Artur Gruszecki

W STARYM DWORZE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

W STARYM DWORZE

Gruszecki Artur

Antoniemu Sygietyńskiemu
autorowi „Wysadzonego z Siodła"

AUTOR.

I.

Przed wielką werandę dworu, niegdyś oszkloną, dziś pozbawioną ram i okien, zajechały sanki, zaprzężone w tłuste mierzyny. Para unosiła się nad niemi, łby, grzywa, podbrzusze — białe były od mrozu. Konie rzucały łbami, tarły się o dyszel i uprząż, aby pozbyć się lodu, który osiadł szpilkami na długich włosach.

— Zajedź do stajni i wyprzęgaj konie! — krzyknął stary, z brodą siwą mężczyzna, złażąc z sani lityńskich, białych, suto kowanych. Olbrzymi kołnierz futra odrzucił, poprawił wysoką baranią czapkę, pogładził starą, pomarszczoną ręką szronem okryte siwe włosy i brodę, i ruszył ciężkim krokiem po schodach werandy.

Za nim szedł w szopach młody, wysoki towarzysz.

— Widzisz, — mówił stary, — pański dwór, co, nieprawda? Tu mieszka mój druh, poznasz go.

Weszli do obszernego przedpokoju, ciemnawego, bo zamarznięte szyby mało światła przepuszczały, a oczy, przyzwyczajone do jaskrawej bieli śniegu, zwolna oswajały się z mrokiem.

Stary, przy pomocy młodszego, rozwiązał zielony pas, którym był obwiązany, i zdjął z siebie ciężkie, baranie futro. Poszukał czapki i szedł do lustra, nadbitego u góry, spękanego, z czarnemi centkami na tafli. Przez chwilę wpatrywał się w odbicie swej osoby, wreszcie pogładził łysinę i długie, po bokach głowy rosnące włosy.

Młodszy zrzucił szopy, powiesił je na szaragach, wyjął grzebień z kieszeni i czesał bujną, ciemną czuprynę, podkręcał wąsy.

— Panie Gnatkowski! Dość już tego mizdrzenia, — krzyknął stary, — masz się podobać, to się podobasz; a nie, to i grzebień nie

— Kiedy ja przywykłem do grzebienia, ojcze Andrzeju!

— Przywykł w mieście na wsi odwykniesz. To mówiąc, drzwi na rozcież otworzył i wszed łdo wielkiej sali jadalnej. Olbrzymi stół dębowy, politurowany, otoczony krzesłami, zajmował środek. W głębi pod ścianą stał wysoki kredens. Cztery okna oświecały jasno pokój. Pomiędzy oknami stała odrapana sofa.

— Hej! A jest kto w domu!? — krzyknął stary.

Głos jego huczał w pustym pokoju, odbijał się o ściany, przystrojone w fotografie zawieszone w gwiazdę, i dwie ryciny w żółtych, dębowych ramach, przedstawiające pochód Bachusa i polowanie Dyany.

Wielki, drewniany zegar wskazywał trzecią godzinę. W ciszy odzywało się głośno jego tiktak, równomierne, niezrażone, nieznużone. Wtem zegar zgrzytnął, okienko nad cyferblatem otworzyło się, wyjrzała kukułka i chrypliwym, zgrzytającym krzykiem odkukała godzinę. Goście spojrzeli na zegar, wysłuchali z zadowoleniem kukania, i stary, obracając się do towarzysza, rzekł:

— A co? Widziałeś? Kukała!

— Widziałem, ojcze Andrzeju.

Chociaż mówili ciszej, głos ich dudnił w pustym pokoju.

— Powymierali, czy co? — mruknął stary i szedł ku prawym drzwiom. Nacisnął klamkę.

Był to niegdyś salon, dziś rodzaj spichlerza. W kącie na popękanej posadzce leżało rozsypane proso, pod ścianami kupki większe i mniejsze zboża ozimego i jarego. Na ścianach w zniszczonych ramach wisiały piękne ryciny, przedstawiające dzieje państwa rzymskiego, i kilka ciemnych obrazów olejnych, zasnutych pajęczyną, zapylonych, z dziurami. Wprost drzwi, otwartych przez gościa, wisiał portret naturalnej wielkości, szlachcica w ponsowej delii podbitej rysiami, z karabelą w ręku. Karmazyn patrzał śmiało, dumnie, wyzywająco, mimo, że w prawym policzku tkwiła strzała z papieru, że delia przezierała czarnem płótnem, że niegdyś złote ramy poczerniały, odpadły kawałkami i odsłaniały stoczone przez robactwo drzewo; mimo, że patrzał na wilgotne, obdarte z tapetów ściany, na zniszczone gipsowe ozdoby drzwi i okien, złożone z tarcz, przyłbic, karacen, nadziaków, koncerzy, berdyszów, włóczni i sajdaków.

Stary patrzył długo na portret, młody zaglądał przez ramię i trącając zlekka starego, rzekł:

— Ojcze Andrzeju!

Stary przymknął drzwi, spuścił głowę i westchnął.

— A wam co? — zagadnął towarzysz.

— Ot, przypomniała się młodość! Takie pany ja znałem.

— Hm, hm — zakaszlał młody.

— Hej, hej! miły Boże! — rozmyślał głośno stary, — toż i ja znałem pana; ale nie takiego jak ten, — tu wzruszył ramionami lekceważąco w stronę salonu, — ja znałem grafa, prawdziwego pana z panów, Potockiego!

— Ba! słyszałem, — dorzucił młody.

— Co ty tam słyszał, panie Gnatkowski! Może wtedy twoja matka się rodziła, a może i nie? Ileż tobie lat?

— Dojdę trzydziestu!

— Ot i widzisz, a mnie bez mała ośmdziesiąt, chyba twoja babka dziewką wówczas była.

Umilkli.

— Hm... ale gdzie gospodarz? — zapytał po chwili młody.

— Ano, szukajmy! — i szedł stary ku drugim drzwiom. Otworzył.

Mały pokoik był ciemnawy, gdyż jedyne okno było zasłonięte roletą z wymalowanym, jaskrawym krajobrazem szwajcarskim. Na łóżku spał stary człowiek nakryty wilczurą. Gość podszedł i uderzył śpiącego po ramieniu. Ten otworzył oczy, przetarł je kułakiem raz, drugi raz, siadł na łóżku, splunął i zawołał:

— To ty stary!? Dobrze, żeś przyjechał. Mróz?

— Jest.

— Zmarzłeś?

— Trochę.

— To i wypijemy czarką. Co?

— Hm, wypić nie zawadzi, mróz dobry.

— Chwała Bogu, że pszenica nakryta.

— Ba, śnieg po kolana, to jakby ją kto otulił kożuchem.

Gospodarz powstał napół ubrany, wziął na siebie kożuszek zrobiony krojem szlacheckim i szedł do jadalnego salonu, za nim goście. Z kieszeni wyjął kluczyki, otworzył kredens, wyjął flaszkę wódki i dwa kieliszki. Postawił na stole, popatrzył na młodego i dodał trzeci kieliszek.

Wziął w usta leżącą na stole ołowianą gwizdawkę i przeraźliwie gwizdnął, otwierając drzwi przedpokojowe. Po chwili wpadła do pokoju niemłoda wieśniaczka.

— Kroć tysięcy! — huknął gospodarz, — nie widziałaś, Marto, gości!? Nie nakryłaś stołu!? Nie przyjęłaś po ludzku!?

— Bo wy spali!

— Wolno mi spać. A ty od pilnowania dworu.

— No, no, nie krzyczcie... zaraz nakryję. Z szuflady kredensu wyjęła mały, brudny obrusek i zakryła nim skrawek wielkiego stołu. Po chwili wniosła chleb, sól, śledzia z cebulą, jeden nóż i widelec.

Przez ten czas starzy raz po raz całowali się, klepiąc się silnie po ramionach, plecach, rękach, z wykrzyknikami:

— Ano, przyjechałem! — zawołał gość.

— Daj ci Boże zdrowie! — odpowiedział gospodarz.

— Chciało mi się popatrzeć na ciebie przed śmiercią.

— Albo ty wiesz, kto z nas pierwszy z brzegu? A może ja?

— I przywiozłem ci gościńca!

— Gościniec swoją drogą, a ty swoją. Żeś odwiedził mnie starego, dobrześ zrobił.

Znów się ucałowali. Młody przez ten czas patrzał w okno i czekał swej kolei.

— I nie spytasz się o gościniec? — pytał z uśmiechem Andrzej.

— Ano! Pokaż!

Wówczas ojciec Andrzej wziął młodego za rękę, przyprowadził do gospodarza i rzekł:

— Ot i mój gościniec! Gospodarz podał rękę.

— To, widzisz, pan Gnatkowski, szlachcic, a mój sąsiad... nie tyle on, co jego ojciec, a nie tyle ojciec, co dziad był mi sąsiadem. Przyjechał ten młody do mnie i nuż namawiać starego: pojedźcie ze mną w swaty. Gdzież go wieźć w swaty? Pomyślałem: ty masz wnuczki, czas im mieć męża, ot i przywiozłem tu pana Gnatkowskiego. Pogadacie z sobą, to się i poznacie. Uważasz, panie Gnatkowski, mój przyjaciel, Maciej Maluk, lubi prawdę, to i mów prawdę.

— Prawda, to grunt, — dorzucił gospodarz, obrzucając badawczym wzrokiem młodego gościa.

— I ja to mówię, — potwierdził młody.

Wtem zawołała Marta:

— Krzyczeliście, że nic nie gotowe, jest już wszystko.

Gospodarz posadził gości i rozpoczęło się przepijanie. Pili wódkę, zagryzali chlebem i śledziem, bo był post. Po chwili odezwał się gospodarz:

— Panie Gnatkowski, jakżeż z tym ożenkiem?

— Czas na mnie, to chcę się ożenić.

— Ale tyś nie ptak, no i żona nie sroka. Jeść zawsze trzeba, to i z czego?

— Słuchaj, — zawołał Andrzej, — ja ci powiem. Daj jednak wprzód wódki, — wziął flaszkę, wycedził ostatek i dorzucił: — wódka dobra, szkoda, że mało.

Zerwał się gospodarz, otworzył kredens i postawił dwie flaszki.

— Tak, to lubię, — prawił Andrzej dalej, — gdzie niema napitku, niema dobytku. A teraz słuchaj.

Dopił reszty z kieliszka, zagryzł chlebem i mówił:

— Pan Gnatkowski ma braci, trzech braci, a on czwarty. Po ojcu mają futor, niedaleko mojej ziemi. Najstarszy brat kucharzuje na okrętach w Odesie i wziął dwóch braci do pomocy, bo już się dochrapał „bufetczyka". Temu ot, Janowi Gnatkowskiemu, uprzykrzyła się służba na morzu. Zebrał półtora tysiąca rubli i chce osiąść na gruncie. To rzetelna prawda.

— A gdzie czwarty brat? — zapytał gospodarz.

— Czwarty? — zawahał się Andrzej.

— Czwarty? — mówił młody, — to dziecko, pasie bydło, służy u ludzi.

— No, a jak z futorem? — dopytywał się gospodarz.

— Otóż i w tem rzecz cała, — tłómaczył Andrzej, — trzeba spłaty. Futor wart ze cztery tysiące, tak braciom spłata... no i są długi, także spłata. A gospodarstwo nowe, to także wydatek. Czy to ty nie wiesz? Czyś dziecko?

— No tak; ja wiem, bo i sam na nowem siedzę, — odpowiedział gospodarz.

— Młodemu trzeba ze trzy tysiące rubli...

Za wnuczką ich dasz? — pytał Andrzej, patrząc pilnie w twarz gospodarza.

— Trzy tysiące!? — zawołał Maciej, — hm... to wielki grosz. Po mojej śmierci może się i znajdzie, teraz niema w domu.

Zamilkli.

— Hm, hm — odkaszlnął Andrzej, — słuchaj stary, ze mną po prawdzie gadaj.

— Toż i mówię.

— Ja ci dudka nie przywiozłem, ale człowieka. Masz dwie wnuczki, rozmyśl się.

— Jeszcze młode, niech czekają.

— Młode? Toż starszej z okładem dwadzieścia... ja kum, to wiem.

— Niech czekają, — powtórzył gospodarz. Dorobię się ja na tym folwarku, dorobi się mój syn, pieniądze będą, ale nie teraz.

— To ileż dasz?

— Dam w dobytku, nasieniu, narzędziach pięćset rubli, a gotówką także pięćset rubli, tak postanowione.

— Za mało!

— A mnie wesele nic nie będzie kosztowało? — bronił się Maciej.

— A młodego, to nic? Dorzuć gotówki.

— Dam pięćset rubli, jak mówiłem.

— Daj trzy tysiące rubli.

— Nie dam.

— Daj. — Wyciągnął prawą rękę i nadstawi otwartą dłoń: — Przybij na trzy tysiące rubli.

Gospodarz położył zwolna swą rękę na dłoń gościa i mówił:

— Jabym to dla ciebie zrobił Andrzeju, tyś mój przyjaciel, ale nie mogę. Co nie mogę, to nie mogę.

— Dasz dwa tysiące pięćset rubli? — pytał niecierpliwie Andrzej, nie puszczając dłoni gospodarza.

— Nie mogę. — I zwolna wysunął swą rękę. Andrzej, chmurny, wyjął lulkę na krótkim cybuszku i szukał tytoniu. Pospieszył Maciej i przyniósł z drugiego pokoju, z zamkniętej szuflady.

— Na, bierz i pal. To tytoń z własnej plantacyi, — mówił gospodarz.

— Twardy, ty jesteś — odpowiedział Andrzej.

— Gdzietam ja twardy, toż wosk ze mnie.

— Jak twój wosk taki, to „niegodny" wosk, — zaśmiał się Andrzej.

— Pokażę ci moje kręgi wosku... i patoka jest. Cóż? kiedy ceny niema. Chyba miodu nasycę.

— Ot, widzisz, panie Gnatkowski, co to znaczy dobry gospodarz! Wszystko ma, tylko, że nie dla nas.

— Andrzeju! serce!... Toż krwi utoczę dla ciebie, zrobię co każesz.

— Hm, to dajże za wnuką dwa tysiące pięćset rubli i będzie koniec.

— Ta i skąd?... Dla ciebie to zrobię i dam jeszcze pięć pni na dorobek.

— Dobre i to. Ale, widzisz, panu Gnatkowskiemu trzeba gotówki.

— Czyż nie daję?

— Kiedy to mało.

— To już ci powiem Andrzeju... jak pszenica urodzi, dodam gotówki.

— Ba! Ale czy urodzi?

— Bóg to wie.

— Zima dobra, to prawda. Śnieg leży, ale wiosna?

— Powiem ci, Andrzeju, miałem raz taki wypadek. W jesieni susz i gruda na parze, choć „dobnią" rozbijaj. Posiałem, „zaskrudliłem" i czekam. Czarno i czarno, tak i pod śnieg poszła. Myślę sobie, nic nie będzie. Zima była tęga. Jak chwyciły mrozy przed Bożem Narodzeniem, tak trzymały do marca. Zlazł śnieg, idę w pole — czarno. Myślę sobie, prosem zasieję, cóż ma pole darmować. Wychodzę też za tydzień, a moja pszenica, jak szczotka. I wiesz, ile miałem z morgi ?

— No!?

— Dziesięć kóp, po ośm pudów każda wydała.

— Wszystko to w mocy Boga, ale ja ci powiadam, — mówił Andrzej, — że czego niema w jesieni, niema i na wiosnę.

— Ono to tak. Z niczego to i nic niema.

— No, stary! — zaczął Andrzej po chwili, — nie bałamuć i powiedz.

— Cóż mam powiedzieć?

— Ostatnie słowo, tak mi Boże dopomóż! Dasz dwa tysiące rubli? — i wyciągnął prawą rękę.

Maciej nic nie mówił. Patrzył to na jednego, to na drugiego, kręcił papierosa, wreszcie zapytał :

— Panie Gnatkowski, to futor jest?

— Jest.

— Wart ile?

— Dla mnie dużo, bo to ojcowizna. Dla ludzi...

— Sam dałbym cztery tysiące rubli, — dorzucił Andrzej, nie cofając ręki.

— I ty szlachcic, panie Gnatkowski?

— Szlachcic.

— Bracia spłatę wezmą?

— Wezmą.

Po dobrej chwili położył gospodarz swą rękę na rękę Andrzeja i rzekł:

— Niechże będzie krakowskim targiem, ani na   twojem, ani na mojem... dam tysiąc rubli.

— Daj tysiąc pięćset rubli.

— Nie dam.

— Daj, nie pożałujesz, jak raz zatargowane, to i sprzedaj.

— Oj, ciężko! — jęczał gospodarz.

— A ona nie kosztuje ciebie? A spraw jej suknie, trzewiki, bieliznę... pomyśl.

— Ono to prawda.

— To daj tysiąc pięćset rubli gotówką i pozbądź się z domu.

— Ano... jak się on spodoba, to chyba dam... cóż robić?

Uderzyli silnie w dłonie, rzucili się sobie w objęcia i całowali. Wstał i młody, pocałował w rękę i gospodarza, i Andrzeja, a ci go w głowę. Napełnili kieliszki i zapili sprawę.

— Gdzie Łukasz? twój syn? Toż ojciec, niechże i on wypije.

— Przy młockarni, tylko co go nie widać, bo już i po robocie będzie.

Kukułka wydzwoniła piątą godzinę, zmierzch zapadał, po kątach kładły się grubsze cienie. Gospodarz znów gwizdnął i weszła usługująca kobieta z nizką lampą, oświecającą zaledwie kąt pokoju, w którym siedzieli zebrani.

Rozmowa toczyła się o kupnie tej wsi. Gospodarz, podparłszy wygodnie głowę rękami; mówił zwolna:

— Słyszę, że sprzedają Babin. Tak ja do miasta. Chodzę, pytam, myślę... aż trafił na adwokata. Ten poradził. Wziął ja pożyczkę w banku, u dobrych ludzi także, coś było z dziesięć tysięcy rubli swoich, to i kupił. A tu, we dworze, żona nieboszczyka, Niemka czy Francuzka, prosi, aby kupić co we dworze. To ja i kupił wszystko: i meble, i naczynia, i porcelanę, i wszystkie graty. Zapłacił, bo zapłacił, ale dom jest, jest gdzie usiąść, i spać, i co schować.

I dalej opowiadał dzieje kupna, wyliczał szczegółowo przedmioty, cieszył się dobrym interesem.

— Ot, zbierali a zbierali dla wnuków. Chcieli dla nich panowania, a nam się dostało.

Zwolna rozbierał go trunek, ale jeszcze silniej wspomnienia. Toż z poddanego, z kozaczka, ze sługi wyrósł na dziedzica, na pana!

Wstał, wyprostował się, podniósł siwą głowę w górę, aż w mdłe cienie; ręce czarne, z nabrzmiałemi żyłami, oparł na stole i kończył swe opowiadanie:

— Hej, Andrzeju! My teraz pany! I nasze dzieci, i wnuki, i prawnuki! Wypijmy za ich panowanie!

— Ano, wypijmy! — wołał Andrzej.

— I ty, panie szlachcicu, pij! — krzyknął gospodarz do Gnatkowskiego, — boś ty nasz, boś pracował, to i tobie daj Boże panowanie!

Wypili, stuknąwszy się kieliszkami.

W przedpokoju zadudniły ciężkie buty, drzwi się otwarły i nizki, gruby człowiek wszedł do pokoju. Silny zapach surowcowej skóry rozszedł się.

— Ot, i mój syn! — zawołał Maciej. Ciężkim krokiem zbliżył się Łukasz do stołu, rzucił czapkę i niezgrabnie się skłonił. Nierówna broda w kosmykach rozszerzała twarz nadmiernie, plewa stercząca w brodzie i na włosach, zasmolona pyłem twarz, czyniły go brudnym. Żywe, małe, niebieskawe oczy i grube wargi, odsłaniające wielkie, ostre zęby, robiły go niemiłym.

— Cóżeś wszedł brudny, jak nieboskie stworzenie? Są goście, nie widzisz? — gniewa się ojciec.

— I wy bylibyście brudni przy młoćbie, — odburknął syn.

— Czy to nie bywałem, myślisz? Ale zawsze się umyłem do gości.

— Toż oni nie panowie, tylko gospodarze, wiedzą co praca, — tłómaczył się syn.

— Zaraz mi się umyj.

— A ino. Warn, aby krzyczeć. Napracowałem się dzień cały. Jak zjem, to się i umyję.

— Oj, ty barania głowo! — mruczał ojciec, — żeby nie goście, dałbym ci ja.

Tymczasem syn podszedł do Andrzeja, ucałował go w ramię i popatrzył na Gnatkowskiego, który we wciętym tużurku, w zielonym krawacie, bawił się grubym, pozłacanym łańcuszkiem od zegarka.

— A wy? Czy z ojcem Andrzejem? — zapytał zwolna.

— Przyjechaliśmy w swaty do wnuki Macieja, a waszej córki. To pan Gnatkowski, — kończył Andrzej.

Obaj podali sobie ręce.

— Idźże się ubierz, — krzyczał ojciec, — i dziewczętom powiedz, niech się pokażą kawalerowi.

Łukasz nic już nie odrzekł, ruszył zwolna ciężkim krokiem w głąb domu. Słychać tylko było drzwi zatrzaskujące się za nim.

— Ot, ten pracuje, — rzekł po chwili Andrzej, — masz wygodę.

— Pracuje i dla siebie, bo ze sobą majątku nie zabiorę, — odmruknął Maciej.

— A gdzie Michałko? — zapytał Andrzej o drugiego syna.

— Handluje w mieście. Zawsze był słabowity do gospodarki. Ten sześć pudów dźwignie, a tamten i trzech nie weźmie.

— No, a Jakób? Zawsze na służbie?

— Ten na poczcie służy... to już pan. Żeby nie pieniądze ojca, to i nie widziałyby go moje oczy.

Po chwili wszedł Łukasz i usiadł przy stole. Andrzej wytłómaczył mu materyalne położenie przyszłego zięcia i mówił o potrzebie gotówki.

— Kiedy ojciec przyrzekł tysiąc pięćset rubli, niech da. Ja nic nie dam.

— Toż musisz mieć jakiś grosz, wypada dać za córką.

— Ja gorzej parobka, — skarżył się Łukasz, — nic nie mam swego. Wszystko ojciec zabiera.

— Czekaj śmierci, to dostaniesz, — zawołał ojciec.

— Ho, ho, wam jeszcze długie życie.

— Jak Bóg da... — mówił Andrzej, — ale taki coś masz swego, to i daj.

— Kiedy mówię, że nie mam, to i nie mam. A zresztą, niech ojciec doda.

— Doda!? — zakrzyknął stary. — A twój Pawełek mało mnie kosztuje? Gimnazyum skończył i teraz na uniwersytecie bierze po trzydzieści rubli na miesiąc. Czy to mało?

— A czy on nie wasz wnuk? — odpowiedział syn.

— Wnuk, to prawda. Ale powiedz, kto leczył twoją żonę, kto woził do miasta? do doktorów? do szpitala? — zapalał się ojciec.

— I dużo pomogliście? — mruknął syn.

— Bo waryatka.

— Cóż, nie lepiej z nią? — zapytał Andrzej.

— Co ma być lepiej! — westchnął syn.

— Ot, Bóg nas pokarał, — skarżył się ojciec. — Pięć lat już choruje, ani pomocy, ani gospodyni w domu, ani żony u syna. Zwyczajnie bez rozumu.

— Było oddać do szpitala, — odezwał się Gnatkowski. — Czy to ja mało widziałem waryatów w szpitalu?

— Była już i tam, — dorzucił mąż.

— I co? — zapytał Andrzej.

— Ano, płacić za nią trzeba, ta i zkąd? — mówił ojciec, — pobyła pół roku, nic nie pomogło. Wziąłem ją do domu, niech tu swego dożyje. Nie zapracuje, to przynajmniej nie kosztuje... chyba to, co zje.

— To bieda! — rzekł z westchnieniem Andrzej.

— A bieda! — powtórzyli ojciec i syn. Po chwili zapytał Andrzej:

— Jakież u was posiewy?

— Pod śnieg poszło dobre runo; aby wiosny doczekać, to i zobaczymy, — odpowiedział Maciej.

— No, a u was? — zapytał Łukasz.

— Chwała Bogu, niczego. Jakieś robaki napadły mi pszenicę, ale mało zaszkodziły, coś ze trzy morgi zginęło.

— Was, panie Gnatkowski, nie pytam, bo wy jeszcze nie gospodarz, — dorzucił ojciec.

— Ale będę.

— Jak wola Boża i wasze chęci. Ale gospodarstwo, to kłopotarstwo, ciężka praca. Na okręcie łatwa, co?

— Łatwa powiadacie, ojcze Macieju? O, co nie, to nie. Okręt płynie, a hojda się jak kołyska. Wszystko skacze jak żywe: i szklanki, i talerze, i flaszki.

I opowiadał o burzy morskiej. Wszyscy słuchali z ciekawością o tej wodzie bez końca, o bałwanach, piorunach, o strachu i pracy na morzu. I nikt nie spostrzegł, że drzwi cicho się otworzyły i w nich stanęła kobieta, okryta podartym kożuchem, rozpiętym na piersiach, na których widniała brudna koszula. Rozpuszczone w nieładzie włosy spadały w zlepionych kosmykach, oczy wielkie, błędne, utkwiła w mówiących; na policzkach czerwone wypieki, na ustach szerokich, bladych uśmiech głupowaty...

Stała dobrą chwilę. Bosemi nogami posunęła się naprzód i znów stanęła. A gdy Gnatkowski, skończywszy jeden ustęp opowiadania, odpoczywał, waryatka wyszła na środek pokoju i zawołała ostrym, piszczącym głosem:

— Pić!

Wzdrygnęli się obecni i wszyscy zwrócili się ku niej.

— Pić! — i zachichotała głośno.

— Precz! — krzyknął ojciec.

— Won! — wrzasnął syn.

Waryatka, podparłszy się rękami w pasie, śmiała się głośniej, przeraźliwiej, kołysząc się zwolna. Błędne oczy to zamykała, to otwierała i patrzyła na zebranych.

Ojciec podniósł się z krzesła, wówczas waryatka rzuciła się do stołu kocim skokiem, schwyciła flaszkę z wódką i zaczęła uciekać. Porwał się Łukasz i chciał biedz za żoną, ale wstrzymał go ojciec.

— Daj pokój! Niechaj! Jak się upije, spać będzie... Bliżej śmierci po wódce, — dorzucił, zwracając się do obecnych.

— Jakto? — zapytał Gnatkowski.

— Jak się dorwie wódki, to potem gorączka ją męczy i męczy, a ona leży i leży przez kilka dni.

— Biedna kobieta, — odezwał się Andrzej.

— My biedniejsi! — zawodził ojciec. — A była taka pracowita, zręczna! Toż prawą ręką była mi w domu... A teraz!... ot, co... widziałeś!

— Jaka to była gospodyni! Jaka żona! — mówił z cicha Łukasz. — Nie było takiej drugiej! I dopust Boży. Cóż robić!

Chmurny, podparł głowę i rozmyślał nad swym losem.

Wtem wbiegły raczej, aniżeli weszły dziewczęta. Obydwie jasne blondynki, ubrane skromnie w ciemne spódniczki i kaftaniki, z włosami gładko przyczesanemi. Starsza, tłusta, czerwona, podobniejsza do ojca z twarzy, miała w oczach pewną stanowczość i surowość. Druga, zgrabna, patrzyła łagodnie, prawie bojaźliwie, pokrywając uśmiechem zażenowanie. Obydwie usiadły na krzesłach przy stole, zdaleka od lampy, i milczały.

— Ano dziewczęta! — wołał dziad Maciej, — ot, przywiózł wam Andrzej kawalera. Starsza, Maryjka, dobra gospodyni, praworna; młodsza, Helenka, dobre dziecko. Ano, dziewczęta, przywitać się!

Obydwie podniosły się chichocąc, i szły, popychając jedna drugą, do rogu stołu oświetlonego lampą.

Andrzej siedział uśmiechnięty, Gnatkowski stał i kłaniał się co chwila w kierunku dziewcząt. Wreszcie doszły do Andrzeja, ucałowały jego rękę, on je pogładził po rumianych twarzach i pocałował w czoła.

— To, Maryjko, twój kawaler, — mówił do starszej, — popatrzno czy ładny? Nazywa się Gnatkowski. Pan Gnatkowski, bo to szlachcic, widzisz go?

Dziewczyna czerwieniła się jak piwonia, i lekko twarz odwracała.

— A tobie, Helenko, jeszcze czas. Przywiozę może i tobie kawalera, ale trzeba wpierw wydać starszą.

— Nie inaczej, — mówił dziad Maciej, — wszystko po kolei. Najpierw starsza, później młodsza.

— Tak, tak, — dogadywał ojciec. Dziewczęta usiadły na sofie między oknami, do nich zbliżył się Gnatkowski i zaczął rozmowę o mrozie, śniegu, rumieńcach panieńskich, pytał, czy były w mieście.

Starsi tymczasem rozmawiali o gospodarstwie, o cenach zboża, o koniach i bydle. Aż wreszcie dziad Maciej, słysząc częste śmiechy dziewcząt, zawołał:

— Hej, kozy! Warn, aby się śmiać i zęby szczerzyć. A samowar gdzie? A herbata jest? Ano, rusz się jedna z drugą!

Dziewczęta, jak gołębie, porwały się z sofy i z głośnym wybuchem śmiechu wybiegły. Zaśmiali się starzy, tylko kawaler zbliżył się poważnie do swego miejsca i usiadł.

— No, jakże? — zapytał Andrzej.

— Panny jak róże, — odpowiedział grzecznym tonem.

— To i weselisko będzie, — dodał Andrzej.

— Wypada się spytać Maryjki, — zrobił uwagę dziadek.

— A tak, — potwierdził Łukasz.

— Dobre wnuki, — zaczął Maciej,—ale to bez matki, sieroty. Ni to komu nauczyć po ludzku, ni zapytać, co boli.

— Oj, biedne! — dorzucił Łukasz, — ale ja biedniejszy bez żony. Żeby chociaż Bóg ją zabrał... ożeniłbym się, albo co... a tak, ni ja mąż, ni ja wdowiec... A z tego w domu bieda.

W umyśle Łukasza pod wpływem wódki, przyszłego zamążpójścia córki, zaczął się odtwarzać obraz jego małżeńskiej niedoli. Czuł żal, gniew, złość do żony za to, że zwaryowała, że dzieci cierpią, że on bieduje, że zatruła mu życie, że wlecze się za nim jak przekleństwo jakieś. I ta kobieta żyje!? Poco? naco? dla kogo?

Wprawdzie wierzył głęboko, że to wola Boga, wprawdzie uznawał, jak wszyscy jego sąsiedzi, przeznaczenie, nieodmienny wyrok, nieodwołalny, surowy, z którym powinien i musiał się pogodzić, lecz mimo tego wzbierała w nim gorycz, nienawidził tę kobietę, przeklinał ją. Dzisiejsza scena przy obcych, wobec kawalera, bolała go, upokarzała, podobnie jak i jego ojca. Mają tyle ziemi, taki pański dwór, takie meble i naczynia, — i trzeba nieszczęścia, aby jego żona zwaryowała.

Siedział też chmurny, zły, i milczał.

Reszta towarzystwa gwarzyła wesoło.

Wtem drzwi przedpokojowe, gwałtownie popchnięte otworzyły się i do pokoju wpadła w podskokach waryatka. Ręką suchą, nagą, bez rękawa, przytrzymywała kożuch, wiszący na drugiej ręce. Oczy zwiększyły się, kolor jasno-niebieski przeszedł w ciemniejszy; czerwone, suche powieki były szeroko rozwarte. Twarz chuda, otoczona ramką pokłaczonych włosów, paliła się chorobliwym rumieńcem. Śpiewała niezrozumiałą melodyę i tańczyła drobnym krokiem, to kręcąc się w kółko, to podskakując naprzód.

Zerwał się mąż z krzesła i uchwyciwszy ręką za ramię, pchnął ją ku drzwiom. Lecz waryatka w tej chwili wydała jęk przeraźliwy i rzuciła się na pokój. Ciężki, niezgrabny Łukasz nie mógł jej pochwycić, wywijała mu się z rąk, przeskakiwała krzesła, sofę, śmiejąc się głośno lub krzycząc wyjącym głosem:

— Hu, hu, hu!

Wstał stary Maciej, by pomódz synowi, schwycił waryatkę za kożuch, lecz ta puściła rękaw. Kożuch został w ręku starego, który się zatoczył, bo liczył był na silniejszy opór. Rozpoczęła się nowa gonitwa, aż waryatka wpadła na Andrzeja, pochwyciła nóż ze stołu, i wyjąc głośno, zaczęła nim grozić.

Porwali się wszyscy z miejsc i otoczyli szaloną. Wówczas ona skoczyła na stół, nożem broniła się, aż wreszcie posunęła się ku lampie i ją zgasiła.

— Światła! światła! — wołali mężczyźni. Waryatka uciekła. W drzwiach ze świecą w ręku stanęła Maryjka i zobaczyła matkę przykucniętą w kącie. Lecz ta równocześnie zerwała się z kąta, wskoczyła na stół i rozpoczęła swój taniec. Spódnica i koszula były w strzępach.

Łukasz wściekły, z pianą na ustach gonił ją. Rzuciła się na niego waryatka, on wyrywał nóż, krwawiąc sobie rękę. Podeszli inni i starali się obezwładnić szaloną. Ale ta drapała, kąsała, biła rękami, nogami, całem ciałem; stawiała gwałtowny opór. Ta walka rozgrzewała mężczyzn, rzucili się na kobietę, podrażnieni, z gniewem i złością.

W drzwiach świeca chwiała się to w tę, to w ową stronę, i przedłużała lub skracała olbrzymie cienie walczących.

Szalona z początku wyła, śmiała się, ryczała; na ustach pokazała się piana. Resztki koszuli opadły, na twarzy i włosach czerwieniła się krew z ręki Łukasza, walczyła leżąc na podłodze, charczała pod kolanami zwycięzców.

Córka blada, spokojna, przyświecała.

— Hej! powroza! — wrzasnął Łukasz.

Po chwili wpadł najmłodszy, lat sześciu chłopaczek, ciągnąc sznur za sobą. Szaloną skrępowano. Maciej i Łukasz podnieśli ją i szli ku drzwiom. Wszyscy im towarzyszyli.

W przedpokoju skierowali się ku drzwiom wiodącym do dawnej łazienki dworskiej. Był to mały, ciemnawy pokoik. Pod ścianą na ziemi leżała słoma, na niej płachta, pod głowę worek z plewą. Na ten barłóg rzucili szaloną. Wstrętna woń dusiła prawie... rozbite czerepy, pusta flaszka walały się na podłodze. Na zimnych ścianach wystąpił mróz i szklił się w świetle świecy.

Gdy Łukasz rzucił związaną żonę na posłanie, otarł ręką spocone czoło i usta; zapomniał, że miał skaleczoną rękę, i krew sącząca się przylgnęła mu do twarzy, do wąsów, brody. Wyglądał jak krwawe widmo.

Wzdrygnęła się Maryjka, popatrzywszy na ojca i zawołała:

— Jaki ojciec krwawy!

— Ha, ha, ha! — zaśmiał się Gnatkowski, — panna krwi się boi.

— Idź się obmyj, — rzekł ojciec surowo i za wychodzącymi przymknął drzwi pokoiku waryatki.

Przeszli do pokoju jadalnego. Zapalono inną lampę. Kożuch zaniósł najmłodszy synek matce, lecz bojąc się ciemności, rzucił go na ziemię przez otwarte drzwi.

Całą sprawę zapili i wszczęto rozmowę o przyszłości młodej pary. Maciej Maluk zwierzył się zwolna Andrzejowi, że na Babinie, który co prawda ma tysiąc morgów ornego pola, jest bankowego długu czterdzieści tysięcy rubli. Nie byłoby to jeszcze tak źle, ale są i prywatne długi, a te może spłacić dopiero za dwa lata, jeśli urodzaj dopisze.

— Dopiero wówczas odetchnę i zrobię testament.

— Czyś już co obmyślił? — zapytał Andrzej.

— Już. Ot, bieda tylko, sam pisać nie umiem, trzebaby pojechać do notaryusza. A tu czasu niema i koszt nowy.

— Koszt, bo koszt, ale dzieci w zgodzie zostawisz i majątku nie zniszczą.

— To prawda.

— Jakże myślisz podzielić? — pytał Andrzej.

Na to pytanie wszyscy w skupieniu wytężyli słuch i popatrzyli na Macieja. Stary pochylił głowę, gładził brodę, otarł kułakiem oczy, które mu często zachodziły łzami i odpowiedział :

— Na gruncie zostanie Łukasz. Niema co i gadać. On jeden gospodarz: i ziemi nie wypuści, i nie zrobi jej krzywdy. Michałko dostanie pięć tysięcy rubli, toż dostanie i Jakób.

— A wnukom? — pytał Andrzej.

— Cóż wnukom?... Pawełko kosztował dużo, niech idzie na swój chleb, on uczony, będzie w urzędzie. Dziewczętom należy się po trzy tysiące rubli, bo pomagały w gospodarstwie... I to ci Łukaszu mówię, byś nie krzywdził córek, a drugiej żony nie bierz, bo zmarniejesz ty i twoje dzieci. Młoda dla młodego, a jak stary z młodą się ożeni, to cudze dzieci hodować będzie. Słyszysz?

— Dlaczegóż nie mam słyszeć?

— No, to bierz na rozum i pamiętaj. A córek mi nie krzywdź.

— Cóż to, czy ja nie ojciec?

— Ojciec ty, to prawda. Tylko, że u ciebie ziemia wszystkiem, to ją całą oddasz drugiemu synowi.

— Oddam, bo oddam. Czy to wy, ojcze, napracowaliście się darmo? czy ja wlokłem się dlatego jak w pługu, aby Maluki po chatach siedzieli? Aby znów schłopieli?... A, niedoczekanie!

— Dobrze mówicie Łukaszu, — zaczął Andrzej, — co familia, to familia, ale córek nie trzeba krzywdzić.

— Jak stary powiedział, tak i będzie. Wezmą po trzy tysiące rubli i koniec.

— Hm, hm, — zakaszlał Andrzej, — tylko droga dobra na języku, a pieniądz na piśmie.

— Po długach, po długach, — zawołał stary, — czekajcie dwa lata.

— To i zaczekamy, — zakończył Gnatkowski.

Dziewczęta wniosły w szklankach herbatę. Na ładnym, saskim talerzyku leżała mączka cukrowa z łyżeczką. Helenka miała oczy zapłakane, spostrzegł to dziad.

— Znów beczałaś! — krzyknął stary, ale bez złości.

Helence łzy stanęły w oczach.

— I czego? — wołał ojciec.

— Biedna mamunia! — jęknęła dziewczyna.

— My biedniejsi! — zawołał ojciec. Stary Maciej ocierał łzy, Helenka zbliżyła się do niego, pocałowała w rękę i mówiła:

— Pozwólcie, dziadziu, to rozwiążę mamunię.

— Aby znów wleciała do nas.

— Zamknę drzwi na klucz... Pozwólcie.

— Ano, idź, kiedy twoja wola. Helenka zniknęła z pokoju.

— Ot, dobra córka, — mówił Andrzej, kosztując herbaty.

— I jedna, i druga dobra, — zawyrokował stary Maciej.

— Co familia, to familia, — kończył Andrzej.

— Widzisz ten talerzyk, — mówił Maciej, pokazując saską porcelanę, — takich mam kilka. Ale chodźno ze mną do kredensu, pokażę ci lepsze.

To mówiąc, otworzył kredens i wyjął fajansowe talerzyki, fabryki baranowieckiej, malowane w mdłe, niebieskie kwiateczki.

— Takich mam tuzin i wielkich mam tuzin, razem dwa tuziny. Jak się te wytłuką, — tu pokazał na talerzyk porcelanowy z cukrem, — wyjmę nowe.

— Panie Gnatkowski! — wołał Andrzej, — widzisz, jak to my na wsi żyjemy, wszystkiego zapas.

— O! zapas jest, znajdziesz wszystko. Od kołyski do trumny. Ja mam już suche deski na trumnę, a ty?

— Ja już i trumnę zrobiłem, aby zachodu nie było.

— Muszę i ja to zrobić, bo anuż zemrę w żniwa.

— Prawda, prawda, — potakiwał Andrzej, — szukajże wtedy cieśli, kiedy to czas roboczy.

— Hej! hej! Nażył się człowiek na świecie, — mówił Maciej, zamykając kredens, — czy pamiętasz Andrzeju naszą czumaczkę?

— Jakżeż nie?! Pamiętam!

— I jak to się żyło!

Po chwilce zaczął nucić drżącym, bezdźwięcznym głosem:

Założę ja moje byki, oj! moje siweńkie!

Rozczeszę ja moje włosy, oj, moje czarneńkie!

Andrzej wsłuchiwał się milcząco w pierwsze dźwięki melodyi... po chwilce, jak gdyby porwany wspomnieniem, począł wtórować fałszywie. I obaj starcy patrzyli gdzieś w dal, w odległą przeszłość; może majaczyła przed nimi ich młodość, miłość, zielone stepy, siwe, rozsochate woły, bezmierne morze... Piosnka wkrótce ustała, obaj westchnęli, a Maciej dodał:

— Dziś już i wołów takich niema!

— A niema! — odpowiedział Andrzej.

— I czumaków niema!

— A niema!

— To i pocóż żyć?

— Wola Boga. Zawsze są wnuki, — odrzekł Andrzej.

— Wnuki obejdą się bez nas.

— A ziemia!? — zawołał Łukasz.

— Ano, to prawda. Kiedy święta ziemia nas nosi, to już takie nasze przeznaczenie, — mówił Maciej z głęboką wiarą.

Po wieczerzy, złożonej z rybnej zupy i pampuszków z czosnkiem, zaprowadzono gości do ich pokoju.

Dwa wielkie łóżka gruszkowe z ponadłamywanemi rzeźbami, ze zniszczonem pozłoceniem, były zasłane lichą pościelą. Prześcieradła zgrzebne, powłoczki poduszek perkalowe, kołdry liche, czerwone w czarne pasy. Między łóżkami stał stolik okrągły z blatem mozajkowym, przedstawiającym Wenecyę. Brakowało jednak dużo małych kwadracików, bazylika św. Marka była bez kopuły, a czarne ramki morza odpadły. Na stoliku paliła się łojówka domowej roboty, w lichtarzu bronzowym, przedstawiającym sfinksa. Lichtarz był brudny, zawalany, miejscami świecił zielonemi plamami. Przy łóżkach stały dwa krzesła. Jedno zgrabne, na cienkich, toczonych nóżkach, niegdyś białe, dziś brudne, było pokryte szarem płótnem, tylko z boku widniały resztki białej, atłasowej pasmanteryi. Drugie krzesło, wielkie, wygodne, było obite popękaną, zieloną ceratą. Nad drzwiami wisiał olejny portret bez ram, przedstawiający starą kobietę o surowych, ostrych rysach twarzy. Jej wyblakłe oczy patrzyły groźnie na pokój.

— Nie darmo, Macieju, u ciebie dwór, masz i gościnne pokoje, — odezwał się z ironią Andrzej, rozglądając się wokoło.

— Kiedy Bóg dał, to czemuż nie użyć? — odpowiedział zadowolony gospodarz.

— Każ mi, Macieju, przynieść moje barany, ja tam nie zwykł do szlacheckiej kołdry, — mówił Andrzej, zdejmując z łóżka kołdrę i składając ją na krześle, — a wy, panie Gnatkowski?

— Ja lubię, kołdrę. Na okręcie przez dziewięć lat sypiałem pod kołdrą, — odpowiedział z dumą zapytany.

— Pańskie „nawyczki" — mruknął Andrzej, — aby ci się tylko nie przyśniła w pańskiem łóżku ta wiedźma, — kończył, wskazując na portret starej kobiety.

Macieja dotknęły nieprzyjemnie te drwiny, on był dumny z tego dworu, mebli, obrazów... to też rzekł z przekąsem:

— Lepsze pańskie ostatki, niż szlacheckie dostatki.

— Hm, hm — zamruczał Andrzej, — pytano się dyabła, dlaczego w błocie siedzi, odpowiedział, że zwykł.

Była to przymówka do młodości Macieja, którą strawił na dworze szlacheckim. Gospodarz udał jednak, że nie słyszy i nie rozumie przytyku, i życząc dobrej nocy, wyszedł.

Andrzej, rozbierając się, rzekł:

— No, jakżeż tam dziewczyna?

— Niczego. Wolałbym jednak młodszą.

— Et, fryga. Ta przynajmniej zaważy.

— Kiedy-bo młodsza ładniejsza.

— Co tam gadać, panie Gnatkowski! Młodszej, nie dadzą, bo wpierw muszą wydać starszą, — odpowiedział surowo Andrzej.

— To niedobrze, — mruknął młody.

— Co ma być niedobrze?

Młody milczał, nakręcając kluczykiem zegarek.

— Gadajże! — zawołał Andrzej zniecierpliwiony.

— Hm... za mało dają.

— Panie Gnatkowski, — drwił Andrzej, — czy ty więcej wart?... Bierzesz dziewczynę z familii...

— Z familii? — wahał się młody, — z familii?... ale to nie szlachta.

— Szlachta posagu nie da. A z twojem szlachectwem możesz zginąć jak nic... teraz inne czasy.

— Zawsze co szlachcic, to szlachcic! — odmruknął Gnatkowski, w którym się odezwała dziedziczna duma.

Andrzej popatrzył na niego, uśmiechnął się i rzucił niby pytanie, niby objaśnienie:

— A czy kupisz ziemię?

Młody milczał, uznawał słuszność pytania, a Andrzej mówił:

— A twoje dzieci już kupią. Rozumiesz?

— To prawda.

— Więc się żeń.

— Ano... ożenię się.

— To i dobrze.

Po krótkiej modlitwie zasnęli obydwaj twardym snem.

W tym samym czasie w jadalnym pokoju toczyła się podobna rozmowa pomiędzy dziadkiem, ojcem i Maryjką.

— Jakże, Maryjko, ten kawaler? — zapytał Maciej.

— Alboż ja wiem, — odpowiedziała, ścierając fartuszkiem kurz niewidzialny na stole.

— Nie bądź głupia! — zawołał ojciec, — odpowiadaj, kiedy się pytają.

Dziewczyna milczała.

— Cóż, Łukaszu, myślisz? On niby niczego.

— Kiedy-bo taki strojny, — odrzekł syn.

— Młody... to i głupi. Stroi się do dziewcząt.

— No i szlachcic!

— To i dobrze. Zawsze co szlachcic, to szlachcic.

— Et, parszywe to ich szlachectwo, — odezwał się z pogardą Łukasz.

— Ty mi tego nie gadaj, — przerwał mu stary, — on szlachcic, to krew... rozumiesz?

— Szlachecka krew i szlachecka wiara, — mruknął syn przez zęby.

— Łukaszu! — rzekł stary z wyrzutem, — a o dzieciach nie myślisz? Toż ich dzieci będą szlachtą, i czy w urzędzie, czy do służby... zawsze co szlachcic, to szlachcic.

— Hm... ono to tak... byle on nie był jaki obieżyświat.

— Coby miał być... Toć Andrzej nie przywiózłby takiego.

— Ano... kiedy chcecie, to róbcie wesele.

— Ee... ja tam nieskory. Trzeba, byś sam pojechał na ten futor... Ludzi rozpytał, chatę zobaczył, grunta opatrzył... no... i wtedy należy zwolna chodzić koło interesu.

— Kiedyż myślicie ślub naznaczyć? — pytał syn.

— Hm.. — zamyślił się stary, — toć na Wielkanoc trudno, bo to wiosna... dochodu niema, a wydatki wielkie.

— To chyba po żniwach, — mówił Łukasz ziewając, — Maryjka przez lato nam potrzebna.

— Chyba, że po żniwach... Cóż ty, Maryjka, na to?

— Wola wasza, ja nie wiem, — odpowiedziała pokornie, chociaż z gorączkowem zajęciem śledziła całą rozmowę.

— No, a chcesz wyjść za niego? — nalegał dziadek.

— Wola wasza, — rzekła obojętnie.

— Ano, kiedy tak, to zrobimy zrękowiny... a teraz spać! — wziął lampkę ze stołu, zaniósł do przyległego pokoju i zaczął głośno mruczeć pacierze, całując często krzyżyk zawieszony na piersiach.

Wkrótce wszystko ucichło w starym dworze — tylko myszy biegały, piszczały, gryzły okruszyny, a świerszcz pod piecem wygrywał swą jednostajną melodyę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej