Stanisław Bełza

W OBRONIE OPUSZCZONYCH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II.

W OBRONIE OPUSZCZONYCH

Stanisław Bełza

Maryli, córce mojej —
poświęcam.

I

Z ponurej kroniki jeszcze nie zaschłych łez człowieczych, wyrywam jedną kartę. Karta ta zapisana czarnemi głoski, czyta się na niej ból całych pokoleń, dźwięczy z każdego jej słowa jęk opuszczonych i słabych, którzy rzuceni bez serca na pastwę samowoli i przypadku, długie czasy daremnie wyciągali do społeczeństwa ręce, rozdzierającym duszę głosem domagając się miłosierdzia i opieki. A głos ten był o tyle rozdzierający, ile powszechny. Od lodowych fiordów Norwegii, po rozkoszne Hellady błonia, od groźnych fal Adryatyku, po śnieżne Uralu szczyty, ze stoków gór i podziemi ponurych, z  gorących czeluści, ziejących ogniem piekieł i z chłodnych warsztatów mrożących Północy zimnem, zewsząd wydobywał się gorzki jęk, potokiem łez zalewany, zewsząd dawały się słyszeć głosy, przebijające opony najbardziej zakamieniałych serc. Z czyich piersi wychodziły te głosy, kto niemi targał najtkliwsze ludzkości struny, kto przed samowolą jednostek pod puklerzem opieki zbiorowej szukał przytułku i ocalenia? Nie kto inny, tylko ci, którzy pozbawieni opieki, zapadają się w bagnie zgnilizny i zepsucia, lub giną marnie, jak wątłe płonki z promieni słonecznych okradzione, których jęk budzi litość w każdem pulsującem krwią sercu, a chęć obrony w każdej nie sparaliżowanej dłoni, — szukały jej kobiety i dzieci.

Od chwili, gdy wartkie koła przemysłu potoczyły się na świecie raźniej, wołając rąk,któ-reby czynność prostej maszyny przy nich spełniały, gdy cena pracy skutkiem wzmożonego zapotrzebowania wzrosła, zagrażając  produkcyi, — wrota fabryk, warsztatów i kopalni, na wciąż otworzyły swoje podwoje, wabiąc syreniemi głosy ku sobie tych, którzy dotąd cichy żywot pędząc w rodzinach, nie znaj dowali korzystnego zbytu dla swoich sił. Przemysłowcy całego świata, przypominając sobie radę, jaką udzielił Pitt fabrykantom angielskim, gdy ci żalili mu się gorzko, iż nie zarabiają tyle, ile im trzeba, gdzie tylko to możliwem było, usuwali dojrzałych robotników, a na ich miejsce stawiali kobiety i tych, których praca równie im pożądaną była, stawiali dzieci. Marny pieniądz, jaki dawali im w zamian za ich pracę długogodzinną i sumienną, nadzieja zysków, jakie spodziewali . się osiągać, produkując towar nieledwie, że za bezcen, bierne posłuszeństwo i poddanie się nowych pracowników, co dotąd chleba pozbawieni, nadzieję całą składali w ręce tych, którzy darzyli ich okruchami, wreszcie nieledwie że automatyczny rodzaj zajęcia po fabrykach, umożliwiający korzystną pracę najsłabszym i naj niedołężniejszym tam, gdzie maszyna cały nieledwie ciężar roboty na swoich barkach niosła, — wszystko to, jak ogniwo piekielne, sprzęgło wszędzie, gdzie stuk młota, lub turkot kół się rozlegał, w potężny legion istoty słabe i blade płci obojej, które wyrwane z ognisk domowych, ciepła rodzinnego pozbawione, słabe swe siły za mizerny zarobek, składały na ofiarę bogom krajowego przemysłu, potem własnym i własnemi Izami kropiąc obficie każde świetniejsze ich zwycięztwo.

I stało się, dzięki wzmiankowanym wyżej przyczynom, że gdzie tylko maszyny turkotały, wszędzie miejsce dorosłego robotnika zajmowała kobieta i dziecko, gdzie tylko para zastępowała pracę nóg końskich, lub rąk ludzkich, wszędzie widziałeś wątłe istoty, automatycznie czyniące przy niej swoje posługi. A w miarę udoskonalenia maszyn, dziwny ten i nienaturalny objaw przyjmował coraz większe rozmiary. Wedle sprawozdań statystycznych, których o pessymizm w tym względzie posądzać niepodobna, w Anglii w jednych fabrykach obrabiających włókniste materye, w roku 1839, na stu pracujących, liczono zaledwie 25 dojrzałych mężczyzn, podczas gdy reszta rekrutowała się z kobiet i małoletnich dzieci, a w roku 1870, stosunek ten pozostał niezmieniony. Zdawałoby się pozornie, że jeśli fabryki funkcyonujące na jasnym dniu i pod ożywczemi promieniami słońca tyle rąk kobiecych i dziecinnych zużytkowywały ze szkodą narodowego bogactwa i zdrowia, w kopalniach i pieczarach podziemnych, gdzie światło dzienne było nieznanym gościem, wątłe te i kruche istoty, zwolnione byćby powinny od pracy, przechodzącej ich siły fizyczne, podkopującej . ich zdrowie i rakiem gangreny toczącej ich moralność. Jak śmierć zimna i nieubłagana cyfra, w sposób ścinający krew w żyłach, rozcina tę wątpliwość. W r. 1865, w Królestwach Zjednoczonych Brytanii, 114000 dzieci pracowało w kopalniach i podziemiach, a w roku 1868, podobną pracą zajętych było w Belgii 9000 kobiet i nierozwiniętych dziewcząt. Ażeby obraz nie był pozbawiony, nadających mu stosowne zabarwienie rysów, dodać winienem, że dziewczęta te i kobiety, pozostawały pod ziemią codzień od 8 do 12 godzin!

W miarę rozrastania się przemysłu na lądzie stałym Europy, te same prawa, które rzucały tyle tysięcy kobiet i dzieci na pastwę fabrycznego trudu, takie same zaczęły wywoływać objawy, przemysłowcy wszędzie ograniczają liczbę dojrzałych pracowników, wszędzie obniżają cenę płacy, to też wszędzie wśród turkotu maszyn i zgrzytu zębatych kół, snują się widma wątłych i bladych istot, raczej do mar niż do ludzi podobnych, istot, wyrwanych na kilkanaście godzin codziennie z ciepła rodzinnych swoich ognisk i skazanych na przechodzącą ich siłę pracę, za kęs chleba, którym je w zamian darzono. I stało się, że prawdziwie potworne stosunki zapanowały wszędzie, gdzie przemysł rozprzestrzeniał swe panowanie i znalazło  stwierdzenie w praktyce zdanie niemieckiego poety, iż "przekleństwem jest złego uczynku, że on wszędzie złe tylko płodzić musi."

Gdy bowiem z jednej strony, pozbawieni chleba powszedniego dorośli robotnicy, których trud przecież winien być wszędzie, gdzie normalne stosunki panują, fundamentem rodzinnego bytu, popadli w nędzę i co za tem idzie w rozpustę, rozbudzoną została chciwość rodziców, mogących ciągnąć zyski z pracy dzieci, i otworzono narozcierz wrota najstraszniejszego wyzysku, wyzysku małoletnich i słabych istot przez tych, którzy im życie dali, Juliusz Simon opowiada, że kiedy skutkiem rozwoju przemysłu w Anglii, zaczęto fabryki zapełniać kobietami i dziećmi, widziano mężczyzn, pozbawionych zajęcia, jak po domach pielęgnowali niemowlęta, podczas gdy te, którym tę czynność natura samą wskazała, zastępując po warsztatach mężów swoich, przejmowały męzkie narowy i obyczaję! Ale potworniejszy daleko obraz, roztoczył się przed oczyma znanego ekonomisty Wołowskiego, gdy ten raz zwiedzał w Paryżu pewną przędzalnię. Ujrzał on, małe i wątłe dziecko, zajęte mozolną pracą dzień cały. Bez sił, zgarbione, snuło ono nić swej roboty, wciągając w nierozwinięte swe płuca, zgniłe i ciężkie powietrze. Ulitowany nad biednem dzieckiem zapytał, ażali matka jego wie też, jak bardzo ono pracuje. Oto ona, brzmiała odpowiedź.

„Opodal stała, — dajemy już głos Wołowskiemu, — dość zręczna robotnica, odezwałem się więc do niej: dziecko twoje kobieto, upadnie pod brzemieniem tej pracy, jeśli tak dłużej pracować będzie. A wiecie też co mi na to odpowiedziała; — zapamiętałem te jej słowa, rozdarły mi one bowiem serce.

„Po co się pan wtrącasz, odpowiedziała mi ona, w nie swoje rzeczy, co pana to dziecko obchodzi; i mnie tak wychowywano, więc i ono może być tak chowanem, zresztą ta sprawa mnie samej tylko dotyczy."

Ci mężczyzni z fabryk powypędzani, przyśpiewujący nad kołyskami swoim dzieciom, domagającym się łzawym głosem pieszczot i serdecznego ciepła matek, i te matki (bo więcej jest niestety! takich matek) zabijające nadmiarem pracy po fabrykach swe wątłe i mizerne dzieci, by kosztem swego i ich zarobku żywić rodziny, których przestały już być ogniskami, cóż to za okropna illustracya stosunków, jakie zapanowały wszędzie tam, gdzie wzmagał się z roku na rok przemysł, cóż to za ponury cień tego blasku, milionem brylantowych iskier olśniewającego wzrok, powierzchownie stosunkom ludzkim przyglądającego się widza!

Ale jeżeli zaiste ta illustracya jest okropną, nie jest ona niestety całkowitą. Wyczerpnijmy więc do dna kałużę złego, nie żałujmy barw do obrazu, który przecież szkicem być nie powinien i roztoczmy przed oczyma słuchaczy pełny widnokrąg stosunków, jakie zapanowały po fabrykach i kopalniach, zanim wszędzie, gdzie kiełkuje myśl ludzka, zanim wszędzie, gdzie drga serce człowiecze, nie nałożono hamulca na ciemne instynkta nędznie depczących ludzkie prawa jednostek.

Nie poprzestając na zastępowaniu po fabrykach dorosłych mężczyzn przez kobiety i dzieci, przemysłowcy całego świata bezustannie powiększali liczbę godzin ich pracy, a zmniejszali im zapłatę. Dążność w tym kierunku wzrastała wszędzie z roku na rok. Mając pod ręką element miękki i podatny jak wosk, robili oni z tym elementem co się im żywnie podobało, zapominając o prawach ludzkości i miłosierdzia. Doszło do tego, iż jeszcze przed 20 laty, w Anglii w kopalniach używano do robót dzieci, nie mających 10 lat skończonych, że wtłaczano na ich wątłe barki dziennie pracę kilkunastogodzinną, że gdzieniegdzie skazywano je na zajęcie, o dwie lub trzy godziny dłuższe, od zajęcia dorosłych robotników. Ale jeżeli dwadzieścia lat temu, stosunki takie panowały powszechnie w tym znanym z humanitaryzmu kraju, o ileż gorzej było tam jeszcze przed 40 laty?

W roku 1842 rząd angielski, pragnąc zapoznać się z pracą dzieci w kopalniach, wydelegował osobną kommissyę dla dokładnego zbadania tej kwestyi. I cóż się ze śledztwa okazało? Oto w kopalniach węgla kamiennego używano wszędzie do pracy dzieci od 4 roku życia, powierzając im machinalne wprawdzie zajęcie, ale które, jako trwające zbyt długo, wyczerpywało przecież zupełnie ich wątłe siły. Dzieci te o 3 godzinie rano obowiązane były już być na nogach, pracowały bezustannie do godziny 5 lub 6 po południu i raz jeden tylko w Niedzielę wychodziły na świat Boży, odetchnąć świeżem powietrzem i ujrzeć światło słoneczne. W 8 lub 9 roku życia do współki z niewiele silniejszemi od nich kobietami, obowiązane były one wozić wagonami pod ziemią węgiel. Zaprzęgano je więc bez ceremonii jak juczne bydlęta do wozów, i zmuszano różnemi najbardziej nieludzkiemi środki, do przewożenia węgla z jednej galeryi do drugiej. Dodajmy, że z powodu niskości galeryi, często bardzo biedne te istoty musiały na czworakach ciągnąć wagony, a z powodu wiecznej wilgoci, panującej w tych pozbawionych ciepła i światła miejscach, nieraz po kostki broczyć w wodzie i błocie. Tak było w Anglii, przed niedawnemi jeszcze czasami, nie lepiej przecież było we

Francyi i w Niemczech. Jedna i ta sama przyczyna wszędziejednakie płodzić musiała skutki, a niekrępowany nikim i niczem egoizm, wywoływać nadużycia, przejmujące oburzeniem i zgrozą. Nadużycia te, nie zawsze wychodziły na świat Boży, głuszyły je zbyt często niestety jęki ofiar, łzy ofiar zalewały je zbyt często, tu i owdzie przedzierały się one przecież poprzez opony, kryjące je przed światłem dziennem, zmuszając wszystkie trzeźwe umysły i ciepłe serca do zaprzątnienia się poskromieniem złego i ujęcia rozszalałej jak burza samowoli, w karby miłosierdzia i ludzkości.

Dziecięce kroki stawia dotąd w kraju naszym przemysł, a mimo to, kronika nadużyć na polu pracy dzieci po rękodzielniach i u nas zapełniona jest smutnemi karty. Rzecby można, że złe leży nie w ludziach, nie w granicach ich egoizmu lub interesu, ale spoczywa ono w samej istocie kwestyi, czyniąc z niej bodaj czy nie najbardziej palącą ze wszystkich kwestyj społecznych. Wedle danych, nagromadzonych dotąd, troską statystyki prywatnej, po fabrykach i warsztatach Królestwa pracuje znaczna ilość dzieci. Zazwyczaj pracują one po 12 godzin dziennie, nieraz w warunkach najszkodliwiej oddziaływających na ich zdrowie. Naoczni świadkowie, bynajmniej o stronność nie posądzeni, twierdzą, że młodzi ci pracownicy nie na różach i u nas spoczywają, że przeciwnie w niejednej fabryce kolce wyzysku i biedy, głęboko wpijają się w ich wątłe ciała.

„Los robotników dzieci u nas,—powiada Dr. Polak, badający ten zajmujący przedmiot, jest w ogólności pożałowania godny; pracują one zadługo, są narażone na działanie rozmaitych w powietrzu zamieszczonych szkodliwości, na wysiłki fizyczne. Zasługuje na uwagę fakt, że dzieci zwykle pracują czasem tyle co i dorośli, a co dziwniejsza jeszcze, że niekiedy nawet dłużej o godzinę lub półtorej godziny niż dorośli. W wielu fabrykach biją pracujące dzieci. Ale niczem to jest jeszcze w porównaniu z hygieną warsztatów małych; tam istnieje poprostu nieoględne wyzyskiwanie pracy dzieci, które jak o tem miałem sposobność przekonać się w szpitalach Warszawskich często dostają suchot, a przyczynę choroby bardzo często upatrywać należy jedynie w wysiłkach fizycznych i w opłakanych stosunkach życia. Uosobieniem warunków zdrowotnych tych biedaków jest tradycyonalny pocięgiel szewców".

Nie dość jednak, że wszędzie po fabrykach, gdzie pracowały kobiety i dzieci, do wolnie powiększano liczbę godzin pracy, nie zwracając żadnej uwagi na względy zdrowia i życia słabych tych pracowników, jak gdyby dla wyczerpania do dna złego, wszędzie systematycznie obniżano im wysokość zarobków. Zwłaszcza we Francyi, wyzysk w tym względzie doszedł do prawdziwie potwornych rozmiarów.

W Paryżu robotnice, szyjące okrycia dam-skie, pracując usilnie od wczesnego ranka do późnej nocy, nie były w stanie zarabiać dziennie więcej nad 2 franki, a kobiety szyjące rękawiczki, co najwyżej 1 frank 20 centymów, mimo że szyły bez przerwy 12 godzin na dobę. Nie lepsze wcale stosunki do ostatnich czasów napotykały się w Lyonie, w tem ognisku francuzkiego przemysłu. Biedne kobiety, obrabiające tam materye, na które rujnuje się tyle bogatych kobiet, zarabiały dziennie mniej, niż im do życia było potrzeba, bo 1 frank 75 cent. mimo, że pracowały nie mniej usilnie jak ich siostry w Nadsekwańskiej stolicy. Spotykano więc skutkiem tego po przędzalniach kobiety i dzieci, które nie chcąc umierać z głodu, musiały zwyczajny dzień pracy powiększać o kilka dodatkowych godzin, ze szkodą własnego zdrowia, a tu i owdzie przyjmowano nawet do pracy kobiety z niemowlętami u piersi, dla tego tylko, że spodziewano się, iż te cierpliwiej od pozbawionych niemowląt kobiet znosić będą wyzysk chlebodawców. Ponuro illustrujący te stosunki wypadek zdarzył się kilkanaście lat temu w Lyonie.

W pewnej przędzalni pracowała młoda i silna kobieta, nie szczędząc wcale rąk swoich. Mimo pracę wytrwałą i mozolną zarabiała bardzo niewiele, a że miała na swej opiece niewidomą siostrę, postanowiła zarabiać więcej. Dobrowolnie więc powiększyła o kilka godzin dzień swojej pracy w fabryce i doszła rzeczywiście do tego, że zarabiała dziennie tyle, ile jej męzcy współtowarzysze. Ale gorliwości jej iście męzkiej, nie odpowiedziały kobiece siły. Nić wątłego jej życia przecięta została kosą nadludzkiego wysiłku, i położyła się cicho do grobu, pozostawiając ślepą swą siostrę, opiece i miłosierdziu publicznemu.

Takie i tym podobne wypadki, dowodzące nienormalności stosunków fabrycznych, notowano nieledwie. wszędzie, gdzie para święciła swoje tryumfy. Rozpisywała się o nich prassa, rozprawiano o nich w zgromadzeniach narodowych, obmyślano przepisy, mające położyć hamulec nadużyciom jednostek, I obmyślono je nareszcie i roztoczono skrzydła opieki nad tem, co bez opieki ginęło marnie i samowoli nieludzkich przemysłowców, przeciwstawiono zimne i nieubłagane, jak interes ich — prawo. Ale nim to, na honor ludzkości nastąpiło, kto odgadnie ile tysięcy mających prawo do życia jednostek, zdruzgotanych w zaraniu dni swoich zostało, kto te gorzkie łzy powrócić w stanie, jakie pociekły z oczu tych biedaków, których dziecinny i światła pożądający wzrok, tak często Bożego słońca nie oglądał. Kto — pytam te łzy powróci?

Zanim roztoczymy przed oczami słuchaczy obraz prawodawczych urządzeń, które ujęły w swe błogosławione objęcia stosunki fabryczne, o ile takowe pracy dzieci i kobiet dotyczyły, — przedewszystkiem winniśmy choć w kilku słowach przedstawić skutki pozostawienia kobiet i dzieci po fabrykach ich własnemu przemysłowi i zasady, na jakich opiera się nowożytne państwo, mięszając się w sferę urządzeń rodzinnych i stosunku chlebodawców do ich pracowników.

„Na progu wszystkiego, co wielkie i piękne, powiada sprawiedliwa grecka maksyma, bogowie posadzili pot." I powiada prawdę. "W pocie czoła trudzić się będziesz" rzekł już Pan do pierwszego człowieka i w znojnej pracy zdobywać każdy z nas musi wszystko, co mu do życia potrzeba. Obowiązek to bezwzględny, a tak nieubłagany, że podporządkowane mu jest wszystko, co żyje. I dobrze, że jest mu podporządkowane, bo w pracy wszystko umacnia się i ukrzepia, bo praca każdego uszlachetnia i podnosi, bo praca jest żelaznym puklerzem, o który rozbijają się z jednej strony zgnilizna i gangrena moralna, a z drugiej troski i przeciwności tej naszej łez doliny. I kobiety więc i dzieci pracować muszą, zwłaszcza też wśród tych warstw społeczeństwa, gdzie warunki ekonomiczne brzemieniem niezaspokojonych potrzeb ciążą jak zmora nad rodzinnym spokojem. Ale jeżeli tak jest, (a tak być musi) to z drugiej znowu strony, praca obciążająca barki kobiet i dzieci, nie powinna i nie może być zbyt mozolna, aby ich słabych sił na szwank nie wystawiała i nadmiarem swoim nie stawała w poprzek, ich przyrodzonym obowiązkom i zadaniom życiowym.

Czy praca po fabrykach i kopalniach, trwająca po kilkanaście godzin na dobę, na szwank zdrowia kobiet i dzieci nie wystawia, czy nie zadaje  ona gwałtu ich rodzinnemu posłannictwu i obowiązkom, czy w ostatecznych swoich wynikach nie mści się jak Nemezis dziejowa nad temi nawet, którzy z niej realne korzyści ciągną i jad zepsucia szczepiąc na pojedynczych gałęziach narodowego drzewa, czy nie zakaża ona przypadkiem wszystkich żywotnych jego soków, próchno rozkładu i śmierci niosąc aż do najgłębszych jego korzeni?

Niech na poważne te pytania odpowiedzą ostateczne wyniki nauki i praktyki. "Jeżeli, jak to ma miejsce w Anglii, — powiada znany badacz sanitarnych stosunków po fabrykach, Dr. Halfort,—dzieci.są używane do zbyt ciężkich zajęć, zabijają one w sobie te wszystkie właściwości, które cechują wiek dziecinny. Stają się blade, wychudzone, rozwijają się powoli i albo padają ofiarą ohydnych urządzeń fabrycznych, lub też dochodzą wprawdzie dojrzałego wieku, lecz schorowane, bezsilne i zgnębione duchowo i fizycznie. A potomstwo, pochodzące z takich rodziców, niczem się od nich nie wyróżnia, czego dowodem te tłumy skrofulicznych i kwękających istot, jakie się widzi po francuzkich i angielskich fakrykach."

Poważne to naukowe zdanie, znajduje aż nadto potwierdzenia w życiu, a jeżeli stwierdzoną już dziś jest prawdą, iż mnóstwo chorób przemysłowi zawdzięcza swój początek, czyniąc do pracy niezdolnymi tych, którzy w pełni fizycznego swego rozwoju około niego czynią posługi, to cóż dziwnego, że kruche siły kobiece lub dziecinne, skazane na zbyt długą i mozolną po fabrykach pracę, łamią się wyczerpane wysiłkiem, zamykając się przedwcześnie w wilgotnym grobie lub w ciemnych szpitalnych murach?

Z nieubłaganą zaiste stanowczością, praktyka wszystkich krajów poświadcza, że wśród dzieci, pracujących po fabrykach, śmiertelność jest przerażająca. Poświadcza ona dalej i to, że te z dzieci, które dzięki zapasowi sił opierają się zwycięzko zabójczym fabrycznym wpływom, po kilku latach nadmiernej pracy, nabywają chronicznych chorób, z których już nigdy wyleczyć się nie mogą. W sprawozdaniach inspektorów fabrycznych w Anglii, składanych peryodycznie rządowi, spotykamy mnóstwo uwag, z których wyciągamy ten niezbity, ale zarazem przerażający wniosek, że zbyt wczesna i nadmierna praca dzieci w fabrykach i kopalniach, dziesiątki tysięcy ich wpędza przedwcześnie do grobu lub skazuje na dożywotne kalectwo, rodząc proletaryat i żebractwo. Wszyscy oni jednozgodnie konstatują, że następstwami długogodzinnej pracy dzieci bywa zazwyczaj skrzywienie nóg, kręgosłupa, suchoty i ogólne wycieńczenie organizmu. Wcale nie lepiej mozolne zajęcia przy ma szynach oddziaływają na kobiety. Słabe i wrażliwe, w normalnym stanie swojego zdrowia, stają się one ofiarami nadmiernej pracy w niedogodnych warunkach dokonywanej, cóż więc dopiero, gdy znajdują się w tym fizyologicznym przejściowym stanie, który je tak usposobionemi czyni, do ulegania szkodliwym wpływom.

Ale choć straszne płyną następstwa ze zbyt długogodzinnej pracy dla kobiet trudzących się po fabrykach, jakże zaiste wyglądają one jeszcze blado, wobec skutków, odbijających się na ich dzieciach. Tu już nie zdrowie postawione bywa na kartę, ale życie. Uchylmy zasłon w tym względzie statystyki, podejmijmy, że się tak wyrażę całun śmierci — i cóż ukaże się naszym oczom. Oto wszędzie w okręgach fabrycznych, gdzie kobieta na czas przydłuższy oderwaną jest od domowego swego ogniska, śmiertelność nowonarodzonych dzieci przechodzi wszelką miarę i granicę. Wszędzie napotykasz biedne istoty, które ci z przerażającym spokojem przygłuszonym cichem łkaniem opowiadają, podczas gdy cisię krew ścina w żyłach: „miałam ośmioro lub dziesięcioro dzieci, Bóg mi sześcioro zabrał do swojej chwały , pozostało mi tylko czworo, a i z tych dwoje, niedługo będzie cierpiało na ziemi." Chcecie cyfr na poparcie tego zdania? Leży przedemną fabryczna statystyka okręgu Rouen — cóż w niej czytam?

W roku 1859 na 3000 nowonarodzonych dzieci robotnic, w tym przemysłowym okręgu Francyi, umarło 1100. Simon powiada, że liczba ta nie jest dokładną. W roku 1855 w tymże samym okręgu robiono skrupulatniejsze poszukiwania. I cóż się okazało? Na 100 dzieci, oddanych do żłobków przez matki, zajęte po fabrykach, 56 umierało w ciągu roku, a na 100 dzieci, powierzanych opiece ochronek, tylko 17, wyraźnie siedmnaście — zdołano rok rocznie wyrywać z paszćzęki śmierci! Dodać winienem, że biedne te dzieci marły literalnie z głodu, nic im bowiem nie było w stanie zastąpić pokarmu matek.

Pytam teraz, czy wobec tego, co powyżej przytoczyłem, o zbytek śmiałości posądzone może być zdanie, iż kilkunastogodzinna na dobę praca kobiet i dzieci po rękodzielniach, prostą i zbyt niestety krótką drogą, prowadzi do karłowacenia całych pokoleń, do wyludniania całych krajów!

Ale niczem jest jeszcze kalectwo ciała, w porównaniu z kalectwem duszy, niczem śmierć, przecinająca nić życia, wobec jadu, zatruwającego człowiecze serce. Tamte — prawda — uderzają jak gromy, z siłą wichru powalają na ziemię, ale we wściekłym swoim pochodzie ograniczają się przynajmniej na tych, których fabryczne warunki na zagładę zdają się palcem wskazywać, — ten zakaża soki żywotne całego społeczeństwa, ropę gangreny niesie w najdalsze jego strony, nie oszczędza zdrowych ani chorych, płci ani wieku, niszczy wszystko w szalonym pochodzie swoim — i na ruinach niewieściego wstydu i męzkiej godności, buduje wstrętny gmach wyuzdania i cynizmu. A jad taki sączy właśnie w duszę kobiet i dzieci, zbyt długa i niepoddana żadnej kontroli fabryczna praca. Zważmy, że na kilkanaście godzin dziennie, wyrywa ona jedne i drugie z łona rodziny, tego sanktuaryum cnót cichych i wzniosłego poświęcenia, że nie dozwala dzieciom chodzić do szkoły, tego przybytku prawd użytecznych i podnoszących serce zasad, że mięszając na długi przeciąg czasu bez wyboru, dojrzałych z nieletnimi, z mężczyznami kobiety, dusze nieskalane dotąd i czyste, zbyt często niestety bruka zepsucia wyziewami, Nadewszystko też praca kobiet i dziewcząt, w kopalniach węgla kamiennego pod ziemią, zaiste woła o pomstę do sumienia ludzkości, a czarne obrazy, jakie roztacza ona przed tymi, którzy jej uwagę swą poświęcają, sromem wstydu pokrywać powinny czoła prawodawców tych krajów, gdzie jak w Belgii, dotąd nie została jeszcze złożoną w archiwum przeszłości zapomnienia.

Jednem z najokropniejszych następstw, jakie wlecze za sobą zbyt długa praca kobiet i dzieci po fabrykach, jest pijaństwo. Czyż dziwić się można, że jak pasożyt pleni się ono tam, gdzie rodzinne życie podcięte jest w korzeniach swoich? Czyż zagaszenie domowego ogniska, może nie gasić szlachetnych popędów i dążności, wśród tych, których ognisko to nie ogrzewa? To też badacze fabrycznych stosunków i urządzeń, z prawdziwie przerażającą  jednozgodnością twierdzą, że wszędzie gdzie trud dzieci i kobiet nie ujęty jest w reguły prawidłowości i higieny, pijaństwo pleni się z niepowstrzymaną siłą. Piją tam na potęgę wszyscy, dojrzali i podrostki, kobiety i małoletnie dzieci.

Wyrwani z uszlachetniającego łona rodzin, rzuceni na całą dobę w świat, nie opromieniony słońcem domowego ciepła, pomieszani bez żadnego wyboru, źli z dobrymi, z cnotliwymi zepsuci, — kiedy im w Niedzielę i święta błyśnie chwila wypoczynku i wczasu, nie. powracają już do domów swoich, lecz zapełniają karczmy i jaskinie podziemne. Bo i pocóż zresztą pytam, — mieliby do domów powracać?

Czy tli tam się choć słaby ognik, oświecający sobą wszystko, czy krząta się tam wesoło kobieta, przyśpiewująca śmiejącemu się w kolebce dziecięciu, czy palcem na elementarzu pokazują tam sobie litery dzieci? Nie — w kątach tych jest wilgotno i zimno, nie słychać tam żadnego ludzkiego głosu, nie rozlega się tam śpiew żaden; małe niemowlę, które przyszło na świat wczoraj, spoczywa w żłobku, zdala od macierzystej piersi, jego matka w pochylonej postawie, snuje materye, mające jutro podnosić wdzięki piękności stolicy, a jego dzieci, brudne i ciemne, na czworakach wloką w podziemiach taczki węgla, oddychając zgnilizną  i brocząc w błocie..

Więc kiedy Niedziela nadejdzie, topią się całotygodniowe zarobki w wódce, a ilość pochłanianego trunku w okręgach fabrycznych, przechodzi wtedy wszelkie granice. W Ammiens do ostatnich czasów, robotnicy wypijali dziennie 80000 małych szklanek wódki, a w Rouen, nie licząc cydru, wina i piwa, rocznie pięć milionów litrów.

W niewielkiej mieścinie Francuzkiej Coteau, w Październiku 1861 r. na przestrzeni 150 metrów, około jednej tylko fabryki, narachowano 17 karczem, a jedna, ciesząca się najlepszym odbytem, sprzedawała robotnikom gorących napoi rocznie, za 20000 franków. W Anglii do ostatnich czasów było daleko jeszcze gorzej. Tam kobiety walczyły w pijaństwie o pierwszeństwo z męzkimi swymi towarzyszami i zdobywały sobie, strach to przyznać, smutne palmy zwycięstwa. Inspektorowie fabryczni twierdzą, że do dziś jeszcze mają tam one wyłączne dla siebie karczmy, gdzie przychodzą z niemowlętami u piersi, zaprawiając je już od maleńkiego do dżynu. Pewien inspektor służby zdrowia utrzymuje, iż widział, jak robotnice biły dzieci swoje za to, że te krzywiły się na widok wódki, a inne znowu smarowały nią usta niemowlętom u piersi, by te dorosłszy, nie czuły wstrętu do trunku, który stanowił rozkosz ich życia.

To też nauka w las nie idzie, — dzieci pracujące po fabrykach, wstrętu do trunków nie czują, owszem prześcigają one nawet nieraz, w zamiłowaniu ich swoje nauczycielki. W Lilie pijaństwo wpośród dzieci było tak rozpowszechnione, iż władza musiała wydać rozporządzenie, zabraniające im bez towarzystwa starszych konsumowania trunków. Ale rozporządzenie to, rozbiło się niestety! o ich samorodny, godny zaiste lepszego celu dowcip. Przychodzili do karczem w towarzystwie pierwszych lepszych włóczęgów i częstując ich za swoje pieniądze wódką, pili śmiejąc się w duchu z rozporządzeń i prefekturalnych reskryptów. A w Anglii czy jest lepiej?

„Znajdowałem się kilka miesięcy temu,— pisze w sprawozdaniu swojem p. Turner, — w pewnym składzie trunków w Manchester, kiedy doń Weszło 22 małych chłopców. Zażądali jeden galion mocnego piwa, a gdy go wypróżnili, zabrali się do drugiego. Lecz- i ten wkrótce osuszony został. Wtedy rozpoczęli z sobą zażartą kłótnię, —jedni chcieli pić jeszcze dalej, inni domagali się tytoniu. Dodać muszę, że najstarszy z tych chłopców liczył zaledwie 15 lat wieku."

Skutkiem nadmiernych zajęć dzieci płci obojej w kopalniach i po fabrykach, są one pozbawione elementarnego nawet wykształcenia. Pytam, czy może być inaczej? Czy dziecko, zajęte 12 godzin przy maszynie, ma czas, a gdyby i czas miało, czy ma siły, zasiąść do książki, by z niej zaczerpnąć tych wiadomości, bez których życie przechodzi się jakby o kulach? A zresztą, kto ma mu wiadomości tych udzielić, kto litery na elementarzu ukazać? Szkoła, gdy ono warsztat opuszcza, bywa oddawna już zamkniętą, dom jest od wczesnego ranka do późnej nocy opustoszały, a w karczmie uczą, tylko, że nie tego niestety! co potrzebne do życia. To też żyje ono życiem zwierzęcem, mało się od zwierzęcia wyróżniając, a stopień zacofania jego i zdziczenia, przechodzi nieraz granicę wszelką. Prawdziwie ciekawe szczegóły w tym względzie, podaje angielski inspektor fabryczny Horner. Zwiedzając warsztaty, w których pracowały tłumy dzieci, pragnął on poznać ich wykształcenie umysłowe. I cóż ze śledztwa się okazało? Oto egzaminowane przez  niego dzieci, nie tylko, że nie umiały mu nic zgoła  odpowiedzieć z geografii, historyi własnego kraju i rachunkowości, — religijna ich strona, nad rozwinięciem przecież której, matki od kolebki nieledwie pracować winny, była tak bujnie u nich porosłą zaniedbania zielskiem, iź uprawienie jej, bez olbrzymiego trudu obejść by się nie było już w stanie. Tak naprzykład, zapytywał się on między innemi dzieci, kto to był Chrystus.— Chrystus był to Adam, pierwszy człowiek, była odpowiedź jednych, Apostołem, po prostu zwali go drudzy, synem Odkupiciela trzeci, — a jeden z egzaminowanych przez niego chłopców posunął znajomość swoją nawet tak daleko, iż rzekł bez zająknienia: że Chrystus był to król londyński, którego rządy giną w pomroce wieków.

A więc kalectwo i śmierć przedwczesna, zatem bankructwo materyalne społeczeństwa, demoralizacya i gangrena ducha — więc bankructwo jego moralne, pijaństwo, rozpusta i ciemnota, w czarne swe koło, potęgą przykładu wciągające nawet tych, którzy od fabryk daleko życie wiedli — oto następstwa . nadmiernych zajęć kobiet i dzieci po rękodzielniach, oto owoc urządzeń, zrodzonych w chwili, kiedy maszyna, zepchnąwszy wszędzie na plan drugi człowieczą pracę, gdzie tylko przemysł rozpościerał swe panowanie, rozsiadała się samowładnie na jego tronie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej