Józef Kallenbach

WEJŚCIE W SZYMONOWICZA

Konwersja: Nexto Digital Services

WEJŚCIE W SZYMONOWICZA

Józef Kallenbach

W ocenie twórczości Szymonowicza nasi historycy literatury nie dali dotychczas poglądu, zarazem wnikliwego i sprawiedliwego. M. Wiszniewski nie docenił Szymonowicza, Maciejowski go nie zrozumiał, St. Węclewski, oczarowany Sielankami, karcił znakomitego humanistę zato, że przeważnie pisał po łacinie, Ant. Małecki zarzucał Szymonowiczowi, że tworzył sobie jakiś fantastyczny świat pasterski, ani polski, ani ruski. Uważał Szymonowicza za ojca klasycyzmu polskiego w ujemnem znaczeniu. Sądził go też surowo jako człowieka, że nad grobem ojca i matki nie wydał tonu swej lutni.

Stosunkowo najlepiej z dawniejszych ujął niezwykłego poetę — humanistę A. Bielowski w uwagach monograficznych (195—198). Historykom literatury polskiej przypomniał (aż dziwno, że przypominać musiał), jako za lat Szymonowiczowych łacina była w Europie, a więc i w Polsce, węzłem, łączącym narody cywilizowane między sobą. Rozwój umysłowy ówczesnego Polaka zależał przecież od jego biegłości w łacinie: „ona dała go poznać uczonemu światu, ona otworzyła mu drogę na dwory możnych i króla"... „Wywalczywszy sobie własną pracą stanowisko w społeczeństwie", dopiero mógł pomyśleć o swobodnej twórczości polskiej, wtedy dopiero „nastroił lutnię na tony swojskie", co nie znaczy, jakoby przedtem, pisząc po łacinie, nie czuł i nie myślał po polsku.

Niedocenienie Szymonowicza polegało u nas na pewnym daltonizmie duchowym. Zbyt jednostronnie wydzielano w twórczości Szymonowicza łacinę od polszczyzny. Zapominano, że Szymonowicz, od urodzenia, zawsze był Polakiem, nawet kiedy z przeróżnych względów pisał zrazu, pro foro externo, po łacinie. Znał dobrze swych rodaków: wiedział, że skoro uznają poezję jego łacińską Francuzi, Włosi. Belgowie i Anglicy, wtedy też pokłonią mu się rodacy w Krakowie i we Lwowie.

Pora abyśmy dziś w twórczości łacińskiej Szymonowicza odszukiwali nietylko naśladowcę Teokryta, Moschusa, Biona, Eurypidesa, Kwintusa ze Smyrny itd. — ale także i przedewszystkiem odczuwali jego duszę polską, serce polskie, które bije np. w Elinopeanie, ba, nawet w Epithalamium Sigismundi III. z r. 1592. Nie zapominajmy, że utwory te pisał poeta Polak w najpiękniejszych latach swego rozwoju duchowego (między 32-im a 35-ym rokiem życia). Wszak Epithalamium zaznacza w stosunku do Elinopeanu olbrzymi postęp w objawie siły twórczej, a jest równocześnie wyrazem budzącej się z powijaków klasycyzmu siły rodzimej, stanowiąc ogniwo przechodnie do późniejszych sielanek. Zastanówmy się nad tem bliżej.

Przypatrzmy się najpierw powłoce łacińskiej. Jest ona tak harmonijną i płynną, że przewyższa wszystko, cokolwiek przedtem w Polsce po łacinie napisano. Osiągnął w tem epithalamium Szymonowicz taki stopień swobody i elegancji, do jakiego daleko Janowi Kochanowskiemu w Elegjach łać. Szymonowicz jest tu nawskróś poetą XVI. wieku i Polakiem, a przecież wiersz ten przypomina sławną pieśń Catulla (Vesper adest iuvenes). W rytmiczności wiersza łacińskiego zbliżył się Szymonowicz do Owidjusza, zwłaszcza w fenomenalnem opanowaniu języka. Zdumiewa nas swobodą zwrotów: igra słowami, tworząc aliteracje:

Illam mille nianus matrum, mille ordine longo...

Koniec wersji demonstracyjnej.