Wojciech Dzieduszycki

W PARYŻU III

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

LI.

LII.

LIII.

LIV.

LV.

LVI.

LVII.

LVIII.

LIX.

LX.

LXI.

LXII.

LXIII.

LXIV.

LXV.

LXVI.

LXVII.

LXVIII.

LXIX.

LXX.

LXXI.

LXXII.

LXXIII.

LXXIV.

LXXV.

W PARYŻU

Tom III.

Dzieduszycki Wojciech

LI.

Jak woda, groblą powstrzymana, pędzi z szaloną siłą w dawne koryto, skoro przełamie, sztuczną, zaporę, tak ruch handlowy zwrócił się natychmiast ku Paryżowi, skoro praskie linje zaczęły przepuszczać podróżnych i towary. Akcja rządowa i patrjotyzm narodu przyczyniły się do ożywienia tego ruchu, a wszelkiego rodzaju wiktuały wypełniły natychmiast okropną próżnię, jaka była pozostała w stolicy. Obfitość wróciła, jakby za dotknięciem różyczki czarodziejskiej ; tylko umarli nie wrócili.

Także i ci zamożniejsi Paryżanie, którzy byli opuścili miasta przed oblężeniem, powracali do mieszkań swoich, a państwo Ciarscy z córką należeli do tych, którzy się najbardziej kwapili z powrotem. Udali się byli do Grenoble, gdzie wszystko wydało się pani Elizie nieznośnem i nad wyraz nudnem a kiedy się wojna zbliżyła do tego miasta, uszli dalej, po za granice Francji, do Genewy. I tam jednak nie został im zaoszczędzony widok rozbitej armji Bourbakiego, którą Szwajcarowie na swojem terytorjum rozbroili. Pani Ciarska przeklinała wojnę i wyjazd ze stolicy i zdawało jej się nawet czasem że wolała była zostać w oblężonem mieście.

Mawiała: — Powiadają że ludzie w Paryżu cierpią głód. A jednak głód w Paryżu jest czemś nierównie milszem, jak sytość w tej przeklętej genewskiej dziurze.

Do tęsknoty za miastem przyłączyła się tęsknota za synami. Poczta balonowa uspokoiła ją co do tego, że żyli i że byli mimo głodu zdrowi, ale pani Elba pragnęła gorąco uściskać swoje dzieci. Usiadła tedy wraz z mężem i córką do pierwszego pociąga, jaki podążył do Paryża, uwiadomiwszy wpierw synów o swoim przyjeździe i przywitała już na dworca okrzykiem radości obydwa młodych gwardzistów.

Wołała: — Ach jakżeż jestem szczęśliwą, że was widzę, moi bohaterowie I Ileż to rzeczy macie mi opowiedzieć, bo ze świstków, pisanych na papierku od cygarety, a przysłanych balonem, mogłam się tylko dowiedzieć, że żyjecie Ale jacyście mizerni! Wyglądacie jak nieboszczyki! Matka prędko was odchucha! A pocóż to nie zrzuciliście dotąd munduru? Przecież ta okropna wojna już skończona! Musicie się nasad przebrać po cywilnemu, na to, abym była pewna, że mam przy sobie mojego Stanisława i mojego Kazimierza!

Matka uściskała synów wielokrotnie, Złożyli pocałunek na ręce ojca, który ich potem do łona z uniesieniem przytulił, uścisnęli Olimpię.

Kaźmierz odezwał się pierwszy : — Ledwo zdołaliśmy dostać fiakra, i będzie musiał osobno wrócić po rzeczy.

— A to dla czego? — spytała się pani Eliza, z widocznem niezadowoleniem, prawie opryskliwie.

— Bo wybito i zjedzono w czasie oblężenia wszystkie konie, a mimo to, ze tysiące koni przybyło już  do Paryża, po zniesieniu oblężenia, wcale nie wystarczają dla potrzeb miasta.

— A jakaż to okropność ta wojna! Patrz Eugecjuszu! Zawsze marzyłeś o wojnie, a patrz do czego nas doprowadziła? Oto w Paryżu w samym Paryżu musimy własnego fiakra odsełać po nasze rzeczy. To okropność niesłychana!

Kazimiera siadł na kozioł obok woźnicy, i cała rodzina mogła tym sposobem jechać razem do domu, do owego pomieszkania w pobliżu Inwalidów, za którem pani Eliza, od tylu miesięcy tęskniła. Stanisław odpowiadał po drodze na niezliczone pytania, opowiadając o nędzy, przez którą Paryż przeszedł, i wywołując u matki i siostry niezliczone wykrzykniki zgrozy, i nieskończone wyrzekania na Prusaków i na rząd obrony narodowej.

Pan Eugenjusz, słuchając, milczał poważnie. Dopiero kiedy znalazł się w swojem pomieszkaniu, przy obficie nakrytym stole, spytał się synów, czy nie odnaleźli jakich śladów Celiny?

Stanisław odpowiedział, że Celina odnaleziona i zdrowa zamieszkuje klasztor Klarysek w Przedmieściu Saint Germain.

— A jakżeż to się stało, ze ją odnaleziono?

— To dziwna historja. — Była niby w więzienia u komunistów i mieszkała razem z przewódcą ich stawnym, zwanym Gargasse. Ale kiedy policja Gargassowi dopiekła, oddał ją niby dobrowolnie do tego klasztoru.

— A widzisz, Eugeniuszu — zawołała pani Eliza: — Mówiłam ci zawsze, że to nie dobra dziewczyna. Nie chciałeś mi wierzyć, a widzisz teraz, jakiego skandalu narobiła? Uciekła z komunistą! Do tego prowadzi u dziewcząt egzaltacja i to oczytanie, które tak u Celiny wychwalałeś.

— Ależ dobrze sprawy nie rozumiem — zawołał Ciarski: — Czyż się miało pokazać żeśmy się mylili, domyślając się, że to Le Bel wykradł przemocą Celinę?

— Le Bel ją wykradł, ale jak się zdaje nie dla siebie, tylko dla tego Gargasae'a, bo Le Bel przystał do komunistów, co mnie wcale nie dziwi, bo znalem z dawien dawna jego radykalne wyobrażenia. Jacyś Dominikanie wpadli na ślad całej sprawy i uwiadomili o wszystkiem policję. Aresztowano zatem La Bela jako domniemanego zabójcę Hektora Meriau, i prowadzono długie śledztwo, którem się nie bardzo interesowałem. Przesłuchiwano nas pomiędzy innymi świadkami, ale musiano wreszcie Le Bela z braku dowodów wypuścić na wolność. Tymczasem Gargesse. przestraszony aresztowaniem Le Bela, oddał Celinę do klasztoru; wracając jej niby wolność.

Opowiadanie Stanisława bardzo jakoś zadziwiło pana Eugenjusza, tak, że spytał znowu:

— A jakżeż wygląda Celina? Co opowiada sama o sobie?

— Nie wiem, bo nie miałem czasu jej odwiedzić.

— Jak to? Nie rozumiem.

— Nie mogłem jej odwiedzać, bo byliśmy ciągle zajęci obowiązkami wojskowemi.

— To jest wymówka. Znam wojsko i wojnę i nie dam się takiemi wymówkami odwieść. A Kazimierz czy ją odwidzał?

— Ależ nie, proszę ojca, doprawdy żeśmy nie mieli czasu na takie rzeczy.

— To karygodna obojętność względem siostry ciotecznej. A gdzież jest ten klasztor?

— Wcale niedaleko ztąd.

— Wcale nie daleko, a mimo to nie mieliście czasu odwidzić ciotecznej siostry, znajdującej się w takich wyjątkowych okolicznościach? To mnie bardzo zasmuca!

— Wronowski interesował się nią.

— Więc widzicie! Wronowski, człowiek obcy, zapatruje się na przygody Celiny, jako na nieszczęście i nie odstępuje jej. A wy, bliscy jej krewni, dajecie lekkomyślnie do poznania, że ona jest winowajczynią i nie zajrzycie nawet do niej! Powiedzcież sami, jak mam nazwać takie postępowanie?

Młodzieńcy umilkli zmieszani, ale matka wystąpiła teraz w ich obronie. Rzekła z przekąsem:

— Nie dziwię się wcale twoim słowom, Eugenjuszu, bo ty bierzesz zawsze stronę obcych i dbasz o wszystko, tylko nie o własne dzieci.

— Mów, co chcesz, Elizo — odparł stary Ciarski — wiem, że spełnię mój obowiązek, idąc zaraz do Celiny.

— To mnie wcale nie nie obchodzi odparła pani Eliza sucho — tylko proszę cię bardzo, abyś mi jej do domu nie sprowadzał. Jest rzeczą, ze wszech miar przyzwoitszą, aby pozostała w klasztorze, tam, gdzie jest.

Pan Eugenjusz, przywdziawszy paletot i kapelusz, wybiegł na ulicę i podążył szybkim krokiem do Klarysek. Oświadczył furtjance, że jest wujem i opiekunem panny Celiny Cieszanowskiej, że przed chwilą powrócił do Paryża i że pragnie ją natychmiast widzieć. Wprowadzono go do salonu, a ujrzał po chwili Celinę, wchodzącą tym razem także w towarzystwie siostry Berty i drugiej zakonnicy, bez których nie widywała się teraz z nikim, nawet z Kornelem. Z narzeczonym rozmawiała zresztą po polsku, tak, że świadkowie ich rozmowy nie rozumieli i teraz powitała wuja do polsku, ucałowawszy go w ręce.

Pan Eugenjusz rozczulił się od razu, uściskał kilkakrotnie siostrzenicę i posadziwszy ją przy sobie, kazał jej opowiedzieć koleje, przez które przeszła. Słuchał z uwagą i przerywał opowiadanie rozmaitemi wykrzyknikami. Ani przez chwilę nie przeszło ma przez głowę, niedowierzać prawdomówności Celiny, bo ton opowiadania uniemożliwiał wszelkie wątpienie a słuchacza dobrej woli. Oburzał się siarczyście na Le Bala, a słuchał z naiwnym podziwem opowiadania o Gargassie, w którym gotów był uznać wielkiego człowieka i jednego z przyszłych zbawców rodzaju ludzkiego. Celina nie wywnętrzała się co do zmian moralnych, przez które przeszła i nie odsłoniła przed stryjem tajemnych burz i podziemnych niejako prądów, które przeszły przez jej duszę, a których sama nie była świadomą tak zupełnie, aby je mogła opowiedzieć. Ale nie ukrywała podziwu i czci dla Gargasse'a i umiała je wpoić w wuja, a zakończyła opowiadanie na tem, jak Gargasse ją wypuścił na wolność i jak ją Kornel zaprowadził do klasztoru Klarysek.

Kończąc, rzekła:

— Pan Wronowski utrzymuje mnie tu swoim kosztem, a proszę bardzo wuja, aby był łaskaw wrócić jemu wydatki z mojego majątku.

— Naturalnie — odrzekł Ciarski — że tak się należy robić. Ale to w gruncie rzecz mniejszej wagi, bo odprawimy wnet wesele i będziecie mieli majątek wspólny.

Celina nic na to nie odpowiedziała. Oparła się na poręczy krzesła i przymrużywszy oczy, oddała się pod władzę jakichś niejasnych, marzących myśli. Ślub wydawał jej się zawsze rzeczą upragnioną, ale nie wiedziała już na pewno, czy poza ślubem znajdzie szczęście. A pytanie to zamieniło się wnet w inne pytanie, czy szczęście jest w ogóle na ziemi rzeczą możliwą? Czy jest rzeczą godziwą, wobec ogromu cierpień, przygniatających rodzaj ludzki ? Czy nie odprowadza od Boga, czy nie wymaga w człowieku miłości własnej i przywiązania do rzeczy błahych, czy jednem słowem, nie jest samo grzechem i drogą, wiodącą do wszystkich grzechów?

Milczenie dość długie przerwał wreszcie

Ciarski pytaniem: — A o Gargassie nie słyszałaś potem nic?

— Nie, nic nie słyszałam; usiłuje zapomnieć o mnie i ma słuszność.

Wpierw ani słowem nie wspomniała o miłości Gargasse'a. Te słowa zastanowiły tedy Ciarakiego i wywołały z jego strony dość naiwne zapytanie:

— A to dlaczego ma chcieć zapomnieć o tobie?

Celina pozostała winną odpowiedzi; nowe nastało milczenie, zakończone nowem zapytaniem Ciarskiego:

— Słyszałem, że Le Bela wypuszczono z więzienia. Czy to prawda?

— Prawda.

— Dlaczegoż to się stało? Staś mówił mi, ze go wypuszczono z braku dowodów, ale wobec tego, co z ust twoich usłyszałem, przekonałem się, że twoje świadectwo wystarczyłoby, aby go potępić. Kiedy mówisz, że zabił Hektora Moriau, musisz wiedzieć o tem z pewnością.

— Tak jest. Wiem na pewno, że jest mordercą.

— A dlaczegoż nie zażądano twojego świadectwa?

— I owszem, powoływano mnie na świadka; ale wymówiłam się od tego obowiązku.

— Znowu nie rozumiem.

— Widzi wuj. Najpierw było dla mnie rzeczą nadzwyczaj wstrętna sprowadzić mojem świadectwem niezawodną zgubę na waszego dalekiego krewnego, na człowieka, z którym żyłam poufale i którego... miałam zostać żoną.

— Prawda! Prawda! Delikatność uczuć nie dopuszczała świadectwa; ani słowa! A jednak szkoda, że taki łotr nie został ukarany.

— A potem był inny jeszcze powód, nie dopuszczający świadczenia.

— A jakiż to drugi powód?

— Wierzę, że wuj przynajmniej ten powód zrozumiesz, bo pan Wronowski jakoś go pojąć nie umie. Składając przed sądem zaprzysiężone świadectwo, musiałabym opowiedzieć niejeden czyn Gargasse'a, spełniony w celach politycznych; i spiskowych, a przeciwny kodeksom obowiązującym. Takim czynem było choćby to tylko, że mnie przez dwa miesiące przytrzymał u siebie. Nietylko, że musiałabym wystąpić w haniebnej roli politycznego donosiciela, ale musiałabym oprócz tego narazić na zgubę człowieka, którego czczę i któremu zawdzięczam tak wiele.

Słysząc te słowa, rozczulił się znowu pan Eugeniusz i uściskał powtórnie bratanicę, wołając:

— Dzielna z ciebie dziewczyna, prawa Polka i nieodrodna krew Ciarskich! Ale jakżeż to być może, aby Wronowski tego nie zrozumiał, że tak a nie inaczej musiałaś postępywać?

— Możem się przed nim dość wyraźnie nie wytómaczyła. Nie ulega wątpliwości, że to człowiek, który dbał o mnie. więcej od kogokolwiek, więcej od najbliższych krwią.

— Tak, tak! On cię, kocha szczerze. A tych smarkaczów, Kazia i Stasia, wystrofowałem już jak się należy, za tę karygodną, za tę nienaturalną obojętność, którą okazali nie odwiedziwszy ciebie tu ani razu.

— Pan Kornel sam jeden nie zaniechał poszukiwań za mną po pierwszych niepowodzeniach, sam jeden dał się z mego powodu zamknąć w oblężonym Paryżu, spełniając ofiarę, o którą nie miałam prawa dopominać się u nikogo.

Pan Eugenjusz zrozumiał zarzut, ukryty w tych słowach; zmięszał się tedy i odezwał się dopiero po chwili:

— Wujenka chciała wyjechać koniecznie, a bała się wyjazdu w czasie wojny bez opieki mężczyzny. Zresztą myślałem że moi synowie nie tacy durnie, a zostawiłem ich w Paryżu.

— Kochany wujaszku! Wiem, że wujaszek ma dla mnie dobre serce. Nie podobna było zostać w Paryżu z żoną i z Olimpją w czasie oblężenia.

— No, opowiem wszystko wujence, a jutro wrócisz do nas na mieszkanie. Nieprawdaż? Zostaniesz u nas aż do ślubu?

— Proszę wujaszka, będę szczerą. Ja jestem obcą i obojętną dla wujenki i Olimpji, tak samo, jak dla Stanisława i dla Kazimierza.

— A zatem co?

— Wolałabym tymczasem pozostać w klasztorze.

Ta propozycja Celiny uwalniała właściwie starego Ciarskiego od srogiego kłopotu i zdejmowała zeń obowiązek podjęcia nowej walki z żoną, która odzyskała była całą swoją dawną, domową przewagę. Przystał tedy na nią chętnie i odchodząc, oświadczył tylko że będzie Celinę odwidzał co dzień w klasztorze.

LII.

Nazajutrz zjawił się Kornel przed południem u państwa Ciarskich. Pan Ciarski przyjął go serdecznie, pani Eliza nawet z przymileniem, panna Olimpja sztywnie, jakby z wyrzutem. Sam był bardzo zamyślony, widocznie zmęczony, smutny, niepewny siebie.

— A zatem, — zagaił pan Eugenjusz, — dopłynęliśmy szczęśliwie do przystani, chociaż nie można tego niestety powiedzieć o Francji i o Europie. Dzielnie się spisałeś, panie Kornelu, stokroć lepiej od jenerałów cesarstwa i rzeczypospolitej. Udała ci się odsiecz, której Gambetta nie mógł dać Paryżowi i oswobodziłes Celinę z niewoli. Jesteś w moich oczach prawdziwym bohaterem bieżącej chwili i już tylko pozostaje do oznaczenia dzień twojego tryumfu, to jest dzień, w którym poślubisz twoją narzeczoną.

— Nic nie zrobiłem wielkiego, — odparł Kornel po cichu. — Spełniłem tylko mój obowiązek.

— Allons donc! Nie udawaj skromnego! Spisałeś się tak jak Polak tylko spisać się umie! Jakby bohater średniowiecznego romansu, dałeś się zamknąć w oblężonem mieście i oswobodziłeś twoją bogdankę.

— Nie ja ją oswobodziłem. Wszystko, co się stało, stało się bez mojej zasługi, dzięki niespodzianym okolicznościom. Nie zasługuję na żadne nagrody, na żadne tryumfy i..

— I co? No! i co?

— Nie wiem, czy się ślub mój odbyć może?

— Alboż co? Nie rozumiem ciebie, nie rozumiem ciebie zgoła.

— Panie Ciarski, nabyłem w ostatnich czasach smutnego przekonania, ze jeśli mi panna Celina nie odmawia wszelkiej nadziei, to dlatego tylko, że nie chce cofnąć danego słowa, a nie wiem, czy nie jest moim obowiązkiem ją uwolnić od przyjętych zobowiązań.

— To mi się bardzo nie podoba. To coś wygląda jak wymówka człowieka, który sani chce się cofnąć.

— Nie, panie Ciarski; niech mi pan wierzy, że jeśli wrócę wolność pannie Celinie, zrobię to z najserdeczniejszą boleścią. Ale zdaje mi się, że przestała mnie nawidzić. Gdyby pan miał chwilę wolnego czasu, chciałbym się z panem naradzie, aby przyjąć do ostatecznego postanowienia.

— To nie dobrze. Służę pana zaraz. Chodź pan do drugiego pokoju. A jak wolisz, wyjdziemy na ulicę i rozmówimy się tam swobodnie.

Pani Eliza, która słuchała z wytężoną uwagą, wtrąciła się tu do rozmowy, mówiąc:

— Nie wiem, Eugenjuszu, czemu ty się tak dziwisz? Zmiana postanowień u  pana Wronowskiego wydaje mi się całkiem naturalną. Przecie jest rzeczą jasną, że Celina wracająca z długiego pobyto u przewódcy komunistów Gargasse'a, nie jest jut tą samą Celiną, o której rękę się oświadczył.

Ciarski zacukał się słysząc te słowa. Nie mógł powstrzymać słów wyrażających myśl, która mu błyskawicą przez głowę przeleciała, i pomyślał w głos:

— Albożby odmawiała świadectwa przed sądem dlatego, że jest zajętą Gargassem? Nie! To nie podobna!

— Co? O jakiem to świadectwie mówisz? — spytała się pani Eliza, coraz bardziej zaciekawiona.

— To głupstwo! duszko!

— Ależ powiedz mi przecie, o jakie to świadectwo chodzi? Przecie nie masz sekretu przedemną?

— Żądano, aby Celina złożyła przed sądem świadectwo przeciw La Belowi, a po części także przeciw Gargasse'owi.

— I ona tego świadectwa odmówiła?

— Tak jest.

— A to z jakich powodów? Ciekawa jestem.

— Tych powodów nie zrozumiesz.

— I owszem, jestem kobietą i lepiej od ciebie zrozumiem powody działania kobiet.

— Teraz nie zrozumiesz, bo pobudki polityczne wpłynęły na postanowienie Celiny.

— Wiesz że to, co mówisz, zabawiło mnie niezmiernie. Z tobą zrobi każda, co sarna chce, wytłómaczy tobie, co sama chce. I Celina ciebie podpatrzyła, o co zresztą nie trudno. Wie, że tobie jedna tylko polityka w głowie i podsunęła powody polityczna swojego działania. Przystała zapewne do komunistów i nie chce zdradzać ich sekretów?

— Ależ nie! Ona wcale do komunistów nie przystała i do francuskiej polityki mięszać się nie będzie. Chce wyjść za mąż, wrócić do Polski i tam siedzieć spokojnie.

— Przed chwilą mówiłeś o pobudkach politycznych jej milczenia. Teraz mówisz, że  wcale do polityki mieszać się nie chce. Ukrywasz coś przedemną, ale ja się nie dam wywieść w pole. Powiedz że mi wyraźnie, dla czego odmawia świadectwa?

— No! Spodziewam się, że przecie to zrozumiesz, iż Celina dając świadectwo przeciw Le Belowi, przyczyniłaby się głównie do zguby naszego krewnego i jej dawnego i zażyłego znajomego.

— A to dla czego? Proszę bardzo.

— Bo Celina ma w swoim ręku dowody, że Le Bel zabił pana Hektora Moriau.

— Ja temu nie wierzę.

— Wierz, albo nie wierz, ale tak jest.

— Nie prawda bo gdyby tak było pospieszyłaby ze świadectwem, aby zgubić Le Bela. Ona go nienawidzi. Wszak pamiętasz z jakim wstrętem opierała się małżeństwu z La Belem.

— Ależ Elizo! W imię Boga, rozważ, co mówisz. — Co innego nie chcieć się za kogoś wydać za co  innego pokalać ręce krwią znajomego, choćby był największym winowajcą.

— Wiem, co teraz powiadasz nie ma nic politycznego, a ja jestem właśnie ciekawą tych niby politycznych pobudek, dla których odmówiła świadectwa. One muszą być chyba najważniejszemi, kiedy o nich najpierw wspomniałeś.

— No! skoroś taka ciekawa, to ci powiem.

— Proszę bardzo.

— Widzisz, Gargasse, przewódca komunistów, oswobodził Celinę z rąk Le Bela natychmiast po jej porwaniu przez tego nikczemnego człowieka, trzymał ją u siebie przez dwa miesiące w wielkiej uczciwości i wypuścił wreszcie na wolność. Ona, mówi, że tylko cześć i wdzięczność może dla niego odczuwać, a dowiedziała się wiele tajemnic politycznych, będąc przy nim. Nie chodzi o to, czy się z jego zapatrywaniami i zamiarami zgadza, czy nie zgadza, ale chodzi o to, że musiałaby się stać denuncjantem politycznym, składając świadectwo przed sądem. Niepodobna bowiem aby zamilczała po przysiędze o rzeczach, kompromitujących spiskowców. Roli politycznego denuncjanta nie może porządna kobieta przyjąć na siebie.

Pani Eliza śmiała się demonstracyjnie, słuchając ostatnich słów męża. Inne wrażenie zrobiły one na Kornelu, który teraz rozmowę przerwał zapytaniem:

— Przepraszam, ale to, co słyszę, zajęło mnie bardzo. Niech mi pan będzie łaskaw powiedzieć, czy to pan dorobiłeś sam w swojej myśli te powody, dla których panna Celina odmawia świadectwa?

— Nie, panie Kornela, ona mnie to mówiła słowo w słowo i miała zupełną słuszność po sobie. Wspomniała przy tem, że panu rzeczy nie wyjaśniła. Bo widzisz, panny mają pretensje, aby się narzeczeni sami takich rzeczy domyślili. A jeśli teraz panu jakiś chłód okazuje, to jedynie dla tego, żeś się tego nie domyślił, żeś jej nie zrozumiał. Ma ci to trochę za złe. Ale teraz domyśl się i zrozum, a wszystko będzie dobrze.

— Bardzoście szczęśliwi, żeście tacy łatwowierni, — odezwała się na to pani Eliza.

— Alboż co? — zawołał pan Eugenjusz niecierpliwie.

— Pierwej nie wytłómaczyła Celina swojej odmowy panu Wronowskiemu, raz dla tego, że tego poematu nie była sobie ułożyła, a powtóre i głównie dla tego, że miała respekt przed jego inteligencją i jego przenikliwością i że nie przypuszczała, aby mógł takiej bajce uwierzyć. Jak tylko zobaczyła swojego wujaszka, pełnego politycznych mrzonek, zaraz ułożyła sobie polityczną bajkę, pewna, że wujaszek w to uwierzy, choćby jak była niedorzeczną.

— A, bardzo proszę! A jakież znajdziesz dorzeczne tłumaczenie postępowania Celiny?

— Najprostsze, najnaturalniejsze w świecie. Stanisław od razu rzecz zrozumiał jak się należy.

— Stanisław bezbożne głupstwa gadał.

— Przepraszam cię, ale to ty, jak zwykle, głupstwa gadasz, mój Engenjuszu. Nie wiem, jak to było za zniknięciem Celiny, ale tak mi się widzi, że to rzecz bardzo nieprawdopodobna, aby Le Bel pannę przemocą wykradał na to, aby ją zaraz oddać w trzecie ręce. Taką bajkę ułożyła sobie a Gargasse'a musiała już pierwej nie wiedzieć jakim sposobem poznać. To pewne, że nie była mimowolnym jeńcem u Gargasse'a, że jej się bardzo podobał, że jego tylko kocha i że czasu swojego nie trawiła w przedmieściu Świętego Antoniego na samotnem rozmyślaniu, Gargasse porzucił ją teraz, ale ona zachowała dla niego miejsce ciepłe w swojem serduszku. Inaczej być nie może. Nic nie chce wygnać sądownie, bo nicby nie mogła zaszczytnego dla siebie powiedzieć. A nam, czyli raczej tobie, opowiada bajki, bo kiedy nie ma Gargasse'a, dobry i pan Wronowski, nawet bardzo dobry, stanowczo lepszy od starego panieństwa...

Ciarski słuchając tych wywodów żony, patrzał na nią głupio, a krwawe rumieńce oblewały twarz jego szeroką, Kornel był oburzony; wiedział na pewno, że pani Eliza, powodowana nienawiścią dla pięknej siostrzenicy męża, domyśliła się nieprawdy; ale jednak nie mógł się opędzić wewnętrznemu niepokojowi. Pożegnał tedy Ciarskich, nie mówiąc, że przyjdzie jutro i podążył wprost ku klasztorowi Klarysek.

Na ulicy nie dziwił się nawet temu, ze Paryż odzyskał tak prędko, jakby cudem, swoją zwyczajną stołeczną i nad wyraz świetną fiziognomię, bo był jedynie zaprzątnięty własnemi myślami. Raz czynił sobie samemu krwawe wyrzuty za to, że był tak niedołężnie głupim, i sam się nie domyślił szlachetnych powodów, które nakazały Celinie milczenie. Trzeba było starego Ciarskiego, aby go oświecić. I jakiegoż to wyobrażenia o nim mogła nabrać Celina? Czyż mogła go jeszcze szanować? Czy nie zasłużył w zupełności na jej niełaskę i czy ów dziwny fanatyk Gargasse nie musiał jej się koniecznie wydać czemś nierównie wyższem od niego? To ostatnie pytanie kłuło go i bodło nad wyraz boleśnie. Nie wiedział, co ma teraz począć? Czego się ma spodziewać?

Kiedy w takich był pogrążony myślach, usłyszał głos Kazimierza Ciarskiego, witający go po francusku. Podniósł oczy i wyciągał mechanicznie rękę na powitanie młodzieńca, kiedy dostrzegł, że Kazimierz prowadził pod ramię nie kogo innego, tylko Karola Le Bela, ubranego znowu w elegancki strój modny. Na ten widok cofnął rękę i spytał się ostro:

— Z kimże pan się prowadzisz, panie Kazimierzu?

— Z moim przyjacielem Karolem Le Bellem. Czy pan go nie poznajesz?

— I owszem, poznaję, ale nie pojmuję jak się pan z nim możesz wdawać?

— Albo co? — spytał się Le Bel arogancko.

— Pan się możesz jeszcze pytać?

— Naturalnie, że się pytam, bo nie rozumiem, jak pan możesz komu zakazywać, aby ze mną obcował?

— Mam pana Kazimierza za człowieka nienagannego, a na  pana ciężą najhaniabniejsze zarzuty.

— Mów pan, że ciężyły, dzięki intrygom pańskim i intrygom pańskich przyjaciół, ale zastałem z nich oczyszczony, czego najlepszym dowodem to, że mogę jawnie i pod własnem imieniem chodzić po Paryżu.

— Nie, panie Le Bel, śledztwo została tylko powstrzymane dla braku dowodów, a właściwie z łaski osoby, którą pokrzywdziłeś ciężko.

— A to z czyjej łaski?

— Z  łaski panny Cieszanowskiej, która mogła pana zgubić swojem świadectwem, ale tego zrobić nie chciała.

— Jeśli nie chciała świadczyć przeciw mnie, to widocznie nic prawdziwego nie mogła przeciw mnie wytoczyć. Nie chciała być wspólniczką intryg pańskich i Anatola Moriau.

— Pan mnie nie okłamiesz. Wiem, jak rzeczy stoją.

— Przypuszczam, że własne sprawy znam lepiej od kogokolwiek i wypraszam się wyraźnie od tego, żeby kto na mnie miotał oszczerstwa.

— Nie mam zwyczaju nikogo czernić. A zresztą dowody, które są w ręku sądu, wystarczają na to, aby sobie każdy mógł wyrobić opinję o pańskiem postępowaniu. Prosiłbym usilnie pana Kazimierza, aby był łaskaw zajrzeć do sądowych aktów, zanim dawną przyjaźń z panem Le Belem odnowi.

— Nie potrzeba takiej fatygi. Kazimierz Ciarski może się w każdej chwili przekonać, że wcale nie jestem ścigany przez sąd, że mam owszem pewne znaczenie w sądzie i w policji,

Kornel spojrzał na Le Bela wzrokiem przenikliwym a pełnym wzgardy, a mijając już obydwu młodzieńców, rzekł doniosłym głosem:

— Słyszałem o tem, że jest zwyczajem francuskiej policji, puszczać najniebezpieczniejszych i najnikczemniejszych zbrodniarzy na wolną stopę, na to, aby się nimi posługiwać, jako szpiegami, albo jako ajentami prowokacyjnymi.

To rzekłszy, podążył dalej spiesznym krokiem ku klasztorowi, w którym przebywała Celina. Bardzo mu się zuchwalstwo Le Bela nie podobało, bardziej jeszcze niepokoiła go niepoprawna lekkomyśność Kazimierza Ciarskiego, wdającego się z Le Belem, jakby to był człowiek uczciwy.

Przypuszczał, że Le Bel zjawi się niebawem u państwa Ciarskich jako gość, że pani Eliza weźmie go w swoją opiekę, i ze pan Eugenjusz ulegnie, jak zwykle, żonie i dzieciom i że nie będzie miał odwagi zabronić Le Belowi przystępu do swoich progów. Na pewne nie wiedział, co złego mogło a tego wyniknąć, ale czułnad sobą jakby cień nowego, zbliżającego się nieszczęścia.

LIII.

Celina wyszła do salonu klasztornego, na spotkanie Kornela, jak zwykle, w towarzystwie dwu zakonnic. Kornel ucałowawszy ją w rękę i siadłszy koło niej opodal od jej towarzyszek, nie mógł jakoś znaleść słów, któremiby rozpoczął rozmową.

Celina zatem wyręczyła go, mówiąc: — Wuj Eugenjusz był wczoraj u mnie.

— Wiem o tem, — odrzekł Kornel — byłem przed chwilą a niego i wracam od niego zawstydzony. Nie wiem, co pani możesz myślić o mnie, kiedym jej nie zrozumiał?

— W czemże to mnie nie zrozumiałeś, panie Kornelu?

— Pani miałaś zupełną słuszność, odmawiając świadectwa w sprawie La Bela i Gargasse'a, świadectwa dać nie mogłaś, a brałem pani tę odmowę za złe!

— A czy to wuj Eugenjusz wytłumaczył panu tę odmowę?

— On. A ja powinienem był to zrozumieć odrazu. Nie podobna było, abyś pani świadczyła przeciw krewnemu pani Elizy i przeciw człowiekowi, który się starał o rękę pani. Ale to był motyw mniej ważny. Większem jeszcze było niepodobieństwem, zdradzać powierzone pani tajemnice spiskowców. Nie mogłaś schodzić do roli politycznego denuncjanta. I ja, nieszczęśliwy, tego nie zrozumiałem. Tak mi dziwnie myśl zakołkowało, że widziałem tylko jedną stronę sprawy, zbrodnie już dokonane i zbrodnie, które się gotowały. Pani dostrzegłaś to, co mężczyzna powinien był widzić od razu. Wytłumaczyć się nie mogę z mojego zaślepienia, niechaj będzie jednak częściową obroną to, ze głód zabija myśl, a ja cierpiałem w czasie oblężenia ów głód, przed którym ochronił panią zapobiegliwy klasztor. Nie wiesz, co głód znaczy. Przygnębia myśl i uczucie najokropniejszym ciężarem. Nie ja, najszlachetniejsi ludzie nikczemnieją pod tym uciskiem.

Jakiś rumieniec, który nie był rumieńcem smutku lub wstydu, okrasił lice Celiny, kiedy te słowa usłyszała. Odezwała się cicho:

— Prawdziwych, najgłębszych motywów mojego działania nie wyjawiłam przed wujem, to, co powiedziałam było słuszną i dla niego zrozumiałą wymówką. Ale nie mogłam pana taką wy mówką oszukiwać.

— A jakież były tedy istotne powody działania pani? Bo to, co mówisz teraz, dziwi mnie i niepokoi niemało,

— Ja się lękam, że pan i teraz nie zrozumiesz tego, co mam do powiedzenia. A bolałabym nad tem niemało, bo teraz już nie jesteś głodny, a cierpiałeś głód dla mnie i jedynie dla mnie.

— Mów pani! Da Bóg, zrozumiem.

— Zaczynałam już mówić pierwej, ale nierozumiałeś wtedy, widziałam, że gorszyłeś się mojemi słowami. Wysłuchaj tedy rzecz do końca, bo otworzę na roścież moją duszę. Potrzeba jej tego bardzo, ale lękam się dzisiejszej rozmowy.

Po tych słowach nastąpiło milczenie. Widać było na czole Celiny wytężenie myśli. Nie wiedziała, od czego ma zacząć, szukała sposobu mówienia, któryby był jasnym i przekonującym, sama zdawała sobie dopiero ostatecznie sprawę z tego, co czuła i myślała. Nareszcie odezwała się w te słowa:

— Mówiłam już nieraz, ze mam dla Gargasae'a szacunek, poważanie, cześć i wdzięczność; mówiłam, że jestem przekonaną, że to człowiek wyższy nad wszelkie drobne trwogi, nad samolubne rachuby, ale nie chciałeś temu wierzyć, panie Kornelu...

Kornel spojrzał badawczym wzrokiem, pełnym niepokoju, na Celinę. Zbladł i zapytał się z wysiłkiem:

— Powiedz mi pani prawdę. Gargasse nie jest obojętnym dla pani?

— Obojętnym nie jest zapewne, — odrzekła Celina, oblana coraz żywszym rumieńcem — ale nie w ten sposób mnie obchodzi, o jaki się pan pytasz. Podziwiam go, szanuję, jestem jemu wdzięczną i nic więcej. Lękam się jego przy tem, a są rzeczy, w których go pochwalić nie mogę, chociaż wyznaję, że nie znam człowieka bardziej godnego czci, a może także litości. Obcując z nim, nabrałam wiele nowych wyobrażeń, ale nie przejęłam jego przekonań. Być może nawet, że wpłynęłam na zmianę jego własnych wyobrażeń, ale wolałabym była nie wpłynąć.

— Więc pani go sądzisz zawsze jak obcego człowieka, jakby jakąś postać historyczną?

— A tak. Nie inaczej.

— Ale dlaczegoż to mówisz, że wpłynęłaś może na zmianę jego wyobrażeń, a wolałabyś była nie wpłynąć.

— Bo go nie przekonałam i przekonać nie mogłam. Mój rozum jest zgoła niczem w porównania z jego rozumem. Czułam tylko i czuję w pewnych rzeczach inaczej, jak on. Moje uczucie wpłynęło na niego, dlatego, że ja nie jestem obojętną dla niego, wtem znaczeniu, o który się pytałeś. Wszak wiedziałeś dawno już o tem, panie Kornela?

— A zatem pani nie chciałaś stawać przed sądem do świadectwa dlatego, że nie chciałaś szkodzić człowiekowi, którego czcisz i któremu jesteś wdzięczną. I to rzecz nie tak trudna do zrozumienia. Inne pytanie, czy on jest istotnie godzien czci i podziwu? Czy się nie mylisz co do wartości jego wyobrażeń i co do sprężyn moralnych, będących powodem jego czynów?...

— Nie! Z pewnością nie. Nie mylę co do jego pobudek i cześć, którą mam dla niego, nie sama jedna nałożyła na mnie milczenie; tylko nauczyłam się od niego inaczej czuć i inaczej myśleć, jak wszyscy prawie ludzie. A byłabym szczęśliwą, gdybym posiadła jego rozum i jego wymowę i gdybym, panie Kornelu, mogła sprawić, abyś także tak samo myślał i czuł.

— Mów, pani! Z pewnością nie ma na świecie mowcy, któryby mnie mógł prędzej przekonać.

— Właśnie, że nie chcę, abyś pan skłonił się do moich zapatrywań, dlatego, że może masz dla mnie jakieś względy. Chciałabym przekonanie moje uzasadnić tak przekonująco, aby mu każdy szlachetny człowiek przy klasnął. A nie chcę z ust  pańskich usłyszeć jakicheś zimnych i niby rozsądnych argumentów, któreby usiłowały zachwiać tem mojem przekonaniem.

— Mów, pani! Milczeniem nie dojdziemy do niczego, a trzeba abyśmy się naprawdę zrozumieli,

— A zatem będę mówiła. Gargasse nauczył mnie tego, że świat taki, jaki jest, jest z gruntu niegodziwy, oparty na samolubstwie i na grzechu, że mówimy nieprawdę, mówiąc, iż jesteśmy chrześcjanami, a że w samej rzeczy nie ma nic bardziej różnego, jak życie nowożytnych narodów, a chrześcjaństwo. Czytałam u Gargasse'a pisarzy, którzy się wypierają imienia chrześcijańskiego, ale którzy stoją na gruncie zasad chrześcjańskich. Przeciwnie, czytałam już tu w klasztorze niby bardzo chrześcjańskich pisarzy, u których wszystko tchnęło bałwochwalczą niemal czcią dla przemocy i małodusznem usprawiedliwieniem samolubstwa. Pojmuję że taki kontrast może niejednego odstręczyć od chrześcjaństwa, w imię którego tyle się, dzieje nadużyć. Mnie ochronił od tego jedynie przyklad Gargasse'a, człowieka, który się wyrzekł wszelkich rozkoszy i wszelkich pociech życia, poświęcając się jedynie dla ludzkości, a  którego kolano uginało się nieustannie przed imieniem Chrystusowem. Nie jest katolikiem, nie chodzi do kościoła, nie uznaje księżej powagi, a mimo to jest lepszym chrześcijaninem od innych. W chwilach samotnych, rad szuka pociechy w książce o naśladowaniu Jezusa Chrystusa. Ta w klasztorze zajrzałam do tego samego źródła i znalazłam w niem podporę i spokój, ale znalazłam, także stanowcze przykazanie, aby człowiek sam siebie miał za nic. Nie warciśmy sądzić bliźniego, a jak go potępiamy na podstawie znanych nam czynów, unosimy się pychą; bo i skądżeż mamy przypuszczać, żebyśmy sami nie popełnili podobnych zbrodni uległszy podobnym pokusom? A zatem nie wolno mi było składać świadectwa rzeciw bliźniemu pod tym pozorem, że dopomagam do czynu sprawiedliwości, bo sprawiedliwość ludzka jest grzechem w obliczu Boga i nie raz już popełniono najohydniejsze zbrodnie w imię tej sprawiedliwości. Mniej jeszcze dozwolonem jest dawać świadectwo przeciw krzywdzicielowi, dlatego, że mnie skrzywdził. Bo i kimże ja jestem, abym śmiała mówić o mojej krzywdzie? A przymus sądowy nie mógł na mnie wpłynąć, bo nie powinnam ani przez chwilę pomyśleć o sobie, jeśli mam znaleść spokój. Oto powody rzeczywiste, które wpłynęły na postanowienia moje. Czy pan ja rozumiesz?

— Rozumiem i podziwiam szlachetną duszę, u  której takie powody wpłynęły na najtrudniejsza postanowienia życia. Każdy myślący człowiek powinien przyjść do świadomości tego, że o tyle tylko może być szczęśliwym i może być coś wart, o ile nie myśli o sobie, o ile nie zastanawia się nad tam, osy jakiś czyn będzie zgodny z przyjętym przezteń obowiązkiem? Ale w praktyce bywa największą trudnością, przeszkadzającą wprowadzeniu w czyn tych przekonań, nie słabość wrodzona człowieka, wracającego sawsze do myśli o samym sobie, tylko to, że nie zawsze można rozpoznać drogi obowiązku. W sprawie świadectwa sądzę teraz, żeś postąpiła dobrze szlachetnie, bohatersko. Ale  nie zawsze można znaleść dobrej drogi i ta niepewność osłabia później loty młodocianej egzaltacji, tak. że człowiek starszy nie zwykł już o tem myśleć jakby mógł zrobić dobrze, a myśli o tem. jakby mógł zrobić najmniej źle.

— A czyżby istotnie miało być rzeczą tak trudną rozpoznanie obowiązku? Miłość i uczucie sprawiedliwości wskazują jasno drogę żywota; nie wolno nikomu użyć więcej szczęścia nad tę miarę, która jest każdemu daną. Ogół ludzi żyje w cierpieniu i w poniżeniu, w ubóstwie i w ciężkiej pracy rąk, a zatem kto pragnie dla siebie czegoś więcej, kto używa czegoś więcej, ten działa z krzywdą bliźniego.

— Najdroższa panno Celino, nie zdaje mi się. abyś była dobrze pojęła przykazanie miłości. Należy się nie unikać cierpienia jeśli jest potrzebnem dla dobra bliźnich, ale nie wiem, na co się przyda cierpieć, na co się przyda unikać szczęścia, jeśli się tem nikomu nie dola rozkoszy, ani nie ujmie boleści? Gdy jesteś zdrową, bywasz szczęśliwszą od chorych. Czyż masz przeto wywołać w sobie sztuczną chorobę i dręcząc własne ciało, pomnażać tylko ilość cierpienia na świecie? Kto kocha i bywa kochanym, kto żyje wśród zacnej rodziny, ten należy do wybrańców szczęścia, bo zawiść i nienawiść tworzy zwyczajną atmosferę, pośród której ludzie żyją, a wyjątkowy tytko szczęśliwiec znajdzie garstkę ludzi, z którymi by mógł być szczęśliwym. Czyżby się przeto należało unikać pociech miłości i przyjaźni i otaczać się ludźmi nienawistnymi?

— Gargasse tak robił sądząc, że przyczyni się tem do dobra rodzaju ludzkiego.

— Jeśli tak robił, robił źle. Bo cóżby się stało ze światem, gdyby najszlachetniejsi gasili te rzadkie płomyki miłości, które przecie świat jakoś rozgrzewają? Trzeba je owszem krzepić i mnożyć, aby zima samolubstwa i nienawiści stajała dokoła. Człowiek możniejszy i światlejszy używa wtedy najlepiej przewagi swojej, jeżeli podnosi powoli otoczenie swoje ponad poziom nędzy i ciemnoty, jeśli w niem budzi zaufanie i pewne przywiązanie do siebie, jeśli je prowadzi ku pierwszym i najkonieczniejszym pojęciom sprawiedliwości i miłości, jeśli dobywszy je z kału ostatniej nędzy, zdoła je doprowadzić do lepszego nieco, do bardziej ludzkiego bytu. U końca tycia zgaśnie pośród oazy, rozegrzanej ożywczem współczuciem człowieka dla człowieka i sam siebie pochwali, że sam tę oazę stworzył. A gdyby wszyscy tak robili, zmieniłoby się niebawem oblicze ziemi za sprawą bogatych i szczęśliwych. A powiedz mi pani, co Gargasse zdziałał, otaczając się nienawiścią? Czy pomnożył w koło siebie miłość i szczęście, czy dźwignął choć jedną istotę z upodlenia? Wątpię bardzo.

— Nie. Masz słuszność, panie Kornelu, nienawiść tylko pomnożył, nędzy nie złagodził nigdzie, cnoty nie rozkrzewił i zgromadził tylko wojsko łotrów i zbrodniarzy, którem gotów był cisnąć w oczy społeczeństwu.

— I pani czcisz takiego człowieka?

— Tak, bo on tego nie robi przez samolubstwo, bo on to robi z zupełnem zaparciem się siebie samego. Ma wielkie zamiary, do których dąży po krwawej i okropnej drodze. Wywoła katastrofę straszliwą, wyleje na ziemię powódź krwi i zbrodni, popełnionych przez ciemnych nędzarzy; a uczyni to na to, aby się bogaci i oświeceni opamiętali, aby poszukali środków odrodzenia ludzkości i aby je wreszcie odnaleźli.

— A zatem sam tych środków jeszcze nie znalazł?

— Jeszcze nie. Nie widzi wyraźnie postaci przyszłego światu, a twierdzi tylko, że sprawiedliwość nie może nigdy zapanować pośród wspólnej rozkoszy wszystkich. Jej panowanie nadejdzie wtedy, kiedy wszyscy będą zarówno cierpliwi i ubodzy, kiedy się wszyscy wyrzekną zarówno szczęścia osobistego.

— To znaczy, że chce świat naprawić tem, że wszystkich unieszczęśliwi zarówno, że zgasi ostatnie iskry szczęścia, płonące na ziemi, że zabroni ludziom tej dalekiej nadziei, aby mieli kiedyś do tego stopnia zbadać tajemnice przyrody i do tego stopnia opanować jej siły, że dostatek powszechny wszystkich uwolni od nędzy i od pokusy walk bratobójczych i wzajemnych ucisków. Sam jeden nie wiem, czy podołam temu dziełu, ale gdybym znalazł chętną towarzyszkę trudu, jeśli mnie nie zawiodą nadzieje, które dotąd pieszczę, sądzę, żebym się mógł lepiej przyczynić do szczęści i ludzkości, krzewiąc do koła siebie nasiona miłości bliźniego i miłości kraju, zadowolenia i pracy.

Celina słuchała tych słów, jakby dalekich odgłosów z ziemi ojczystej; nie miały w sobie apokaliptycznej grozy wywodów Gargasse'a; nie wzywały do nadludzkiej cnoty, jak słowa „Naśladowania", ale były jakieś miłe, piękne, kuszące. Nie mogła się oprzeć ich urokowi i słuchała z przymrużonemi oczyma.

Kornel wpatrywał się milcząc w jej twarz, pięknie wytoczoną. Miłość dla Celiny wzrastała w jego łonie, a nadzieja szczęścia wróciła. Po chwili odważył się tedy na zapytanie:

— Pani pozwalasz, abym dał zaraz na zapowiedzie?

— Tak — odpowiedziała — jeśli pan chcesz mnie mieć taką, jaką jestem, żądną dobra, a  nie znającą drogi, która do dobra wiedzie.

Kornel ucałował rękę narzeczonej. Rzekł:

— Będziemy szczęśliwi, usiłując być cnotliwymi.

To, o czem potem rozmawiali, już nas nie obchodzi i nie da się napisać. Były to słowa i myśli, które się zamieniają między narzeczonymi, a których znaczenie jest nieuchwytnem dla obcego ucha.

Kiedy Kornel odszedł, aby przygotować wszystko do bliskiego już ślubu, czuła Celina, że było jej dobrze, nie lękała się tego, że zgrzeszy będąc szczęśliwą i wiedziała znowu, że Kornel nie był istotą niższą przeto, że był człowiekiem na pozór całkiem zwyczajnym.

LIV.

Pani Eliza uknuła była znowu plan wojenny, ale plan ten nie wiódł jej się, jakoś znowu. Wytrwałość jej była doprawdy godną lepszej nagrody. Wróciwszy do Paryża była przekonaną, ze ślub Kornela z Celiną stał się niepodobieństwem po przygodach Celiny i po jej długiem uwięzieniu a Gargass'a, a nadzieja ożyła w niej, że Kornel stanie się mężem jej własnej ukochanej Olimpji, dziewczyny, która nie miała żadnych romantycznych przygód. Tymczasem stało się inaczej. Chociaż pani Ciarska nie opuszczała żadnej sposobności, aby rozsiewać najniecniejsze podejrzenia przeciw Celinie, nie tylko jej mąż, niepoprawnie dziecinny i dobroduszny, ale także Wronowski wierzyli w cnotę Celiny i gotowano się do ślubu.

Zaszła wprawdzie trudność. Metryka Celiny, sprowadzona do Paryża przed początkiem oblężenia, gdzieś się zapodziała w czasie opowiedzianych przez nas przygód. Trzeba było z Kongresówki sprowadzać nową metrykę, a stosunki kościelne były wówczas tak przykre w Kongresówce, że nie można się było spodziewać rychłej przysyłki. Ale to była zwłoka, nic więcej i dzień ślubu oznaczono na dwudziestego piątego marca. Pani Eliza czuła, że przegrała sprawę niepowrotnie i nie miała już żadnego interesu w dalszem oczernianiu i prześladowaniu Celiny. Gdyby była osobą z grunta złą, zimną i świadomą siebie intrygantką, byłaby się usiłowała pogodzić z losem i byłaby się starała o przyjaźń przyszłych państwa Wronowskich, w przekonaniu, że ta przyjaźń może się jej dzieciom zawsze na coś przydać. Ale pani Eliza Ciarska nie była wcale takim żeńskim Machiawelem; miewała uczucia samorodne, tryskające ze źródła jej usposobienia, jej wiadomości i jej wyobrażeń, a nie przywołane naumyślnie na to, aby służyły jej zamiarom, a objawiała te uczucia zupełnie szczerze. Tylko że te uczucia tyczyły się zawsze wyłącznej miłości dla swoich dzieci i bardzo proizacznego szczęścia, którego dla tych dzieci pragnęła. Sama uwierzyła w winy, które przypisywała Celinie, a uwierzyła w nie dla tego, że marzyła o tem. iż  Kornel Celinę porzuci, a zwróci się do Olimpji. Nie udało się, ale wiara w występki i w upadek Celiny nie ustąpiła z duszy jaj kochającej wujenki. I owszem wkorzeniła się  tem silniej i zrodziła takie głęboką niechęć dla Wronowskiego, który tak siebie samego nie szanował, że pozostał wiernym istocie zgoła skompromitowane) i który był tak dalece zaślepionym i pozbawionym dobrego smaku, że nie ukląkł przed cudem wdzięków i dobrego wychowania, jakim była Olimpja, rodzona córka pani Elizy.

Była zatem radaz tego, że Celina oczekiwała ślubu w klasztorze i że się Wronowaki wcale nie zjawiał u niej, a chodził tylko co dzień do klasztoru do Celiny. Mawiała mężowi:

— Celina wie, co by ją u mnie czekało. Powiedziałabym jej prawdę i pokazałabym jej drzwi. Chwilibym jej nie ścierpiała w towarzystwie mojej córki. Jeśli Wronowski ma taki gust, że chce wziąć żonę  porzuconą przez jakiegoś komunistę niech ją bierze, ale niech się nie spodziewa, abym się pokazała na ślubie! Ani mnie tam nie będzie, ani moich dzieci.

Pan Eogenjusz odrzekł: — A ja na ślub pójdę i pobłogosławię, bo wierzę w zupełną niewinność Celiny.

— Wierz sobie, w co chcesz!. Znam oddawna twoją niepoprawną łatwowierność..: Ja rada będę, że Cenna wyniesie się z Paryża i że ludzie nie będą mi nieustannie w oczy ćwierkać jej niesławą.. Niech pan Wronowski spożywa owoce tej niesławy, jeżeli znajduje, że to owoce smaczne.

— Dzięki Bogu, plotki paryskie, a raczej plotki naszego ciasnego kółeczka, nie dojdą do Polski i nie będą obchodzić Kornela Wronowskiego i jego żony,

— Może być, że Wronowskiemu nie będą w Polsce wytykać przygody z Gargassem. Ale będą niebawem inne sprawki, bo kto się raz tak spisał, jak Celina i drugi raz tak samo się spisze... Nikt natury swojej nigdy nie odmienił.

Podobne małżeńskie dyskusje odnawiały się wciąż, ale pozostawały bez widocznego statku Tymczasem synowie Ciarskich, Stanisław i Kazimierz, wystąpiwszy z gwardji narodowej i przywdziawszy na powrót odzież cywilną, odnowili dawne swoje życie, wyszukali dawnych znajomych i ze zwykłą lekkomyślnością młodych, dali się wciągnąć w zażyły stosunek z Le Belem, paradującym śmiało po Paryżu i żyjącym tak wystawcie, jak nigdy przedtem.

Naiwniejszy Kazimierz, pierwszy przystał napowrót do Le Bela. Stanisław ociągał się zrazu, bo przecie nie był pewnym czy Le Bel nie był winowajcą, ale pogadanka o polityce zbliżyła Le Bela do Stanisława.

Grono młodzieży zasiadało w studenckiej, kawiarni, a Stanisław i Kazimierz należeli do tego grona. Sypały się mniej więcej trywialne żarty i zuchwałe paradoksa młodych, tyczące się kwestyj religijnych i społecznych. Ale wspomnienie wojny strasznej i smutnej, w której wszyscy prawie brali udział, nie dało się tak rychło zatrzeć. Opowiadano sobie rozmaite przygody wojenne: jedni rozprawiali o oblężeniu Paryża, drudzy mówili o tem, czego dożyli, służąc w armjach, stworzonych przez Gambetę. i usiłujących bohatersko dać odsiecz stolicy; byli wreszcie i tacy którzy wspominali niewolę u Prusaków. Naturalnie nie brakło przytem opowiadaniu przechwałek, młodzi wynosili własną swoją odwagę, a ci, którzy byli jeńcami w Niemczech rozprawiali o tem, jak się w nich ta lub owa Niemka zakochała. Ale jednak pewien podniosły patrjotyczny smutek wyłaniał się z tych wspomnień i nadawał szlachetniejsze piętno całej rozmowie.

Le Bel przysiadł się do tego stołu, przyjęty tem chętniej do grona młodzieży, że nikt prawie nie wiedział o jego przygodach. Przysłuchywał się rozmowie, w której nie mógł wziąć udziału, skoro żołnierzem nie był w czasie wojny, a lękał się, aby go nie zagadnięto o to, gdzie pełnił służbę? Zręcznie zwrócił tedy rozmowę na przedmiot pokrewny, a jednak odmienny.

— Wspomnienia to miłe — rzekł — ale nie godzi się nam myśleć o przeszłości i opłakiwać nasze klęski, kiedy przyszłość jest tak niepewną i kiedy tyle ważnych zagadnień czeka nas młodych, już może jutro. Prusak, nieprzyjaciel zewnętrzny, powalał nas o ziem; wydarł nam dwie prowincje, nałożył na nas straszliwą kontrybucję, dokazuje dotąd w naszym kraju i dzierzy w swoim ręku forty Paryża. A jednak jest pociecha. Kiedyśmy w lecie Napoleona zmuszali do wydania wojny, spodziewaliśmy się klęski, ale spodziewaliśmy się także, że monarchja, czy tyrania tego awanturnika runie. I łotr przepadł wraz ze swoją żoną i z jaj synem.

— Tak jest, — podjął Kazimierz Ciarski, — spodziewaliśmy się klęski, ale nie tak krwawej.

Stanisław, brat Kazimierza, rzekł: — Byłem pewny, że wojska cesarza ulegną w pierwszem starciu, ale byłem także pewny, że wszystkie ludy pospieszą Francji na pomoc, skoro wywiesi chorągiew wolności i rzeczypospolitej. Ale ta nadzieja zawiodła. Narody siedziały jak mroki i dawały nawet od czasu do czasu brawa staremu Wilhelmowi i jego siepaczom. A imię rzeczypospolitej okazało się bezskuteczną, czczą etykietą, która nikogo nie przyciąga, nikogo nie zapali, nie jest na czasie; należy nam się wyznać, żeśmy pobłądzili, myśląc, że przysłużymy się ojczyźnie, ogłaszając rzeczpospolitą. Sprowadziliśmy same klęski na Francję, a muszę się przyznać, że będę się patrzał obojętnie na to, jak djabli rzeczpospolitą zabiorą, na co się zanosi.

— A ja jestem wprost przeciwnego zdania, — zawołał Le Bel. — I przykro mi bardzo, że słyszę takie słowa, wychodzące z ust twoich, Stanisławie.

— Należałeś niegdyś do najgorętszych zwolenników postępu pośród młodzieży, a przemawiasz teraz, jak stary safanduła. Czy to ciebie tak ubodło, że inaczej pociągnięto zachodnią granicę Francji? czy dajesz się całkiem obałamucić przez szkolne pojęcie ojczyzny i czyż twoje oko dotąd nie sięga dalej, jak tablica, ustawiona w klasie?

— No i cóż to znowu, Karolu! — zawołał jeden ze zgromadzonych, nie bez oburzenia: — Czy będziesz nam prawił kosmopolityczne frazesa nazajutrz po klęsce i hańbie? Tak robisz, jakby ktoś, napchawszy sobie głowę filozofją niemiecką, przyszedł do człowieka, który otrzymał policzek i zaczął jemu tłómaczyć, że nie powinien się gniewać z tej prostej przyczyny, że ani on ani policzkujący nie są istotnie rozdzielnemi istotami, że obaj są tylko zjawiskami na powierzchni niezbadanego absolutu. Wątpię, aby taki transcendentalny głupiec zdołał pocieszyć wypoliczkowanego.

— Nigdy nie maczałem rąk w transcendentalnej filozofji, — odrzekł Le Bel. — Metafizyka jest kałużą atramentu, w której niczego nie dojrzysz; a ja widzę jasno, i powiadam Francuzom: Baczność! Nie bądźcie tak zaciekły i, jak indyk, który się wścieka, widząc czerwony kolor, nie myślcie o tem jedynie, jakby kiedy kopnąć Prusy nawzajem za to, że was teraz kopnęły, bo ktoś inny na was gorszą może nastawić łapkę. Popy aż stękają z roskoszy, król w Frohsdorf na wygnaniu mruga oczkiem i cmoka ustami, a wszyscy szlachcice ostrzą swoje drapieżne szpony. Cieszą się szepczą między sobą radośnie, że Francja, się zacietrzewiła, i że popadnie napowrót w łapkę. Puścili po wsiach bąka, że trzeba Francji Pana Boga, aby ten stary wskrzesił jakąś histeryczkę na kształt Joanny d'Arc, i za jej pomocą cudem wyniósł Prusaków, i ze trzeba jej króla, aby sobie dał buzię z innymi królami Europy, i zawiązał przymierza do przyszłej wojny odwetowej, a prosty sens, który z tego wynika, jest tan, że ladzie inteligentni będą musieli iść w kąt przed pierwszym lepszym próżniakiem, uprzywilejowanym za to, że miał próżniaków przodków, i że popi będą od nas odbierać dziesięciny i będą tyć jak wieprze, bałamucąc żony Francuzów przy śpiewie litanji, i gnębiąc każdą swobodniejszą myśl. Pójdziemy w hipokryty; będziemy musieli udawać, że wierzymy w cuda i będziemy musieli żyć wedle przypisów narzuconej moralności, nakazującej koszlawienie ciała a rozumna Francja zamieni się w zakrystję, w przedpokój arystokratyczny i w areszt policyjny i zmarnujemy wszystkie owoce wielkiej rewolucji, Czyż na to można patrzyć obojętnie?

Słowa La Bela, zawsze po swojemu wymownego, zrobiły wielkie wrażenie na młodych słuchaczach. Wszyscy uczuli, że mieściły w sobie wiele prawdy i wszyscy posmutnieli.

Ktoś się odezwał: — A cóż robić? Trudno walczyć z wszechmocnym podmuchem opinji, zrodzonym przez błędy republikanów. Czyż można rozkazać chłopom francuskim, aby ukochali rzeczpospolitą, która im kazała wylewać krew swoją i marnować mit nie, w walce, w której zwycięstwo było niepodobieństwem?

— Nie! — zawołał Le Bel — niepodobieństwo, aby  biedni ludzie ukochali frazesowiczów umiejących tylko wołać: rzeczpospolita, wolność, równość i braterstwo! a nie umiejących robić nic więcej. Prędzej można cofanąć wóz, na którym jedzie Francja do dawnej królewskiej stajni, ale trzeba głupców na to, aby kazali narodowi zatrzymać się w drodze, pod gołem niebem, i kto wie, czy nie w kałuży. Monarchja była dawną stajnią, w której Francuzi stali przywiązani do żłobu, ale pod dachem. Zupełna demokracja będzie wspaniałym hotelem, w którym Francuzi zamienieni z bydląt w ludzi, będą siedzieli swobodnie przy stołach suto zastawionych. Wszystkie cesarstwa i restauracje, monarchye, konstytucyjne i rzeczypospolite mieszczańskie, to tylko kałuże, do których się wóz narodowy od czasu do czasu zapycha, po drodze wiodącej od arystokracji i religijnego zaślepienia, do demokracji, do rozumnej czci natury ludzkiej i niczego więcej; i jak długo popasamy po tych kałużach, jesteśmy poczwarami jakiemiś, niezdolnemi do życia, z przodu wprawdzie już ludźmi, ale z tyłu zawsze jeszcze tylko powolnemi szkapami. Trzeba nam się wyrwać z  dzisiejszej kałuży, ale nie na to,  aby się cofnąć tylko nato aby podążyć naprzód. Pokażmy śmiało drogą, a pójdą za nami wszyscy, nawet chłopi!

Na to odezwał się Stanisław: — Ależ bo ty, Karolu, powąchałeś się z komunistami i gadasz teraz jak komunista. A my wszyscy mamy to uczucie, że cel, do którego komuniści nawołują, nie jest owym sławnym hotelem, którego rozkosze wychwalasz, tylko jest przeciwnie najgorszą kałużą, w której wóz Francji nietylko zatonie, ale w której się rozpadnie na drobne kawałki, zostawiając w błocie całą cywilizację i wszystkie jej owoce.

— Znowu powtarzasz mądre, zatabaczone profesorskie frazesa, mój Stanisławie — odparł Le Bel. — Ale zastanów się nad sytuacją! Czy myślisz, że to jest rajem dla robotnika, albo dla chłopa, że płaci podatki i słucha pana prefekta, tak samo za, rzeczypospolitej, jak za obalonego wczoraj cesarstwa, albo za odnowionej królewskości, która może jutro nastanie?

— Zapewne, że płacić podatki i słuchać pana prefekta, to rzecz nie zabawna. Ale społeczeństwo nie może istnieć bez rządu, a rząd bez podatków.

— Odchodzisz od rzeczy. Ja się pytam, czy chłopowi i robotnikowi nie wszystko jedno, kto bije, jeżeli go walą w skórę?

— Wszystko jedno, ale...

— Ale co? Ale mówisz, że tę bestję, lud, trzeba zawsze bić nie kijem, to pałką, i że nam ludziom oświeconym i wolnym od przesądów, powinno tylko chodzić o to, abyśmy sami bili, a nie kto inny, któryby nas od czasu do czasu także obdarzył szlacheckiemi i katolickiemi cięgami?

— Gadasz cynicznie i chcesz z nas robić oszustów i hypokrytów.

— Ale co znowu! My wiemy, że tamci szlachcice i księża są to oszuści i hypokryci, którzy gadając brednie o honorze i religji, chcą utrzymać w niewoli ludzi inteligentniejszych od siebie. Mów! Czy wierzysz w dobrodziejstwa, wynikające z watki o byt?

— Każdy człowiek, stojący na wyżynie postępu, wie o tem, że walka o byt doprowadza najlepszych do zwycięstwa i wydoskonala powoli naród, jeśli nie jest krępowaną przez niedorzeczne ustawy, niedopuszczające panowania inteligencji.

— A la bonheur! Przecie powiedziałeś słowo z sensem. A takie niedorzeczne ustawy istnieją dzisiaj i tworzą istotę rządu, a pogorszą się jeszcze, jeśli zwycięży reakcja, jak się na to zanosi. My nie możemy dopuścić do reakcji i musimy pozyskać tłumy dla naszych celów, dla stworzenia wszelkiej swobody i umożliwienia walki o byt, bez przeszkód, stawianych przez prawa i przesądy. Czy tak?

— Tak zapewne.

— A zatem gadajmy do tłumów, tak aby nas tłumy rozumiały. Krzyknijmy: Chłopcy, robijcie ten wóz, na którym policjant i pop siedzą na koźle.

— Wierzę, że tłumy nas usłuchają i rozbiją wóz. Ale co potem będzie? Czemże sami potem pojedziemy?

— Nie rozbiją wozu, ale zrzucą woźnicę. Wtedy wydrapie się na kozioł ten, który zwycięży w swobodnej walce o byt. No! mówcież, czy kto potrafi zbić moje argumenta?

I nikt się nie znalazł, któryby mógł zwalczyć argumenta Le Bela. Podziw dla jego intelektu wzrósł w kołach młodzieży. Zdobywał odtąd coraz nowych zwolenników dla gotującej się rewolucji socjalnej, a wciągnął Stanisława do dalszych dyskusyj, wśród których odnowiła się jego dawna zażyłość z wymownym i uczonym zwolennikiem walki o byt i zwycięstwa najbardziej uzdolnionych.

Gotowały się bowiem nowe wypadki nadzwyczaj doniosłe, pełne znaczenia dla losów Francji i dla losu bohaterów niniejszej historji.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej