Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

PRZEDMOWA.

Pieśń pierwsza.

Pieśń druga.

Pieśń trzecia.

Pieśń czwarta.

WĘDRÓWKI CHILDE-HAROLDA

Byron George

przekład A. A. K.

PRZEDMOWA.

Na wstępie do niniejszego przekładu (czwartego całkowitego, o ile mi wiadomo w piśmiennictwie naszem) (1), zamieszczam list lorda Byrona do przyjaciela, sir Jana Hobhouse (2), z dedykacyą czwartej pieśni "Wędrówek Childe-Harolda". Czynię to zaś dla tego, ażeby czytelnicy nasi, w przeważnej większości z osobistością i żywotem poety angielskiego mało, a może i wcale nie obznajmieni, mogli sobie z góry sprostować opaczne o nim wyobrażenie, jakieby się im z, niektórych miejsc poematu, a zwłaszcza z początkowych strof pieśni pierwszej nastręczyć musiało. Jedną z przywar lorda Byrona, odziedziczonych może po ojcu awanturniku i matce histeryczce, była szczególnego rodzaju fanfaronada oczerniania swojej osoby (w wynurzeniach poetyckich); fanfaronada co prawda rzadka nadzwyczaj między ludźmi w ogóle, a między piszącymi chyba bezprzykładna. Każdy woli przecie i usiłuje wydawać się za lepszego, niż jest. Po przejściu tedy nauk uniwersyteckich, po roku lub dwóch swobody i rozrywek światowych, literackiemi jednak pracami zawsze przeplatanych, zaledwie pełnoletni młody poeta, wybrawszy się obyczajem angielskich paniczów w podróż po świecie dla dopełnienia edukacyi, umyślił sobie w opisie tej podróży, niby rzecz ozdobną, przybranie pozorów zużytego rozpustnika i zniechęconego, na wszystko obojętnego odludka. Nie przeszkodziło to bynajmniej niezwykłemu powodzeniu i rozgłosowi dwóch pierwszych pieśni " Wędrówek", wydanych za powrotem do Anglii w półtrzecia roku po wyjeździe w pierwszą podróż. Dziwactwo wydało się tylko oryginalnem i nie brano go dosłownie, a pobłażliwość nie była trudną względem młodzieńca, należącego do najwyższej sfery towarzyskiej, para Wielkiej Brytanii, a nadewszystko genialnego poety, który literaturę ojczystą nowem zbogacał arcydziełem. W czytaniu zresztą "Wędrówek" rychło się zaciera niesmak samooczerniań ich autora; świetnie w nich wyrażone szlachetne uczucia, wspaniałe malowidła natury i ludzi, cześć porywająca dla wielkich idei i wielkich wspomnień, przekonywają dowodnie, iż nie w głowie zużytego rozpustnika i zimnego samoluba poezya taka zrodzić się musiała.

W liście poniższym tak się jawnie piękność duszy autora "Wędrówek" odsłania, że odczytawszy go, nikt lorda Byrona za jedno z jego Childe-Haroldem nie weźmie, choć w ciągu poematu jeden za drugiego ustawicznie mówi i oddzielić ich od siebie niepodobna. List brzmi:

Wenecya 2 stycznia 1818.

Kochany Hobhouse!

Po upływie lat ośmiu od napisania pierwszej do ukończenia czwartej pieśni "Wędrówek Childe-Harolda" całość gotową jest do wyjścia na widok publiczny. Nie dziwota, że w chwili rozstania z tak starym przyjacielem, zwracam się do starszego jeszcze i lepszego, — do świadka narodzin i końca tamtego, świadka, któremu większą winienem wdzięczność za towarzyskie korzyści z jego światłej przyjaźni, niżby się ode mnie należała — lubo i tej nie odmawiam — Childe-Haroldowi za wszelkie uznanie ze strony publiczności, jakie się przez poemat autorowi w udziale dostaje; — do towarzysza, z którym długa mię łączyła zażyłości wspólność pożycia, który czuwał przy mnie w chorobie, współczującym był w smutkach i pomyślnościach moich, dodawał mi ducha w przeciwnościach, był mi dobrą radą i podporą w niebezpieczeństwach, — do druha wypróbowanego i niezawodnego, — słowem do Ciebie.

Czyniąc tak przechodzę od zmyślenia do rzeczywistości; a poświęcając Ci w uzupełnionej, a przynajmniej zaokrąglonej postaci utwór poetycki najobszerniejszy, najbardziej przemyślany i najtreściwszy z dotychczasowych dzieł moich, pragnę przez to siebie samego zaszczycić; gdyż odwołuję się tym sposobem do wieloletniej poufałości z mężem, w którym wiedza z talentem, moc duszy z zacnością charakteru się kojarzą. Obejdziemy się obaj bez pochlebstw i pochlebiania; lecz szczere uznanie zawdy się w przyjaźni dopuszcza: więc nie gwoli Tobie ani komubądź, lecz dla pofolgowania własnemu sercu, które nie wszędzie; a zwłaszcza ostatniemi czasy z życzliwością się ludzką spotykało, staram się niniejszem o zaletach Twoich świadczyć, a raczej o pożytku, jaki z nich na mnie samego spływał. Sama nawet data tego pisma, będąca rocznicą najsmutniejszego w życiu mojem dnia, który wszakże przyszłości mi nie zatruje, gdy mi Ty przyjaźni dotrzymasz, ani zdolności moich nie osłabi, — stanie się owszem odtąd przyjemniejszem dla obu nas wspomnieniem: przywoła nam mianowicie na pamięć moję tę próbę podziękowania Tobie za niezmienną życzliwość, jakiej nie wielu ludzi dało dowody i jakiej na sobie doznawszy nabiera się lepszego i o bliźnich i o sobie samym mniemania.

Nadarzyło nam się szczęśliwie, żeśmy wespół i różnemi czasy zwiedzili kraje z rycerskich wspomnień, z wielkich wypadków i baśni swych słynne: jako to Hiszpanię, Grecyą, Azya Mniejszą i Włochy; Ateny i Konstantynopol zajmowały nas przed kilku laty, a świeżo jeszcze Wenecya i Rzym. Poemat mój czy też jego bohater wędrowiec, czy jeden i drugi, towarzyszyli mi przez wszystkie te lata; i do wybaczenia jest może próżność, z jaką lubuję się sam w utworze, wiążącym mnie niejako z miejscami gdzie na świat przyszedł, i z przedmiotami, które są w nim przedstawione; a jakkolwiek niegodnymby się zdawał owych uroczych, wiekopomnych okolic, jakkolwiek dalekim byłby od powziętych o nich z góry wyobrażeń i od wrażeń bezpośrednio otrzymanych, — jako ślad atoli czci mojej dla tego co jest czcigodnem, i współczucia dla rzeczy chwalebnych, dzieło to było dla mnie źródłem przyjemności, gdym je pisał; więc rozstając się z niem, uczuwam coś nakształt żalu, jakiegom się dla przedmiotu imaginacyjnego nie spodziewał.

Co do czwartej mianowicie pieśni, mniej w niej mowy o pielgrzymie moim, niż w poprzednich, i z bardzo niewielkiem, prawie żadnem odróżnieniem od autora, wciąż we własnej przemawiającego osobie. Bo i rzeczywiście utrudzeniem się stało wytykanie granicy, której nikt dostrzegać nie miał chęci: na podobieństwo owego Chińczyka w "Obywatelu świata" Goldsmith'a, co mu nikt nie chciał wierzyć, że jest Chińczykiem. Daremnie głosiłem, daremnie sobie wyobrażałem, że różnica między pielgrzymem a poetą jest wyraźna; sama zaś troska o zachowanie tej różnicy i zawód z jej niewyraźności doznany tak mię w pisaniu krępowały, żem umyślił wreszcie usiłowań w tym kierunku całkiem zaniechać. Jakie w tej materyi powziął kto, lub powziąść może zdanie, rzecz to dziś już obojętna. Niech dzieło polega samo na sobie, a nie na piszącym; autor zaś jego, nie mając za sobą nic prócz reputacyi, przemijającej lub trwałej, jaką pracami swemi literackiemi zdobyć potrafi, niech losowi autorów ulega".

W dalszym ciągu mówi lord Byron o zamierzonej lecz zaniechanej kontynuacyi "Wędrówek" i rzuca kilka uwag o Włochach i tamtoczesnem ich piśmiennictwie; co opuszczam jako już ani poematu ani jego twórcy nie dotyczące.

(1) Pierwszy, Michała Budzyńskiego, wyszedł w oddzielnej książce w Petersburgu, w r. 1857; drugi, Krausego, drukowany był w tygodniku illustrowanym "Kłosy" w latach 1870 i następnych; trzeci, Kasprowicza, wydany w Warszawie w roku przeszłym.

(2) Sir Jan Cam Hobhouse, późniejszy lord Broughton of Gyffard, przeżył o lat kilkadziesiąt swego sławnego przyjaciela. za młodu uprawiał literaturę i między innemi cenny wydał opis podróży (z Byronem razem odbytej) po Albanii i innych krajach półwyspu Bałkańskiego. Od roku 1829 poświęcił się polityce, zostawszy. deputowanym do Izby Gmin i w rządach wigowskiego stronnictwa wysokie zajmował stanowiska; w gabinecie lorda Russel'a (1840 — 51) sprawował urząd ministra do spraw Wschodnio-Indyjskich. Umarł w roku 1809 przeżywszy lat 84

Pieśń pierwsza.

I.

Muzo, w widzeniach poetów zrodzona,

Coś miała w Grecyi godność niebios córy,

Przez wierszokletów srodze udręczona,

Nie zstępuj dla mnie z twojej świętej góry.

Błądziłem ci ja wzdłuż strumienia, który

Przepływał niegdyś u delfickich progów:

Ledwie go słychać wśród ciszy natury!

Westchnąłem; nie chcę i dziś córek bogów

Z ich wiekowego snu przebudzać, aby

Wzmogły mej prostej powieści tok słaby.

II.

Żył w Anglii młodzian przed niejakim czasem;

Cnota nie była wcale w jego guście;

Dnie na wszelakiej przepędzał rozpuście

Noce pijackim zakłócał hałasem.

Był to po prawdzie nicpoń jakich mało,

Wylany cały dla uciech bezbożnych;

Niewiele rzeczy wartość też dlań miało,

Prócz łatwych kobiet i rozkoszy zdrożnych,

Wśród współhulaszczych szujów i wielmożnych.

III.

Czajld Harold zwał się; nad tem ja imieniem

I rodem nie chcę rozwodzić się dawnym;

Dość, że niemałem cieszył się znaczeniem,

I w przeszłych czasach bywał nawet sławnym.

Lecz gdy się zdarzy jaki raz ladaco,

To najświetniejsza rodowitość splami;

Bo żadną w świecie heraldyczną pracą,

Najwykwintniejszą prozą czy wierszami

Sławione grzechy nie będą cnotami.

IV.

Czajld Harold w skwarze życia się wygrzewał,

Jako niejedna w upał południowy

Brzęcząca mucha, — i nie podejrzewał,

Że może nagle zadąć wiatr grudniowy.

Lecz ledwie doszedł męskich lat rozkwitu,

Coś nań gorszego spadło, aniżeli

Największa bieda: uczucie przesytu

I wstręt do kraju: że mu się weselej

Zdawało choćby w pustelniczej celi.

V.

Chodził on długo grzechu manowcami,

A nie naprawił nic, i nie odwołał;

Za tylu w życiu goniąc kobietami

Pokochał jednę, lecz posiąść nie zdołał.

Szczęście to dla niej! Jego pocałunek

Byłby splamieniem tej czystej istoty;

Mógłby dla jakiej znów brudnej pieszczoty

Rzucić ją wkrótce; a jakiż szafunek

Byłby jej mienia, gdy marnował własne,

Gdy szczęście w domu było dlań za ciasne?

VI.

Chorym na serce był Czajld Harold teraz;

Od towarzyszy hucznych biesiad stronił;

Łzy mu do oczu cisnęły się nieraz,

Ale przez pychę żadnej nie uronił.

W dumaniach całe przepędzał godziny;

Umyślił wreszcie ujść z rodzinnej strony,

Gdzieś aż w gorące za morzem krainy;

Syty rozkoszy, bólów był spragniony,

I uciec gotów bodaj do szatana:

Tak mu potrzebną była miejsca zmiana.

VII.

Opuścił stare przodków swych siedlisko,

Na którem wyrył czas głębokie ślady;

Budowa zdała się upadku blizką,

Gdyby nie grube u jej ścian arkady;

Przed wieki klasztor — dziś sprofanowany!

Gdzie się fanatyzm gnieździł zagorzały,

Teraz zalotnie śpiew i skoczne tany!

Mógłby pomyśleć mnich zmartwychpowstały,

Że dobre czasy kwitną dlań na nowo.

(Jeśli gawędy nie były obmową).

VIII.

Wśród najszumniejszych orgii ileż razy

Cień smutku czoło Harolda okrywał!

Czy pamięć jakiej śmiertelnej obrazy,

Czy ciężki serca zawód się odzywał? —

Ani kto wiedział, ani odgadywał.

O, bo w nim dusza nie mieszkała szczera,

Którejby ulgę przyniosły zwierzenia,

Na którą przyjaźń wpływ błogi wywiera

Przez swe współczucie, rady, pocieszenia.

IX:

Nikt go nie kochał; choć się doń zbiegało,

Wielu opojów zdaleka i zblizka,

Pochlebców — póki się z butelki lało,

Nadskakujących — - póki pełna miska;

Nikt — nie wyjmując tych, co go pieściły!

Moc się i przepych podoba kobiecie;

Z nich dwojga Eros wieńce swoje plecie;

Pannom jak molom wszelki blask jest miły;

Więc anioł słaby, szatan dość ma siły!

X.

Miał Harold matkę, — o, niezapomnianą;

Lecz iść ją żegnać nie mógł się ośmielić;

I z siostrą także, chociaż ukochaną,

Bolu rozstania umyślił nie dzielić.

Jeśli przyjaciół miał, tych niezawodnie

Nie żegnał; — choć miał serce nie ze stali.

Wy, coście kiedy prawdziwie kochali

Kogobądź w życiu, przyznacie to zgodnie,

Że serce pęknąć może przy rozstaniu,

Gdy chciało szukać ulgi na wygnaniu.

XI.

Tak dom swój tedy i dziedzictwo całe,

I uśmiechnięte, urocze kobiety,

Których to oczki, loki, rączki białe,

Zdolne zwyciężyć i świętość ascety,

Syciły żądze młodzieńca niestałe,

Kosztowne wina, kryształowe czary,

Wygody życia, komnaty wspaniałe, —

 Rzucił bez żalu, by przez wód obszary

Lecieć za Równik, w południowe skwary!

XII.

Podjęto żagle; lekki wiatr je wzdyma,

Niby nieznacznie z ziemi opuszczonej

Unosząc; brzegi nikną przed oczyma,

I toną w morza powierzchni spienionej.

Może w tej chwili — niby upragnionej

Żałował Harold swych zachceń podróży.;

Lecz to uczucie skrył w dumie wrodzonej,

Choć widział troskę współpodróżnych, którzy

Płakali z żalu, bledli na myśl burzy.

XIII.

Gdy gasły słońca ostatnie promienie,

Chwycił za arfę (lubił czasem w ciszy

Nucąc grać na niej, choć i nie uczenie,

Jeżeli mniemał, że go nikt nie słyszy):

Zabrzmiały struny; śpiew im towarzyszy,

I gdy mknie okręt, jak ptak białopióry,

Gdy wstecz nadbrzeżne uciekają góry;

Smętna się nuta wśród zmierzchu rozlega,

I pieśń rozstania po falach przebiega.

Żegnam, mój kraju, żegnam cię!

Twój brzeg z nad wód się zwiewa:

Bałwany szumią, wicher dmie,

I morska wrzeszczy mewa.

Tam słońce w falach tonie już;

Podążym za niem w biegu!

Dobranoc mu na łonie mórz;

Bądź zdrów, rodzinny brzegu!

Za kilka godzin zalśni wschód

Blaskami znów nowemi,

I ujrzę niebo, przestrzeń wód,

Lecz mej nie ujrzę ziemi.

Pustkami stoi dziś mój dwór;

Ognisko popiół kryje;

Porasta zielskiem stary mur,

I pies u bramy wyje.

"Pójdźno, mój paziu: cóż ci to,Żeś taki zapłakany?

Czy się tak wiatrów, boisz, co?

Czy straszą cię bałwany?

No, mój chłopczyno, otrzyj łzy:

To okręt doskonały;

Sokoły nasze, wierzaj mi,

Nie prędzej by leciały".

— Niech szumi wiatr, niech fala wre:

Niczego się nie boję:

Lecz Panie mój, nie dziwcie się,Że smutne serce moje!

Niedawny wszak rozstania czas!

Tam ojciec, matka droga;

Nikogo nie mam, oprócz Was,

I w niebie Pana Boga!

 — Pobłogosławił ojciec mnie,

I bardzo się nie smucił;

Lecz matka wzdycha całe dnie,

Żebym ja prędzej wrócił. —

"Dość, dość mój mały: dobrze ci

Z dziecinną twą żałobą;

Gdybym niewinnym był jak ty,

Zapłakałbym wraz z tobą!" (1)

"Pójdź tu mój dzielny giermku! Ach,

Skąd bladość na twej twarzy?

Czy cię ogarnął burzy strach,

Czy lękasz się korsarzy?"

— O sir Haroldzie, byłżem Wam

Za tchórza kiedy znany?

Lecz zostawiłem żonę tam:

Czyż dziwna, żem stroskany!

— Musicie dom nad stawem znać,

Gdzie ona z dziećmi siedzi?

Gdy dzieci ojca zaczną zwać,

Cóż da im w odpowiedzi? —

"Dość, dość, mój giermku! Troska twa

Nie przeczę, słuszna wcale;

Lżejszego serca jestem ja:

Drwiąc puszczam się na fale.

"Niech tam za prawdę ma kto chce

Łzy żon albo kochanek.

Niebawem wszak osuszy je

Ponowny ślubny wianek.

Nie uczt mi żal, nie gładkich lic,

A fraszka burze wodne;

Lecz żal, żem nie zostawił nic,

Co łez byłoby godne.

Teraz na świecie jestem sam,

Na wód niezmiernej toni;

Za kim tu wzdychać, gdy mnie tam,

Westchnieniem nikt nie goni!

Zaskomli pies po panu swym,

Nim obcą karmion ręką,

Mnie kiedyś za powrotem mym

Napadnie ostrą szczęką.

Z tobą mój statku, wzdłuż czy wszerz

Po falach bystrym lotem

Popędzę! Nieś mię dokąd chcesz,

Byleby nie z powrotem!

O modre głębie, gdy się was

Napatrzę w długim biegu,

Powitam step, powitam las;

Bądź zdrów rodzinny brzegu!

XIV.

Brzeg dawno zniknął. Okręt leci strzałą;

Ostry wiatr siecze z Biskajskiej, zatoki;

Aż dnia piątego skoro zaświtało,

Nowych się lądów odkryły widoki;

Sterczał zdaleka Cyntry grzbiet wysoki,

I ujście Tagu witali podróżni,

Co w morze prąd swój pogrąża szeroki.

Wnet lużytańscy sternicy usłużni

Powiedli okręt pomiędzy brzegami,

Gdzie lud był jeszcze zajęty żniwami.

XV.

Co za rozkoszne wrażenia, o Chryste!

Czegóż Bóg nie zlał na ten kraj czarowny!

Na każdem drzewie owoce soczyste;

Z każdego wzgórza widok przecudowny.

Niestety, ręce człowieka nieczyste

Raj ten plugawią! Jeżeli wymierzy

Pan kiedykolwiek swe bicze ogniste

Na karki winnych, grom Jego uderzy

Potrójnie w galskich szarańczę żołnierzy! (2).

XVI.

Pysznie się oku przedstawia Lizbona,

Nad swą wspaniałą rzeką jaśniejąca,

Co mylnie złotym piaskiem obdarzona

W poezyi słynie. Las masztów tysiąca

Pływa dziś po niej, gdy Anglii przymierze

W opiekę swoję Luzytanów bierze, —

 Ten naród ciemny, ale pyszny wielce,

Który całuje dłoń swej zbawicielce,

I wstręt zarazem czuje do tej dłoni,

Choć go od Gallów samowładzcy broni.

XVII.

Ale okrutny nas tu zawód czeka,

Skoro do wnętrza zajrzym tego grodu,

Rajskiego, gdy jest widziany z daleka,

Pełnego jednak niechlujstwa i smrodu.

Pałac i chata w jednakowym brudzie;

W nieochędóstwie żyją i mrą ludzie;

Czysta bielizna nikomu nie znana;

U człeka z gminu, tak jak i u pana

Twarz nie umyta, głowa nie czesana.

XVIII.

Czyż wart takiego prześlicznego kraju,

Pyszności tylu, naród niewolników!

Patrzcie na Cyntrę: istny odłam raju,

Labirynt wzgórzy, dolin i gaików.

Czyjże bo pendzel, czyje pióro zdoła

Skreślić to wszystko, co tu nęci oczy,

Co je olśniewa w widokach dokoła

Świetniej szych nad te, które wieszcz proroczy

Przed zalęknionym światem rozpościerał,

Kiedy niebieskie podwoje otwierał!

XIX.

Tu stary klasztor stromą wieńczy skałę;

Spad zasłonięty korkowemi drzewy;

Tam górskie mchy od słońca poczerniałe,

Gdy w głębi dolin łakną światła krzewy;

Łagodny błękit spokojnego morza;

Złoty pomarańcz odblask na zieleni;

Na górach wino, wierzba u podnóża;

Potok co strugi swe w przeskokach pieni, —

Cały krajobraz w pięknościach się mieni!

XX.

Wejdźcie na górę po tej ścieżce krętej;

Ale co częściej zatrzymujcie kroki,

By coraz nowe oglądać widoki,

A potem wstąpcie do Gospody Świętej (3),

Gdzie wam relikwie swoje zakonnicy

Pokażą; gdzie legendy usłyszycie,

Jak w tem tu miejscu zginęli grzesznicy,

A w tej jaskini mieszkał całe życie

Honoryusz, co chcąc na niebo zasłużyć,

Uwziął się piekła na tej ziemi użyć.

XXI.

Często tam krzyże spotkacie przydrożne,

Grubą robotą z drzewa wyciosane;

Me myślcie, że to pamiątki pobożne;

Nie: to pomniki morderstwom stawiane.

Gdziekolwiek znajdą zwłoki krwią oblane,

Ofiary zemsty, albo rozbójników,

Tam wkopią belki dwie na krzyż drewniane.

I mnóstwo takich po górach pomników

W tym krwawym kraju, gdzie życia człowieka

Nie chroni żadna zgoła praw opieka.

XXII.

Na stokach wzgórzy wznoszą się miejscami

Pałace, niegdyś królewskie schronienia,

Dzisiaj dzikiemi porosłe ziołami;

Tchną z nich dawnego przepychu wponinienia.

Tam Zamek Księcia wystaje wspaniale;

W pobliżu rajska piętrzy się dziedzina

Najbogatszego Albionu syna (4),

Który się jednak nie domyślał wcale,

Że gdzie bogactwo nadto się wysili,

Stamtąd ucieka spokój w tejże chwili.

XXIII.

Tu mieszkał, tu on przystrajał swe dzieło

Na tle gór pięknych różnemi przepychy;

Dziś gmach ten, jakby przekleństwo go tknęło,

Całkiem spustoszał, bezludny i cichy:

Przez gąszcz zarośli dojść tam teraz trudno

Do drzwi wybitych, sal pustką świecących.

Nowa nauka stąd dla głów myślących

Jak są uciechy życia rzeczą złudną,

Jak w falach czasu kruszą się niszczących! (5).

XXVII.

Tak dumał Harold, błądząc przez dzień cały

Wśród krajobrazów krasy niewymownej;

Ale go chęci stąd gdzieś dalej gnały

Nakształt jaskółki pod niebem wędrownej.

Tu się go jednak czepiły morały;

Znów zaczął przeszłość rozważać niemiłą,

Ze wzgardą młode swe wspominać szały,

A gdy sumienie głośniej przemówiło,

Na widok prawdy w oczach mu się ćmiło.

XXVIII

Więc na koń teraz! Śpiesznie się oddala

Z tej czarującej, z tej błogiej ustroni,

I od rozmyślań czarnych się wyzwala,

Lecz za rozkoszą już płochą nie goni.

Rwie się gdzieś dalej; — do jakiego celu?

Jaki tułaczki kres? o to nie pyta;

Jak wielu wrażeń, i przygód jak wielu

Doznać ma żądza włóczęgi niesyta,

Nim serce ścichnie i pokój zawita.

XXIX.

Jeszcze go Mafra zatrzymała chwilę,

Nieszczęsnej niegdyś siedziba królowej (6),

Gdzie się bawiono i modlono tyle,

Gdzie po mszy każdej festyn był gotowy.

Źle to dobrana para — dworak z mnichem!

Lecz babilońska nierządnica przecie

Wzniosła te gmachy (7) i lśni w nich przepychem;

A niepamiętni ile na tym świecie

Krwi już przelała, gną przed nią kolana

Ludzie, choć tylu zbrodniami skalana.

XXX.

Wśrod żyznych dolin, wzgórzy romantycznych,

(Gdybyż przez wolną ludność zamieszkałych!)

Przejechał Harold wiele miejsc prześlicznych,

Gdzie oko tonie w widokach wspaniałych.

Dla domatorów jednak ociężałych

Daleka podróż jest czemś niepojętem:

Błądzić gdzieś w obcej stronie po dniach całych

Sama myśl o tem przejmuje ich wstrętem.

Świeże górskiego powietrza podmuchy,

I życie takie — nie dla was, piecuchy!

XXXI.

Zwolna krajobraz zmienia się dokoła:

Wzgórza znikają, płaszczeją doliny;

Roślinność skąpsza; jak wzrok sięgnąć zdoła,

Aż po widnokrąg rozległe równiny.

Na ich soczystej pasą się zieleni

Słynnych swą wełną owczych stad seciny.

To już Hiszpania. Wszyscy uzbrojeni:

Bo do tej także wtargnął wróg krainy;

Nie walczą chyba tylko zwyciężeni.

XXXII.

Hiszpania obok Portugalii leży.

Jakaż granica rywalki odgradza?

Czy Tag szeroki po ich kresach bieży,

I bratnich ludów zbliżeniu przeszkadza?

Czy strome góry odrębności strzegą?

Czy też mur chiński, przez ludzi wzniesiony?

Gdzie tam! Ni rzeki, ni wału żadnego,

Ni gór gromady groźnie napiętrzonej,

Jak ta na północ od francuskiej strony:

XXXIII.

Granicę tutaj tworzy strumień mały,

Ledwie że nazwę mający właściwą,

Choć dwa królestwa nad nim się spotkały.

Wsparłszy na kiju swą postać leniwą,

Słucha bezmyślnie pastuch szmeru wody,

Cichej, a wrogie dzielącej narody;

Lecz chłop ten z dumą szlachcica prawdziwą

Wyższość swą czuje nad Portugalczykiem,

Najlichszym z niewolników niewolnikiem.

XXXIV.

Od tej granicy niedaleko wcale

Już spotykamy posępną Gwadyanę,

Toczącą ciemne i szerokie fale

W starorycerskich pieśniach opiewane.

Tu niegdyś przeciw Islamu nawale

Biegło rycerstwo pod Chrystusa znaki,

W błyszczących zbrojach i świętym zapale.

Trupem się słały turbany, szyszaki,

Brocząc Gwardyany bieg krwawemi szlaki.

XXXV.

Piękna Hiszpanio! Przesławna kraino!

Gdzież hasło dane niegdyś przez Pelaja,

Kiedy za zdrajcy Juliana przyczyną

Zalała ciebie muzułmańska zgraja?

Gdzie sztandar, który nad twemi naddziady

W zwycięzkim potem wciąż powiewał biegu?

Krzyż pałał wtedy, a Półksiężyc blady

Na afrykańskim znów się chronił brzegu,

Gdzie maurytanek płakały gromady.

XXXVI.

Sława tych czasów dotąd w pieśniach tętni!

Niech się bohater tą cieszy nadzieją,

Że go nam chłopska zwrotka upamiętni,

Choć rocznik zginie, pomniki skruszeją.

Spojrz Dumo z niebios, jak ludzką koleją

Twa wielkość w krótkiej piosence się mieści!

Gdy księga, filar i posąg zmarnieją,

Pochlebstwo zmilknie, historya zbezcześci,

Gminne cię tylko wsławiają powieści!

XXXVII.

Spieszcie Hiszpanie na kraju obronę!

Bóstwo wszak wasze, rycerstwo was wzywa;

Choć nie jak dawniej włócznią uzbrojone,

I z barwną kitą, co nad hełmem pływa,

Lecz w chmurze dymu piorunowym grotem,

Który się z paszczy żelaznej wyrywa,

Rażąc, potężnym zwiastuje się grzmotem,

I stokroć głośniej do boju zwoływa,

Niż przed wiekami, gdy Maur walczył z Gotem.

XXXVIII.

Czy tentent kopyt złowrogi słyszycie,

I głuchą wrzawę bitwy na równinie?

Krew braci waszych leję się obficie;

Czy ich wesprzecie, nim ostatni zginie

Pod szablą wroga? A błyski widzicie,

Którym mordercze wtórują odgłosy

Przez echa w skałach stokrotne odbicie?

Każdy huk taki znaczy trupów stosy!

Śmierć na siarczystym przebiega rydwanie,

Krwią brocząc ziemię na ludów znękanie.

XXXIX.

Spójrzcie tam w górze na tego olbrzyma,

Co w słońcu nurza krwawo-rude włosy:

Śmiertelne groty w strasznej dłoni trzyma;

Jego spojrzenia, to zabójcze ciosy;

Toczą się w okół, lub też w punkt utkwione

Pałają groźnie. A u stóp spiżowych

Tego potworni Zniszczenie skulone

Spisuje skutki palnych spojrzeń owych.

Trzy tutaj mają spotkać się narody

I przed bożyszczem krwawe sprawiać gody.

XL.

Ach, widowisko wspaniałe zaiste

(Byleby nikt tam nie był sercu blizki);

Tych hufców wrogich ubiory barwiste,

I tych uzbrojeń rozmaitych błyski!

Wojenna psiarnia, puszczona ze smyczy,

Szczerząca zęby i chciwa zdobyczy.

Wszyscy chcą zdobyć; mało kto zdobywa,

A śmierć największą część łupów porywa;

Z radości ledwie plony swoje zliczy!

XLI.

Trzy wojska przyszły składać tu ofiary:

W trzech się językach zmawiają modlitwy;

Trzy powiewają odmienne sztandary,

I takie hasła wydano do bitwy:

Francya, Hiszpania, Albion, Zwycięstwo!

Wróg i ofiara i jej sprzymierzony,

Co nadaremnie roztrwania swe męstwo,

Nie chcą ach czekać śmierci przyrodzonej;

Zeszli się tutaj, by zwłokami swemi

Nakarmić kruków okolicznej ziemi!

XLII.

I zgniją tutaj, potępieńcy sławy;

Porośnie sławy darń nad ich prochami.

Błazeństwo! Oni tylko narzędziami,

Które bez liku trwoni tyran krwawy,

Gdy depcząc serca ludzkie bez litości,

Toruje sobie drogę do wielkości.

O nie: do mary! Czyż despota włada

Naprawdę wszystkiem, co się przed nim korzy?

Czy rzeczywiście coś więcej posiada

Nad tę piędź ziemi, w której się położy?

XLIII.

O Albuero, o smutna równino!

Kiedym twój obszar przejeżdżał szeroki,

Kto mógł przewidzieć, że wkrótce popłyną

Po nim straszliwe krwi ludzkiej potoki (8).

Pokój poległym! Niechaj ich nie miną

Wspomnienia braci, łzą skropione szczerą.

Nim inne z czasem gdzieś boje zasłyną,

I inne wojska i inni wodzowie,

Lud twoję krwawą sławę, Albuero,

W nieskładnych piosnkach i bajkach opowie.

XLIV.

Lecz dość o walkach, dość i o walczących!

Z śmiercią igrając niech po sławę biegą;

Choć sława prochów nie zlepi gnijących,

A tysiąc pada dla sławy jednego.

A i odstręczać po cóż od zawodu

Żołnierzy chętnych do kraju obrony?

Niejeden z chlubą śmierć poniósł za młodu,

Co byłby dożył starości shańbionej,

Lub marnie zginął wśrod zamieszek grodu.

XLV.

Prędko w swej Harold samotnej wędrówce

Dobiegł Sewilli, dumnej, niepodbitej

Dotąd; — lecz wkrótce najezdnicze hufce

Miały tam wkroczyć twardemi kopyty,

I w pięknem mieście ciężkie wygnieść ślady.

Niechybna dola! Gdy się raz rozwarła

Zniszczenia paszcza, niema na nią rady!

Inaczej Troja uszłaby zagłady.

Cnotaby kwitła, a zbrodnia zamarła.

XLVI.

Ale mieszkańcy tej ciężkiej godziny

Nie przeczuwając, wesoło się bawią;

Śpiewy dokoła i skoczne festyny!

Z ran się ojczyzny ich serca nie krwawią;

Nie trąby słychać, tylko mandoliny;

Pustota ludźmi na dobre owładła;

I jak w stolicach młode szumowiny

Krążą po mieście, skoro noc zapadła.

Słodka rozpusta na murach osiadła.

XLVII.

Inaczej wieśniak: do swej połowicy

Drżącej się tuląc, nie rad wyjrzeć z chaty,

By nie zobaczyć zniszczonej winnicy,

I nie obliczać swej dotkliwej straty.

Ani o zmroku młódź się nie ośmieli,

Tańczyć fandanga, stukać w kastaniety.

O władzcy, gdybyście dzielić zechcieli

Zabawy, które tępicie niestety,

Goniąc za sławą, milczałyby działa,

Wolniejby biedna ludzkość oddychała.

XLVIII.

Cóż śpiewa rzeźki mulnik w takiej dobie?

Godzinki, czy też światowe piosneczki,

Któremi zwykł był drogę skracać sobie,

Którym wtórzyły na mułach dzwoneczki?

Nie: dziś on Króla co moment wspomina,

"Ferdynand górą!" ale tuż przeklina

Godoj'a z starym Karolem fafułą,

I dzień ów, kiedy królowa Ludwika

Czarnookiego ujrzała młodzika,

I cudzołóztwo, co zdradę wysnuło.

XLIX.

Owo rozległe błonie, okolone

Przez wzgórza z wieżyc arabskich szczątkami,

Gęstemi kopyt śladami upstrzone

I po biwakach czarnemi plamami, —

To w Andaluzyi pierwsze bitwy pole;

Tu jazda Franków, tam piechota stała,

Tam mężny wieśniak szturmował ich działa,

I dziś wskazuje on z dumą na czole

Te wzgórza, co z rąk do rąk przechodziły,

Gdy się tu wrogie zwarły z sobą siły.

L.

Kogo się kolwiek w tej stronie spotyka

Nosi na czapce kokardę czerwoną,

Co królewskiego oznacza stronnika;

I biada temu, kogoby zoczono

Bez tej zewnętrznej cechy patryotów:

Bo zadźgać by go pierwszy lepszy gotów.

O, gdyby od tych noży i sztyletów

Skrycie noszonych, zdołały się stępić

Ostrza francuskich szabel i bagnetów,

Miałby najeźdźca nad czem się zasępić.

LI.

Wszystkie Moreny przejścia i wąwozy

Z dołu do góry działami się jeżą;

Ze wszech stron widok wojennej tu grozy;

Ze wszech stron lufy w najezdnika mierzą.

W każdym zakręcie sterczą palisady;

Przed niemi wodą napełnione fosy;

W jaskiniach broni i żywności składy,

Kul piramidy i bydła gromady,

A w koło licznych straży słychać głosy.

LII.

Walka się zbliża. Ale mocarz, który

Tronów obalił i powznosił tyle,

Jeszcze buławą nie dał znaku z góry,

Jakby się raczył zawahać przez chwilę.

Ach jego półki wedrą się w te góry!

Już cały zachód przed nim pochylony!

Biadać Hiszpanio! Galski sęp ponury

Rozwinie skrzydła i rozewrze szpony:

Z twych synów Hades gęste zbierze plony!

LIII.

Więc śmierć przedwczesna tylu młodych dolą,

I z niej ma urość dla najezdzcy chluba!

Więc wybór między grobem a niewolą!

Przemocy tryumf i Hiszpanii zguba!

Czyliż Moc, którą czcić przywykł świat cały

Tak wyrokuje, głucha na cierpienia?

A więc rozpacznej walki wysilenia,

Więc mężów dzielność, młodzieńców zapały,

I starców mądrość — na nic się nie zdały?

LIV.

I po toż dzisiaj dziewica Hiszpanka

Gitarę swoję na wierzbie zawiesza,

Do boju głośno zagrzewa kochanka,

Na płeć niepomna w szeregi się miesza;

Ta w której przedtem najdrobniejsza ranka

Przestrach wzniecała, co puszczyka jęku

Znosić nie mogła — teraz jak Spartanka

Wśród zbrojnych tłumu, wśród oręża szczęku

Po trupach stąpa z gołą szablą w ręku!

LV.

Wy, co dziewicy wzruszacie się losem,

O, gdybyście ją w lepszej dobie znali,

Mogli jej cudnym zachwycać się głosem,

Jej czarnem okiem, co przez welon pali,

Jej długim, gęstym, jedwabistym włosem,

Niedoścignionym dla pędzla malarza,

I całym wdziękiem anielskiej postaci,

Czyżbyście zgadli, że się dziś naraża

Na Saragossy murach pośród braci,

I pod kul gradem odwagi nie traci!

LVI.

Padł jej kochanek, — próżnych łez nie roni;

Zginął dowódzca, — w jego miejscu staje;

Podał tył Francuz, — ona pierwsza goni;

Chwieją się swoi, — ducha im dodaje.

Którażby godniej cień uczciła drogi?

I któżby dzielniej mścił się za zwierzchnika,

I wytrwał w męztwie, gdy ono zanika

W mężach tak wielu, — i tak zmiatał wrogi,

Co się wdzierały już za miasta progi?

LVII.

Nie Amazonki jednak te dziewice

Hiszpańskie! Bóg je stworzył dla pieszczoty;

Jeżeli zbroją swą słabą prawicę,

I z braćmi w bitne mieszają się roty, —

To przerażone niby gołębice,

Rękę, co gniazdu zagraża, dzióbiące;

Tkliwsze i uczuć stałością silniejsze,

Niż nasze damy nudnie paplające;

Duch ich wynioslejszy, a wdzięki nie mniejsze.

LVIII.

Dołki, Miłości paluszkiem wciśnięte,

O delikatnej zaświadczają cerze;

Usteczka dumnie jakoby wydęte,

Bo mężny tylko całus z nich odbierze;

A jakiż dziwny blask w oku się mieni!

Daremnie słońce chce ściemnić to lice:

Ono się jeszcze świetniej w niem rumieni.

Czemże północne przy niem krasawice,

Istoty słabe, wątłe, bladolice!

LIX.

Czemże krainy sławione przez wieki,

Czem te haremy w stronie, gdzie w tej chwili (9)

Piszę, piękności wielbiciel daleki,

Przed którą nawet cynik czoło schyli;

Czem te hurysy, co je zamknął Turek

Przed powiewami z zewnątrz miłosnemi,

Obok Hiszpanii czarnookich córek!

Ach raj swój Prorok to chyba takiemi

Zaludnić pragnął kształty anielskiemi!

LX.

Góro Parnassu! Teraz patrzę na cię

Nie wyobraźni wzrokiem rozmarzonej,

Nie w fantazyjnych opowieści szacie,

Lecz w twej pod śniegiem grozie przyrodzonej,

W wielkim natury górskiej majestacie.

I cóż dziwnego, że probuję śpiewu,

Że u stóp twoich najlichszy z pielgrzymów,

Pragnie twe echa dla swych złowić rymów,

Echa dawnego skrzydeł Muz powiewu!

LXI.

Częstem o tobie marzył. Komu twoje

Imię nie znane, temu są obcemi

Ducha ludzkiego najpiękniejsze stroje.

Wstyd mi cię wielbić dźwiękami słabemi!

Gdy liczę w myśli twych dawnych czcicieli,

Zginam kolana z pokorą i drżeniem;

Głos cichnie, wzrok się zaledwie ośmieli

Wznieść ku twym szczytom pod chmurnem sklepieniem,

I dość mi, że twem cieszę się widzeniem.

LXII.

Szczęśliwszy od tych wieszczów, których pienia

Stąd zdala w swojskiej brzmiały gdzieś ustroni,

Mógłżebym na to patrzeć bez wzruszenia,

Czem się, nie widząc, zachwycali oni?

Bo choć Apollo w swej grocie nie śpiewa

Choć Muz siedziba jest dziś ich pomnikiem,

Duch jakiś błogi w tych miejscach powiewa,

Ciche westchnienia wydając z wietrzykiem,

I lekką stopą mknąc ponad strumykiem.

LXIII.

Lecz dość na teraz. Tożem zboczył z toku

Pieśni dla ciebie; prawieni o Hiszpanii

Zapomniał, i o dziewic jej uroku,

I o jej walce z najazdem tyranii,

A ciebiem wielbił, — nie bez łzy w mem oku.

Wracam do ciągu. Lecz nim się oddalę,

Niech na pamiątkę twojego widoku

Choć listek z Dafny drzewa mam w udziale;

Wszakże nie sięgam zanadto zuchwale?

LXIV.

Czyś góro święta w dniach Grecyi rozkwitu

Widziała u stóp swych wdzięczniejsze grono?

Czy Delfy w chwilach, gdy pełna zachwytu

Głosiła Pythia swoję pieśń natchnioną,

Zebrały orszak dziewic urodziwszy

Nad Andaluzki młode, gdy ich łono

Przejmuje uczuć lubych żar najtkliwszy?

Czemuż im ciszę domową zmącono,

Którą ma Grecya, sławę utraciwszy!

LXV.

Piękną Sewillą chlubią się Hiszpanie,

Siedzibą świetną, możną, starożytną;

Lecz Kadyx, co się w morskiej nurza pianie,

Wabniejszą sławę ma, choć niezaszczytną.

Grzechu! po ścieżkach twych łatwe stąpanie!

Któż, gdy mu w żyłach krew młodzieńcza płynie,

Twoim ponętom oprzeć się jest w stanie?

Czyhasz dokoła, hydro-cherubinie,

I żadna żądza pokus twych nie minie.

LXVI.

Gdy Paphos padło z czasem (o zuchwały

Czasie, największej nie szanujesz Pani!)

Stamtąd spłoszone Uciechy musiały

Gdzieś równie ciepłej poszukać przystani,

I Wenus wierna morzu rodzonemu

(Jemu też tylko!), zeszła w gród ten biały;

I tu wznowiono jej cześć po dawnemu;

Lecz zamiast jednej świątyni, tysiące

Stoją ołtarzy, a wszystkie płonące.

LXVII.

Przez dnie i noce — aż rumiany ranek

Dziwi się wstając nad biesiadną zgrają —

Śpiewy i śmiechy głośne nie ustają;

To figiel plotą, to różany wianek.

Kto się raz wciągnie w ten świat opętany

Już mu rozrywka skromna nie dogodzi;

I chrystyanizm prawy tu nieznany;

Tylko mnichowski fanatyzm przewodzi,

A z nabożeństwem romans w parze chodzi

Lub też po sobie idą na przemiany.

LXVIIL

Oto niedziela: dzień spoczynku przecie:

Jakie też jego w tym kraju święcenie?

Festyn ludowy: może widzieć chcecie?

Słychać buhaja potężne ryczenie;

Jeźdzca on z koniem zwalił rogów pchnięciem,

I kontent wietrzy świeżej krwi strumienie;

Zachwyt ogólny nad wściekłem zwierzęciem,

Oklaski, krzyki, nowej krwi pragnienie,

A damy patrzą z największem zajęciem!

LXIX.

Tak się dzień siódmy święci! O Londynie,

Ty go obchodzisz w sposób przyzwoity:

Dążysz za miasto o wczesnej godzinie.

Schludny mieszczanin, rzemieślnik umyty,

I terminator odświętnie ubrany,

Dorożką, bryczką, wózkiem czy też pieszo,

Do Hampsted, Brentford lub do Harrow spieszą,

By łyk powietrza wchłonąć pożądany,

I nim do przyszłej niedzieli się cieszą.

LXX.

Ten swoję pannę we wstążkach i fiokach

Obwozi czółnem po Tamizie brudnej;

Ci wolą spacer lądowy, mniej trudny;

Inni na wzgórza Richmondzkiego stokach,

Albo w poblizkim bawią się Hajgecie.

A jak się bawią? O, jest tam róg przecie,

Wielki, wołowy, czarodziej nie lada:

Na nim solenna przysięga się składa,

Nie groźna zresztą i nie wyszukana;

Po niej wypitka i tańce do rana (10).

LXXI.

Co kraj, to zwyczaj. Innym jest mieszkaniec

Kadyxu, co nad modrą sterczy tonią.

Z rana, gdy dzwony dziewiątą wydzwonią,

Każdy gorliwie przesuwa różaniec,

I Pannie Świętej modłami doskwiera

(Pannie podobno w tem mieście jedynej),

By mu pomogła liczne zmazać winy;

Potem do cyrku, gdzie się wszystko zbiera,

Co tylko żyje: i stary i młody.

I pan i sługa na świąteczne gody.

LXXII.

Szranki otwarte; arena gotowa;

Tysiące ludu zasiadło dokoła;

Nim pierwsza wrzaśnie trąba sygnałowa,

Już dla spóźnionych niema miejsca zgoła.

W natłoku widzów dam pewno połowa;

Oczkami ranić najokrutniej lubią,

Ale i rany te leczą najchętniej;

Okrutnym chłodem nikogo nie zgubią,

Jak się poeci zwykli żalić smętni.

LXXIII.

Gwar ucichł. Czterej szermierze na koniach,

Każdy w pióropusz biały przystrojony,

W złote ostrogi, z lekką dzidą w dłoniach —

 Zgrabne publice oddają ukłony.Świetne ich szarfy, rumaki ogniste;

Z walk hazardownych jeśli wyjdą cali,

Będą oklaski tych tłumów zbierali,

I pięknych niewiast spojrzenia strzeliste;

Toż najpiękniejsze nagrody zaiste!

LXXIV.

W bogatym stroju, w jaskrawej narzutce

Zwinny matador zjawia się na scenie;

On to stadnika ma zaczepić wkrótce

Pierwszy i pieszo; więc też po arenie

Przeszedł się rączo w tę i ową stronę,

Bacząc czy pole dobrze wygładzone.

W ręku ma oszczep; ciska go z daleka;

Nie stać w tej walce na więcej człowieka,

Gdy nie na koniu, co zań piersi dzielne

Wystawia naprzód na ciosy śmiertelne.

LXXV.

Trzykroć się trąby ozwały wrzaskliwe;

Otwarto wrota; ile oczów było

Wszystkie się zbiegły w ten punkt, wrażeń chciwe;

Aż straszne stamtąd zwierzę wyskoczyło.

Staje, i nogą z łoskotem uderza

O ziemię; jednak na oślep nie godzi;

Niby z rozwagą łbem tu i tam wodzi;

Niby chce sobie wybierać szermierza;

Ogonem macha, i krwią zabiegłemi

Raz wraz przewraca ślepiami dzikiemi.

LXXVI.

Utkwił je wreszcie. Z drogi przed nim! Z drogi,

Śmiałku szalony! Oszczep miotaj celnie!

Bo trupem padniesz, jeżeli zwierz srogi

Z twej ręki ranion nie będzie śmiertelnie.

Jeźdzcy się chronią zwinnemi odskoki;

Byk pędzi, goni, ale nie bezkarnie;

Już krwią oblane oba jego boki;

Cofa się, kręci, i ran swych męczarnie

Rykiem ogłasza i zwalnia swe kroki.

LXXVII.

Aż znów się zerwał, rozjuszony srodze;

Już go nie wstrzyma oszczep ani dzida,

Ni rozpęd koni posłusznych ostrodze;

Siła i oręż na nic się nie przyda!

Oto już zwalił dzielnego ogiera;

Drugiemu piersi szeroko rozdziera;

Z nich źródło życia krwi trysło potokiem;

Zachwiał się rumak; lecz resztki sił zbiera,

Jeźdzca ostatnim unosi podskokiem.

LXXVIII.

Ale znękany, bez tchu, krwią ciekący

Przystanął wreszcie i byk śród swych wrogów,

Grotami w ciało wbitemi sterczący,

A jeszcze straszny mocą twardych rogów.

Tu matadory, mając go jak w matni,

Trzęsą płachtami przed nim czerwonemi;

Rzuca się na nich wściekle — raz ostatni;

Płaszcz rozpostarty rękami wprawnemi

Spada mu na łeb, i oczy zasłania;

Chwila — i biedak ku ziemi się skłania.

LXXIX.

Wnet mu utkwiła matadora szpada

W miejscu, gdzie gruby kark z grzbietem się spaja;

Szarpnął się jeszcze, drgnął... nakoniec pada,

Lecz zwolna, hardo. Bije brawo zgraja,

Że nie jęknąwszy nawet legł byczysko.

Wóz na arenę zajeżdża wspaniały;

Kładą nań trupa; — to też widowisko!

Cztery w zaprzęgu konie tak się rwały,

Że wraz poniosły martwego olbrzyma,

Mignąwszy tylko widzom przed oczyma.

LXXX.

I nęci taka nieludzka zabawa

Nawet dziewice; lgną do niej młodzieńce;

Wcześnie widokiem krwi zmysł się napawa,

W zemście się kocha i w bliźniego męce.

Zaciętą waśnią wre lada wiosczyna;

Gdy wszyscy wałem winni iść na wroga,

Niejeden świętej sprawy zapomina,

W domu zostaje: bo nienawiść sroga

Ku sąsiadowi umysł mu zapala;

Bo pragnie zgładzić lub zgnębić rywala.

LXXXI.

Lecz za to zazdrość wyszła przecie z mody;

Rygle i kraty, czujne ochmistrzynie,

Wszystko co wstrętem wiek przejmuje młody

A zrzędnym dziadom dogadza jedynie,

Znikło w pomroku epoki minionej.

Gdzież dziś dziewczęta są swobodniejszemi

Nad te hiszpańskie (nie mówię w czas wojny)

Gdy z warkoczami wolno spuszczonemi

Pląsają wdzięcznie po łące zielonej

A księżyc z góry świeci im spokojny.

LXXXII.

Nieraz się Harold kochał, lub w namiętnym

Szale za miłość brał swoje marzenia;

Teraz zdziwaczał, stał się obojętnym;

Lecz nie pił jeszcze z rzeki zapomnienia.

Teraz osądził, — i nie bez słuszności, —

Że z wszystkich ponęt i wdzięków miłości,

Wdzięk ona główny w swych skrzydłach posiada;

Że z jej zachwytów, upojeń, słodyczy

Sączą się krople trującej goryczy,

Która i w wonne kwiaty się zakrada.

LXXXIII.

Na pięknych kształtach znał się on wszelako

Choć patrzał na nie niby mędrca okiem;

Me żeby mądrość mogła duszę taką

Swoim pogodnym przeniknąć urokiem, —

 Lecz namiętności te są zwykłe dzieje,

Że się przesyci, albo też rozwieje.

Rozpusta, łatwy sobie grób kopiąca,

W nim też pogrzebła i jego nadzieje.

Ofiara zbytków z dumą dziś odtrąca

Powaby życia, a ta duma smętna

Kainowego nosi pozór piętna.

LXXXIV.

Więc patrzał — z nikim z ludzi nie zbratany,

Choć nienawiści nie czuł do nich zgoła;

Czasem go śpiewy nęciły lub tany,

Lecz do nich trzeba wesołego czoła,

A jego smutek był niepokonany.

Raz tylko zwalczać próbował tę zmorę:

Gdy w cieniu pięknej usiadłszy altany,

I wobec wdzięków, co mu przeszłą porę

Uciech gorących przypomniały żywo,

Na cześć ich piosnkę jął układać tkliwą.

DO INEZY.

Do mnie smutnego nie śmiej się!

Śmiech dawno zbiegł ode mnie.

I niech też Bóg uchowa

CięOd lania łez daremnie.

Ciekawaś tajnej troski mej,

Co młodość mą stargała?

Mej rany? Nie, i Tybyś jej

Uleczyć nie zdołała.

Nie myśl, że ból miłosnych pęt,

Albo nienawiść ludzi,

Lub żal ambitny — we mnie wstręt

Do uciech życia budzi.

To przesyt, który dziś co krok

Dusza i zmysły czują,

Że mi na wdzięki stępiał wzrok,

Twe oczy nie czarują;

Bezdenny smutek, co się wpił

W Tułacza Żyda duszę:

Poza grób spojrzeć nie mam sił;

Do grobu cierpieć muszę.

Dokądże tułacz uciec ma

Przed sobą? W które strony?

Gdy z nim tuż tuż żywota rdza,

Z nim myśli ach demony!

Niech innych ciągnie uciech czar,

Zachwyty własne łudzą;

Niech sobie śnią wśród rajskich mar,

Niech się jak ja nie budzą!

Tułactwo przeznaczeniem mem,

Z brzemieniem wspomnień całem;

Gobądź mnie spotka, mniejsza z tem:

Najgorsze już poznałem.

Najgorsze — pytasz — jakież to?

O, wiedzieć nie pożądaj!

W męskiego serca nie patrz dno;

Do piekła nie zaglądaj!

LXXXV.

Piękny Kadyxie! Bądź zdrowy, bądź zdrowy!

Któżby zapomniał twych murów obrony!

Gdy wszystko legło, tyś nie schylił głowy,

Pierwszy w powstaniu, ostatni zwalczony.

A jeśli w straszną czasów nawałnicę

Krwią swojską twoje zlały się ulice,

To zdrajców tylko tępiły morderstwa.

Ogół szlachetny był — prócz szlachty samej;

Nikogo jarzma nie skalały plamy,

Krom wyrodnego niestety rycerstwa!

LXXXVI.

Taki to naród! Dziwna jego dola!

Nie zna co wolność, a w krwi za nią broczy,

Za marne swoje królestwo — bez króla.

Starszyzna zbiegła, lud sam walkę toczy,

I podłym zbiegom gotów służyć wiernie;

Ze swego kraju dumnym jest niezmiernie,

Choć w nim nic nie ma prócz życia nagiego;

Duma mu drogę do swobód odkrywa;

Zmożony w boju wnet znów się porywa,

I pragnie wojny — aż do upadłego!

LXXXVII.

Chcecie li wiedzieć o Hiszpanach więcej,

Czytajcie świeże krwawych dziejów karty:

Ileż srogości, dzikości zwierzęcej

Człek tam na człeka wywiera zażarty!

Od błyszczącego miecza aż do noża

Wszystko tam służy za wojny narzędzie;

Tak broni Hiszpan ogniska i łoża,

Tak razi wroga on zawsze i wszędzie,

Póki najeźdźca ciemiężyć go będzie.

LXXXVIII.

Czy tam kto jeszcze łzy po zmarłych roni?

Nie widząc gruzów dymem okopconych,

Od mordu niewiast krwią broczących dłoni,

Nie widząc trupów, psom na żer rzuconych,

I sępów chciwie nad niemi krążących,

I tych, gdy dziób je do naga oskrobie,

Kości, na polu smutnie bielejących, —

Zdołaż potomność wyobrazić sobie

To, czego myśmy świadkami w tej dobie?

LXXXIX.

A koniec walki nie blizki niestety!

Nowe zastępy schodzą z Pirenejów;

Więc dalsze krzywdy i dalsze odwety!

Nikt kresu strasznych nie przewidzi dziejów.

Hiszpanio! patrzy na ciebie świat cały:

Gdy wygrasz — więcej zgnębionych powstanie,

Niż twój Pizarro ujarzmił zuchwały.

Dziwne zrządzenia: dziś Amerykanie

Z jarzma do lepszej dobili się doli,

Gdy macierzysty kraj w pętach niewoli (11)

XC.

I jak dalekie jego wyzwolenie,

Pomimo cuda męstwa z pod Barossy,

I w Talawerskiej bitwie krwi strumienie,

I z Albuery pola trupów stosy!

Kiedyż się zmienią smutne jego losy?

Kiedyż się próby wyczerpią tragiczne,

I Frank zbójecki odwróci swe ciosy?

Kiedyż wolności drzewo exotyczne

W grunt ten korzenie pozapuszcza liczne?

XCL

O miły druhu! Żałość nie ustała,

I choć daremna, po strunach się tuła.

Gdybyś był poległ od szabli lub działa,

Z chluby i przyjaźń ból mniejszyby czuła;

Lecz bez wawrzynów ległeś, kiedy niemi

Zdobne są czoła niższe od twojego;

Bez ran wśród trupów szczycących się swemi,

I zapomniany — prócz serca jednego!

Czyś los tak mierny zasłużył kolego!

XCII.

Najprzód poznany, najwyżej ceniony,

Najdroższy sercu memu, a tak wcześnie

Dla życia mego biednego stracony,

Pozwól mi z sobą obcować choć we śnie.

A kiedy ranek mi niepożądany

Wróci bolesnej przytomności chwile,

Niech myśl ma ku twej poleci mogile!

Tak niech noc po dniu płynie na przemiany,

Aż się i moje gdy zamkną powieki,

Spoczniemy obaj przy sobie na wieki,

Opłakujący i opłakiwany! (12)

XCIII.

Tu pierwsza pauza w Harolda włóczędze.

Co dalej o nim wiedzieć jeszcze chcecie,

To się w następnej może znaleźć księdze,

Jeśli ją tylko wierszopis uplecie.

Czy może i tej dosyć? O Zoile,

Czekajcie! Harold błądzący po świecie,

Zajdzie do kraju, co przez wieków tyle,

Choć go tureckie barbarzyństwo gniecie,

Zachował sztuki starożytnej szczątki;

Te wam mój pielgrzym opisze pamiątki.

(1) Współczując jednak zmartwieniu chłopczyny (nazywał się Robert Rushton) odesłał go lord Byron z drogi, z Gibraltaru, do domu, pod opieką starego sługi, i z listem do ojca Roberta, w którym upoważnia tegoż (był jednym z czynszowników w majątku Poety) do strącania z czynszu odeń należnego po 25 funtów szterlingów co rok na koszta edukacyi chłopca, którego za będącego w swej służbie uważa.

(2) Portugalia zajęta była podówczas w większej części przez Wojska Napoleona Igo, gdy rząd jej był w przymierzu z Anglią. Autor daje tu folgę swojemu brytańskiemu patryotyzmowi. (P. T. ).

(3) Mowa tu o klasztorze Matki Boskiej, tak zwanym na skale".

(4) Dotyczę to Wilhelma Beckforda, członka Izby Gmin, którego dostatki i z przepychem nadzwyczajnym urządzona siedziba w Portugalii, słynęły świeżo za bytności tam lorda Byrona; choćwłaściciel już do Anglii był wrócił.

(5) Opuściłem następujące trzy strofy, w których autor, na widok zamku w pobliżu miasteczka Cintra, wspomina o zawartej tam konwencyi po bitwie pod Vimeiro w dniu 22 sierpnia 1808 pomiędzy angielskimi dowódjwami armii i floty (Wellingtonem i Darlymplem) a francuskim generałem Junot'em, mocą której korpus tego ostatniego ustąpił z Portugalii, i na okrętach angielskich do Francyi został odwieziony. Opinia publiczna w Anglii była mocno oburzona na tę konwencya, mniemając, że pobity pod Vimeiro korpus francuski powinien był być zmuszonym do kapitulacyi i wziętym w niewolę. Wodzowie angielscy oddani zostali pod sąd, lecz uniewinnieni. Lord Byron daje tu wyraz swemu patryotycznemu oburzeniu, lecz ze względu na świeżość wypadków zapewne, czyni to w napomknieniach alegorycznych i w docinkach, które dziś i w Anglii nawet samej zrozumialemi już dla ogółu nie są: wymagają bowiem bardzo dokładnej znajomości wydarzeń, i osób rządzących w tej stosunkowo odległej epoce. A że i konwencya w mowie będąca do pierwszorzędnych wypadków nie należała, strofy dotyczące pozbawione są interesu, i nie opłaciłby się mozół poszukiwań i objaśniań dla wiernego i zrozumiałego ich przetłómaczenia. (Przyp, tłómacza).

(6) Królowej Maryi portugalskiej, która cierpiała pomieszanie zmysłów i umarła w Brazylii w roku 1816.

(7) Pałac, klasztor i kościół. Byron, choć nie zalecający się religijnością, a tem mniej gorliwy anglikanin, pozwalał sobie jak widzimy przeciw katolicyzmowi dawno utartych protestanckich konceptów. (P. T.).

(8) Bitwa pod Albuerą (w Estramadurze) stoczona była w d. 16 maja 1811 r. między Francuzami pod marszałkiem Soult'em, a połączonemi siłami Anglików, Hiszpanów i Portugalczyków pod wodzą generała Beresford'a.

(9) Te strofy pisał poeta będąc już w Turcyi.

(10) Nieznanego pochodzenia humorystyczny ten obrządek utrzymywał się w miasteczku Highgate aż do naszych prawie czasów. Po szynkowniach tamecznych przechowywano dwa rogi, związane ze sobą, na których wchodzący przysięgał żartobliwie,że np. nie będzie pił cienkusza, mając mocne piwo; nie tknie chleba żytniego, mając pszenny; nie pocałuje pokojówki, jeżeli będzie mógł ucałować samą panią itp.

(11) Mowa tu o hiszpańskich posiadłościach w Ameryce południowej, które właśnie w epoce francuskiego najścia na kraj macierzysty zaczęły się wyzwalać z pod jego władzy.

(12) Apostrofa ta stosuje się do młodego Jana Wingfielda, szkolnego kolegi poety, następnie oficera gwardyi królewskiej, zmarłego podczas wyprawy wojennej Anglików do Portugalii, na gorączkę w Koimbrze w maju roku 1811.

Pieśń druga.

I.

Znijdź modrooka niebianko w te strony;

Bóstwo mądrości, choć nigdy niestety

Tyś nie natchnęła ziemskiego poety:

To był przybytek tobie poświęcony,

I trwa pomimo wojny i pożogi,

I długie wieki twej czci opuszczenia.

Ale nad wojnę i nad ogień srogi

Sroższym jest ucisk dzikiego plemienia,

Obcego myślom i uczuciom wzniosłym,

W cywilizacyi prawdziwej wyrosłym.

II.

Świetne Ateny, o grodzie prastary,

Gdzie twoi mędrcy, twoi wojownicy?

Mignęli w mroku przeszłości jak mary!

Byli to pierwsi sławy zwolennicy;

Sławę zdobyli. Tyleż ich wspomnienia,

Co w szkolnych lekcyach: chwila podziwienia!

Hoplity miecza, filozofa szaty

Daremnie szukać; lecz na każdym murze,

Omszonym pleśnią, zczemiałym przez burze

Błądzi wielkości cień — zgasłej przed laty.

III.

Wstań, synu doby, pielgrzymie z Zachodu,

Zbliż się; tę urnę uczcij opuszczoną;

Spojrz tutaj: to jest grobowiec narodu,

Siedziba bogów, w której już nie płoną

Ofiarne ognie. Ach, mijają bogi,

Mijają wiary. Jowisza tu czczono,

Dziś Mahometa czczą! Czas skrzydłonogi

Nowe przyniesie bóstwa i wierzenia;

Aż człowiek w jarzmie śmierci i zwątpienia,

Gdy próżno kadzi i krew ofiar leje,

Pozna jak złudne te jego nadzieje!

IV.

Związany z ziemią, wznosi w niebo oczy;

Że raz tu żyje, nie dosyć mu na tem;

Uważa życie za dar tak uroczy,

Że je powtórzyć chce znów po za światem;

Gdzie, w jakiej sferze? daremne badania:

Byle od ziemi, a bliżej niebiosów!

Człeku ciekawy zaziemskich swych losów,

Patrz: ten proch w urnie więcej ci odsłania,

Niżeli wszystkie nabożne kazania.

V.

Rozkop ten kurhan nad rzeką wysoki,

Pod którym legły bohatera zwłoki;

Tysiące po nim żałobę nosiły;

Dziś nikt nie płacze u jego mogiły!

Dziś straż nie czuwa koło uroczyska,

Gdzie według podań półbogi gościły.

Podnieś tę czaszkę; czyż to do siedliska

Boga podobne? Robaki zmierziły

Sobie już dawno tak liche schroniska!

VI.

Patrz: strop się rozpękł, podwoje zbutwiały,

We wnętrzu pustki, i ściana się kruszy;

A niegdyś żądze ambitne tu wrzały,

To był gmach myśli, to był pałac-duszy!

Patrz na te ciemne w miejscach oczu jamy:

Tam jaśniał geniusz, dowcipy błyskały,

I namiętności nie znające tamy.

Wszystko co święci, co mędrcy pisali

Czyż dawny ogień w tej próżni rozpali?

VII.

Mędrcze ateński, wielkie twoje słowa:

"Że nic nie wiemy — to wiemy jedynie".

Pocóż się wzdrygać na coś, co nie minie?

Któż jest bez troski? Tylko słaba głowa

Z własnych urojeń mękę sobie stwarza.

Chwytajmy, co nam Fortuna nadarza!

Nad Acheruntem spokój nas nagrodzi,

Tam uczta z musu sytego nie zraża,

Tam byt milczenie wieczną ciszą słodzi!

VIII.

Jeżeli jednak, jak wielu wierzyło

Świętych — choć z nich się Saduceusz śmieje,

Pyszny z swej wiedzy — za tą ziemską bryłą

Świat jeszcze inny, duchowy istnieje,

Błogoż byłoby nieść tam dziękczynienia

Wespół z mężami, co tu z prac słynęli,

Słyszeć ich głosy po wiekach milczenia,

Widzieć oblicza prawd nauczycieli,

Sprawiedliwości mężnych głosicieli!

IX.

O ty, coś z życiem uniósł miłość ku mnie,

Że dziś żyć muszę, i kochać bez celu,

Mogęż przypuścić, żeś złożony w trumnie,

Gdy cię wciąż w myślach widzę, przyjacielu!

Ach będę marzył, iż w owej krainie

Znów się spotkamy; że twoim widokiem

Zapełnię serca tęsknego pustynię

I z naszych wspomnień młodzieńczych urokiem

Chociażby los mi nie sprzyjał życzliwy,

Szczęściem twej duszy byłbym sam szczęśliwy (1).

X.

Tu na tym zrębie kamiennym usiędę,

Podstawie kolumn, dotąd niewzruszonej.

Ozdób siedziby Zeusa ulubionej.

Wielkiego niegdyś. Tu odtwarzać będę

W myśli zarysy świątyni wsławionej.

Niestety, żadne myśli wysilenia

Nie dźwigną ruin po wiekach zniszczenia!

Pierś tu nad niemi nie westchnie niczyja:

Turek je milcząc, Grek śpiewając mija.

XI.

Lecz któż ze wszystkich łupieżców świątyni,

Tej tam na górze, której długo przecie

Nie chciała rzucać ateńska bogini,

Był i ostatnim i najsroższym? — Wiecie!

O Szkocyo, skądżeś taki potwór wzięła?

O Anglio ciesz się, że to nie twe dziecię!

Wstyd wolnym ludziom szpecić wolnych dzieła,

Osieroconych gmachów łupić ściany!

Łup, którym morskie brzydzą się bałwany (2).

XII.

Pikt nowoczesny chlubi się z talentu,

Że czego Goty i Turki i burze

Nie doniszczyły, — on zniszczył do szczętu!

W tej to poziomej a twardej naturze,

Wzrosłej wśród szkockich skalistych nadbrzeży,

Mogła się wylądz myśl takiej szkarady:

Rabunku resztek skarbnicy Pallady.

Uczuł bezbronny Grek krzywdę macierzy,

Uczuł jak nigdy jarzmo wśród grabieży.

XIII.

Niechże nie głosi nikt w angielskiej mowie,

Że z łez Ateny Albion szczęśliwy;

Choć w imię jego Szkot nabroił chciwy,

Niech Europa o tem się nie dowie.

Ach, wolna Anglia, oceanów pani,

Nadzieja ludów, przedmiot uwielbienia,

Pożąda dzisiaj od nędzarzów dani,

Obdziera Grecyą z ostatków jej mienia,

Które czas dotąd szczędził i tyrani!

XIV.

Czyś się Minerwo pozbyła Aegidy,

Której się uląkł Alaryk zuchwały?

Czemuż nie nadbiegi wielki cień Pelidy,

Co go i piekła wówczas nie wstrzymały

Od wystąpienia w groźnym blasku zbroi?

Czyżby bohater tak był mało dbały

O świeże krzywdy opiekunki swojej?

Czy mu Styxowe wody przeszkadzały

Biedz na ratunek ateńskiej ostoi? (3)

XV.

Zimne to serce — o kraju uroczy,

Coby nad tobą tak się nie smuciło,

Jakby kochanek nad lubej mogiłą!

Bezduszne chyba muszą być te oczy,

Z których łzy żalu rzewne nie popłyną

Nad twoich grodów i świątyń ruiną,

Sprofanowaną Anglików rękami,

Miasto opieki nad temi szczątkami!

Przeklęta chwila, w której ci wyspiarze

Przyszli tu twoje rabować ołtarze,

I co przesławną było ich ozdobą,

Na wstrętną bogom północ wlec za sobą!

XVI.

Lecz gdzież jest Harold? Czyżby mi z pamięci

Miał wypaść smętny po morzach włóczęga?

Nic go co prawda na świecie nie nęci;

Żadna kłamanej miłości przysięga,

Żadne uściski przyjacielskich dłoni

Nie rozczulały go przy pożegnaniu;

Stwardniałe serce od pokus go broni.

Innym był niegdyś, w żywota zaraniu;

Lecz dzisiaj w chłodną obojętność zbrojny,

Bez żalu rzucał; kraj zbrodni i wojny.

XVII.

Kto mórz błękitnych przebywał pustynie,

Miewał ten wdzięczny widok przed oczyma,

Jak lekki wietrzyk białe żagle wzdyma,

Zgrabna fregata posuwiście płynie,

W tył gdzieś dalekie uciekają brzegi,

Mkną jak łabędzie żaglowców szeregi,

Mijając okręt z tej i tamtej strony;

Zewsząd wód ciemnych okrąg niezmierzony,

A z lekka tylko marszcząca się fala

I lichej łodzi śmiało biedz dozwala.

XVIII.

A na fregacie to odrębne życie!

Gotowe działa i sieci sznurowe;

Huknęło słowo komendy; widzicie:

Już pełne majtków są ganki masztowe!

Rozkaz bocmana powtarza gromada;

Ślizga się lina w dłoniach marynarzy;

Młodziutki kadet tu i tam przypada,

Raz wraz świstawkę do ust swych przykłada,

I wyrostkowi posłuszni są starzy!

XIX.

Czysty, aż świeci, pokład na okręcie;

Po nim porucznik straży się przechadza;

A tamto miejsce szanowane święcie;

Powaga władzy groźnie je odgradza:

Tam wódz fregaty przebywa surowy;

Rzadko on z niższym wdaje się w rozmowy,

Bowiem na morzu najpierwszą jest sprawą,

Aby nie słabły karności okowy;

Inaczej żegnaj zdobyczy i sławo!

Lecz Anglik rzadko targnie się na prawo;

Wie, że to cement ojczystej budowy.

XX.

Dmij miły wietrze! pomóż prędzej płynąć!

Bo skoro zejdzie już krąg słońca złoty,

Naczelny okręt musi żagle zwinąć,

I czekać przyjścia słabszych statków floty.

Ach ileż godzin nudy i mitręgi!

Taka pomyślność wiatru zmarnowana;

Tylumilowa toń nie przejechana!

Zanim nadążą tamte niedołęgi,

Trzeba z obwisłym żaglem stać do rana!

XXI.

Oto wszedł miesiąc! pora czarująca!

Drga srebrny promień po zmarszczkach głębiny.

Gdzieś tam na lądzie przy tegoż miesiąca

Blasku młodzieniec wzdycha do dziewczyny;

A ta mu wierzy... Wszak zwykle tak bywa.

Tymczasem jakiś Arion nieuczony

Pieśń majtkom znaną na strunach wygrywa,

Przez towarzyszy grono obstąpiony.

Tupie w melodyi takt rzesza wesoła,

I zapomina, że morze dokoła.

XXII.

Cieśnina Kalpe; z dwóch stron skał szeregi;

Naprzeciw siebie dwa odmienne światy;

W tej chwili światłem bladawem Hekaty

Kowno oblane ich spadziste brzegi;

Lecz na hiszpańskim księżyc się przedziera,

I tu i ówdzie gór odsłania boki,

Krajobraz równin i lasów otwiera; —

Na maurytańskim zbitych ścian opoki

Nic nie przenika; wszędy mrok głęboki.

XXIII.

Noc, to rozmyślań pora. Pamięć wskrzesza

Cośmy kochali, a co już stracone;

Marząc, samotne serce się pociesza,

Że było niegdyś inne, z niem złączone.

I któżby pragnął dożyć lat sędziwych,

Jeśli za młodu przeżył młodość całą?

Gdy się rozerwie węzeł uczuć tkliwych,

Śmierć do zniszczenia ma już bardzo mało.

Ach nic nie wróci pierwszych chwil szczęśliwych!

XXIV.

Kiedy z pokładu patrzymy na fale

I na Dyany lice w nich odbite,

Milkną dnia troski, nadzieje i żale;

Dusza się w lata zapuszcza przeżyte.

A w ich szeregu nie było jałowych:

Po każdym jakieś zostały wspomnienia,

Ślad drogich uczuć, co łez rozrzewnienia

I dziś są godne. Ach, od wspomnień owych

Nigdy zgnębiona pierś się nie wyzwoli,

I próżno pragnie wyrwać, co ją boli.

XXV.

Siadać na skałach, dumać nad wodami,

Lasów odwiecznych przebiegać gęstwinę,

Zamieszkiwanych przez dziką zwierzynę,

Nie uznającą nas ludzi panami,

Po stromych ścieżkach na turnie się wdzierać,

Gdzie tylko dzikich kóz błądzą gromady,

Ze szczytów w ciemne przepaście zazierać,

Słuchać jak bystre szumią wodospady, —

To nie samotność; to rozmowa żywa

Z naturą, co nam swe czary odkrywa.

XXVI.

Lecz między ludźmi, wśród tłoku i szumu,

Patrzeć i słuchać, automat chodzący,

Snuć się, jednostka drobna tego tłumu,

Merozumiany, nierozumiejący,

Wśród zbytku, nieczułego dla nędzarzy,

Wśród próżnej zgrai pochlebców i łgarzy,

Którymby jednak i śmierć nawet nasza

Zwykłych uśmiechów nie spędziła z twarzy, —

To jest samotność, co iście przestrasza!

XXVII.

Czyliż nie lepsza dola zakonnika,

Jakich na górze Athos się spotyka,

Gdy z swej wyżyny spogląda o zmroku

Na morze w głębi, na niebo nad głową!

Wędrowiec wobec takiego widoku

Nierad opuszcza pustelnię surową,

I pod wrażeniem świętego uroku

Westchnie: — O czemuż nie moim udziałem

To ciche życie, i wracam na nowo

Do świata, gdy go zapomnieć już miałem!

XXVIII.

Opuśćmy długą, jednostajną drogę,

Drogę bez śladów, choć wciąż jeżdżą po niej;

Pomińmy burze, zawieruchy srogie,

I wszelkie dąsy strasznej morskiej toni;

Pomińmy majtków trudy i tęsknoty,

W swej cytadeli skrzydlatej zamkniętych,

Wdzięczne pogody, i cisze i słoty,

Przyjazne wiania i szturmy fal wzdętych:

Bo oto krzyczą "ląd" — i precz kłopoty!

XXIX.

Jednak wysepkę zapiszmy w pamięci,

Gdzie to Kalypso królowała sławna.

Wygodna przystań żeglarza tam nęci,

Choć już bogini nie płacze oddawna,

I z brzeżnych wzgórzy nie patrzy na wody

Za ukochanym, co dla ziemskiej żony

Śmiał ją opuścić. Tam syn jego młody

Przez surowego Mentora naglony,

Rzucił się w fale, i nimfa kochliwa

Z dwóch strat podwójnie była nieszczęśliwa.

XXX.

Lecz choć już słodkiem swem berłem nie włada,

Strzeż się młodzieńcze! Śmiertelna królowa

Na niebezpiecznym jej tronie zasiada:

Może więc spotkać cię Kalypso nowa.

Gdyby me serce, o Floro aniele,

Mogło bić żywiej, to dla ciebie jednej!

Lecz wstrętny więzom, już się nie ośmielę

Składać u stóp twych ofiary tak biednej,

Tak małowartej, — ani też się łudzić,

Ze mógłbym dla niej współczucie twe wzbudzić!

XXXI.

Tak myślał Harold, gdy z tej pani oczu

Pierwsze nań padło promienne spojrzenie:

Czuł w owej chwili tylko podziwienie, —

Nie miłość. Amor został na uboczu,

Choć blizko. Wiedział o tem bożek zdradny

Że Harold łatwo lgnął, lecz nie na długo;

Że wiernym jego nie będzie już sługą;

Więc nie nacierał, lubo wielowładny

Czując, iż mocy nie ma nad nim żadnej.

XXXII.

Zaś piękna Flora uczuła niemile,

Że ten co biegał za tylu innemi,

Mógł blask jej oczu wytrzymać na chwilę;

Oczu, co były dla synów tej ziemi

Słońcem i nocą, rajem i katuszą,

Wszystkiem, czem dama zalotna, wielbiona

Być pragnie dla swych niewolników grona;

Że młodzieńcowi z świeżą pewno duszą

Zdały się obce namiętne zapały,

Które choć panie czasem zganić muszą,

Nigdy się za nie szczerze nie gniewały.

XXXIII.

Snadź nie wiedziała, że ta marmurowa

Pierś, osłonięta dumą i milczeniem,

Wcale zrącznego serc rabusia chowa,

Który z niemałem niegdyś powodzeniem

Na wszystkie strony zastawiał swe sidła,

I był w ściganiu zdobyczy zawzięty,

Aż mii nareszcie sztuka ta obrzydła,

I dziś już żadnej nie ma dlań ponęty;

A gdyby nawet grotem czarujących

Oczu naprawdę został on dotknięty,.

Toby nie zwiększył rzeszy wzdychających.

XXXIV.

Nie zna kobiety i sam siebie zwodzi,

Kto chce ją posiąść przez wzdychania same.

Podbite serce mało ją obchodzi.

Więc skoro kochasz, uwielbiaj swą damę,

Lecz niezbyt kornie; bo tobą pogardzi,

Choćbyś dogadzać jej chciał jak najbardziej.

Nadto też czułym nie bądź przyjacielu:

Śmiałością trzeba niewiastę przemagać;

Rozgniewać umiej, to znowu przebłagać,

I dopniesz w końcu namiętności celu.

XXXV.

Stare nauki! Lecz kto je za młodu

Sprawdził na sobie, żal mu doświadczenia; —

 Bo nasyciwszy gorące pragnienia,

Poznał, że plony nie warte zachodu.

Wiek zmarnowany i dusza zbrukana, —

 Te są powodzeń miłosnych ofiary:

A wczesny zawód w miłości, to rana

Wciąż się jątrząca i niezabliźniana,

Choć wzruszeń serca dawno znikły czary.

XXXVI.

Dość tego! Pieśń ma nadto się przewleka;

A tyle jeszcze górskich dróg mię czeka,

I liczne brzegów mam zwiedzić zakręty,

Nie ułudami lecz smutkiem przejęty;

Za to w tak pięknym Południa klimacie

Jak tylko sobie wystawić zdołacie,

Lub jak utopje malują go sławne,

Co raj zwiastują dla dzieci tej ziemi,

Jeżeli zechcą być doskonałemi.

Lecz któż poprawi plemię niepoprawne!

XXXVII.

Natura matką jest najsłodszą przecie,

Wciąż wdzięku pełna mimo ciągłą zmianę;

Jej piersią się nasycę, ja, jej dziecie,

Nie odtrącone, choć nie ukochane.

Jest najpiękniejszą w pierwotności dzikiej,

Żadną ogładą ludzką nie dotknięta,

We dnie i w nocy do mnie uśmiechnięta,

Lubom zazierał jak nikt w jej tajniki.

Kocham ją, zwłaszcza, gdy moc swą rozpęta!

XXXVIII.

Albanio! Aleksandra tyś kolebką,

Bożyszcza młodych, mędrców dziwowiska,

I Skanderbega, który dłonią krzepką

Napędzał wrogom strach swego nazwiska.

Albanio, niech się przyjrzę tobie z blizka,

Twarde twardego gniazdo bohatera!

Krzyż tutaj w cieniu, a półksiężyc błyska,

Blade w dolinie światło rozpościera,

I w cyprysowe gaiki zaziera.

XXXIX.

Childe-Harold minął wysepkę jałową,

Gdzie to tęskniła Penelopa smętna,

I widział z dala słynną górę ową,

Skąd w morze Safo skoczyła namiętna.

Ach nie zdołałyż nieśmiertelne pienia

Ugasić w piersi zgubnego płomienia!

Czyż żyć nie mogła, szałem uniesiona

Strof wiecznietrwałych twórczyni natchniona,

Jeśli jedyna nieba pozostałość

Na ziemi — lira, ma wieczną mieć trwałość?

XL.

Jako klasycznych stron tych czciciel dawny,

Powitał Harold w jesienny dzień śliczny

Leukadyjski przylądek przesławny (4).

Miejsc głośnych znał on już poczet dość liczny:

Akcyum, Lepanto i Trafalgar świeży;

Ale go one obchodziły mało.

Sceny walk krwawych, zniszczeń i grabieży

Były podówczas rzeczą spowszedniała;

Butne żołdactwo śmiesznem mu się zdało.

XLI.

Lecz gdy się zbliżył w wieczornej już dobie

Do tego miejsca smutnego, co było

Najnieszczęśliwszej miłości mogiłą,

Uległ, lub może wyobrażał sobie,

Że niezwykłemu ulega wzruszeniu.

Okręt tymczasem zwolna i wspaniale

Przepływał w góry legendowej cieniu.

Harold w zadumie swej zwykłej na fale

Spoglądał, ale pogodniej tym razem,

Z miększym oblicza bladego wyrazem.

XLII.

Ranek albańskie odsłonił mu góry,

Sulijskie skały, Pindu szczyt odległy,

Które mgła biała i śniegi zaległy,

Zdobne smugami słonecznej purpury;

A na gór stokach, w zakrętach nadbrzeżnych

Chaty ludności, co w tym kraju żyje,.

Gdzie orzeł dziób swój ostrzy, a wilk wyje;

W tym kraju zwierząt i ptaków drapieżnych,

Mężów okrutnych i nawałnic śnieżnych.

XLIII.

Tu się już Harold czuł osamotniony;

Miał z chrześcijańskim światem się rozstawać,

I w nieznajome powędrować strony,

Mogące bardzo Strasznemi się zdawać.

Lecz losom stawić czoło był gotowy;

Nie szukał wprawdzie, lecz nie bał się przygód;

Czekał go dziki kraj, a całkiem nowy;

To mu wśród trudów ulży i niewygód,

Złagodzi mrozy i skwar południowy.

XLIV.

Tam krzyż. Są jeszcze krzyże na tej ziemi,

Lecz nie górują obrzędów przepychem;

Fanatyk Turek poniewiera niemi

Wraz z chrześcijańskim czy księdzem czy mnichem.

Ach bo fanatyzm czegobądź się chwyci,

Posągu, ognia, półksiężyca, krzyża,

Jakiemikolwiek hasłami się szczyci,

Kapłaństwu płuży, ludzkości ubliża.

Od złota czystej wiary jakże trudno

Śniedzi bałwochwalstwa chcieć oddzielić brudną!

XLV.

Akcyum! Na szczupłej tu przestrzeni wodnej

Był dla kobiety niegdyś świat przegrany,

Dla tej istoty tkliwej i łagodnej!

Tutaj się zwarły waleczne Rzymiany

W boju niepewnym, w rzezi niezawodnej.

Szczątki trofeów widać Augustowych (5),

Trofeów marnych, jak i sława sama

Szerokowładnych swawolników owych,

Gnębiących biedne potomstwo Adama.

Czyż świat stworzony dla ich walk jałowych?

XLVI.

Więc przekroczywszy te brzegi ponure,

Niejednę Harold dolinę i górę

W dalszych Illiryi zwiedził okolicach,

Nie zapisanych na dziejów stronnicach.

Ach, nawet w pięknej attyckiej krainie

Nie często takie napotkasz widoki;

Zaciszne Tempe, co z swej krasy słynie,

Większemi olśnić nie zdoła uroki;

Klasyczny wreszcie Parnas, tak wielbiony,

Nie z każdej równie zachwyci cię strony.

XLVII.

Nasz pielgrzym Pindu zmrożoną wyżynęI

Acheruzkie jezioro oglądał;

Lecz minął główny gród kraju, Janinę,

Gdyż widzieć baszę sławnego pożądał,

Co to z bezprawia uczyniwszy prawo,

Ludność Albanii bitną i zuchwałą

W karbach utrzymać umiał dłonią krwawą; —

 Choć się czasami klanom udawało

W górskich ostępach opór władzcy stawiać,

Że musiał — złotem z niemi się rozprawiać(6).

XLVIII.

Z twego wzniesienia o zakonna Zyco (7),

Luby zakątku poświęconej ziemi,

Gdziekolwiek spojrzeć, kogóż nie zachwycą,

Te krajobrazy, barwami wszystkiemi

Tęczy, dokoła, zdala, zblizka lśniące;

Góry i lasy, doliny i wody

Na tle błękitnej, przejrzystej pogody,

I gdzieś w parowach strumienie szumiące,

I wodospady po progach skaczące!

XLIX.

Wśród gajów na tej wyniosłości ślicznych,

Któraby wobec powszedniej natury,

I nie w blizkości szczytów niebotycznych,

Mogła mieć sama okazałość góry,

Białe klasztoru przeświecają mury.

W nich zakonnicy prostactwem nie rażą,

Chętną gościną podróżnika darzą;

Kto się chce czarem przyrody napawać,

Nierad z ustroniem cichem się rozstawać.

L.

Mileż bo w upał tutaj się spoczywa

Wśród zieloności, pod wiekowem drzewem,

Gdy wietrzyk muska łagodnym powiewem,

Gdy wprost z pod nieba powietrze napływa,

(Równina niżej w dal się rozpościera).

Więc niechże pielgrzym wczasu tu zażywa;

Gdzie żaden skwarny promień nie przeziera;

Niech wyciągnięty na miękkiej murawie

Marzy rozkosznie we śnie, lub na jawie.

LI.

Alp Chimeryockich posępne wyżyny,

Jak amfiteatr piętrzą się dokoła,

Rozgałęzione, jak wzrok sięgnąć zdoła.

Przed niemi widok ruchliwej doliny:

Szumią gałęzie drzew, igrają trzody,

Pędzą strumienie; dalej ciemne wody

Acheron toczy; przez te niegdyś tonie

Dusze płynęły zmarłych. O Plutonie,

Jeżeli twoje piekło tak wygląda,

Pól Elizejskich ma dusza nie żąda!

LII.

Widoku prostej sielskiej okolicy

Żadna tu miejska wieża nie oszpeca;

Góry ją dzielą od kraju stolicy;

Wioski maleńkie, sama ludność kmieca.

Tu koza w każdy zaglądając parów,

Wciąż trawę skubie; tam pastuszek mały,

Koziego stada, w swej kapocie białej

Duma wśród cichych pastewnych obszarów,

A gdy ulewa nadciągnie chwilowa,

Szybko do blizkiej pieczary się chowa.

LIII.

Gdzież jest odwieczny twój gaj, o Dodono?

Jowiszowego gdzie ślady ołtarza?

Gdzie twa wyrocznia ze strugą święconą?

Którejż doliny echo ją powtarza?

Wszystko minęło! mamyż prawo biadać,

Że sploty życia tak są niedołężne,

I chcieć byt dłuższy od bogów posiadać,

Przetrwać marmury i dęby potężne,

Gdy oto czasu wszechmocna potęga

Narody zgładza i światy rozprzęga.

LIV.

Koniec Epiru. Kraj już mniej górzysty;

Patrzeniem w szczyty zmordowane oko

Chętnie ogląda dolinę szeroką,

Zdobną w wiosenny kobierzec kwiecisty...

Ma też powabów sporo i równina,

Zwłaszcza gdy wartka rzeka ją przerzyna;

A brzegi rzeki tej lasem pokryte,

Którego wierzchy na wodzie odbite

Zdają się pląsać w głębi lazurowej,

Lub drzemią w ciszy nocy księżycowej.

LV.

Już się krąg słońca za Tamaryk stoczył (8),

A Laos huczał szeroko rozdęty (9);

Gęściej niż zwykle horyzont się mroczył;

Gdy objeżdżając pobrzeża zakręty,

Ujrzał Childe Harold za rzeką w oddali,

Jak meteory jakie, lub komety,

Pośród ciemności lśniące minarety.

To był Tepelin; tam przebywał Ali

Obozem hufców zbrojnych otoczony,

Których niósł wrzawę wiatr na wszystkie strony.

LVI.

Minąwszy wieżę ponurą haremu,

I wielką bramę, pielgrzym nasz przebiegał

Siedzibę władzcy srogiego, któremu

Każdy w tych stronach służył i podlegał.

Wewnątrz to pałac, na zewnątrz forteca;

Przemoc tu grozi, a przepych podnieca.

Despota z pompą zasiadał niemałą;

Wszystko na jego skinienie czekało;

Dworzanie, wojsko, eunuchy, derwisze,

I z wszelkich krajów najemni przybysze.

LVII.

W wielkim dziedzińcu liczne chodzą straże;

Rzęd dzielnych koni osiodłanych stoi;

Dokoła składy zapasów i zbroi;

Na górze, w gmachu, pełne kury tarze

Plemion i strojów różnych mieszaniny;

Turki i Greki, Albańce, murzyny.

Tu Tatar z trzaskiem z podwoi wypada,

I zbiegłszy na dół, rumaka dosiada;

To goniec baszy; a bęben tymczasem

Dnia schyłek grzmiącym obwieszcza hałasem.

LVIII.

Dziki Albańczyk w swej do kolan świcie,

W zawoju z szalu, ze strzelbą rzeźbioną

W kaftanie złotem wyszytym obficie,

Macedon szarfą opasan czerwoną,

Deli w kołpaku straszliwym na głowie(10)

I z krzywą szablą, Grek w ruchach i w mówie.

Zwinny i gładki, i czarniawo lśniący ,.

Nubijczyk, Turek nie wiele mówiący,

Dumny i twardy, bo się czuje panem,

Bo wszystko w koło jemu jest poddanem; —

LIX.

Tylu ich tutaj. Kilku odpoczywa

I obojętnie na pstry tłum spoziera;

Ci lulki palą, tam gra idzie żywa;

Moslem do modłów zwolna się zabiera;

Tam Grek Grekowi z jakiegoś sekretu

Zwierza się szeptem. Aż słychać wołanie;

Głos muezzina płynie z minaretu:

"Prócz Boga niema Boga! Muzułmanie!

Czas na modlitwę! Boskie przykazanie!"

LX.

Była to wtedy Ramazanu pora:

W ciągu całego dnia post i pokuta,

Lecz po upływie nudnego wieczora,

Zaraz wieczerza następuje suta.

Służba się krząta i zastawia stoły;

Pusty, jak wymiótł, zewnętrzny krużganek,

A zato z wnętrza gwar leci wesoły,

I brzęk co chwila talerzy i szklanek,

Póki znów postny nie nadejdzie rancie.

LXI.

Lecz niewieściego nie słychać tu głosu;

Zakratowana, strzeżona, ukryta,

Jednemu panu oddana kobieta,

Zadowoloną zda się z swego losu;

Zda się nie pragnąć ruchu i swobody.

Snadź macierzyńskie starczą jej zachody,

Lube zachody! Gdy karmi swe dziecię,

Gdy dźwiga brzemię najdroższe na świecie,

Jej serce innej nie szuka osłody.

LXII.

Sala z posadzką w marmurowe płyty,

W środku fontanna strugą bije lśniącą,

I świeżość w okół roznosi chłodzącą;

A wzdłuż ścian sofy. Tutaj znamienity

Tronował basza, walk i zbrodni syty.

A jednak w rysach tej twarzy sędziwej,

Jeśli ją nastrój dobroci umilał,

Niktby nie dojrzał przeszłości straszliwej,

Nie zgadł tyrana, co tyle krwi wylał.

LXIII.

Mniejsza czy z brodą dawno posiwiałą

Żywić młodzieńczą chuć jeszcze przystało.

Miłość lat nie zna; tak Hafir dowodzi,

Tak Anakreon; wierzyć im się godzi;

Lecz okrucieństwo, co z litości szydzi,

Hańbi człowieka w każdej życia dobie;

Dopieroż starzec, gdy się niem zohydzi,

Tygrysie piętno wyciska na sobie.

A krew krwi żąda; kto w niej z młodu broczy,

W jej się kałużę w końcu dni swych stoczy.

LXIV.

Wśród wielu wrażeń natury dlań nowej

Spoczywał Harold po trudach podróży

W tej muzułmańskiej siedzibie zbytkowej.

Lecz jest to zbytek, który wprędce nuży:

Gmachy obszerne, gdzie przepych z swawolą,

Gdzie syta wielkość od zgiełku się chroni.

Prawdziwy spokój pragnąłby ustroni

Dużo skromniejszej. Bo czyż się zespolą

Dwa takie sprzeczne ze sobą pragnienia,

Jak chęć spoczynku i żądza błyszczenia?

LXV.

Dzikim jest góral albański, a przecie,

Choć i chropawe, ma on cnoty swoje:

Któryż wróg kiedy mógł go ciąć po grzbiecie?

Któż lepiej odeń zniósł wojenne znoje?

Twardy jak jego te rodzinne skały;

Żadne go nieszczęść ciosy nie zachwieją;

Srogi w swym gniewie, lecz w przyjaźni stały,

Wdzięcznością wiedzion, czy łupu nadzieją,

Idzie za wodzem, zawsze w boju śmiały.

LXVI.

Poznał ich Harold w siedzibie warownej

Zwierzchnika klanu, pośród szczęku stali,

Gdy się na zbrojną wyprawę zbierali;

Poznał ich lepiej, kiedy po gwałtownej

Przygodzie w moc ich popadł mimowoli.

Zły rad jest z ludzkiej korzystać niedoli;

Oni go jednak z ludzkością przyjęli,

I z większą chyba pewno, aniżeli

Spotkałby w krajach o wyższym polorze,

Gdzie chciwość zwalczyć mało kto już może.

LXVII.

Przeciwne wiatry łódź jego zagnały

Do Suliockiego skalistego brzegu;

Brzeg był odludny, nieba pociemniały;

Strach wylądować, strach próbować biegu.

Więc się żeglarze frasowali srodze

Z obawy jakiej zasadzki w pustyni;

Wysiedli wreszcie w wielkiej zawsze trwodze,

Że lud co żadnej różnicy nie czyni

W swej nienawiści do Turka i Franka,

W pień ich tam wytnie... nie ujrzą już ranka!

LXVIII.

Daremne strachy! Poczciwi Sulioci

Bratnie zbłąkanym podali prawice,

Pomogli górską przebyć okolicę,

U własnych ogni suszyli z wilgoci

Odzież ich mokrą; naleli szklanice,

I skromną na stół strawę postawili;

Skromną, lecz wszystko co mieli w tej chwili.

Oto mi ludzkość: kiedy się schronienie

Da znużonemu, głodnemu jedzenie, —

Możnym na przykład, złym na zawstydzenie.

LXIX.

W czasie, gdy pielgrzym nasz już się zabierał

Opuścić kraj ten, górami zjeżony,

Bandytyzm w nim się srodze rozpościerał,

Rabując, paląc grożąc na wsze strony.

Więc najął poczet dla swojej obrony

Ludzi odważnych, twardych na niewczasy,..

By przejść bezpiecznie Akarnańskie lasy,

Achelousa ujrzeć wody sine,

I Etolijską powitać równinę.

LXX.

Gdzie w Utraicką samotną zatokę

Znużone z morza biegną spocząć fale,

Gdzie drzew okolnych konary szerokie

Czernią się nocą w gładkich wód krysztale,

A wietrzyk wiejąc z zachodu, pieściwie

Muska je tylko, lecz nie kłóci wcale, —

Był Harold gościem witanym życzliwie,

Świadkiem niejednej sceny bardzo wdzięcznej

Z urokiem nocnej pogody miesięcznej.

LXXI.

Na płaskim brzegu ognie rozniecone;

Uczta, a przy niej wino z dzbanów płynie;

Ktoby się nagle przeniósł w tę pustynię,

Musiałby oczy wytrzeszczyć zdumione

Na taki widok. Przed samą północą

Górale oręż składają na stronę,

Raźnemi skoki wśród ogniów migocą

W narodowego tańca zwrotach zwinnych,

Przy wyciu dzikich przyśpiewów rodzinnych.

LXXII.

Childe Harold zblizka, a bardzo ciekawie

Tej się tanecznej przyglądał zabawie,

I z przyjemnością; bo kogóż nie zjedna

Wesołość szczera, choć i niewybredna?

Było zaś na co popatrzeć zaiste:

W blaskacli płomieni postacie hajducze,

Smukłe i giętkie, spojrzenia ogniste,

I w tył rozwiane długie włosy krucze.

A oto pieśń ich, którą banda cała

Po tańcu niby chórem wywrzeszczała:

To bęben, to bęben! Na grzmot jego głuchy

Przejmuje walecznych wojacka ochota!

Z gór kraju całego zbiegają się zuchy:

Chymariot, Illirczyk i śniady Suliota.

Pod gunią kosmatą, w żupanie swym śnieżnym

Najpierwej się zrywa Suliota zuchwały,

On trzody swe wilkom zostawia drapieżnym,

I pędzi w dolinę, jak potok ze skały.

Chymariot od druha obrazy nie zniesie,

A mścić by się nie miał na nieprzyjacielu;

A jegoż karabin, co celnie tak niesie?

Potrzebaż lepszego nad pierś wroga celu?

A cóż Macedony! I ci się nie lenią;

Rzucają swe nory i myśliwstwo swoje;

Czerwone ich pasy mocniej się zczerwienią

Krwią wrogów pobitych, gdy zaczną się boje.

Ci z Pargi junacy morskiego rzemiosła,

Co wciąż uczą Franków, jak miła niewola,

Porzucą i oni galery i wiosła,

By jeńców poławiać przez góry i pola.

Nie pragnę dostatków; niech mają bogacze!

Lecz co mi petrzeba, to szablą zdobędę;

Żoneczkę o długich warkoczach posiędę.

Oj, matka niejedna po córce zapłacze!

Bodajto dziewczyna, gdy lica ma hoże!

Pieszczoty jej uśpią, a pieśń rozweseli.

No przynieśże lirę, zaśpiewaj nieboże,

O ojcu i braciach, co w boju zginęli.

Pamiętajże sobie Prewezy zdobycie,

I jęki pobitych i naszą wygraną;

Dostało się łupu wszelkiego obficie;

Co starsze wyrżnięto, co młode zabrano.

Precz litość! Precz trwoga! To sprawy nie nasze!

Kto w służbie Wezyra, ten nie zna się z niemi.

Od czasów Proroka nie było na ziemi

Większego zwycięzcy nad Alego baszę.

Dziś syn jego, Muchtar nad Dunaj wysłany;

Przed jego buńczukiem drżą rude pogany.

Gdy huf jego dzielny przez rzekę przepłynie,

Połowa już większa Moskali wyginie.

No, giermku, dobywaj Wezyra szablicy;

Toż bęben wciąż huczy, i nie po próżnicy.

Do gór, co je wkrótce ochoczo porzucim,

Wrócimy zwycięzcy, lub wcale nie wrócim (11).

LXXIII.

Grecyo, wielkości ty szczątku uroczy,

Ty nieśmiertelna, chociaż nieżyjąca;

Któż rozproszonych synów twych zjednoczy,

I skruszy długie jarzmo Półmiesiąca!

Miałaś ty mężów w wielkich nieraz chwilach,

Co dobrowolnie, pewni swej zagłady,

Czekali na nią w chłodnych Termopilach

Czy dziś się wznowią te szczytne przykłady?

Czy zmartwychstanie geniusz Hellady?

LXXIV.

Duchu wolności, gdyś Filejską górę

Z Trazybulową zdobywał drużyną,

Mógłżeś przewidzieć te cienie ponure

Dziś nad Attycką zaległe równiną?

Tu już nie w liczbie trzydziestu tyrani (12);

Tu każdy Turek tyranię wywiera;

Wszyscy ją znoszą, nikt się nie opiera;

Jęczą, i w mowie i w czynie spętani,

Klnąc tylko w duszy — z męstwa już obrani!

LXXV.

Od przodków różni we wszystkiem — prócz twarzy;

Jednak ogniste nieraz ich spojrzenia

Zdają się mówić, że tam się coś żarzy

W piersiach, że wskrzesły wolności wspomnienia.

Wielu z nich nawet już i wyzwolenia

Rychłego chwilę przeczuwa, i marzy

O zbawczej sile obcego ramienia.

O sile własnej nikt powstać nie zdoła,

By srom niewoli zetrzeć z swego czoła.

LXXVI.

Wiedźcież, dziedziczni Turka niewolnicy,

Że wolność z własnej odwagi się wszczyna,

Własnej się tylko zawdzięcza prawicy,

A nie Francuza, albo Moskwicina.

Ci, jeśli przemoc Islamu obalą,

Daremne będzie tryumfu witanie:

Ognia wolności dla was nie zapalą:

Z obcego w obce przejdziecie władanie;

Tryumf przeminie, niedola zostanie.

LXXVII.

Gród dla Ałłacha giaurom zabrany,

Mogą napowrót odebrać giaury;

Może w Seraju tajemnicze mury

Wkroczyć Frank hardy, dawno niewidziany,

Lub Wahabitów buntownicze zgraje,

Te co Proroka grobowiec obdarły,

Szlak puszczą krwawy aż w Zachodu kraje;

Lecz do tej wolność ziemi obumarłej

Już nie zawita; tu nikczemni ludzie

Żyć będą wiecznie w niewolniczym trudzie.

LXXVIII.

A jak weseli! Oto blizka pora,

Gdy podług wiary przepisów surowych

Winna się z grzechów leczyć dusza chora

W postach i modłach wielutygodniowych.

Lecz nim pokuta zgrzebny wór przywdzieje,

Dni kilka przecie zabawić się godzi;

Więc się weselą i starzy i młodzi,

Każdy na urząd hula i szaleje,

W pstrej szacie, w masce karnawał obchodzi.

LXXIX.

A gdzież karnawał bardziej rozhukany,

Jak nie w stolicy dawnej ich cesarzy,

Choć kościół Zofii szpecą dziś turhany,

A Grek tam próżno swych szuka ołtarzy.

(Że o ich doli wciąż wspominać muszę!)

Niegdyś radością tchnęli ich minstrele,

Bo ich słuchały same wolne dusze;

Teraz — to chyba udane wesele!

Lecz co olśniewa oczy na Bosforze,

Co słuch zachwyca — któż wyrazić może!?

LXXX.

Gwarnego tłumu pełen brzeg obszerny;

Licznych kapeli nieustanne granie;

Plusk im wtóruje wioseł równomierny,

I mile smętne cichych wód szemranie.

Życzliwie z góry król nocy spoziera,

A gdy wiatr czasem gładką toń potrąca,

Zda się, że smuga z księżyca płynąca

Jego oblicze jasne rozpościera,

A brzeg oświeca wkoło fala lśniąca.

LXXXI.

Kaiki suną po modrem przeźroczu,

Żwawo na brzegu pląsają dziewczęta;

Tam para z parą spotyka się oczu,

I jakich oczu! Z lekka uściśnięta

Rączka wnet uścisk oddaje nawzajem.

Ach tem jedynie młodzież jest zajęta,

Bo młoda miłość jest istnienia rajem.

Pomimo mędrców i cyników żarty,

Czem księga życia bez tej jednej karty V

LXXXII.

Lecz czyż się wśród tej rozbawionej zgrai

Nie znajdą serca ból czujące szczery,

Że go i maska zaledwie utai, —

Dla których tęskne fal Bosforu szmery

Są tylko własnej ich żałości echem, —

Które na widok ogólnego szału

Gorycz przejmuje, które gardzą śmiechem,

I pragną wszystek ten zgiełk karnawału,

Wesołe śpiewy i stroje ozdobne

Pozmieniać w psalmy i kiry żałobne?

LXXXIII.

Takieby w Greku uczucia być winny,

Jeśliby Grecya takim patryotą

Chlubić się mogła. O, rodzaj to inny

Niż tych, co tylko o wojnie wciąż plotą,

A haniebnemu radzi pokojowi,

Sierpem nie szablą machają z ochotą,

Zawsze się Turkom przymilać gotowi.

O Grecyo! jesteś ty najmniej kochaną

Przez tych, co wszystko ci winni: ród dawny,

Krew i rodowód bohaterów sławny,

Których wstyd zdjąłby nad potomków zmianą.

LXXXIV.

Gdyby moc wskrzesła Sparty starożytnej,

Epaminondas Tebanom przywodził,

Ateńczyk nabrał znów odwagi bitnej,

A z każdej matki greckiej mąż się rodził, —

Wtedy — nie wcześniej — wstałaby Hellada!

Praca się wieków na gmach państwa składa,

Dzień jeden wieków obala budowę:

Łatwoż to z gruzów wzniecić życie nowe,

Zamarłe cnoty przeszłości wywołać,

Przemocy czasu i losu podołać?

LXXXV.

Lecz chociaż jesteś wciąż Islamu jeńcem,

Pięknyś ty, bogów i półbogów kraju!

Z twych dolin z wieczną zielonością maju,

Z twych gór śnieżystym ubielonych wieńcem,

Znać, żeś Przyrody stałym ulubieńcem.

W ziemię się twoje zapadną świątynie,

Z bohaterskiemi zmieszają się prochy;

Wkrótce rolników zaorzą je sochy,

I wszystko, wszystko, — prócz pamięci — minie.

LXXXVI.

Jeszcze kolumna samotna się zdarza,

Z rzędu zwalonych siostrzyc pozostała;

Jeszcze resztkami Tritonii ołtarza

Zdobi się w morze wkraczająca skała;

Tam wojownika grób zapomnianego:

Kamienna płyta, oddawna omszała,

Trwa wiele wieków, lecz imienia jego

Nie wskrzesi. Czasem podróżnik ciekawszy

Grób ten odwiedzi, i westchnie postawszy!

LXXXVII.

Lecz niebios błękit, gór twych dzikie szczyty,

Urocze gaje wśród równin zielonych,

Drzew twych oliwnych urodzaj obfity,

I Hymett miodów ojczyzna sławionych, —

Zawsze też same, co i za dni onych

Gdy cię Minerwy uśmiechy cieszyły;

Apollo złoci długie dnie twe letnie,

I Penteliku marmurowe bryły

W promieniach jego wciąż bieleją świetnie.

Wolność i sztuka i chwała minęła,

Przyrody tylko wiecznie trwają dzieła.

LXXXVIII.

Wciąż po dziejowej, świętej stąpam glebie:

Powszedniej niema tutaj piędzi ziemi;

Królestwo cudów widzę wkoło siebie,

I muz powieści są tu prawdziwemi.

Aż wzrok się nuży ciekawem patrzeniem

Na kraj, gdzie wielkie spełniały się czyny,

Co były wczesnych lat moich marzeniem.

Wszystkie tu góry, wąwozy, równiny

Szydzą z potęgi, której człek nie sprostał;

Akropol runął, Maraton pozostał.

LXXXIX.

Zostało słońce i ziemia została

I kraj bez zmiany — prócz obcego pana;

A owe pole, gdzie Persów nawała

Mieczem helleńskim była odegnana,

W równie dziś szczupłych granicach zawarte,

I równie sławą bez granic olbrzymie,

Jak w dniu, gdy dziejów zapełniło kartę,

I czarem tchnęło Maratonu imię,

Którego dźwięk sam wskrzesał tysiąc razy

Najazdu, bitew i zwycięstw obrazy.

XC.

Z łukiem strzaskanym Med z pola uchodzi;

Grek weń ścigając krwawą włócznią godzi;

Tam góry, niżej płaskich pól przestrzenie;

Przodem śmierć kroczy, a w tyle zniszczenie: —

Taki był widok. Gdzież tu ślad tych czasów?

Jakie trofea przesławnych zapasów,

Coby wolności uśmiech uwieczniły,

I Azyi lament? Ach, urna rozbita,

I rozkopane gdzieniegdzie mogiły,

Kurzawa zresztą, którą tu kopyta

Twojego konia, obcy jeźdźcze, wzbiły!

XCI.

Lecz i do szczątków twej wielkości dawnej,

Grecyo, pielgrzymki nigdy nie ustaną;

Przybyły nawą jońskim wiatrem gnaną

Odda cześć pątnik tej krainie sławnej

Z tylu pieśniarzy i z tylu rycerzy;

A twe roczniki, wdzięk twej mowy świetnej,

Będą po wszystkie czasy dla młodzieży

Źródłem zachwytu i wiedzy szlachetnej.

Wielbić cię będą mędrcy i poeci,

Gdy ich Pallada lub Muza oświeci.

XCII.

Podróżnik tęskni do ojczyzny wszędzie,

Gdy w niej serc drogich dla siebie jest pewnym;

Lecz samotnemu i tu dobrze będzie;

Kraj wyda mu się jak gdyby pokrewnym.

Nie towarzyska jest i nie wesoła

Grecya; więc komu smutek ulgę czyni,

Do stron rodzinnych nie tęskni tu zgoła,

Krocząc po wzgórzu Delfickiej świątyni,

Lub oglądając pole, gdzie przed wieki

Padały walcząc i Persy i Greki.

XCIII.

Jeżeliś taki, depcz po świętej ziemi,

Po jej pustkowiach błąkaj się wsławionych;

Lecz szanuj szczątki, i dłońmi chciwemi

Nie szpeć pomników, dość już oszpeconych!

Nie na to takie stawiano ołtarze!

Umiej to uczcić, co czciły narody:

Niechaj się kraj nasz łupiestwem nie zmaże!

Obyś w nim z czasem zażywał swobody

Wszelkiego dobra, miłości i zgody.

XCIV.

A ty, coś w strofach nadto się wlokących

Szukał błahego na swe nudy leku,

Wiedz, że pieśń twoja zgłuchnie pośród steku

Nowych minstreli, głośniej śpiewających.

Niech ci o laury rychło-więdłe walczą;

Co po nich temu, kto cierpką naganę

Równie ma za nic, jak przesadę chwalczą?

Gdy bić przestały te serca wybrane,

Co ci wtórzyły, — gdy słuchać nie mogą

Kochani, — po co śpiewać i dla kogo?

XCV.

I tyś w grób zeszła, o istoto miła

I ukochana, z którą mię łączyła

Młodość w najczystszych młodych uczuć kwiecie,

Coś była dla mnie tem, czem nikt na świecie,

A choć niegodnym nie gardziłaś przecie.

Czem istność moja, gdy ciebie już niema?

Już nie przywitasz z powrotem pielgrzyma,

Który wciąż żywi chwil błogich wspomnienia.

Czemuż to przeszłość w przyszłość się nie zmienia!

Po tożby wracać miał w progi domowe,

By znów się wygnać na tułactwo nowe!

XCVI.

O ukochana, urocza istoto!

Smutek samolub karmi się tęsknotą

Do dni minionych, i w myślach się grzebie,

Któreby lepiej odganiać od siebie.

Ale czas twego nie zatrze mi cienia,

Aż chyba w chwili ostatniego tchnienia.

Wszystko co może, to mi śmierć wydziera,

A jest za każdym ciosem coraz sroższą:

Matkę i druha, ach i ją najdroższą!

Ból wciąż za bólem w serce mi się wżera

I resztki życia radości zabiera.

XCVII.

Miałżebym w szarą znów mieszać się zgraję,

Szukać rozrywek dawno pogardzonych,

I śmiechu, który sercu kłam zadaje,

Gdy na policzkach siada wychudzonych,

I chwiejną duszę do reszty osłabia, —

Śmiechu, co sztucznie lice rozpromienia,

Radość udaje, a skrywa cierpienia,

Twarz krzywiąc, bruzdy łzom przyszłym wyżłabia,

Lub dla szyderstwa wyraz ust przerabia.

XCVIII.

A cóż udręcza starca najboleśniej,

Najgłębsze zmarszczki na twarzy wygniata?

To gdy najbliżsi jego wymrą wcześniej,

A on zostanie sam — jak ja — wśród świata.

Przed Karcicielem kornie schylam głowę

Nad serc rozdarciem, nadziei mogiłą;

Niech jak chce płynie to życie jałowe,

Gdy Czas wziął wszystko, co duszę cieszyło,

Zrównał z starością moje dni majowe!

(1) Strofa ta dotyczę młodego Eddelstone, kolegi poety w uniwersytecie w Cambridge, świeżo podówczas (w r. 1811) zmarłego.

(2) Gniewna ta apostrofa, przez pięć strof ciągnąca się, stosuje się do lorda Elgina, słynnego lubownika sztuki starożytnej, który poodrywał płaskorzeźby z ateńskiego Akropolis i złożył takowe w Muzeum Brytańskiom. Okręt wiozący te skarby rozbił się wśród Archipelagu: szczęściem, że zabytki sztuki były uratowano i na innym dowiezione statku. Ostatni wiersz strofy jest właśnie napomknieniem na ten wypadek.

(3) Zosimus, pisarz grecki z wieku V po Chr. zamieszcza w swej Historyi Państwa Rzymskiego podanie, jakoby widok Minerwy i cienia Achillesa przestraszył Alaryka i hordy jego, tak iż zaniechali napadu na Ateny.

(4) Dziś Santa Maura na zachodnio-północnym brzegu Akarnanii, naprzeciwko wyspy tegoż imienia.

(5) Dotyczę to zwalisk miasta Nikopolis, założonego przez Oktawiana niedaleko od Akcyum na upamiętnienie zwycięstwa nad Antoniuszem odniesionego.

(6) Mowa tu o głośnym w swoim czasie Ali baszy, rządzcy Albanii w pierwszych dwóch dziesiątkach ubiegającego stulecia, ktory zbrodniami i pieniędzmi stanowisko to zdobywszy, okazałpewne talenta władcze i administracyjne, i prawie niezależnym od Porty się uczynił, intrygując i szukając związków z obcemi państwami. To też go zgubiło. Zwyciężony przez wojska Sułtana pod wodzą Kurszyda baszy, pojmany został i ścięty w r. 1822. Przemieszkiwać lubił w swem miejscu rodzinnem, Tepelinie, w północnej części kraju, nad rzeką Wojucą, niedaleko od Argyrokastro. Najsłynniejszym jego czynem było pokonanie mężnego plemienia Suliotów, po wieloletnim oporze, czego prócz znacznej siły zbrojnej, przekupstwem wreszcie dokazał.

(7) Zyca (Zitsa), klasztor o cztery godziny drogi od Janiny, obok wioski greckiej tegoż imienia.

(8) W starożytności Tomarus, góra.

(9) Trudno wytłómaczyć, skąd wziął poeta nazwę Laos na oznaczenie rzeki Wuicy (po włosku Viosa) której miano starogreckie było Aous. (P. t.).

(10) Dęli, nazwa żołnierzy ze straży przybocznej wezyrów i naczelnych wodzów.

(11) Pieśń ta jest widocznie zbiorem urywków.

(12) Ustęp powyższy dotycze wypadków dziejów ateńskich, gdy w roku 401 przed Chr. obalone zostały rządy stronnictwa oligarchicznego, przez zwycięzką Spartę narzucone, a przez komisyą z trzydziestu członków sprawowane. Odważne przez Trazybula na czele zastępów walecznych zdobycie cytadeli Phyle było początkiem demokratycznej reakcyi i usunięcia oligarchów.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Pieśń trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Pieśń czwarta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej