowiedział matce, leżąc w łóżku, Josek z podpartą głową na ręku.

— Nie taki on skory do bania się — odparła matka; — pewnie gdzie szachruje. A niech robi, co chce, ale niech nas nie ssie.

— Niech idzie na złamanie karku! — zawołał Josek z mocą.

— Josełe, nie krzycz ty tak na niego, bo on może majątek zrobi. On niegłupi.

— Zyzma? — zawołał Josek zdziwiony.

— Tak, tak, Zyzma; a wtedy może dałby co Mojżeszkowi. On go czasem głaszcze.

— Ja mu dam — rzekł Josek z dumą.

Sara wybiegła ze skopkiem i konewką wydoić Łaciatą i dać jej resztki wczorajszej wyki, aby śladu po niej nie zostało. Josek, poprzysiągłszy sobie, źe Mojżeszkowi da pięć, a Ryfce dwa guldeny z odziedziczonego po matce majątku, usnął.

— Josełe! — wołała, budząc go, matka — ja już lecę.

— A to gdzie? — indagował syn.

— Do Szczurowy; sprzedaję chleb i bułki piekarzowi.

— Jaki zarobek?

— Do pięćdziesięciu centów dociągnę.

— Kiedy tak, to leć matka i wracaj na południe.

Sara z pewnym rodzajem dumy pogłaskała po twarzy ukochanego Joseła.

— Pilnuj wszystkiego, jak oka w głowie.

— Przecież to moję — odparł z powagą Josek.

Sara chciała powiedzieć, że będzie musiał podzielić się z Mojżeszkiem i Ryfce coś dać, lecz milczała, nie chcąc osłabiać energii pierworodnego.

Po odejściu matki Josek wstał, aby zobaczyć, ile ma dzisiaj mleka. Wszystko, co było w domu, uważał za swoję własność, z łaski tylko i konieczności tolerował Mojżeszka i Ryfkę. Chociaż milczący i bojaźliwy, był hardy, dumny i namiętny. Rozwarły się z impetem drzwi — Josek zbladł i zmarszczył czoło.

— Gdzie matka? — zawołał, wpadając do izby, polowy; za nim stał przysiężny.

Josek nie raczył odpowiedzieć. Polowy schylił sie pod łóżko.

— A gałgany! to człowiekowi odetchnąć nie dadzą. Wypić kieliszka wódki nie można, żeby zaraz coś nie zwędzili.

— Pij, wiele chcesz — przemówił z godnością Josek.

— A ty, kundlu, stul gębę, boja ci ją zaniknę. Dygnitarze wybiegli z chaty.

Josek, dla powagi, wdział chałat, nałożył krymkę na głowę i wyszedł za nimi, trzymając ręcę w kieszeniach.

Polowy po drabinie dostał się na strych i zły zszedł na dół. Jednem uderzeniem nogi, uzbrojonej w podbity gwoźdźmi but, rozwarł drzwi obórki. Patrzył, szukał i nareszcie znalazł nadjedzoną łodygę wyki.

— A to co? — krzyknął, przytykając ją do nosa Joskowi.

— Czego ty chcesz? — odparł z dumą i spokojem chłopiec.

Rozgniewany polowy uderzył go w twarz trzymaną, łodygą.

— A tego chcę, żebyście, szelmy żydy, nie kradły.

Josek uciekł i z gniewu zaczął się drzeć, ile miał tylko sił.

— Gwałt!., zabija! rozbójnik!., ratujcie!... Z przyległych chat wybiegły gospodynie.

— I cóżem mu zrobił — tłumaczył się wystraszony polowy, — że mu dałem w pysk tą gałązką?

Podniósł gałązkę w górę i pokazał ją, śmiejąc się.

Josek ciągle krzyczał, trzymając się ręką za twarz.

— Tak ci się ino drze ze strachu i bez złość to żydowskie plemię — dodał przysiężny.

— A to nikt, tylko oni wycięli pół zagona wyki na dworskiem. I jakże się teraz panu na oczy pokażę? Czekaj, idę do wójta, zobaczysz! — pogroził i poszedł, a za nim przysiężny.

Josek otarł oczy, wpadł do izby. Mojżeszek i Ryfka, zbudzeni krzykiem, dzwonili ze strachu zębami.

— Ryfka, ubieraj Mojsia, krowę pędź na wał będę tam czekał na was. Chatę zamknąć na kłódkę. Masz tu kawałek chleba dla ciebie i Mojsia.

Rozdał chleb dzieciom, wziął kij do ręki i poszedł z wielką powagą na most czekać powrotu matki.

Ledwie przyszedł, zobaczył Sarę, obładowaną koszem chleba, idącą powoli pod górę. Pobiegł do niej opowiedzieć o zajściu z polowym.

— Nic nam nie zrobi — pocieszała matka syna. — Miałam iść prosto do Zaborowia, ale teraz skręcę na Dołęgę.

Ryfka, Mojżesz i Łaciata nadbiegli.

— Idź paść na Szczurowskie... bo nuż ten gałgan zobaczy; gotów krowę zająć.

— I ja tak myślałem — odparł Josek.

— Boś ty mądry, boś ty mój syn! — zawołała żydówka, skręcając od Świętego Antoniego na prawo, drogą ku Dołędze.

Dochodząc do dworu, ustroiła smutną, napół zrozpaczoną minę, wsunęła się do garderoby— i, zobaczywszy panią, zaczęła płakać, skarżąc się i opowiadając, jak polowy skatował jej dziecko, jak je zbił, że leży chore, że ona nieszczęśliwa sierota z czworgiem dzieci, gdzie się podzieje, co ze sobą zrobi, kiedy jej tak ludzie dokuczają, a ona ciężko na kawałek chleba pracuje.

Pani Dołęzka pocieszała, jak mogła, matkę czworga dzieci, przyrzekając pogrozić polowemu.

Sara otarła oczy z łez, rozkładając chleb i bułki na stole. Utargowała za pięćdziesiąt centów, lecz z guldena wydała tylko czterdzieści.

— A gdzież jeszcze dziesięć centów?

— Co za dziesięć, jakie dziesięć? — pytała, robiąc wystraszoną minę.

— Szachrujesz Wałowa i nie przychodź tu więcej. Dziękuję ci za twoje usługi.

— Ach, pani! — zawołała wystraszona żydówka, całując w rękę dziedziczkę. — Czworo dzieci — szepnęła, — czem je wyżywię? Dziesięć centów dla pani to nic, a dla mnie świat!

Gorąca łza z oczu Sary spadła na rękę dobrej pani. Wałowa pochwyciła kosz z chlebem i pełna radości pobiegła do Zaborowia, do dworu, na plebanię, do organisty i profesora.

Zaledwie wróciła do chaty, wpadł wójt. Na dworze został Bartek Czarnik, zaglądając przez otwarte okno.

— I cóż ty sobie myślisz, żydówko, trzymać tyle gęsi? — wołał wójt. — Nie masz ani jednego zagona własnego gruntu, a pół kopy gęsi chowasz na gromadzkiem! Krowy nam poschły jak szczypy, bo żydowskie gęsi palą pastwisko, że już i trawki nie uświadczy. Żebyś mi je jutro na jarmarku do nogi wyprzedała.

— Zaraz może? — zawołała zarumieniona z  oburzenia Sara. — Sprzedam, ale i wy swoje sprzedajcie i cała gromada niech swoję wyprzeda.

— Głupia, my mamy po dziesięć morgów gruntu, płacimy podatki, i ty nam tu chcesz rozkazywać?!

— Chcę! — krzyknęła — bo mam prawo za sobą; wolno mi, jak i wam.

— Wybije jutro wszystkie! — wołał wójt.

— Spróbujcie tylko, a jutro polecę do Radłowa do sadu.

Bartek Czarnik ogoloną swoję twarz wsunął przez okno do izby.

— A to skaranie boskie z temi żydami. Pół kopy gęsi tak poniszczyło trawę przed moją chatą, że jej na lekarstwo nie uświadczy, i trzeba będzie krowinę sprzedać, bo zeschnie do cna.

— Tylko wy tu nie ujadajcie, rozumiecie?... Wasza krowa, obuchana, ledwo chodzi; ludzie na nią pracują, ci, co ich krzywdzicie... Ty tu nie wtykaj swego paskudnego łba, na którym cięży pomsta ludzka, rozumiesz? — wrzasnęła pełna gniewu i oburzenia.

— A cóż ty sobie, żydowico, myślisz? — odezwał się Bartek, dotrzymujący placu ze wstydu przed wójtem.

— Co ja myślę? to, że ludzi obdzierasz i pasiesz swoję krowy i siebie ich łzami. A cóżeś ty zrobił z Kudliną, co?

Wałowa ujęła się pod boki i, zwróciwszy się do wójta, mówiła dalej:

— Pożyczył biednej kobiecie dziesięć papierków, a za procent wziął cztery zagony jęczmienia; zebrał z nich pięćdziesiąt snopków, wymłócił, miał półtora korca, sprzedał, dostał dziewięć papierków; a słoma, a plewy...

— Żebyś ty tak jutra nie doczekała! — przerwał Czarnik.

— Milcz! — zawołała, opowiadając dalej wójtowi. — Biedna kobieta nie mogła mu oddać na wiosnę, tych głupich dziesięciu papierków, boją zniszczył; chciałam jej pożyczyć, ale, Bóg mi świadkiem, nie miałam. No i wziął jej za procent sześć zagonów. A na żydów wydziwiają i powstają! Kudlina głupia nie umie sobie dać rady. Jabym z tobą poradziła! Ty mnie nie zaczepiaj!

Wystraszony Czarnik cofnął się do okna, wójt czuł się troszkę za sąsiada upokorzony i drapał się w głowę.

— Gęsi jutro choć połowę sprzedać — powiedział dla powagi i wyszedł.

— Marne, to moje gęsi! — rzekł Josek.

— Twoję — odparła matka, głaszcząc pierworodnego po twarzy.

— Ja nie chcę, żeby je sprzedawać. Co oni mają za prawo do moich gęsi?

— Nie sprzedam ani jednej! Albo ja ich się boję? Niech mnie tylko zaczepią! — pogroziła. — Ten stary gałgan, lichwiarz, Czarnik, on mi jeszcze będzie zazdrościł. Ja nie pożyczam, ale jak zacznę, to nie będę tak ludzi obdzierała, jak on! Boi się tego i chce, żebym skapiała, bo ludzie do mnie się garną.

— Cóż chleb? — spytał Josek.

— Wiesz, Josłe, sześćdziesiąt centów zarobiłam, ale nóg pod sobą nie czuję. Pani Zaborowska kazała mi kupić agrestu i porzeczek, zarobię. Pani Dołęzka masła, zarobię... Wiesz, nie trzeba już wyki psuć... pięcioro dzieci... pani dobra.

— Później, jak więcej jeszcze podrośnie, jak zaczną kosić dla dworu — odezwał się Josek.

— Później i tylko troszeczkę... dobra pani, a dzieci pięcioro.

Sara po ostatniem zajściu w Dołędze i przebaczeniu jej przez panią przysięgała sobie nigdy już jej nie krzywdzić. Skłopotana zapomniała o Mojżeszku i Ryfce, bawiących się z Zawrzykrajka nad brzegiem Rudawy. Zawołała dzieci, wyjęła, z kieszeni obwarzanek i rozdzieliła go między nie. Josek był zastary i zapoważny na obwarzanek. Zresztą i obwarzanek był jego — i on to go dawał dzieciom. Tak sobie myślał, przechadzając się po izbie, włożywszy ręce za pas chałatu.

* * *

Bartek Czarnik wracał do domu markotny i smutny. Plan zgnębienia żydówki nie udał się. Na gęsiach zarobi Sara sześćdziesiąt papierków i rozrzuci je między ludzi. Spłacą go — i co będzie z pieniędzmi robił?

Czarnik sprzedał pięć morgów gruntu, zaledwie dwa morgi i chatę zostawił dla siebie; pieniędzmi obracał, pożyczając je na zagony, — a że był chciwy i głupi, nie umiał się miarkować i ciągnął, ile mógł — obdzierał ludzi i niszczył ich, a zazdrościł żydóm. Nienawidził Wałowej i radby ją utopić w łyżce wody. On to sprowadził na nią wójta i przemyśliwał, w jakiby sposób źródło jej majątku — trzydzieści sztuk gęsi — wymordować.

— Bartek Czarnik gorszy żyda — mówili ludzie. — Kto mu w ręce popadnie, musi skąpać i już nic z niego nie będzie. — Bali się go, chociaż był słodki i usłużny. Pana Boga chwalił, do kościoła chodził, bił się w piersi i z gromnicą w szeregu z innymi podczas nabożeństwa przed wielkim ołtarzem klęczał. Ludzie się bali Bartka Czarnika i nazywali go krzywdą ludzką, a Bartek bał się żydów i zazdrościł im.

IV.

Na jarmark szczurowski czterema gościńcami śpieszyli ludzie — z pod gór i Wisły, od Dunajca i Raby. Wozy ciągnęły się długiemi szeregami, a wśród nich uwijali się piesi. Kobiety w koszykach niosły masło, jaja, ser; na powrózkach pędziły cielęta i prosiaki. Jaki taki gnał krowę, jaki taki dosiadł konia, prowadząc na uździenicy drugiego.

Rojno było i tłumno, wesoło i gwarno. Szeroki rynek szczurowski przygarniał wszystkich. Wyznaczone miejsca, podług stuletniego zwyczaju, zajmowali synowie po ojcach.

W jednym szeregu stanęły fury, naprzeciw krowy, — przed kościołem ziejące ogniem kuchnie, przez lud farynkami zwane.

Na słomie układano jaja, w balie rzucano z garnków masło. Przy żelaznych sztachetach plebanii ustawiali swe wyroby górale: widełki, miareczki, jasełka na masło, masielniczki, solniczki, łyżki, wrzeciona, pieprzniczki; — z blachy: półkwarcia, lejki i tarki; — z mosiądzu dzwonki. Tuż za nimi twardo i hardo posiadali na konwiach bednarze z Rysia. Beczki, balie i cebry, biało wystrugane, chwytały za serca niewiasty.

Z nad Wisły chłop w chłopa, jak dęby, same stelmachy i kołodzieje. Przy wozach, pługach i bronach — półkoszki i oparte na nich cepy; dzierżaki gładkie, bijaki twarde brzozowe okrągłe, gązwy wyprawione, a sfary mocne.

W pośrodku rynku szewcy z Zakluczyna, Żabna i Ujścia, garbarze z Dąbrowy, Tarnowa i Brzeska ze starym Marcem na czele.

Sącz dostarczył kuśnierzy z kożuchami, Andrychów — drelichów na spódnice; z Uszwi chłopy przynieśli białe pszenne kukiełki. Z boku przy aptece panowie krawcy z Wiśnicza rozwiesili czarne sukienne kapoty, rywalizujące z białemi, czerwono obszytemi sukmanami z pod Krakowa.

Czego tam nie było! Zegary z Tarnowa, czapki, książki, obrazy i obrazki, garnki i koguciki gliniane, skrzypce i klarnety — tylko basów nie było. Kobiety z Ujścia poklekały na płachtach, a przed niemi mnóstwo woreczków z nasionkami, Kwiatków: banatków, malw i ruty, a jarzyn i zliczyć nie można.

Wszyscy chcą sprzedać — proszą, namawiają i krzyczą. Środkiem płynął lud pełen animuszu i uciechy — żydzi zajmowali strategiczne pozyoye, kierując całym ruchem handlowym. Ponad tem wszystkiem panowała jedna wielka pogwara, wzlatująca aż pod strop nieba. Hałas, nieustająca wrzawa, wesołość i śmiechy głuszyły się wzajemnie. Wszystkie twarze były uśmiechnięte, zadowolone, — prócz twarzy żydów bladych, zmęczonych, o świecących oczach, nawołujących ochrypłym głosem, targujących się, wydzierających ludziom towar, walczących z zajadłością. Jedni żydzi ciężko pracowali.

Na placyku między propinacyą a sklepem bławatnym konie zajęły swe stanowisko, z tradycyi i prawa im należne. Przy koniach stali sami gospodarze, wśród nich uwijali się żydzi. Zyzma się wkupił do stowarzyszenia handlarzy koni, składając dziesięć guldenów, i jako faktor pracował na swem stanowisku.

Ruch był wielki, sporów i przechwałek dużo, a jeszcze więcej targów i przybijań ręka o rękę.

Zyzma kupowanego konia znienacka za ogon z całych sił pociągnął, kosi zwykle się cofał i to miało służyć za dowód przed chłopem, że koń był słaby. Pasierb Sary dobrze władał językiem ludowym, był śmiały, silny nad swój wiek, a w akcyi niestrudzony. Podjurzał jednę stronę przeciw drugiej, biorąc w opiekę słabszego, protegował go, a nareszcie oddawał na pastwę przeciwnika. Słowem prowadził wielką politykę w zastosowaniu do małego handlu, Poznał go i ocenił Efraim, główny handlarz koni, naczelnik spółki i władca czterech faktorów.

— Zyzma, ty możesz przy koniach mieć chleb — rzekł ze spokojem wielkiego znawcy i pana.

Zyzma zaczerwienił się z radości.

— Jak się więcej poduczysz, wezmę cię. Słyszysz?... na swego faktora — dodał z dumą.

Zyzma teraz się jeszcze uśmiechnął i kiwnął głową na znak zgody.

— Kup mi tę klacz za dwieście papierków — szepnął, pokazując oczami, — dziesięć dla ciebie.

Zyzraa drgnął, oczy mu zaświeciły, ułożył się jednak jak kot, podchodząc do klaczy i jej właściciela.

Po godzinie targów, szamotań się, przybijań ręką, próśb, zaklęć i gróźb — kupił klacz za dwieście szesnaście papierków, za którą w Krakowie Efraim weźmie trzysta, a w Wiedniu trzysta pięćdziesiąt. Zmęczony chłopak obcierał chałatem spoconą twarz. Efraim z dumą i godnością dał mu dziewięć papierków.

Wrzawa ustawała, jarmark staczał się ze swego kulminacyjnego punktu — Zyzma zarobił czternaście papierków faktorowego, dlatego też dumnie spoglądał na świat i ludzi. Wśród tłumu zobaczył Zawrzykrajkowę z Kasią; przywołał je do siebie; Kasi kupił piernika, matkę zaprosił do propinacyi.

Kobieta dziwiła się szczęściu swego dziecka do ludzi.

— Nie potrzeba więcej — myślała w duchu, — kiej nawet żyd, a przypochlebia się jej.

I, chociaż biedna, aby się nie dać zawstydzić żydowi, kazała przynieść kufelek piwa Zyzmie, a przed sobą postawić drugi. Kasi smakował okrutnie piernik.

— I cóż? — pytał Zyzma, pijąc piwo.

— A cóżby? Żyd zamknięty, a adwokat czeka na pieniądze. Sprzedałam odrobinę masła i pół kopy jaj, to ledwo wystarczy na sól i okrasę. Dziewucha nie ma butów i już przez trzy niedziele nie była w kościele. A wydolę to sama wszystkiemu? — łzy z oczu otarła.

— Trzeba, żeby dziewucha chodziła do szkoły — zdecydował Zyzma.

— Ej, do szkoły to ta i boso przeleci, ale do kościoła?!

— Buty muszą być, i książki i papier. Pożyczę na buty.

Kobieta przelękła się pożyczki żydowskiej.

— Ej! ciepło teraz. Zborgowaliście już raz, ledwom się wypłaciła.

— Pożyczam bez procentu, na dobre słowo; jak odbierzecie grunt, to mi oddacie.

Kobieta nie mogła się oswoić z bezinteresownością żydowską.

— Żartujecie... dawalibyście tak na urodę?

— Dam — rzekł Zyzma z powagą.

— A dyć najlichsze bucięta kosztują piętnaście szóstek!

— Dam piętnaście szóstek. Adwokat, jak dostanie pieniądze, kiedy sprawę skończy?

— Mówił na jesień. Nie lubi on miechowickiego Szmula i zaprzysięgał się, że da mu radę.

— No, to i dziesięć papierków pożyczam.

— Mój Zyzma, to wyście chyba bogacz!

— Chociaż to cały mój majątek, nie żałuję go wam — odparł z godnością.

— A nie potrzebne wam to samemu? — Kobieta bała się podrywki ze strony żyda. — Moglibyście potem bez te dziesięć papierków przyczepić się do gruntu.

Zyzma był pewien siebie — plan miał ułożony, cel jasny i drogę wytkniętą. A że był kość z kości semickiej, grał i ryzykował. Dlatego wyjął portmonetkę, wydobył z niej dwanaście papierków i te rozłożył na stole.

— Bierzcie, a pamiętajcie, że nikt wam nie pomoże, jeżeli nie pomoże żyd.

— A widzicie, matusiu, że Zyzma dobry — odezwała się Kasia, — a nie chcieliście mi wierzyć.

— Cicho bądź, głupia! — ofuknęła ją matka.

Kasia się rozśmiała, pokazując białe jak perełki zęby. Zyzma, rad z dziewczyny, pogłaskał ja ręką po twarzy.

— Ona jeszcze będzie panią. Ja to wam mówię — rzekł z dumą.

— Mój Zyzma, nie psulibyście mi dziewuchy.

— Ona będzie panią — powtórzył z mocą. — Chodźmy po buty, a potem wytarguję wam miejsce na wozie. Do Tarnowa jechać zaraz, tylko ani słowa przed macochą o pożyczce, nikomu!

— Klnę się na wszystkich Świętych, pary z ust nie puszczę — zawołała Zawrzykrajka.

Wyszli kupować buty dla Kasi i szukać miejsca na wozie.

W tej chwili Bartek Czarnik uganiał się między ludźmi — jednych łapał, zatrzymywał drugich, odbierając za długi pieniądze.

Bartek Czarnik pracował dziś — po ogolonej jego twarzy spływał kroplisty pot. Czarnik nie czuł spływającego potu i nie czuł zmęczenia. Świecącemi z chciwości i obawy oczami strzelał na wszystkie strony, aby mu który z dłużników nie uciekł.

Zyzma trącił z dumą Zawrzykrajkę, pokazując Czarnika.

— Zwyczajnie "krzywda ludzka" — odpowiedziała kobieta.

Kasia dostała buty. Ponieważ jednak niedziwota jej buty, nic sobie z nich nie robiła. Zaledwie na nie spojrzała, — przytupnęła raz, drugi i zaraz patrzyła na ludzi, na swarne dziewuchy i wesołych chłopców.

— Książkę kup sobie w Tarnowie — odezwał się Zyzma rozkazującym tonem.

Wóz się znalazł. Zyzma wytargował na nim miejsca za dwie szóstki. Posadził naprzód matkę, przy niej córkę i pożegnał jej.

Zawrzykrajka nie mogła się wydziwić hojności żyda, a Kasia powtarzała, że Zyzma jest dobry.

Jarmark sio skończył — rynek szczurowski przedstawiał pobojowisko stoczonej walki. Niedobitków zbierali pachołcy.

Zrobiło się pusto na placu, lecz zato drogi były ożywione, przepełnione końmi i ludźmi. Kurz wznosił się do góry, słońce go swemi promieniami złociło, strojąc cały obraz szarawo-świetlanym kolorytem. Ponad wzniesione do góry tumany wzlatywały wesołe śpiewy, wydobywał się stuk ciągnionych wozów i tętent koni.

Wrzało w tych mrowiskach, osypywanych wyzłoconym od promieni słońca pyłem. Jedni wieźli lupy do miast, inni pieniądze, sól i okrasę, obuwie i przyodziewek do wsi.

Wóz z Zawrzykrajką i jej córką wtoczył się za innemi na drogę do Dunajca. Matka szeptała córce o Zyzmie, bojąc się z jego strony podrywki; dziewczyna jadła kukiełkę, myśląc o Tarnowie; Zyzma stał i patrzył za niemi — i dopiero gdy stracił ich z oczu, poszedł szparko do Rylowej. Miał jeszcze z zarobionych w Tarnowie i na jarmarku pięć guldenów, a nie chciał, aby próżnowały choćby jeden dzień.

Zapukał do okna jednej z okazalszych chat rylowskich. Za chwilę wyszedł dobrze zbudowany chłop. Na chudej, smagławej twarzy czernił się gładki wąs, oczy dobrodusznie patrzyły.

— Potrzebujecie? — spytał Zyzma.

— Na Wolę zamówiono wyściełany wózek na sprężynach — odpowiedział.

Zyzma wyjął pięć papierków.

— Tylko tyle? a cóż ja z tem zrobię? — skarżył się stelmach.

— Nie mam, jak Boga kocham, nie mam więcej — szepnął Zyzma. — Dałbym wam stówkę z zamkniętemi oczami. Może co jeszcze w tym tygodniu zarobię.

— No i jakże to teraz?

— Cóż, nie wiecie? Dziesięć centów od papierka na miesiąc... dużo to?

— Mielibyście dosyć trzy szóstki od piątki.

— Mój Antoni, ja nie Bartek Czarnik, ja was nie obdzieram; oddacie, kiedy będziecie mogli.

I Zyzma, dumny, że nie byt Bartkiem Czarnikiem, poszedł dalej; a stelmach, kontent, że nie pożyczył od Bartka Czarnika, wrócił do chaty.

Przy samym prawie końcu Rylowej stała chata, do której biegł, przyśpieszając kroku. Spojrzał przez okno — była pusta; uderzył nogą we drzwi — przekonał się, że były zabite.

— Nie dobijajcie się napróżno — odezwała się idąca drogą kumoszka. — Bajdura pewno już na Podolu. Wyprzedał się i pocichu poszedł; grunt rozebrali ludzie, a chata pójdzie za podatki.

— A moje szesnaście papierków! — zawołał zrozpaczony chłopak; zbladł, ręce mu drżały, głos go dławił.

— A bo to tylko wyście jeden stratni? Mówią" że ino Bartek Czarnik odebrał swoje, bo się dowiedział na czasie i paszport mu odebrał.

— Ja zabiorę chatę!

— Chcesz się procesować z rządem?.. Spróbuj. Kumoszka poszła dalej drogą. Zyzma postał, popatrzył, ręce załamał i odszedł ze zwieszoną głową.

Połowę swego, w pocie czoła zapracowanego majątku stracił odrazu; drugą połowę wzięła Zawrzykrajka.

— Przegrałem! — powtarzał, chwiejąc się z rozpaczy na nogach.

Stanął, szczęśliwa błysnęła mu myśl.

— Dogonię Zawrzykrajkę i odbiorę pieniądze. Już się zwrócił w stronę ku Tarnowu, lecz w sam czas nastąpiła refleksya.

— Czy, gdy odbiorę od Zawrzykrajki, uratuje stracone szesnaście guldenów?

Refleksyi przyszedł w pomoc niewytłumaczony, a raczej nieokreślony pociąg do ślicznej dziewczyny. Zyzma zawrócił do Dołęgi.

Szedł wałem Uszwicy. Księżyc cicho płynął po niebieskich lazurach, a białe mgły, jak tajemnicze duchy, wychylały się z wody, wznosiły się i znikały wśród pól i drzew. Młody chłopak, pełen namiętności i fantazyi, pogrążony w myślach, rozmawiał z własnem sercem. Wśród skarg i boleści przyświecał mu blask oczu dziewczyny, a jej serdeczny uśmiech rozweselał go. Przyśpieszył kroku, zsunął się z wału i ścieżką przez łan pszenicy dotarł do błonia.

Promienie księżyca obejmowały go pieszczotliwie, tajemnicza cisza otaczała — słyszał spadające krople rosy z traw, trącanych uderzeniem swych nóg. Spojrzał na księżyc, na niebieskie niebo gwiaździste: obrazy z Biblii przesuwały się przed wzrokiem jego ducha. Zapomniał o stracie, myślał o wielkim Jehowie i korzył się przed nim. Wyszlachetniał, ludziom przebaczał, marzył o szczęściu i przyszłości... Zatrzymał go stromy brzeg Rudawy i oprzytomnił.

Szukał kładki, przeszedł po niej... Drzwi chaty macochy były zamknięte — zapukał do okna.

— Kto jesteś i czego chcesz? — odpowiedziały mu obce głosy.

Zyzma spojrzał dokoła, a przekonawszy się, że się nie myli, zawołał:

— Chcę wejść do domu mego ojca.

— Tu niema domu twego ojca, tu jest dom wdowy i sierot — dał się słyszeć głos z zewnątrz. — Twój ojciec umarł jak ostatni łapserdak, nie zostawił dzieciom ani jednego centa. Ty nie chodzisz do bóżnicy i zginiesz marnie pod płotem. Oskarżam cię przed rabinem i sądem za najście domu sierot. Idź precz, przeklęty, a twoje ciało niechaj psy rozniosą po polach!

— Idź precz! — dał się słyszeć drugi głos męzki.

Zyzma oniemiał, nie mógł zebrać myśli. Oczy mu tylko świeciły.

Podniósł rękę i zamierzył się nią, chcąc szybę wybić.

Zobaczył w oknie siwą brodę Arona i błyszczące oczy pomocnika jego, Abusia; cofnął się. Przy drzwiach chaty stała jego szafka, zamknięta na kłódkę; kopnął ją z całych sił — drzwiczki wyleciały, kopnął ją raz jeszcze — rozleciała się cała; pochwycił rozrzucone na ziemi towary, potargał je. Czapka mu spadła, krymkę zrzucił, chałat podarł na sobie i nieprzytomny szedł wolno przed siebie.

Otworzyło się okno, wyjrzały dwie brodate twarze; za chwilę otworzyły się drzwi — Aron i Abuś, przyczajeni do ziemi, zbierali chciwie rozrzucone przez Zyzmę towary, a pochowawszy je do kieszeni, wrócili do chaty, opowiadając Wałowej o wielkich swych czynach. Przysięgali, że Zyzma nie odważy się przestąpić jej progu. Odpoczęli chwilkę i, zaufani w swą potęgę, poszli do Szczurowy.

Słyszał rozmowę matki ze starszymi mały Josek i kontent był z niej. Nikt już się jego własności nie dotknie.

Sara jednak była smutna i zgryziona. Mąż jej zostawił przeszło ośmdziesiąt guldenów, za które kupiła krowę. Starsi wypędzili z domu jak psa syna jej męża, rzucając na głowę jego przekleństwo...

— Za co, za co? — pytała, łamiąc ręce. Sara wierzyła w siłę przekleństw.

Zaczęło świtać. Nie mogła usnąć, nie mogła nawet w izbie usiedzieć. Wyszła, stanęła we drzwiach, patrząc na rozbitą szafkę i resztki towarów, niezabranych przez Arona i Abusia. Domyśliła się rabunku, dokonanego przez starszych, i wierzyła w siłę ich przekleństw.

Spojrzała przed siebie — krzyknęła przeraźliwie, skoczyła do izby, pochwyciła nóż i jak szalona wybiegła. Wystraszone dzieci płakać zaczęły, Josek nie miał odwagi ruszyć się.

Na jednej z wierzb, rosnących nad Rudawą, na skręconym pasie wełnianym wisiał Zyzma.

Jedno cięcie noża — ciało spadło w Rudawe. Sara rzuciła się za niem, pochwyciła je na ręce, wyciągnęła na brzeg, krzycząc i płacząc w niebogłosy. Z przyległych chat przybiegli ludzie. Serce Zyzmy słabło, lecz biło jeszcze, — ciepły był, choć na twarzy siny.

— Gdyby to był powróz lub rzemień, nicby już z niego nie było — mówił Łuba, cucąc zemdlonego. — Wełniany pas nie dociągnął do cna i uratował go. Ot, głupi żydziak, nawet się powiesić nie umiał. Skoczcie-no która po wodę.

Przyniesiono wody. Łuba otworzył kozikiem zaciśnięte zęby Zyzmy, wlewając mu do ust parę kropel. Przełknął raz jeden i drugi.

— Nic mu nie będzie — zawyrokował stary, ułożył go na trawie i poszedł. Zostały gospodynie, gwarząc o zawziętości żydowskiej. Sara przed niemi skarżyła się i płakała.

Lecz i gospodynie musiały wrócić, rozniecić ogień i gotować dla gospodarzy, idących w pole, śniadania.

Została sama tylko Sara. Zyzma oczy otworzył i zamknął je.

— Zyzma, chodź do chaty — szeptała, głaszcząc go. — Jeżeli nie chcesz w niczem przyczynić się do życia, ha! to i tak muszę dać sobie radę, póki siły i zdrowie starczą. Zyzma, ja mam troje dzieci, ja sama jestem i ciężko pracuję... Ty mnie nie przeklinaj, ty nie szukaj na mnie zemsty!

Zalała się łzami.

Zyzma ciężko oddychał, patrząc dokoła. Podniósł się i usiadł na trawie.

— Chodź do chaty, ludzie patrzą i śmieją się. Nie wystawiaj się na pośmiewisko gojów...

Zyzma milczał, patrząc w przestrzeń osłupiałym wzrokiem; nareszcie się zerwał, odwiązał z drzewa część przeciętego pasa, zarzucił chałat, nałożył na głowę krymkę, wdział czapkę i, nie oglądając się, poszedł — a idąc, chwiał się, siadał i pokładał.

Patrzyła za nim Sara ze łzami w oczach.

— Idzie na Rylowę — szeptała, — będzie mnie i moje dzieci przeklinał. — I pełna wstydu, a niechęci i gniewu do starszych, wróciła do chaty.

V.

Zyzma przepadł bez wieści; mówiono, że odpoczywał u stelmacha na Rylowie — i jak poszedł, tak go już więcej ludzkie nie widziały oczy.

Wróciła z Tarnowa Zawrzykrajka jakaś uśmiechnięta. Podobno adwokat obiecał jej pieniądze, dane Szmulowi za grunt, odebrać.

Kasia wpadła do chaty Sary szukać Zyzmy, lecz Josek jej powiedział, że Zyzma wisielec uciekł.

Wystraszona dziewczyna pobiegła do matki. Kobieta się dziwowała — żal jej było żydka, który ją przecież wsparł, a gustował w piękności jej Kasi, — lecz się troszkę ucieszyła, że poszedł, bo nie będzie molestował o te dwanaście papierków, które jej dał.

Fantazya Kasi wytwarzała straszne obrazy uciekającego wisielca. Śnił jej się, i wtedy głowę chowała pod pierzynę i tuliła się do matki. Bała się go, choć był dla niej dobry, lubił ją, głaskał i pierniki kupował.

Sara posmutniała po ucieczce pasierba, bojaźliwie patrzyła na dzieci i drżała na myśl, że Zyzma je przeklina. Pod wpływem tych myśli stała się cichszą i zamyśloną.

— Wałowe jakieś ciężkie myśli trapią — szeptały między sobą kobiety.

— Niezła ci żydówczyna, ale haniebsko wygnała pasierba.

— Jaki ci to żydziak impetny, żeby się zaraz wieszać.

— Taka to już krew — zadecydowała kowalka. Kumy się wygadały, przestały — i cicho się zrobiło. Josłe coraz więcej rządził w domu, ucząc się za młodu kierować sprawami handlu. Sara pracowała ciężko, roznosiła po dworach chleb, owoce, masło, a kupowała jaja, pierze, płótno, a czasem rzucała się na hazard, kupując skórkę cielęcą — do czego ją zachęcał Josek

Dobrze jej było — nikt jej nie zaczepiał, gęsi się pasły, Łaciata dużo dawała mleka, grosz spływał do skrzynki wprawdzie szóstkami, ale spływał. I znowu Sara zaczęła się uśmiechać do ludzi, pokazując białe, duże zęby.

Słońce nadziei jasno świeciło nad brzegami Uszwicy i Rudawy, a mimo to zdaleka czarne chmury ciągnęły. Bartek Czarnik czuwał. Zamyślony, milczący i skryty, przechodził często obok chaty Wałowej, ukradkiem do okna zaglądał i odchodził. Dręczyło go powodzenie żydówki, zagrażające mu konkurencya. Radby się jej pozbyć ze wsi, zubożyć ją, zniszczyć, lecz nie widział sposobu.

— Żyd abo żydówka zaspokoją się byle czem... ni to zje, ni wypije... a tu człek przecie musi żyć. Wprawdzie Bartek Czarnik małojadł, a pił wtedy tylko, gdy był częstowany, — lecz był zdania, że to żydzi nie dają mu ani dobrze zjeść, ani dobrze wypić. Żydzi go ubiegają we wszystkiem... Ma ci tam wprawdzie te ośmset papierków, ale cóż to znaczy? Gdyby nie żydzi, miałby dwa tysiące.

Idąc drogą, przeklinał żydów i odgrażał się im, aż póki nie spotkał starej jak świat Zabijaczki, o której mówiono, że kto inny za nią pomarł i dlatego śmierć ją mijała.

Przystanęli, przywitali się po zwyczaju i każde na swój sposób narzekało na biedę i ciężkie czasy.

Czarnik żalił się na brak urodzajów, Zabijaczka skarżyła się na starość, na ból nóg i skąpstwo ludzkie.

— Nie skąpstwo to — pochwycił Bartek, — ino Wałowa odciąga od was serca ludzkie.

— A co ja jej krzywa? — zawołała stara, stukając z gniewu kijem o ziemię.

— Nie wiecie, że ona wam zazdrości tej odrobiny, co sobie uprosicie, bo chciałaby wszystko zagarnąć dla siebie.

Zabij aczka była oburzona na złość żydówki i okrutnie na nią powstawała. Wtedy Bartek zaczął opowiadać, jak to Sara tumani ludzi, jak ich oszukuje i pieniądze zbija.

— A dyć ona ma — mówił dalej — najładniejszą we wsi krowę i, słyszał tu kto? pół kopy gęsi. Toć ja przecie gospodarz mam ich tylko ośm sztuk.

— I z czegóż to? — zawołała stara — z tych dziesięciu paliców?...

— Wyżywiłaby to ona temi dziesięcioma palicami siebie, dzieci, krowę i pół kopy gęsi? — zawyrokował Bartek.

— Kradnie i cygani — zawołała Zabijaczka. — Ja ci pocyganię! — pogroziła.

— A wam zazdrości.

— Ja ci pozazdroszczę!

Bartek Czarnik zauważył, że stara dobrze już została przygotowaną do powierzeniajej tajemnicy — i dlatego pochylił się do jej ucha i zaczął jej szeptać długo a dokumentnie. Zabijaczka kręciła głową i rozkładała rękami. Nareszcie po długich targach Czarnik wyjął z kieszeni dwie szóstki i dał je starej, przysięgając, że drugie dwie da później.

Rozeszli się zadowoleni z siebie. Zabijaczka poszła w pola, w stronę krzaków, rosnących po moczarach, — Czarnik do domu.

— Ja ci dam zazdrość! — powtarzała stara. — To ty chcesz ode mnie odciągnąć serca ludzkie... poczekajże!...

Niestety, Wałowa niedługo czekała.

Było to przed samem południem, w tydzień po tajemniczej rozmowie Bartka z Zabijaczka, gdy wtem zdrowiuteńkie gęsi, żerujące na błoniu, zaczęły kołować, kręcić się w kółko, szyje wyciągać, gęgać i kłaść się na ziemię. Ryfka i Mojżeszek, pilnując ich, aby do szkody nie wpadły, pobiegli do matki z płaczem.

Sara, napół nieprzytomna, spojrzała — i jak nie ryknie płaczem, — gospodynie wybiegły z chat. Wałowa rozpaczała, pomstując na Czarnika. Gospodynie smutnie kiwały głowami, szeptając między sobą:

— Oj, ta "krzywda ludzka" nie da nawet spokoju biednej żydówce.

— Moja Wałowa — zawołała Purchlina, — lamenta ci nie pomogą, gęsi potrate i już. Podorzynać je, oskubać i sprzedać.

— A pomóżcież mi, pomóżcie! — mówiła z płaczem Wałowa.

Gospodynie wpadły do chat, poostrzyły na kominie noże, Sara pochwyciła swój — gęsi zapędzono do obórki i zaczęła się rzeź. Krew zbierano do miski.

— Ho, ho! nie są, ci one chude — dziwowały się kumy.

W serce Sary wstąpiła nadzieja.

Krew darowała Sara sąsiadkom. I gdy Josek wrócił z Łaciatą z wału, zobaczył na stole trzydzieści sztuk oskubanych gęsi z przewieszonemi ku podłodze łbami. Spojrzał na matkę.

— Biegnij do Purchli, niech zajeżdża. Jutro rano muszę już być w Krakowie. Może co i zarobimy?!...

— Dlaczego je zabiłaś? — pytał zdziwiony.

— Czarnik je otruł. Ale my go nauczymy.

Josek zbladł, usiadł na ławie i, po długim odpoczynku, idąc do Purchli, szeptał sobie zcicha, patrząc na chaty wsi:

— Ja was nauczę rozumu.

Wyładowano gęśmi wóz. Purchlina się uparła i siadła obok Sary, wioząc do Krakowa płótno na sprzedaż. Zawrzykrajka przyrzekła doić Łaciatą i uwarzyć jadła dla dzieci. Josek został panem w domu. Wyjechały, żegnane przez gospodynie i dzieci.

Purchla powoził, śpiesząc się, aby na noc dobić do Niepołomnic, a nazajutrz rano stanąć na Podgórzu. Udało się — zaraz na rogatce krakowskiej zakupiono trzydzieści sztuk gęsi do Wiednia, po półtora papierka.

— Ej, Wałowa, wy macie szczęście — mówiła Purchlina; — pomóżcież mi sprzedać na Kazimierzu płótno.

Purchla wrócił na Podgórze paść konie, a kobiety poszły do miasta. Sara przyrzekła sprzedać płótno i targować się z żydami. Purchla czekał i czekał, przespał się na wozie, a gdy konie poił w Wiśle, przyglądał się długo galarom, płynącym do Warszawy, — kobiety nie wracały. Już sionko minęło Wisłę, już się kryło za góry, — kobiety nie wracały. Purchla wyszedł na most i dopiero się tam z niemi zdybał. Płótno dobrze wytargowała Sara, podając je za swoje, i dlatego kobiety pokupowały drobiazgów na gościńce dla dzieci. Potem trzeba było przelecieć się po mieście i przejeść coś. Sara piła kawę i namówiła do niej Purchline. Gospodyni bardzo sobie w kawie smakowała.

W mieście zobaczyły Zyzmę i wołały na niego; obejrzał się, ale gdy zobaczył Wałowe, odwrócił się i poszedł. Wałowa westchnęła i łzy fartuchem otarła.

Tyle się ciekawych rzeczy dowiedział Purchla; a że dostał od żony kapelusz, który kosztował aż półtora papierka, — nic nie mówił; konie zaprzągł, kobiety wsiadły.

— Wio, wio!... wista, k'sobie! — i pojechał.

Wałowej po sprzedaniu pierza zostało wszystkiego pięćdziesiąt guldenów — i temi postanowiła obracać miedzy ludźmi. Pobiegła do Kudliny, pożyczyła jej dziesięć papierków, aby je oddała Czarnikowi i oświadczyła mu, że dostanie na procent tylko trzy zagony jęczmienia, bo mu w pół roku pieniądze oddaje. Dla Wałowej mają być dwa zagony, na cały rok, a pozostały zagon zeżnie Kudlina dla siebie i dzieci. Łzy wdzięczności zaświeciły w oczach kobieciny... Pochwyciła pieniądze i pobiegła do Czarnika.

"Krzywda ludzka" nie chciał ani spojrzeć na dziesięcioreński papierek, lecz Kudlina zostawiła go na stole i poszła.

Sprawa wytoczyła się przed wójta i Wałowa poszła bronić Kudling.

— Żebym tak chciała, tobym cię dziś do cienia zamknęła, rozumiesz ty? — wołała, pokazując białe, rzadkie zęby, jakby niemi chciała pokąsać wystraszonego chłopa. — I tylko sierpem zawodź po zagonach, nim my swoje sprzątniemy, to zobaczysz... Ja ciebie się nie boję. Ty, choćbyś mnie spalił, nicbyś mi nie zrobił, bom sekurowana; a niech się ino spalę, to podpalacza znajdziemy.

— Słyszycie, kumie? — ryknął Czarnik.

— A niech słyszą, ja się i wójta nie boję, bo mam prawo za sobą! Tylko mnie zaczepcie! I ja mam teraz pieniądze dla ludzi i po ludziach; ale mnie nie złapiecie, żebym kogo skrzywdziła.

Wyszła, trzaskając drzwiami, a za nią wysunęła się wystraszona Kudlina.

— A, na rany boskie! takeście się naodgrażali wójtowi i radzie! a to nam będą dopiero doskwierać...

— Nie bójcie się nic — przerwała jej Wałowa, — będą się nas bać. Czarnik będzie stróżował koło mej chaty, żeby jej kto nie podpalił.

I Sara rozśmiała się tryumfująco, pokazując białe zęby.

Z dwóch zagonów jęczmienia miała Wałowa blizko pół korca ziarna, za które wzięła półczwarta papierka; słoma i plewy warte były z półtora. To i tak od dziesięciu papierków dostała pięć na rok, z czego była kontenta, a ludzie jej radzi. Josek tylko nie był rad, lecz pocieszał się tem, że on te straty, jak urośnie, odbije.

Nazajutrz w Szczurowie zdybała Sara Abusia, i dalejże przed nim narzekać i skarżyć się, że ludzie ją pokrzywdzili, że gęsi potruli, zabrali pieniądze i uciekli na Podole, — że nie wie, jak ich szukać, jak się o nich dopytać.

Abuś wzruszył ramionami, odwrócił się i pobiegł z wiadomością do przewodniczącego w modlitwach.

Słuchał spokojnie Aron opowiadania Abusia, przebierając palcami po stole.

— Głupia jest — rzekł nareszcie po głębokim namyśle i zaczął czytać dalej.

— A możeby córka Koplika? — szepnął Abuś.

— Goła jest — odparł Aron z tą samą powagą, nie odrywając wzroku od wielkiej księgi.

Abuś wyszedł i zobaczył uśmiechniętą Sarę, wracającą do Dołęgi. Biegnąc, powtarzała sobie:

— Nie chcę być żoną starego grzyba. Nie, nie!...

Po drodze wstąpiła do piekarza. Pan Pietraszkiewicz złagodniał. Potrzebował gwałtownie dziesięciu papierków na zluzowanie egzekucyi i zapłacenie podatku. Sara pożyczyła, przyrzekając odebrać dług towarem. Za cały procent żądała każdego dnia bułkę czerstwego chleba dla dzieci. Pan Pietraszkiewicz zgodził się — i, co dziwne, ani przeklinał, ani odgrażał się żydom, a co jeszcze dziwniejsze, że, chodząc po izbie, rozmyślał i decydował, że tylko żydzi w potrzebie wygodzą.

Między Bartkiem a Sarą cicha, zacięta walka nie ustawała. Żydówka jednak wychodziła z niej zwycięzko. Pewnie tyle lubiła pieniądze, co Bartek, lecz była od niego rozumniejszą, lepiej znała ludzi, umiała być cierpliwszą, mniej łakomą — i dlatego, nie tracąc, zyskiwała. W walce tej Bartek stracił sto papierków — Sara go umyślnie tak wykierowała. Pełen bólu i gniewu, szukał zemsty; bał się podpalać, prosił tylko Boga, aby mu pozwolił choć krowę żydówce utopić. I gdy woda w Uszwicy po deszczach wezbrała poza brzegi, wegnał Łaciate w największy wir. Lecz mocna i tłusta krowa przepłynęła rzekę, przebiegła most i z tryumfem wróciła.

Ludzie widzieli, jakie historye Bartek wyprawiał z Łaciatą, i wydali go przed Wałową. Sara pobiegła na skargę do Radiowa, i sąd kazał Bartkowi zapłacić dziesięć papierków. Sara tryumfowała, — tylko Josek, chociaż się czuł bogatszym o dziesięć papierków, odgrażał się gojom i przysięgał im zemstę.

O Zyzmie nikt nie wspominał — zapomniano o nim. Raz tylko zdawało się Kasi, że widziała twarz jego w szybie okna, gdy wieczorem ogień buchał na kominie. Zdawało jej się, że widziała czarne, wielkie oczy, wlepione w nią... Przelękła, nie śmiała spojrzeć do okna, nie śmiała wołać namatke.

W parę dni potem przyniósł jej chłopak od stelmacha z Ryło wy pudełko. Kasia wyjęła z niego niebieską wstążeczkę, amarantowy aksamit na gorset i pozłacaną do koszuli spinkę. Zarumieniła się dziewczyna, przypominając sobie twarz Zyzmy w szybie okna chaty, gdy wieczorem na kominie ogień buchał.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JEDNA NOC W LONDYNIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POZYTYWIZM W PRAKTYCE.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN PIOTR.

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KONKURS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej